Tổng Tập Pháp Cú — Pháp Cú Bắc Tông (kinh Xuất Diệu)

Phẩm 18, THỦY

(ngụ ngôn về Nước) Có Pc 326 - 335

Pc 326

Tâm mà thanh tịnh là nhờ "chánh niệm" nghĩ nhớ chính xác, do vậy, Tâm ấy không còn tham vọng lạc thú trần gian. Tâm ấy vượt khỏi vực thẳm vô minh mù quáng thì như con thiên nga rời bỏ ao đầm [đầy nguy hiểm và có thể bị rình bắt].

Pc 326B

Như con thiên nga
trên không đáp xuống,
đệ tử Như lai
chí nguyện vì người,
tìm đường Giải thoát
thể hiện Niết bàn. (52)

Ghi chú
(52) Pc 326B này thấy trong lời giải thích của Pc 326.

Pc 327

Không lo tu tập phạn hạnh. Lúc trẻ, cũng không lo cất đặt tài sản. [Bây giờ về già], kẻ ngu chỉ biết ngủ, cố bám cái cũ, không làm được gì khác hơn. (53)

Truyện tích

Phật ở lâm viên Chiến thắng Thiện thí. Ngài bảo tôn giả A nan đi khất thực với Ngài, thấy 2 cụ già còng lưng mà đi. Tôn giả hỏi, Phật nói, 2 cụ già này nếu lúc trẻ biết cất giữ tài sản nguyên vẹn, hoặc biết xuất gia học đạo, thì họ ở ngay tại xứ này mà làm phú ông nhất nước, hoặc đã thành vị A la hán. Cũng từ lúc trẻ ấy, nếu họ biết cất giữ tài sản vừa phải, hoặc biết xuất gia học đạo, thì họ cũng ở ngay tại xứ này mà làm phú ông vừa phải, hoặc đã thành vị A na hàm. Nếu 2 cụ già khi ở tuổi trung niên, biết cất giữ tài sản cho đến nay, thì cũng đủ làm phú ông bậc thấp, hoặc biết xuất gia học đạo thì đã là Tu đà hoàn. Nhưng 2 cụ già này, Như lai thương họ từ nhỏ đến nay không sống lối sống có cơ bản, chỉ sống lối sống buông thả, nên về già mới khổ, và khổ một cách vô ích. Như lai muốn cống hiến cho những thế hệ sau này cái ánh sáng vĩ đại của Pháp, nên đã nói Pc 327 như trên. Ghi chú
(53) Trang sau, Chính 4/707/t, nói như con hạc già ở bên ao đầm, chờ tôm cá nhảy lên mới bắt mà ăn, thế thôi.

Pc 328

Đừng coi thường việc ác nhỏ nhặt, cho rằng không có ác báo. Nước giọt dầu nhỏ, giọt mãi đầy hồ lớn : ác lớn do ác nhỏ dồn lại mà thành.

Pc 329

Đừng coi thường việc lành nhỏ nhặt, cho rằng không có phước báo. Nước giọt dầu nhỏ, giọt mãi vẫn đầy hồ lớn : lành lớn do lành nhỏ dồn lại mà thành.

Pc 330

Muốn qua sông ái dục thì kết thuyền bè tuệ giác cho chắc chắn. Rồi người thường thì nói có thể qua, có thể không, còn người thông minh thì quả quyết qua được.

Pc 331

Vì thế, Như lai đã qua bờ sông bên kia. Tịnh hạnh đang bơi lội. Tỷ kheo đang tắm rửa giữa vực sâu. Thanh văn đang kết bè thật chắc. (54)
Truyện tích

Có 2 vị Đại tịnh hạnh kiến trúc thành trì to lớn rồi, cung thỉnh Phật cung thỉnh Tăng vào thành trì ấy mà hiến cúng. Nhưng các cửa thành chưa đặt tên. Bấy giờ 2 vị nghĩ, nếu đức Thế tôn xuất hiện cửa nào thì đặt tên cửa ấy là "cửa Cù đàm". Nếu Ngài xuất hiện tại bến sông Hằng thì đặt tên bến ấy là "bến Cù đàm". Họ lại nghĩ, không biết đức Thế tôn qua sông Hằng thì Ngài dùng loại thuyền bè nào? Đức Thế tôn biết ý họ trong sự phân vân ấy. Tức thì Ngài cùng Tỷ kheo tăng thoạt nhiên mà qua sông rồi, đứng cả bên bờ, và nói cho đông đảo người nghe Pc 331 ở trên.

Ghi chú
(54) Coi cách ghi của Chính 4/707/d, cũng thấy Pc 331 có thể không có.

Pc 332

Con suối ái dục dùng được việc gì, khi luôn luôn có nước đổ đến đầy ắp ? Gốc rễ ái dục được nhổ đi rồi thì còn ảo vọng nào nữa về Dục ?

Pc 333

Làm cung thì thuần hóa sừng, dẫn nước thì thuần hóa thuyền, thợ mộc thì thuần hóa gỗ, người trí thì thuần hóa mình.
Giải thích

thượng nhân". "Thuần hóa mình" là cầu cái "Pháp

Pc 334

Suối sâu thì nước trong suốt. Sự nghe Pháp cũng sâu như vậy thì người trí thích thú.

Truyện tích

Xưa có ông vua chán ngán sách đời, mệt mỏi việc tục. Ông đến chùa để nghe Pháp. Đến phiên thuyết Pháp là Tỷ kheo Trượng lực, đã là 1 vị La hán. Vua lấy khăn trùm đầu, đi guốc gỗ, vào nghe Pháp với thính chúng. Tỷ kheo La hán nói, xưa, Phật qui định không được thuyết Pháp cho ai đi guốc. Vua tức lắm, trút guốc. Tỷ kheo La hán lại nói, Phật cũng hạn chế thuyết Pháp cho ai trùm đầu. Vua càng tức. Tỷ kheo này muốn làm nhục ta ! Muốn coi cái đầu trắng hếu của ta đây ! Được rồi ! Nếu thuyết Pháp không lọt tai ta, ta lấy đầu ! Vua tức khắc bỏ khăn trùm đầu, bảo, Tỷ kheo thuyết Pháp cho ta ! Mau lên ! Nhưng Tỷ kheo nói, Phật cũng dạy rằng, không được thuyết Pháp cho ai tức giận. Vua đang tức giận, tôi đâu được phép thuyết Pháp. Xin vua sửa ý mình lại, nghe tôi nói 1 ngụ ngôn. Đó là con suối nước đục không ngừng sôi sục. Vua đang như vậy đấy ! Tâm vua đang đảo lộn, nghe Pháp sao được ! Vua, bấy giờ, xấu hỗ lắm. Lòng kính trọng nổi lên. Vị Tỷ kheo này là bậc Thánh mới biết tâm lý sâu kín của người khác. Vua lập tức đứng lên, phủ phục lạy ngài sát đất, bạch rằng, xin vị tôn sư thuyết Pháp cho con ! Cho cái thân hình dơ bẩn của con được che phủ ! Thỉnh cầu rồi, vua xin ngồi để nghe Pháp. Vị Tỷ kheo La hán nói cho vua nghe Pc 334 như trên. Ngài thuyết Pháp thêm nữa cho vua. Vua nghe mà thích thú, phấn chấn, "lòng tin không dao động".

Pc 335

Tâm nhẫn nhục như đất, yên như ánh sáng, trong như suối trong. Người trí là như thế, không rối loạn.

Phẩm 19, HOA

(ngụ ngôn về Hoa) có Pc 336 - 352

Pc 336

Ai là người biết chọn chỗ ở, bỏ chỗ địa ngục mà lấy cảnh chư thiên ? Ai là người biết trình bày pháp cú như thể hái lấy hoa quí ?

Pc 337

Các bậc "tu học tiếp tục" biết bỏ chỗ địa ngục mà lấy cảnh chư thiên ; lại khéo trình bày pháp cú như thể hái lấy hoa quí. Giải thích với Ghi chú

Hai pháp cú trên là 1 mà hỏi đáp khác nhau. "Chỗ ở" là nói cho dễ hiểu. Kinh này nói, chỗ là địa : lãnh địa của Ái, nói nôm na là vùng đất luân hồi. Các bậc "Tu học tiếp tục" là Hữu học, kể từ A la hán hướng trở lui. Các bậc này bất đắc dĩ chọn chỗ ở trong lãnh địa của Ai, thì chọn chư thiên. Nhưng nói đúng thì phải chọn nhân loại. Ớ đây, nhiều mặt cần cho sự tu học để diệt trừ kiết sử. "Chọn pháp cú" là trạch pháp giác chi : nói thế cũng có thể đủ để thấy, chính Phật chứ không phải ai khác, khuyên bảo có tính cách đòi hỏi, Phật tử "phải chọn hoa mà chọn hoa nào thích đáng cho bản thân".

Pc 338

Chặt rừng mà không chặt cây, thì rừng vẫn gây ra lắm nỗi đáng sợ. Chặt rừng mà chặt luôn tên rừng đi, thì đó là vị Tỷ kheo không rừng rú.

Pc 339

Chặt rừng mà không chặt cây, thì rừng vẫn gây ra lắm nỗi đáng sợ. Ngay khi chưa chặt mà đã thêm vướng mắc.

Pc 340

Chặt rừng mà không chặt cây, thì rừng vẫn gây ra lắm nỗi đáng sợ. Vướng mắc không giải đi thì vướng mãi như bò con bám vú bò mẹ.

Truyện tích
và Giải thích Xưa, Phật ở trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí, nước Xá vệ. Ngài thuyết Pháp cho bao người vây quanh. Trong thì gian này có 1 người xuất gia cầu đạo mà, một hôm, ngồi với đại chúng, thầm nhớ lại lạc thú thỏa thích giác quan lúc còn tại gia. Ông nhớ "em đẹp lồ lộ" như đang đứng trước mắt. Ông động nam căn. Và rất xấu hổ. Ông tìm chỗ vắng, lấy dao sắc cắt đi. Máu chảy, ông xỉu, bất tỉnh. Phật nói với đại chúng, hãy nhìn kẻ khờ dại, cắt đứt cái không cần cắt ! Muốn cắt dâm dục thì phải cắt chính nó, chính cái ái dục ! Cắt cái này thì ích lợi gì ! Phật nói 3 pháp cú như trên, xác định ái dục là cây rừng. Nói chặt rừng mà cây rừng không chặt, thì rừng vẫn đáng sợ. Chặt rừng mà như vậy là do sự hoài nghi, đeo đuổi mà phá hoại. Hoài nghi là "hổ tướng của ái dục". Hãy đối trị nó bằng "tín căn không thể bị phá hoại". Thì ái dục bị thương tổn đến mất đi. Cần gì làm cái việc mà thật ra là khủng hoảng ái dục, không phải chỉ tăng thêm mà thôi.

Pc 341

Hãy cắt đứt sự luyến ái như kiểu luyến ái sen thu. Hãy dừng bước lại, lĩnh hội niềm vui Niết bàn mà Như lai đã khai thị.

Giải thích

Hãy ... thu. Hoa sen mùa thu khi mới nở thì ai cũng ưa, khi mới héo mà ai cũng chán. Sự lưu luyến của con người, thật ra, chỉ là như thế, nhất là lưu luyến ái dục. Hãy ... thị. Hãy dừng lại bước đi của mình trong lãnh địa của ái dục, để bước lên, tiếp nhận và lĩnh hội "Niềm vui Niết bàn", niềm Vui không có tai họa, mà Phật đã "đích thân tác chứng và hiển thị". Đừng hoài nghi một cách vớ vấn, đầy tính tự ti, uống phí một kiếp làm người.

Pc 342

Như hoa "thích ý", nhìn thấy màu nó đẹp mà không ngửi thì không biết hơi nó thơm. Lời hay cũng vậy, không làm theo thì không có hiệu quả gì.

Pc 343

Như hoa "thích ý", nhìn thấy màu nó đẹp mà không ngửi thì không biết hơi nó thơm. Lời hay cũng vậy, có làm theo mới có phước báu.

Pc 344

Như ong đến hoa, không phá hương sắc của hoa, chỉ hút chút phấn mật rồi đi. Các vị Tỷ kheo đi vào khất thực trong chỗ dân cư, cũng theo phong cách ấy.
Giải thích

[Trong phần giải thích và ghi chú của Pc 344 này (Chính 4/709/g và d) có thêm 4 câu, xét ra thấy khá bất xứng, trừ sự khuyên Tỷ kheo làm phước].

Như thợ làm ngọc
làm lắm vòng hoa
xâu kết ngọc trai,
Tỷ kheo cũng vậy.
Hãy làm nhiều phước,
để sinh ở đâu
cũng sống với phước
quí báu hơn lên.

Pc 345

Người ngu thì thuộc cả ngàn bài chỉnh cú mà không lý giải được 1 câu. Người trí thì lý giải 1 câu có cả trăm ý nghĩa.
Giải thích

Một câu mà hiểu nhiều nghĩa, là hiểu nghĩa câu ấy và hiểu những chi tiết liên quan, (chứ không phải suy đoán, thêm thắt, hỗn tạp).

Pc 346

Bông hoa mà gặp mưa thì đâm nụ, nở ra. Dâm, Nộ, Si, là như thế, [và chỉ là như thế]. Thấm thía như thế là vị Tỷ kheo [đầy khả năng] giải thoát.

Pc 347 - 348

Từ rãnh nước của đồng ruộng mà mọc lên hoa sen thơm tho, tinh khiết, làm đẹp lòng người. Cũng là như vậy, từ trong chốn luân hồi, kẻ ngu thích ở mà người trí kiệt xuất, thành đệ tử của Như lai.

Truyện tích

Xưa, Phật ở lâm viên Chiến thắng Thiện thí, nước Xá vệ. Thiên nhãn minh của Phật thấy trong hoàng thành nước này có 1 anh giai cấp tiện dân, sống bằng nghề làm thuê dọn phân người, phân súc vật. Phật vào hoàng thành, tuần tự khất thực để đến nhà anh. Từ xa nhìn thấy, anh lớn tiếng xin Ngài đi qua ngõ khác. Nhưng bất ngờ Phật đi ngược lại. Anh nghĩ, mình gánh phân, dơ bẩn hôi hám, làm sao nhìn Ngài. Anh chạy, đến nhằm chỗ đất của cái ao lớn. Rủi dây dứt, lu bể, phân tràn ra trên đất sạch. Sợ chủ đất tức giận, anh sắp chạy nữa. Phật vẫn theo anh, từ xa gọi bảo, Như lai cố đến với anh, anh chạy đi đâu nữa? Anh thưa, mình mẩy của con dơ lắm ! Con không dám đến gần Ngài nên chạy tránh. Chỉ vì như vậy mà thôi ! Xin Ngài biết cho con. Con bị cha mẹ chết sớm, 5 bên bà con xiêu lạc cả. Con cũng chẳng thể có vợ con. Cô đơn, khốn cùng, con phải làm thuê, gánh đố phân để sống. Con không rõ Ngài muốn dạy bảo gì mà thương con, nói chuyện với con ? Phật bảo, anh hãy đi theo Như lai ! Như lai muốn cứu anh làm bậc Tỷ kheo ! Anh thưa, [con như vầy đích thực là] địa ngục, quỉ đói, loài vật, vậy mà cũng được xuất gia học đạo hay sao, thưa đức Chí tôn? Phật bảo, Như lai tu hành lắm kiếp, mong thành bậc Đại giác, chính là vì bao người khốn đốn như anh. Phật liền dùng thần lực cầm tay anh, thăng lên không trung, đến sông Hằng, tắm rửa sạch sẽ cho anh hết hôi, rồi dùng thần lực đưa anh về tinh xá Kỳ hoàn, dạy chư vị Tỷ kheo độ cho người này làm Tỷ kheo ! Chư Tỷ kheo phụng mạng, và anh thành bậc Tỷ kheo liền. Được như vậy rồi, anh nghĩ, mình xuất thân khốn khổ, may có chút phước đời trước mà được hưởng ân huệ của Pháp. Nếu mình không thiết tha mà cầu lĩnh hội Pháp thì sau này lại tồi tệ hơn đời này. Nghĩ như vậy nên anh khẩn thiết tinh tiến. Chưa đầy 1 tuần sau đó, anh thành Tu đà hoàn, thành Tư đà hàm, thành A na hàm, sau hết thành A la hán mà là Lục thông La hán, đi lại ra vào, không có gì cản trở được.

Một hôm anh ngồi trên tảng đá lớn, cứng và dày, chằm vá đồ mặc đã cũ. Bấy giờ quốc vương Ba tư nặc nghe nói Phật đã cứu độ cho 1 tiện dân làm thuê dọn phân. Vương nghĩ, Phật sinh từ dòng họ Thích ca, gia tộc cực quí. Đệ tử của Phật toàn xuất từ các giai cấp Trưởng giả, Bà la môn, Sát đế lợi. Họ được mọi người quì lạy sát đất. Nay, đức Thế tôn lại cứu độ 1 kẻ tiện dân, chúng ta làm sao tôn kính được đây. Ta phải đến hỏi để Ngài dạy cho về việc này. Xa giá nghiêm chỉnh, Vương đến Phật. Trong khi chờ đợi yết kiến Ngài, Vương mục kích 1 vị Tỷ kheo ngồi vá y trên đá. Vương nói, phiền ngài vào bạch Phật, có Ba tư nặc vương đến xin yết kiến. Vị Tỷ kheo nghe Vương nhờ, thì biến mất vào trong tảng đá, xuất hiện trên đất tinh xá của Phật, bạch Ngài lời yêu cầu của Vương. Phật bảo, ông cứ như cũ vào đất ở đây mà ra đá ngoài kia, nói với Vương, rằng đức Thế tôn dạy, Đại vương hãy biết đúng lúc Đại vương cần. Vương nghĩ, ta đến đây là muốn hỏi về người làm thuê dọn phân. Nhưng nay hãy gác lại chuyện ấy, để hỏi trước, rằng làm sao mà vị Tỷ kheo vào được trong tảng đá cứng, biến mất và xuất hiện một cách rất ư tự do ? Cũng phải hỏi vị Tỷ kheo ấy là ai ? Vương bỏ hết phục sức và nghi vệ đế vương, đến trước Phật, đem đầu mặt lạy sát chân Ngài, rồi xin ngồi một bên. Giây lát sau, Vương đứng lên, thưa, vị Tỷ kheo vừa rồi là gì mà có thần lực đến như vậy, bạch đức Thế tôn ? Phật nói, vị ấy là tiện dân làm thuê dọn phân, và nay là "Lục thông La hán" có thần lực như vậy đấy ! Bấy giờ Phật nói Pc 347 và Pc 348 như trên, và rằng "rãnh nước dơ bẩn mà mọc hoa sen thơm tho" ! Thế nào, Đại vương, kẻ mắt sáng, thấy rõ như vậy, có bỏ hoa ấy đi không? Vua thưa, hoa ấy đẹp, thơm, và tinh khiết lắm, phải dùng mà trang sức và làm đẹp. Còn rãnh nước dơ bẩn thì hãy coi như thai mẹ mà từ đó sinh ra "bậc hoa sen công đức" ! Bạch Phật như vậy rồi, Vương lại chấp tay mà thưa, chính xác là như thế, kính bạch đức Thế tôn ! Người này được ích lợi tốt lành thật thú vị ! Nhờ ơn Phật mà ông được xuất gia ! Xuất gia rồi ông được đắc Pháp ! Đắc Pháp rồi, thần lực của ông siêu phàm đến nỗi ngoài tầm ngôn ngữ và tư duy ! Kính bạch đức Thế tôn, xin Ngài chứng giám cho con ! Bắt đầu từ ngày nay, cho đến hết đời con, con xin hiến cúng vị Tỷ kheo như vậy !

Pc 349

Hái hoa thì chú ý mà hái. [Về nhà mệt mỏi, ngủ say cả xóm], bất ngờ nước lũ tràn đến, tử thần lôi đi tất cả.

Pc 350

Hái hoa thì chú ý mà hái. Ham muốn không chán mà vẫn bị sự khốn cùng hành hạ.

Pc 351

Hái hoa thì chú ý mà hái. Nhưng tiền của chưa kiếm được mà đã bị sự khốn cùng đày đọa.

Pc 352

Quan sát cái gọi là thân thể thì thấy chỉ như chén bát gốm sứ. Quan sát cái gọi là hạnh phúc thì thấy chỉ như ảo tưởng của ngựa hoang đang khát mà nhìn sóng nắng. Như thế thì cắt đứt đóa hoa đang nở trên đầu Ma vương, và luôn theo không còn thấy Ma vương nữa.

Pc 352B Tu học thì loại bỏ được những chỗ tái sinh chắc như lao ngục. Việc này như lựa chọn bông hoa Pháp cú mà chọn lấy hoa Ưu đàm trong đó. Tỷ kheo là đóa hoa Ưu đàm ấy, siêu thoát mọi sự như rắn lột xác.

Giải thích

"Siêu thoát mọi sự" là (1) siêu thoát thân 5 uẩn, và (2) siêu thoát cảnh 5 dục. Thêm nữa, siêu thoát các pháp hiền thánh mà hội nhập Niết bàn.

Phẩm 20, MÃ DỤ

(ngụ ngôn về Ngựa) có Pc 353 - 364

Pc 353

Ngựa được thuần hóa kỹ, thì muốn đi đến đâu tùy ý. Chánh tín, giữ giới, tinh tiến, Tỷ kheo được thuần hóa bởi những dữ kiện này của định lực, lại cọng với nhẫn lực, thì cái Khổ, với bao sắc thái của nó, phải bị hủy diệt.
Giải thích

"Nhẫn lực" là không tức bực 8 luồng gió : lợi suy, hủy dự, xưng cơ, khổ lạc.

Pc 354

Do [định lực và nhẫn lực] mà sống với định tâm, thì như con ngựa thuần hóa, không còn những sự sơ hở của cái thói nóng tính, thích đáng với niềm vui như chư thiên.

Giải thích

"Sống với định tâm" là khống chế giác quan, nhất tâm bất loạn. "Nóng tính" ở đây là Sân (Nộ). "Niềm vui như chư thiên" là chư thiên thì thích thú tán dương công đức và hộ trì người có công đức.

Pc 355

Không buông thả, cũng không sống trong môi trường buông thả, Không ham ngủ, hoặc tỉnh ngủ nhiều hơn. Như thế không khác gì ngựa ốm cũng hay như ngựa tốt. Thế nên bỏ được những cái xấu cần bỏ, mới là bậc Hiền triết.

Giải thích

Người có 2 hạng. Hạng lanh lợi thường ưa ngủ, không lo tu học. Hạng chậm chạp thường siêng năng, không ưa buông thả. Còn bậc Hiền triết, ở đây, là Dũng sĩ, dũng mãnh khắc phục cái xấu.

Pc 356

Biết hổ thẹn thì thành thông minh. Người như vậy dễ bảo đi tới, như thể ra roi mà giục ngựa hay.

Giải thích

"Ngựa hay" là ngựa dễ tập cho biết ý người, làm biểu tượng cho sự "đi tới".

Pc 357
Ngựa được thuần hóa nghiêm túc thì đáng cho vua sử dụng. Tự thuần hóa là bậc Cực tôn, mới thích đáng với sự tin tưởng của người.

Pc 358 - 359

Dẫu thường được thuần hóa mà vẫn như không, [con ngựa như vậy chỉ nên bắt chở củi chở rác]. Ngay như con voi thuần hóa rất xuất sắc, cũng không tương đồng chút nào với bậc Tự thuần hóa. Lý do là vì con voi ấy không thể chở con người đến nơi con người không thể đến. Chỉ bậc Tự thuần hóa mới tự đưa mình đến phương trời bao la ấy.

Giải thích

"Phương trời bao la" là Niết bàn mà đến đó, chỉ và phải, do sự tự thuần hóa.

Pc 360 - 362

Con voi thuần hóa xuất sắc nhất ấy cũng không thể chở con người đến nơi con người không thể đến. Chỉ bậc Tự thuần hóa mới đưa đến đó, bằng cách : - diệt hết điều ác, - thoát hết khổ não, - thể hiện Niết bàn.

Pc 363

Con người phải tự thuần hóa, như thể làm ngừng lại con ngựa đang phi. Phải tự phòng ngự, tự khống chế, thường xuyên nhớ đến sự vượt khỏi nguồn gốc cái Khổ.

Pc 364

Hãy tự làm lấy ! Hãy tự giữ mình ! Hãy tự qui y ! Hãy tự cứu độ ! [Muốn thuần hóa] thì chính mình phải tự thận trọng mà chuyện "người buôn ngựa" là 1 ngụ ngôn cảnh giác.

Truyện tích

Xưa, Phật ở trong vườn tre Ca lan đà, quốc đô La duyệt kỳ. Bấy giờ Kỳ vực, vị y sĩ vua, mời Phật và Tỷ kheo tăng để hiến cúng. Nhưng ông không mời Bàn đặc, 1 vị học 4 tháng vẫn không nhớ 2 chữ "chổi quét". Phật cùng Tỷ kheo tăng đến nhà Kỳ vực, thứ tự ngồi rồi, ông đứng lên đưa nước sạch mời các ngài. Nhưng mời Phật thì Ngài không nhận. Kỳ vực thưa hỏi thì Ngài nói, trong thánh chúng này không có Tỷ kheo Bàn đặc, nên Như lai không nhận. Lý do chỉ có như vậy. Kỳ vực thưa Phật lý do ông không mời vị này. Nhưng Ngài vẫn nói, ông không mời vị ấy thì Như lai làm sao rửa tay thọ thực ? Kỳ vực vâng ý Phật, nhờ người đi mời liền. Phật bảo tôn giả A nan đưa bát ứng khí của Ngài cho Bàn đặc, và bảo ông, không cần đứng lên khỏi chỗ ông ngồi. Hãy từ xa mà đặt bát ấy vào tay Như lai. Bấy giờ, Kỳ vực thấy thần lực đến như vậy của Tỷ kheo Bàn đặc [và trong mẩu chuyện này], thì hối hận lắm, tự mắng mà rằng, "sao tôi lầm lẫn, xúc phạm thánh hiền đến mức này" ? Bây giờ thì tôi sáng mắt ra, "phải giữ lấy miệng lưỡi" ! Và ông sinh tâm tôn kính ngài Bàn đặc, không phải chỉ biết trọng vọng hàng trăm vị khác. Còn Phật, do việc này mà Ngài kể chuyện cổ. Chuyện ấy là khá xa xưa, Kỳ vực buôn ngựa, xua 1 bầy cả ngàn con đến nước khác, yết kiến vua nước ấy. Ông này bảo, ta có 1 khả năng kỳ lạ, là nghe tiếng ngựa kêu ngựa hý thì biết con ngựa ấy thế nào. Ta nghe trong đàn ngựa của ông có tiếng kêu đặc biệt, cho ta biết 1 con ngựa mẹ sắp sinh con, mà con nó sinh là ngựa câu đấy ! Ngựa câu này giá trị bằng cả bầy ngựa của ông. Ông nuôi nó lớn, đem bán cho ta, thì ta mua nó, và mua cả bầy ngựa của ông. Kỳ vực trước trọng bầy ngựa, nay quí con câu hơn. Kỳ vực, do chuyện cũ đời trước mà có chuyện mới đời này. Đời này ông nhất tâm kính trọng Tỷ kheo tăng, mà trước trọng tất cả, sau đặc trọng Tỷ kheo Bàn đặc ! [Nhưng không phân biệt như vậy thì ông xứng đáng hơn với chính ông].

Phẩm 21, KHUỂ (NHUẾ)

(tức giận) có Pc 365 - 384

Pc 365

Dứt tức giận, khử kiêu ngạo, phi qua trên đầu mọi thứ kiết sử, không nhiễm danh vọng và sắc tướng : trừ khử cái Có như vậy thì còn có gì nữa ?

Giải thích

"Danh vọng và sắc tướng" là chữ của phần giải thích cước chú 2 chư danh sắc của pháp cú, như vậy danh sắc ở đây không phải là "danh sắc" trong 12 duyên khởi. "Cái Có" ở đây là cước chú chữ kiết sử, không phải là "hữu" trong 12 duyên khởi. Danh, Sắc và Hữu như vậy, vận dụng "chỉ quán" thì bị vĩnh diệt.

Pc 366

Hãy bắt sự tức giận phải đầu hàng, không cho nó nổi dậy. Nó muốn nổi dậy thì phải đàn áp tức khắc. Lần hồi như vậy mà chặt đứt gốc rễ Vô minh, được thực hiện do niềm vui bậc nhất - niềm vui lĩnh hội tư tưởng hệ Tứ đế.

Giải thích

Niềm vui bậc nhất không thực hiện được, hay không thực hiện được mau chóng, là do Dâm Nộ Si làm ô nhiễm thân tâm. Và chúng phải diệt khi tuệ giác lĩnh hội Tứ đế. Không có tuệ giác này thì cái chùm 3 kiết sử ấy không khử đi được.

Pc 367

Cắt đứt tức giận thì giấc ngủ yên lành. Tức giận hết thì hết lo rầu. Vì thế, sự tức giận là độc tố, vị Tỷ kheo là cam lộ. Chư vị Tỷ kheo hiền thánh ai cũng phải đào thải độc tố tức giận đi, qua giấc ngủ yên lành.

Pc 368

Tức giận nổi lên thì hết biết lành dữ. Tức giận qua rồi thì chỉ nhớ lại chuyện cũ như ngọn lửa bùng cháy, [ và hối hận tại sao làm tôi mọi hoài cho sự tức giận sai khiến, hý lộng].

Pc 369

Không tự xấu hổ, không xấu hổ với người, lại hay tức giận, bị sự tức giận buộc ràng, thì người này như kẻ đã mờ tối lại không có ánh sáng.

Pc 370
Sức mạnh của kẻ thật ra không có sức mạnh, chỉ lấy sự giận dữ làm sức mạnh. Nhưng giận dữ thuộc loại mục nát, làm gì có tiếng vang tốt ?

Pc 371

Mạnh bạo thì thân lính tráng, bạc nhược thì thân yếu duối. Nhẫn thì trên hết : thường xuyên nên nhẫn.

Pc 372

Bị số đông khinh thường, người có nội lực thì nhẫn được. Nhẫn thì trên hết: thường xuyên nên nhẫn.

Pc 373

Những nỗi sợ hãi lớn nhất của con người, thì tôi với anh cùng như nhau. [Cảm nhận như vậy], nên biết người tức giận thì mình lặng lẽ mà bỏ những tì vết trong con người của mình.

Pc 374

Tôi với anh cùng như nhau, làm theo lẽ phải. [Cảm nhận như vậy], nên biết người tức giận thì mình lặng lẽ mà bỏ những tì vết trong con người của mình.
Giải thích

Biết ... mình. Câu này, ở đây, có 1 chút truyện tích. Biết đối phương tức giận, đương sự cũng chuẩn bị đối phó. Cây gậy trong tay đối phương biến thành cây dao, nhưng người này liệng cây dao ấy xuống đất. Ông vua đứng trên lầu cao, thấy thế, cho người xuống mời lên, hỏi tại sao liệng vũ khí đi, không dùng để chiến thắng, dầu biết chiến thắng thì ta mất ngôi ? Người này trả lời, tôi nghe kinh Phật nói, Như lai nhập diệt rồi, khi thời kỳ "ngũ trược" sôi sục, thì con người chiến tranh với nhau, đến nỗi ngói đá bể cũng biến thành dao kiếm. Tôi làm lành lâu rồi, không muốn làm vua lũ ác, nên liệng vũ khí đi. Vua nghe nói, rất cảm kích, chia đất cấp dân cho người ấy.

Pc 375

Tôi với anh cùng làm theo lẽ phải, dầu làm như vậy kẻ ngây thơ bảo tôi bất lực. Nhưng quan điểm của tôi là như thế.

Giải thích

Tôi ... phải. Là (tương quan sinh tồn), nhường nhau, nhịn nhau, giúp nhau, sống theo lý tưởng ấy. Dầu ... thế. Quan điểm như trên không thích hợp với chủ trương (sinh tồn cạnh tranh), cho rằng, sống, có nghĩa tranh giành, thủ thắng.

Pc 376

Kẻ ngu thắng người trí thì ăn nói thô bỉ, hung hăng. Kẻ ấy muốn thắng mãi thì hãy đối phó bằng sự làm thinh [cho kẻ ấy tự giác, phục thiện].

Pc 377

Nên học tập sự giáo huấn của người trí, đừng tập hợp với người ngu. Nhẫn thì nhẫn nhịn được lời tiếng sơ suất, dơ bẩn, nên Như lai nói sự nhẫn nhịn ấy là tối thượng trong đức Nhẫn.

Pc 378

Những lúc không kềm chế được sự tức giận thì chớ có nói năng, ở giữa chỗ đông người mà hãy lặng lẽ như ở chỗ ngăn che. Con người vì ngọn lửa tức giận mà có kẻ suốt đời không biết tự giác chút nào.

Pc 379

Nói năng chắc chắn, không nổi tức giận, cho người đến xin, 3 điều này có chỗ ở ổn định, đó là cung điện tự nhiên của chư thiên.

Pc 380

Giữ ý thì làm sao tức giận. Tự chế thì sống lâu sáng ngời. Tuệ giác cao rộng, định tâm siêu phàm, thì thế là tự chứng minh không còn tức giận.

Pc 381

Ác ý gây oán hận thì phải chịu hậu quả oán hận. Bị gây oán hận mà không trả đũa bằng oán hận, thì thắng được, nghĩa là giải được, cả nỗi oán hận của kẻ bị thua.

Pc 382

Nhẫn nhục thì thắng được oán hận. Hiền lành thì thắng được độc ác. Thắng được thì đại lượng san sẻ ích lợi. Chân thành thì làm cho dối trá cảm phục.

Pc 383

Người trí thì không tức giận, không hại ai, luôn luôn nhớ và sống theo đức tính chân thành. Kẻ ngu thì tự nổi tức giận, kết oán hận cho còn mãi [như khắc chữ ấy vào đá].

Pc 384

Tức giận mà tự chế được, như thể làm ngưng chiếc xe đang chạy có đà, thì người này là người lái xe giỏi, lái ra khỏi bóng tối mà vào ánh sáng.

Phẩm 22, NHƯ LAI

(Đức Phật) Có Pc 385 - 401

Pc 385

Như lai đã tự đạt được tuệ giác rất chính xác, đã không ô nhiễm toàn bộ các pháp, đã không e ngại còn nhược điểm nào về sự toàn giác như vậy. Sự toàn giác của Như lai là tự ngộ, không nương tựa ai, không do ai bảo chứng.
Truyện tích

Xưa, thủ lãnh của 6 giáo phái chuộng danh lợi, đua nhau tự xưng mình là độc tôn. Khi nghe Phật xuất thế, thần đức hơn người, 6 thủ lãnh họp lại, kết ước với nhau. Rằng chúng ta là siêu đẳng, nghe nói Phật có thần đức oai lực hơn chúng ta. Chúng ta hãy đồng lòng, phát ngôn chớ mâu thuẫn, mới thắng được vị này. Lần thứ nhất, họ phái 1 người đến coi sắc tướng của Phật có phải là loài người, hay không ? Coi rồi nhìn không chán, về thưa, ngài Cù đàm là người, mà là người oai phong rực rỡ, không gì so sánh được. Họ nói, vị ấy sinh từ gia tộc đế vương, sắc tướng như vậy cũng không lạ lùng gì. Lần thứ hai, họ phái 1 người đến coi cử động đỉnh đặc của Phật, không có vẻ khúm núm ké né với ai, như thế có phải bị bịnh co rút cơ bắp, hay không? Coi rồi, về nói, ngài Cù đàm như sư tử chúa đối với các loài thú. Họ nói, dân chúng khờ đại, khoái ánh sáng của vị này nên đến vây quanh ông. Thế cũng chẳng có gì lạ. Lần thứ ba, họ nghĩ ngài sinh ra trong hoàng cung, vui thú với bao nhiêu thể nữ, chắc chắn chưa học hỏi gì, ta nên phái 1 vị thông thái, đến nghe ngài nói có đạo lý của kinh điển, hay nói tầm thường như phàm phu. Vị này đến quan sát và lắng nghe rồi, về nói, ngài Cù đàm quán cố bác kim, quá khứ thì biết vô tận, vị lai thì nhìn bất tận, và trình bày thì giản dị, nhẹ nhàng. Lần thứ tư, cũng với phúc trình như trên, họ nói, đời này thiếu gì người nói năng hoạt bát, ai cũng thích thú, nhưng thật ra trống rồng, chẳng có chân lý gì đáng cứu xét. Họ phái 1 người đến quan sát, coi ngài Cù đàm nói mà người nghe yên lặng lắng nghe, hay náo động, không nghe gì hết ? Quan sát thấy công chúng đông đảo khao khát mà nghe, với sự chăm chú nhìn ngài không chớp mắt. Trở về phúc trình, rằng ngài Cù đàm thuyết pháp ngọt như nước cam lộ, ai nghe cũng khao khát không chán. Lần thứ năm, họ nói dân chúng tập hợp, mới đến thì rất hăng, ngồi lâu thì phát chán, cũng không có gì lạ. Họ phái 1 người xuất sắc nhất, đến coi ngài Cù đàm nói mà nói nghĩa lý thâm thúy hay nông cạn vô nghĩa ? Quan sát lắng nghe rồi, về phúc trình rằng, ngài Cù đàm thuyết pháp sâu rộng như biển, còn kiến thức của tôi chỉ như nước nơi dấu chân trâu. Ngài Cù đàm là như vậy, ai muốn bằng Ngài cũng chưa bằng được, huống chi muốn hơn Ngài mà hơn được sao! Cá nhân tôi muốn xin làm đệ tử mà chưa xong, còn đâu dám nghĩ cho ai ! Nhưng trước sau những người được phái đến Ngài, ai cũng muốn theo Ngài cả. Và Ngài đã nói cho Pc 385, như trên.

Pc 386

Chí nguyện siêu phàm, bạt tục, tự ngộ tự chứng vào Pháp. Thế nên Như lai là bậc cực tôn trong nhân loại và chư thiên, toàn hảo tuệ giác Biết tất cả. Giải thích và Ghi chú Giải thích. Như lai là bậc đến thế giới này bằng 3 vô số kiếp tu hành, là bậc đến thế giới này như chư Phật đã đến ; là bậc từ pháp tánh chân như mà xuất hiện giữa trần gian; là bậc cứu độ tất cả không rời pháp tánh chân như. Ghi chú. Pháp tánh chân như, ở đây, Chính 4/717/g, chép Như lai pháp tánh, chép như tánh. Riêng Như lai pháp tánh, có chỗ chép như nhĩ pháp tánh, (tức pháp nhĩ pháp tánh ?). Cách chép như vậy, rõ ràng, không mơ hồ gì hết, cho Chân như là bản thể luận.

Pc 387

Như lai là thế tôn, diệt phiền não, khử dâm dục, chư thiên và nhân loại một lòng đi theo.

Giải thích

Chư Phật quá khứ thọ lượng cực dài, đệ tử cực đông, quốc độ cực tịnh ; nay Như lai thì cái gì cũng cực thiểu. Chớ nghĩ như vậy. Bởi vì Phật thì thần lực và trí lực đều đồng nhất. Thấy không đồng nhất là do nghiệp chúng sinh tự có tăng có giảm, mà thôi.

Pc 388

Như lai không có thầy dạy, không do ai bảo chứng. Như lai sống đơn độc, không bạn bè. Như lai tích lũy cái "hạnh duy nhất", [hạnh đồng nhất với Tâm], tự nhiên mà viên thành tuệ giác vô thượng, đồng nghĩa viên chứng pháp tánh chân như.

Truyện tích và
Giải thích

Bấy giờ Phật ngồi dưới bồ đề đại thọ, nhận lời thỉnh cầu của các Đại phạn thiên vương, đứng lên đi đến nước Ba la nại. Phạn chí Ưu tì từ xa thấy Phật đi đến, thầm nghĩ, đức Cù đàm trông thật thanh thản; là vì gì thế ? thầy ngài là ai ? học cái gì ? tu cách nào? Phật đã trả lời cho ông, bằng Pc 388, như trên.

Một truyền thuyết nói, Phật nhập diệt rồi, có 2 Tỷ kheo, một là Ma ha tăng kỳ, hai là Bà thái thẩm tì (tự xưng là Văn thù sư lợi). [Đây là truyền thuyết suy đoán kiết tập đại thừa]. Một truyền thuyết khác, của ngoại đạo dị giáo, nói đức Cù đàm nghe giảng với A lan ca lan mà thành đạo. [Đây là truyền thuyết xuyên tạc về nguồn gốc tuệ giác của Phật]. Pc 388 cũng xác quyết sự sai lầm khi cho Phật thuyết Pháp có giới hạn và cục bộ. Nhưng Phật thuyết Pháp là như người từ trên đỉnh núi cao mà nói cho tất cả. Phật xuất thế ở Ấn độ vì, xưa, cho xứ này là trung tâm của đại lục Diêm phù.

Pc 389

Như lai đã loại [những chiến lược và chiến thuật] độc ác. Cứ như thế mà Như lai thành bậc xuất sắc nhất trần gian. Tuệ giác Như lai thênh thang không có cục bộ. Thế nên khai hóa cho người ngay từ trình độ ấu trĩ, Như lai cũng đã là bậc xuất sắc trong sự nghiệp này.

Truyện tích

Phạn chí Ưu tì, khi ấy thưa Phật, ngài thật là xuất sắc chăng ? Phật trả lời ông bằng Pc 389, như trên.

Pc 390

Bấy giờ Như lai đi đến Ba la nại, gióng lên tiếng trống của Pháp cam lộ, "Pháp bất tử". Như lai sẽ chuyển đẩy Pháp luân, "Bánh xe của Pháp" - Pháp luân chưa có ai chuyển đẩy được.

Truyện tích

Phạn chí Ưu tì hỏi Phật, thưa ngài Cù đàm, bây giờ ngài muốn đi đâu và làm gì ? Phật trả lời ông bằng Pc 390 như trên. Phạn chí hỏi lại, chắc chắn ngài làm như vậy? Phật nói, Như lai thì không nói hai lời. Phạn chí nghe rồi, gật đầu, thở dài mà đi.

Pc 391

Bậc tuệ giác không xử sự một cách bất minh. Các vị quan sát thế nhân, tùy trình độ của họ mà giáo hóa. Và trình độ nào cũng được nói cho cái Pháp không có tì vết dơ bẩn, vĩnh viễn diệt sạch những gì phải diệt, và tối thượng đến nỗi không có gì trên nữa.
Giải thích

"Cái Pháp không có tì vết dơ bẩn" là Bát chánh đạo. "Vĩnh viễn diệt sạch những gì phải diệt" là Niết bàn.

Pc 392

Các vị anh dũng, nói lớn lên cái Pháp của Như lai. Nói đúng bản thân của Pháp, nói đúng nội dung của Pháp, làm cho ai tỉnh ngộ Pháp ấy thì vĩnh viễn yên lành.

Pc 393

Mạnh mẽ đứng vững trong sự định tâm, suốt ngày liền đêm diệt cái phải diệt của người xuất gia, thì được chư thiên hộ vệ, được Như lai ấn chứng.
Giải thích

"Xuất gia" không phải chỉ từ biệt gia đình và lạc thú ngũ dục, mà phải cầu mong thoát khỏi cõi Dục, tu lên cõi Sắc, thiền không gián đoạn, sống không nổi chìm.

Pc 394

Đối với chư thiên và nhân loại, các vị tuyên dương và biện giải tuệ giác của đấng Chánh biến tri, mau chóng tự ngộ, bản thân là cái thân cuối cùng do thai mẹ sinh ra.
Giải thích

"Mau chóng tự ngộ" là tự tỉnh ngộ rằng phẩm chất của Phật rất kỳ lạ, "Chúng ta thấy thì thấy Phật ở đây, ngồi nơi đây, đâu có ngờ Ngài đang giáo hóa không mệt mỏi cho chúng sinh trong vô lượng quốc độ".

Pc 395

Các vị xác quyết rằng, các đấng Chánh biến tri, trong quá khứ, hiện tại và đương lai, đấng nào cũng hủy diệt đại đa số các dạng lo rầu cho chúng sinh.

Truyện tích và
Giải thích

Kinh bộ Tạp a hàm ghi chép như sau. Xưa, Phật ở trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí. Ngài dạy, chư vị Tỷ kheo, Như lai thường nghĩ, đời này có ai, có Sa môn hay Bà la môn nào hơn Như lai, thì Như lai phục vụ, hiến cúng và kính lạy người ấy. Nhưng không có ai như vậy. Như lai lại nghĩ, Như lai thành đấng Chánh biến tri là do cái Pháp nội dung có 37 giác phần. Như lai hãy tôn thờ, kính lạy Pháp này. Bởi vì tam thế Như lai toàn do Pháp này mà thành đấng Chánh biến tri. Nay, Như lai cũng là như vậy, lại đích thân phân tích và giảng dạy Pháp này. [Như vậy Pháp này là Thầy của Phật]. Như lai phải hiến cúng, phụng thờ Pháp này.

Pc 396

Hãy cùng nhau tôn kính Pháp. Đã tôn kính, đang tôn kính, sẽ tôn kính dầu mới tôn kính trong 1 ý niệm mà thôi. Tôn kính Pháp, như vậy, chính là chủ yếu của Pháp mà Như lai đã dạy.

Giải thích

Phật muốn hướng dẫn chúng sinh trong quá khứ, hiện tại và đương lai, ai cũng biết tôn thờ Pháp, nên nói Pc 396 như trên.

Pc 397

Muốn thể hiện cái chủ yếu của Pháp thì đứng đầu là sự "tự sửa bản thân", rồi sát đó là tôn thờ Pháp, là tưởng nhớ Phật.
Giải thích

Tu học thì phải đón bắt cho được, nắm giữ cho vững, cái chủ yếu này của Pháp.

Pc 398

Ai không tin Phật thì người như thế là dấn thân vào tai họa, như thể khách buôn gặp phải quỉ La sát ăn thịt người.
Truyện tích

Diêm phù có nhiều khách buôn ra biển kiếm ngọc. Thuyền họ thường bị đánh vỡ bởi nước xoáy, gió dữ. Cũng có thuyền vỡ, nhưng gặp gió thuận thì thường bị trôi vào lãnh địa La sát. Bọn gái La sát người đẹp, trang điểm sang, đón khách buôn mà rằng, tốt quá, các chàng trai ! Ở đây lắm ngọc, ngọc minh châu rất quí, ngọc tạp rất quí, mặc sức mà lấy. Còn bây giờ, bọn em không chồng, bọn anh không vợ, hãy hưởng lạc với nhau. Rồi gặp gió thuận, chuyên viên giỏi, thì trở về, không lâu xa gì. Nhưng các anh nên biết nước biển cuốn xoáy luôn. Nếu thấy bên trái có đường thì chớ đi theo. Chiêm bao thấy bên trái có đường cũng đừng nói ra. Trong đám khách buôn có 1 anh thông minh, nghĩ thầm, bọn phụ nữ này nói đến đường bên trái, như vậy ở đó tất có vấn đề. Anh thầm tính kế. Chiều tối hôm đó ăn nằm với nhau rồi, anh lén dậy, theo đường bên trái mà đi. Mới mấy dặm mà nghe, từ trong 1 thành quánh, có tiếng kêu gào cha mẹ anh em, rằng tại sao bỏ đất Diêm phù mà đến chết ở đây, như vây ! Anh nghe mà rợn cả người. Định thần, anh đi thẳng đến thành quách ấy, quan sát 1 vòng, thấy thành quách đúc bằng sắt, cửa ngõ không có. Cách đó không xa, có cây Thi lê, rộng, to, cao. Vin cây trèo lên, thấy trong thành quách nhiều người kêu gào. Lại nghe, từ xa, trong đó có người nói, kêu gào làm gì. Lại có người nói, rõ ràng phân trần với anh, rằng chúng tôi cũng ra biển kiếm ngọc, bị gió thổi trôi đến đây, lại bị quỉ cái La sát lừa, nhốt vào thành quách kiên cố này. Trước đây có 500 người, bị giết ăn dần, nay chỉ còn một nửa. Anh đừng gọi đám con gái ấy là người. Chúng là quỉ La sát cả đấy. Anh khách buôn nghe rồi, xuống cây, lén về nằm lại bên người con gái. Sáng ngày bảo nhỏ với đồng bạn, tôi có chuyện kín, hãy kiếm chỗ thật kín mà bàn. Các anh biết không, đêm qua tôi nghĩ, tại sao đám phụ nữ dặn đừng đi theo đường bên trái ? Chờ nó ngủ, tôi lén đi xem. Thấy 1 thành quách bằng sắt, nhốt hàng trăm người đang kêu gào. Tôi vin cây, trèo lên, hỏi, họ bảo, chúng tôi bị cá Ma kiệt đà phá thuyền, gió lớn thổi đến, sa vào chỗ quỉ này, bị nhốt vào thành quách sắt này, cao đến mấy chục trượng. Họ bảo tôi hãy tìm cách mà trốn thoát về nhà. Các anh đồng bạn, các anh nghĩ thế nào ? Các anh này nói, đêm qua sao anh không hỏi luôn, coi họ có biết cách gì không. Anh nói, đúng là tôi vô ý. Để đêm nay tôi lén đi hỏi coi. Tối đó anh vẫn phải nằm với người con gái, chờ nó ngủ say, anh lại lén đến, trèo cây, hỏi người trong thành quách sắt, "có biết cách gì để trở về Diêm phù không" ? Họ nói, họ cũng mới nghĩ như vậy. Nhưng thành quách sắt này không đập phá được. Người bị nhốt ở đây phải chịu chết tuần tự theo mỗi ngày. Chỉ có anh đang ở ngoài, có thể tìm cách mà trở về Diêm phù. Cách đó là ngày Rằm này, sáng sớm, có Ngựa thần sẽ đến tại đây, lãnh địa của quỉ La sát, đứng trên đỉnh núi cao, 3 lần kêu lên "ai muốn trở về đại lục Diêm phù" ? Nghe tiếng kêu ấy, mọi người hãy đến kính lạy, cầu xin trở về. Ngày Rằm quả nhiên Ngựa thần đến, đứng trên đỉnh núi cao, 3 lần kêu lớn, rằng ai muốn trở về Diêm phù ? Tiếng kêu vang động rất xa. Khách buôn nghe kêu, tuôn đến trước Ngựa thần, xin được đưa về. Nhựa thần bảo, các người muốn về thì hết sức chú ý nghe ta căn dặn, "tâm ý chân chính thì về được, không thì không về được đâu". Đám nữ nhân sẽ bồng bế con cái gào khóc đuổi theo các người. Các người ai lưu luyến thì ngồi trên lưng ta cũng không về được. Ai không lưu luyến, chí thành mà nắm 1 cái lông của ta, cũng vẫn được về. Đúng như Ngựa thần nói, đám nữ nhân này xông đến, nói với chồng, đành rằng cho tôi hư hèn mà ruồng bỏ đi nữa, thì tại sao ruồng bỏ cả con cái? Chúng đã dạy trước, nên con chúng chạy lại ôm cổ cha mà kêu khóc, "cha bỏ con thì muốn đi đâu" ? Những khách buôn lưu luyến vợ con thì không ai về được. Về được chắc chắn, chỉ có anh khách buôn thông minh, gan dạ và làm việc như Sư tử, mà thôi.

Thế đấy, nhờ Ngựa thần cứu độ, trở về an toàn, thì chỉ có "con người Sư tử". Những kẻ luyến ái vẫn bị hãm vào cái họa La sát. Đám vợ La sát bồng bế con cái đuổi theo anh khách buôn "thông minh và can đảm như Sư tử ấy". Chúng đuổi theo khắp nơi, rêu rao với xóm làng, rằng anh ta là chồng chúng tôi, chung với chúng tôi mà sinh ra lũ con cái này. Nay bỏ chúng tôi mà trốn chạy, là trốn chạy đi đâu ? Dân chúng nghe rêu rao như vậy, hỏi anh, rằng những người vợ của anh trông đẹp lắm, con cái của anh trông cũng dễ thương, tại sao anh ruồng bỏ cả? Anh nói, bọn chúng không phải người, mà là ác quỉ. Quỉ La sát ăn thịt người đấy. Chúng ở trong các cồn đảo ngoài biển, giết mà ăn biết bao khách buôn rồi. Chúng nhốt hàng trăm đồng bạn của tôi vào thành quách bằng sắt, chỉ 1 mình tôi thoát được. Nay, đám quỉ cái này đuổi theo tôi là quyết chí hại tôi. Nói rồi, anh cứ đi tới để về xứ mình. Quỉ cũng cứ đuổi theo sau để đến tận xứ anh. Chúng vào tâu vua, chúng con cùng "anh chàng như Sư tử" này làm chuyện vợ chồng, sinh ra lũ nhỏ này với hy vọng được nhờ về sau, nào ngờ ngày nay anh ta ruồng bỏ mẹ con chúng con. Sư tử không cần chúng con đi nữa, cũng phải cáng đáng lũ con cái. Còn chúng con, chúng con vân còn trẻ đẹp, thiếu gì kẻ muốn làm chồng ? Vua triệu Sư tử, hỏi thật, vợ anh trẻ đẹp, con anh có tướng quí, tại sao anh ruồng bỏ ? Sư tử tâu, bọn nó không phải người, mà là quỉ La sát ăn thịt người. Chúng đuối theo tôi, hy vọng tôi cảm động, để rồi giết mà ăn. Trước đây, 500 đồng nghiệp của tôi bị lũ quỉ La sát này giết mà ăn cả, chỉ có tôi trốn thoát. Nay cố đuổi theo tôi, tôi đang nghĩ cách đối phó đây. Vua phán, anh không cần chúng nữa thì để chúng cho tôi. Anh tâu, chúng thật là quỉ, không phải người. Vua thu nạp thì phải đề phòng. Sau này hậu quả ra sao, xin chớ trách tôi. Sư tử lại nói với quần thần 2 bên của vua, rằng lũ quỉ này đến tận đây là trong lòng chúng có ý hại vua. Vua không tin lời tôi, thu nạp chúng vào thâm cung, tôi e rằng, không bao lâu, vua và nội cung sẽ bị hại cả. Vua nổi giận, bảo Sư tử, nó đẹp như ngọc nữ, tại sao anh gọi là quỉ La sát ? Anh đi đi cho mau ! Ta tự xét lấy việc của ta ! Vua đem lũ quỉ cái vào nội cung, đóng kỹ cửa ngõ. Như thế qua 1 đêm. Sáng ra đến giờ ăn, cửa cung vẫn không mở. Quần thần suy đoán, vua mới có vợ mới, ham vui với nhau nên không mở cửa chứ gì ! Sư tử nói, tôi không nghĩ như các vị nói. Tôi e rằng vua với hoàng hậu, thể nữ, bị lũ quỉ La sát ăn thịt cả rồi ! Tức thì thang cao được dựng lên, trèo tường mà vào, chỉ thấy xương với xương ! Quần thần hỏi Sư tử, vua chết, nội cung chết, xương cả đống như vầy, thì làm sao phân biệt được để hỏa táng vua ? Sư tử nói, gom hết xương lại mà hoa táng, tuyên ngôn chỉ hóa táng vua, mà thôi. Hỏa táng rồi, quần thần trách Sư tử, rằng chính vì đuổi theo anh mà lũ quỉ đến đây, mang theo cái chết cho vua, và làm cho xứ này không có vua ! Bây giờ anh nghĩ sao? Sư tử nói, tôi đã nói với các vị, bọn chúng không phải người, mà là quí, quí La sát ăn thịt người ! Vua, và cả các vị nữa, dung nạp chúng mà có hậu họa gì thì xin chớ oán trách tôi. Sao bây giờ các vị lại trách ? Quần thần, và dân chúng, trịnh trọng bước tới, thưa với Sư tử, vua mất mà không có hậu duệ nối ngôi. Vậy xin ông nhận lấy ngôi vua, thống lý việc nước việc dân cho thích đáng, để chúng tôi được quốc dân cho là chọn vua đúng người. Sư tử nói, các vị muốn chọn tôi làm vua thì phải theo huấn lệnh của tôi. Nếu không theo thì rồi sẽ bị quỉ La sát ăn hết. Chúng khẩu đồng từ, họ khen tốt lắm, và xin làm theo huấn lệnh. Sư tử, mà bấy giờ đã là "Vua Sư tử", bảo quần thần, rằng quỉ La sát ngủ có giờ giấc. Chúng ta huy động quân đội, dùng nhiều thuyền ra biển mà tấn công. Lệnh được tuân hành lập tức. Kết quả cuộc tấn công là quỉ La sát bị giết, trai gái lớn bé chết vô số kể, không sót một mống. Lại tấn công đập phá thành quách sắt, cứu thoát những người bị nhốt trong đó. Và định cư luôn ở đó, thành ra 1 nước dân chúng phồn thịnh, hạnh phúc phong phú, ngọc quí vật lạ bất tận, quốc đô được đặt tên "Hoàng thành Sư tử". Những quỉ La sát không can dự sự việc vừa rồi thì được dời qua vùng núi phía tây. Từ đó, Phật giáo thịnh hành, lắm người đắc đạo. Phép nước còn có cái lệ : vua sinh con thì đông đến mấy cũng được đưa vào chùa để học kinh điển. Học tinh thông cả 3 tạng thì hoàn tục, làm vua. Nếu ngữ văn Phật giáo không thông, kinh sách Phật giáo không rành, thì không được nối ngôi vua. Quốc gia này vì là quần đảo ngoài biển, nên gọi là đảo quốc Sư tử.

Pc 399

Không ai đồng đẳng với Như lai về 2 mặt : [sống thì siêu thoát hơn không gian, làm thì giáo hóa đến bất tận]. Như thế là thể hiện bản tánh thanh tịnh mà xóa sạch kiếp sống âm u, vươn đến lối sống mà thần tiên không đủ để so sánh.

Pc 400

Như lai thành đạt rất tốt đẹp, đó là thành đạt sự tự tại giáo hóa, đem lại sự tận diệt ái dục, đem lại sự giải thoát không sai sót. Đó là ân huệ Như lai dành cho chư thiên và nhân loại.

Pc 401

Đứng trên đỉnh núi tuệ giác, Như lai thấy hết xóm làng, cư dân. Thấy hết rồi, Như lai đưa họ lên lầu đài Vô ưu, làm cho lo rầu hết lo rầu, biết mà tránh đường hướng luân hồi sinh tử.

Phẩm 23, VĂN

(học) có Pc 402 - 416

Pc 402

Học rộng, làm tốt, biết tốt đến cả sự tĩnh lặng, thì làm không sai trái, yên lành như bậc Sa môn.

Pc 403

Người ngu không học để hiểu biết, mà lại khoái nói đến sự tu hành "Pháp Niết bàn bất tử", thì, so với người biết rõ Pháp ấy, người ngu mang đầy nhược điểm như cây chuối trước bão tố.

Pc 404

Người ngu như cái nhà bị che kín, thì trong đó tối tăm, không thể nhìn thấy gì cả. Trong cái nhà ấy dầu có lắm thứ màu sắc tuyệt đẹp, kẻ có mắt di nữa cũng không nhìn thấy gì hết.

Pc 405

Có kẻ thông minh, bác học, nhưng không nghe Pháp thì cũng không biết gì về thiện ác.

Pc 406

Người cầm đuốc thì soi thấy màu sắc và hình thù của đồ vật. Sự nghe Pháp cũng tương tự như vậy, nghe thì biết thiện ác đi về đâu.

Pc 407

Nói là đa văn mà giới luật không toàn, thì người như vậy bị giới luật chỉ trích, chứng tỏ họ thiếu sót trong sự nghe Pháp.

Pc 408

Thiếu đa văn nhưng toàn giới luật, thì người như vậy dầu được giới luật tuyên dương, cũng vẫn thiếu sót trong sự nghe Pháp.

Pc 409

Thiếu sót đa văn, không toàn giới luật, thì người như vậy bị chê trách cả 2 mặt, chí nguyện cũng tan nát.

Pc 410

Đa văn đầy đủ, giới luật toàn hảo, thì người như vậy được tuyên dương cả 2 mặt, chí nguyện cũng viên thành.

Pc 411

Đa văn thì có thể tôn thờ Pháp [bằng cách diễn dịch và qui nạp], trí tuệ lại thường xuyên định ý, thì người như vậy giống như vàng ròng Diêm phù, còn ai chỉ ra được có tì vết gì.

Pc 412

Người thì tự hào về sắc tướng của mình, người thì tự khoe danh tiếng của mình, như thế thì ai cũng chỉ là phường tham vọng, không tự biết gì hết về mình.

Pc 413

Trong, không biết ; ngoài, không thấy. Trong, không thấy, nên đi theo âm thanh.

Pc 413 В

1. Trong, dầu biết ; ngoài, vẫn không thấy. Trong, biết như vậy thì cũng chỉ đi theo âm thanh. 2. Trong, không biết ; ngoài, dầu thấy. Ngoài, thấy như vậy nên cũng chỉ đi theo âm thanh. 3. Trong, biết ; ngoài, thấy. Trong ngoài trí tuệ sáng láng như vậy thì không đi theo âm thanh nữa.
Giải thích

Trong là 6 giác quan. Ngoài là 6 đối cảnh. Trong và ngoài như vậy tổng thể là con người. Con người biết trong và thấy ngoài như vậy là tuệ giác biết và thấy về mình, thì trong, 6 giác quan không xuất ra nội loạn, ngoài, 6 đối cảnh hết xông vào cướp phá. Áo tưởng, và ngôn ngữ của ảo tưởng, bặt dấu ở đây, được gọi là "không đi theo âm thanh".

Truyện tích

Ba tư nặc vương đem theo 1 nhóm binh sĩ của 4 binh chủng, du hành ban đêm. Bấy giờ có Tỷ kheo tên La ba na, tụng tán trong đêm thanh vắng ấy. Tiếng rất trong, nghe suốt khá xa. Binh sĩ của vương nghe rõ cả. Vương nghĩ thầm, nếu gặp vị Tỷ kheo tụng tán này thì Vương hiến 3 trăm ngàn lạng vàng. Vương đi tới, nghe tiếng tụng tán như gần lắm, nhưng vẫn không thấy ai. Đi tới nữa, thấy vị ấy ở trong 1 cái hộp. Vương đổi ý, chỉ tặng 3 bảo bối (tiền vỏ sò). [Sau đây, nhân việc này, Phật nói Pc 413 như trên, với 3 chỉnh cú phụ theo].

Ba tư nặc vương đến yết kiến Phật, thưa Ngài, bạch đức Thế tôn, vị Tỷ kheo tụng tán ấy nay ở đâu, con muốn được thấy ông. Phật nói, đại vương muốn thấy thì chớ khinh thường. Ngài nhờ người mời ông. Thấy ông, Vương vẫn không đổi ý, vẫn tiếc rằng đã quá xa xỉ khi tặng ông 3 bảo bối. Vương thưa Phật, vị Tỷ kheo này đời trước có phước gì mà tiếng tuyệt vời, lại vì tội gì mà thân thấp bé? Phật nói, thời đại đức Ca diếp như lai, khi Ngài nhập diệt, thì quốc vương và thần dân xây ngôi Tháp cao lớn mà tôn thờ. Bấy giờ vị Tỷ kheo này cũng đứng cạnh Tháp ấy, vung miệng mà rủa, "xây chi lớn thế" ! Nhưng rồi đem 1 cái linh treo vào Tháp mà cầu nguyện đời nào tiếng cũng cao vút lên, và gặp Phật mà chứng Niết bàn. Ông buông lời ghét chùa tháp cao, nên thân ông thấp bé ; nhưng biết đem linh treo vào chùa tháp, nên tiếng ông tuyệt diệu.

Pc 414

Nhĩ thức nghe nhiều, Nhãn thức thấy nhiều. Nghe với Thấy nếu không vững chắc thì Sự do Nghĩa, Nghĩa do Lý mà phán quyết. (55)

Ghi chú
(55) Pc 414 này đề cao Nhĩ thức (thính giác) và Nhãn thức (thị giác). Đề cao 2 thức này, quả thật mới thấy kinh Xuất diệu làm như vậy. Ngay Duy thức học, cổ cũng như mới, không thấy đề cao như vậy. Sự đề cao này, không đợi xét nhiều, cũng vẫn thấy giá trị không nhỏ, qua khá nhiều trường hợp.

Pc 415

Trí tuệ vững chắc thì "nói" tuyệt hảo : thật thú vị ! Nghe thấy xuất sắc thì "định" siêu phàm : thật thú vị ! Kẻ buông thả không vận dụng được cái "định" ấy là vì hối hả sống buông thả !

Pc 416

Hiền triết thì thích thú với Pháp, và "làm" thì ứng ra nơi miệng. Vận dụng sự Nhẫn vào sự Định thì sự Nghe vững chắc đầy ý vị.

Phẩm 24, NGÃ

(bản thân) Có Pc 417 - 427

Pc 417

Hãy học sự nói năng tốt đẹp ! Hãy học sự đứng ngồi của các vị Tỷ kheo ! Hãy mỗi lần ngồi thì thích thú làm ngưng tâm ý tán loạn !

Pc 418

Chỉ ngồi 1 lần ! Chỉ nằm 1 lần ! Hãy độc bộ, không đồng hành ! Hãy như vậy mà tự thắng lấy mình ! Hãy một mình thú vị ở chốn núi rừng !

Pc 419

Một chiến tướng chiến thắng cả triệu quân thù, vẫn không bằng tự chiến thắng bản thân. Tự chiến thắng bản thân thì xuất sắc nhất trong mọi sự chiến thắng.

Pc 420

Tự chiến thắng bản thân là cao cả nhất trong bao nhiêu chủng loại chúng sinh. Bậc tự chiến thắng bản thân thì toàn hảo bao nhiêu phẩm chất quí báu.

Pc 421

Gọi là bậc chiến thắng thì không phải ai đâu trong 8 bộ loại, không phải Ma vương hay Phạn thiên. Mà phải như vị Tỷ kheo đầy trí tuệ : chiến thắng rồi bỏ thành quả ấy đi, mà đi cho đến lĩnh vực tối thượng, tối xuất sắc.

Pc 422

Trước tự sửa mình, rồi sau sửa cho người. Tự sửa mình mới là bậc thượng đẳng.
Giải thích

Kinh chép, Phật dạy Sa di Quân đầu, ngập trong bùn sâu mà vớt được người khác, là việc không có. Không giữ giới luật mà dạy được người khác, càng là việc không có.

Pc 423

Trước tự sửa mình, rồi sau sửa cho người. Tự sửa mình mới là bậc không mất trí.

Pc 424

Phải tự nghiêm khắc tu tập mới dạy cho người. Không như thế thì dạy người sao được ?
Giải thích

Thứ nhất, người tu hành phải (1) tự trang sức bằng giữ giới, đa văn, huệ thí, trí tuệ ; (2) diệt phiền não bằng chánh niệm, thiền định, tam muội ; (3) nghe Pháp, đến với Phật bằng sự "tin tưởng không còn hoài nghi". Điều thứ 3 quan trọng nhất. Thứ hai, người tu hành phải có Thiện tri thức, là thầy tốt, bạn quí. Thiện tri thức làm cái việc như chuyên viên huấn luyện ngựa. Ngựa hay thì vỗ về, ngữa dữ thì đánh đau. Được điều luyện như vậy tu hành mới thành tựu.

Pc 425

Hãy nhớ mình nghiêm khắc tu tập mới làm cho người tin hiểu, rằng [cái Pháp họ được nghe mình nói] là cái chính mình chuyên tu và người trí chuyên tập. (56)
Ghi chú
(56) Trong lời giải thích Pc 425 này, có câu "đến các quốc độ ở phương hướng khác" (Chính 4/723/d). Câu này không phải lý thuyết của Pháp cú Nam tông. Câu này chứng tỏ Pháp cú Bắc tông là Tập thể B của Kiết tập 1, đã có tư tưởng Đại thừa.

Pc 426

Dầu vì mình hay vì người, truyền đạt Pháp mà không đem lại hiệu quả như ý người nghe mong muốn, [là vì ý họ muốn rất phức tạp]. Hãy lý giải như vậy mà sửa mình và dạy người.

Pc 427

Thân an toàn, Pháp thể hiện, thì bấy giờ làm sao chấp nhận cái khó tính của kẻ trái tính. Bởi vì cái làm cho họ bị chiến thắng thì đã được người trí minh thị - [cái đó là cái thân "5 uẩn dậy lửa" mà giải quyết nó là Niết bàn bất tử, tối thượng].