Một Trăm Ngày Niệm Phật Và Một Trăm Bài Pháp

Ngày Thứ Bảy Mươi Bảy: Thời kỳ chấn hưng Phật giáo

Vấn: Chúng con xin được học về thời kỳ chấn hưng Phật giáo Việt Nam; những tông môn pháp phái như: Thiền tông, Tịnh độ tông, Thiên thai tông, Nam tông, các hiệp hội lớn nhỏ góp phần công cuộc chấn hưng Phật giáo Việt Nam; các đạo giáo dân tộc mang đậm ý tưởng Phật giáo?

Đáp: Sau triều đại nhà Trần, đến triều đại nhà hậu Lê Phật giáo phải chịu nhiều ảnh hưởng chiến tranh, tương tàn tương sát, người trong nước chia giang sơn thiên hạ, dành quyền trị quốc chăn dân, sát phạt lẫn nhau, làm ảnh hưởng đến sinh hoạt tôn giáo, trong đó nhất là Phật giáo, Khổng giáo, Lão giáo cũng từ đây mà phân hóa. Thêm vào đó người Tây Dương đến lấn chiếm đất đai đòi khai hóa dân Việt, đem đạo Kitô vào đất Việt, truyền giáo bằng con đường chiến tranh, hủy diệt Phật giáo và các Tôn giáo dân tộc yêu nước. Phật giáo Việt Nam phải bị lu mờ trải trên một thế kỷ.

Đến đầu thế kỷ 20, từ những năm 1920 – 1930 các bậc tôn túc, trưởng lão, các nhà trí thức Phật giáo, những nhà Phật học cao cấp, các bậc tu hành có đẳng cấp, các cư sĩ có học thức, các bậc siêu nhân kiệt xuất mới bắt đầu gầy dựng lại các tổ chức Phật giáo trong nước theo chiều hướng phát triển của Phật giáo các quốc gia như Nhật Bản, Trung Quốc, Ấn Độ, Myanmar và Tích Lan.

Nương theo tinh thần nầy, Phật Giáo Việt Nam từ thành thị đến nông thôn, đến những nơi rừng núi, thâm sơn cùng cốc các tổ chức phong trào chấn hưng, báo chí Phật, chùa chiền lớn, các tổ chức giáo hội, tổ chức môn phong pháp phái được thành lập.

1/ Tại miền Bắc:

Năm 1934 thành lập “Bắc kỳ Phật giáo Tổng hội”, tại Hà Nội - Trụ sở đặt tại chùa Quán Sứ – Hội xuất bản Báo Phật Giáo cổ xúy phong trào chấn hưng, phát hành Tạp chí Đuốc Tuệ (10.12.1935), Báo Bồ Đề Tân Thanh và Tiếng Chuông Sớm để hoằng dương chánh pháp. Hội mở Trường Phật Học tiếp nhận chư Tăng tham vấn học đạo tại chùa Quán Sứ, Trường Phật Học dành cho Ni tại chùa Bồ Đề và chùa Bút Tháp.

Hội “Bắc Kỳ Phật Giáo Tổng Hội” do Tổ Vĩnh Nghiêm được suy tôn làm Pháp Chủ.

Tổ Tuệ Tạng được cử làm Thượng Thủ Giáo Hội Tăng Già Toàn Quốc nhiệm kỳ thứ nhất.

Đại lão Hòa Thượng Mật Ứng, được suy tôn làm Pháp Chủ Phật Giáo Bắc Việt.

Những vị hữu công trong thời kỳ chấn hưng, thống nhất một số các tập đoàn Phật Giáo tại miền Bắc lúc bấy giờ là:

Hòa Thượng Thanh Ất, Trụ trì chùa Trung Hậu, Phúc Yên – HT Trung Thứ, Trụ trì chùa Bằng Sở, Hà Đông – HT Doãn Hà, Trụ trì chùa Tế Cát, Hà Nam – HT Trụ trì chùa Hương Tích, Hà Đông – HT Quang Nghiêm, Trụ trì chùa Phú Ninh, Nam Định – HT Trụ trì chùa Quế Phương, Nam Định – HT Trụ trì chùa Bộ La, Thái Bình – HT Thanh Thiệu, Trụ trì chùa Đồng Đắc, Ninh Bình – TT Tố Liên, Chủ tịch Giáo Hội Tăng Già Bắc Việt – TT Trí Hải – TT Giải Ngạn – TT Tuệ Chiếu.

Những vị Cư sĩ trí thức Phật Giáo:

Cụ Hoàng Trọng Phu, Nguyễn Năng Quốc, Thiều Chửu, Cụ Bùi Kỹ, Dương Bá Trạc, Trần Trọng Kim, Phan Kế Bính, Văn Quang Thùy, tức Tuệ Nhuận làm Chủ nhiệm kiêm Chủ bút tờ báo Tạp Chí Bồ Đề.

2/ Tại miền Trung:

Cũng trong năm 1932, quý Cụ Tổ thành lập Hội An Nam Phật học, Trụ sở đặt tại Chùa Từ Đàm (do Tổ Minh Hoằng – Tử Dung sáng lập năm 1683, vào đời nhà Lê, năm Quí Vì) – xuất bản Tạp chí Viên Âm (1934), do Tổ Giác Tiên, Viện chủ chùa Trúc Lâm và Cụ Bác sĩ Tâm Minh Lê Đình Thám làm Chủ nhiệm kiêm Chủ bút.

Hậu thân của Hội An Nam Phật Học, cũng chính là Hội Phật Học Trung Việt.

Hội còn khai mở Phật Học Đường Báo Quốc (1935), năm 1945 dời về Tòng Lâm Tu Viện Kim Sơn, chính nơi đây đào tạo những vị lãnh tụ Phật Giáo như: HT Thiện Minh, HT Trí Quang, HT Thiện Siêu, HT Trí Tịnh, TT Trí Thành…

Hội An Nam Phật Học thành lập thêm Gia Đình Phật Hóa Phổ, chính là tiền thân của Gia Đình Phật tử ngày nay, Đoàn Thanh Niên Phật học Đức Dục, Đồng Ấu Phật Tử, nơi đây đào tạo những vị sau nầy lãnh đạo Phật Giáo như: HT Thích Minh Châu, Giáo sư Võ Đình Cường… Trường Bồ Đề đầu tiên cũng do Hội sáng lập tại Huế.

Phật Học Đường Trúc Lâm, Tây Thiên: Tổ Phước Huệ, Tổ Phổ Huệ hằng năm được quý Sư cụ vào chùa Thập Tháp – Bình Định thỉnh ra Huế giảng Phật Pháp, Tổ Phước Huệ thường vào Hoàng cung giảng Phật Pháp cho vua Thành Thái, vua Bảo Đại nên được suy tôn là Quốc sư (quý Cụ HT Thiện Hoa, HT Thiện Hòa, Cụ Lê Đình Thám, Pháp Sư Trí Độ đều là học trò Tổ Phước Huệ).

Nhờ những công đức cao cả trên mà quý Sư Cụ ở Huế hợp nhau mở Trường Trung học Phật Giáo tại Chùa Trúc Lâm, sau dời về chùa Tây Thiên. Còn Trường của Ni thì mở tại chùa Diệu Đức.

Những vị có công chấn hưng Phật Giáo Miền Trung, tập hợp thành một tổ chức duy nhất như Quốc sư Phước Huệ, Pháp sư Phổ Huệ, HT Thích Tịnh Khiết, HT Thiền Tôn, Trúc Lâm, Tây Thiên, Từ Hiếu, Tra Am. Quý HT Mật Khế, Quy Thiện, Đôn Hậu, Mật Nguyện, Mật Hiển, Trí Thủ, Mật Thể.

Phật giáo Bình Định và Đà Nẵng: Tại tỉnh Bình Định có Hội Phật Học Tỉnh Bình Định (1932-1945), có Quốc sư Phước Huệ (1920-1945) Pháp sư Phổ Huệ (1920-1935) Pháp sư Bích Liên, Liên Tôn, Trí Độ (1930-1950).

Tại Đà Nẵng có Hội Phật Học Đà Thành, xuất bản Tạp chí Tam Bảo do HT Bích Liên làm Chủ nhiệm.

3/ Tại miền Nam:

Năm 1920, quý cụ Tổ Khánh Hòa, Tổ Chí Thiền vận động thành lập Hội Lục Hòa, xuất bản tờ báo Phật Giáo hiệu “Pháp Âm” – Sư Thiện Chiếu cho xuất bản Tờ “Phật Hóa Tân Thanh Niên”, “Phật Học Tòng Thơ”.

Ông Comis Chấn thành lập Hội Linh Sơn Nghiên Cứu Phật Học, Trụ sở đặt tại Chùa Linh Sơn, đường Cô Bắc – Cô Giang, Quận I, Saigon – Xuất bản Tờ Tạp Chí “Từ Bi Âm”, rất có giá trị trong làng Phật học.

Năm 1931, Tổ Huệ Đăng thành lập Thiên Thai Giáo Quán Tông – Chủ xướng thành lập và xuất bản tờ “Bát Nhã Âm”.

Năm 1933, Liên Đoàn Học Xã ra đời, do Tổ Khánh Hòa, Tổ Huệ Quang, Tổ Khánh Anh (là vị Tổ có những đệ tử vào năm 1960 có về tại Tổ Đình Linh Sơn nơi HT Thiện Phước khai Đạo, truyền bá pháp môn Niệm Phật, giảng dạy giáo lý Phật Học tại Phật Học Đường Tây Phương Bồng Đảo, nơi xuất thân của HT Giác Quang), Tổ Pháp Hải giảng dạy.

Năm 1934, Quý cụ Tổ Khánh Hòa, Tổ Huệ Quang, Tổ Khánh Anh kết hợp quý Cụ Giác Hải, Liên Trì, Viên Giác, Kim Huê, Vạn An, Bửu Chung thành lập Hội Lưỡng Xuyên Phật Học, xuất bản tạp chí Duy Tâm Phật Học, những vị xuất thân từ trường nầy hiện nay như: HT Thiện Hòa, HT Thiện Hoa, HT Huyền Quang, HT Hành Trụ, HT Quảng Liên…

Cũng trong thời gian nầy tại Saigon, có nhà trí thức Phật Giáo Sư Cụ Hồng Tại Đoàn Trung Còn, thành lập Phật Học Tòng Thơ, chủ trương phiên dịch kinh sách Phật, thành lập Phật Học Thơ Xã xuất bản sách Tịnh Độ, sách Lão giáo và Khổng giáo, có khoảng trên 100 đầu sách được Sư Cụ phiên dịch cho chư Tăng Ni, Phật tử nghiên cứu tu học. (Trang 42, sách 50 chấn hưng Phật giáo của HT Thích Thiện Hoa)

Năm 1951 thành lập Tổng Hội Phật Giáo Việt Nam, gồm có 6 tập đoàn: 03 Tập đoàn Tăng Già và 03 Tập đoàn Cư sĩ do HT Thích Tịnh Khiết làm Hội Chủ – chủ trương xuất bản tờ “Phật giáo Việt Nam”.

4/ Tổ chức hội Phật giáo Tịnh độ tông:

Năm 1955, Hội Phật Giáo Tịnh Độ Tông thành lập do Sư Cụ Hồng Tại Đoàn Trung Còn làm Hội Trưởng – Trụ sở đặt tại Liên Tông Tự, đường Đề Thám, quận Nhất, Saigon.

Hội Phật Giáo Tịnh Độ Tông Việt Nam, mới đầu nghe ai cũng suy nghĩ là một Hội hữu tu hành của giới Cư sĩ. Tuy nhiên Hội Phật Giáo Tịnh Độ Tông Việt Nam của Sư Cụ Hồng Tại Đoàn Trung Còn, (không phải Hội Tịnh Độ Cư Sĩ của Ngài Minh Trí) là một Giáo Hội có quy chế tổ chức nhân sự Ban Chấp Sự Trung Ương, có quy chế lãnh đạo hai giới Xuất gia và Cư sĩ. Tại mỗi Tỉnh, Quận, Thị xã, Phường Xã đều có tổ chức nhân sự Ban Chấp hành Giáo hội của từng cấp lãnh đạo Tăng Ni, Phật Tử tại địa phương.

Năm 1957, môn phái Liên Tông Tịnh Độ Non Bồng của Hòa Thượng Thích Thiện Phước hoạt động trong tổ chức nầy. Hòa Thượng Thích Thiện Phước khai sơn môn phái Liên Tông Tịnh Độ Non Bồng, thành lập Phật Giáo Từ Thiện miền Đông Cô nhi viện Phước Lộc Thọ, Cô nhi viện Từ Ái, Phật học Đường Tây Phương Bồng Đảo, Trường Gia giáo Phật học tại Long Sơn cổ tự, Trường Trung Tiểu Học núi Dinh và Lâm Tỳ Ni, Bửu hòa.

Hiện nay nói riêng cho hệ phái Tịnh Độ Tông tại tỉnh Đồng Nai (Liên tông Tịnh độ Non Bồng) có 33 cơ sở Tự Viện, Tịnh Xá, Tịnh Thất, Niệm Phật Đường… sinh hoạt trong Giáo hội Phật giáo Việt Nam; cơ sở chính đặt tại Quan Âm Tu Viện và một Ban Quản trị để điều hành hệ phái thuộc khu phố 3, đường Nguyễn Ái Quốc, Phường Bửu Hòa, Thành phố Biên Hòa.

5/ Tổ chức Phật giáo Nam tông:

Phật Giáo Nam Tông Việt Nam có hai phái:

1/ Một phái người Việt gốc Miên. Phái nầy đã có từ lâu đời, nhưng không rõ du nhập Việt Nam vào năm nào? Và bắt nguồn từ đâu? Có lẽ đồng thời với Phật Giáo Việt Nam và bắt nguồn từ Camboge. Phái nầy gọi là Theravada, ngày nay gọi là Phật Giáo Nam Tông Khmer. (Trích 50 năm chấn hưng Phật Giáo của HT Thiện Hoa)

Phật Giáo Nam Tông Khmer có Tăng Tín đồ rất đông, không có Nữ giới xuất gia. Chư Tăng có 17.661 vị, gồm Tỳ kheo 11.964, Sa di 5.697 vị. Tín đồ Phật Giáo chiếm 99%, toàn là người Miên (Việt gốc Miên). Chùa rất nhiều và chỉ ở miền Nam, nhất là miền lục tỉnh, như ở các tỉnh Châu Đốc, Hà Tiên, Rạch Giá, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Vĩnh Bình…

Theo thống kê trước ngày hòa bình thì dân số người Việt gốc Miên là 2 triệu người, đều theo Phật Giáo. Chư Tăng được 20 ngàn vị, 500 ngôi chùa có mặt ở khắp 12 Tỉnh, Thành ở miền Nam.

Phật Giáo Nam Tông Khmer hành đạo rất ít tại Tỉnh Đồng Nai, chỉ có 01 ngôi Chùa hiệu là Hoa Sơn do giới Cư sĩ người Việt gốc Miên hoạt động tín ngưỡng tại Thị xã Long Khánh.

2/ Một phái nữa thuộc về người Việt Nam, do Đức Tăng Thống Thiện Luật và Đức Tăng Thống Hộ Tông sáng lập.

Đức Tăng Thống Thiện Luật và Hộ Tông du học giáo lý Nam tông Phật giáo tại Camboge. Sau thời gian tu học đạo ở xứ người, quý Ngài trở về Việt Nam vào khoảng năm 1940 thành lập Giáo Hội, với danh xưng Giáo Hội Tăng già Nguyên Thủy Việt Nam, niên khóa đầu tiên do Đại Đức Bửu Chơn làm Tăng Thống, Trụ sở đặt tại Chùa Kỳ Viên, Bàn Cờ, Saigon – Riêng về Phật Học Viện đặt tại chùa Pháp Quang, cầu Băng Ky, Gia Định (1958) do Đại Đức Hộ Giác làm Giám Đốc.

Giáo Hội nầy có công đức kiến thiết Thích Ca Phật Đài ở Thành phố Vũng Tàu vào năm 1962.

Về bên cư sĩ hữu công với Giáo Hội nầy có các Ông Nguyễn Văn Hiếu, Ông Hồ Đắc Thắng, Bà Lưu Giang Hà.

Pháp nạn năm 1963, Phật giáo Việt Nam bị chế độ gia đình trị Ngô Đình Diệm bắt bớ tù đày, dự định hủy diệt Phật Giáo, đưa Thiên Chúa giáo trở thành Tôn giáo của Nhà Nước, nên gọi danh xưng là Công giáo. Đồng thời Ông Diệm còn liên lạc với Vatican đề nghị tôn vinh Ông (Đức Cha) Nguyễn Đình Thục làm Đức Hồng Y Giáo Hội Công Giáo Việt Nam, để có cơ sở hủy diệt Phật giáo.

Trong khoảng thời gian nầy, Phật giáo Nam Tông Việt Nam rất tích cực đấu tranh chống áp bức của gia đình Ông Ngô Đình Diệm, Ông Ngô Đình Nhu và Bà Trần Lệ Xuân… Chư Tăng cùng đứng lên đòi trả tự do cho các Nhà Sư bị bắt, yêu cầu cho tự do hoạt động Phật Giáo, được treo cờ Phật giáo Quốc tế trong các ngày lễ Phật Giáo…

6/ Các giáo phái khác tại Đồng nai:

1/ THIỀN TÔNG:

Do HT Thiền sư Thích Thanh Từ sáng lập, hiện nay xiển dương pháp phái thiền Trúc Lâm Yên Tử của Tổ Sư Điều Ngự Giác Hoàng Trần Nhân Tôn.

Thiền tông tại Đồng Nai rất phát triển tại Tổ đình Thiền Viện Thường Chiếu; hiện nay có đến 33 ngôi Thiền Viện, Thiền Tự, Thiền Thất trực thuộc Thiền Viện Thường Chiếu dành cho các Thiền Sinh thực tập tu hành. Tông phái Thiền Trúc Lâm có mặt khắp 3 miền Bắc Trung Nam.

2/ TỊNH ĐỘ CƯ SĨ PHẬT HỘI:

Người sáng lập là thiền sư Minh Trí, thế danh Nguyễn Văn Bồng, sinh năm 1885 tại ấp Mương Điều, xã Tân Mỹ, huyện Lai Vung, tỉnh Sa Đéc (Đồng Tháp ngày nay).

Năm 33 tuổi vân du tìm thuốc cứu dân độ thế; đến năm 48 tuổi (1933) thành lập Hội Tịnh Độ Cư Sĩ, Trụ sở đặt tại Tân Hưng Long Tự, Phú định, Chợ Lớn.

Hội nầy có xuất bản tạp chí “Pháp Âm”, ra khoảng 14 số rồi đình bản. Hiện nay Hội được phép hoạt động trên diện rộng toàn quốc, mỗi tỉnh đều có Tỉnh hội, có huyện hội, chi hội.

3/ PHẬT GIÁO HÒA HẢO:

Phật giáo Hòa Hảo do Đức Thầy Huỳnh Phú Sổ sáng lập, chủ trương tu tại gia, phụng thờ tứ trọng ân, yêu nước.

Đức Huỳnh Phú Sổ, sinh năm 1919, tại thôn Hòa Hảo (gần Vàm Nao), quận Tân Châu, tỉnh Châu Đốc. Con của Cụ Huỳnh Công Bộ và Bà Lê Thị Nhậm. Trong cuộc đời hành đạo của Đức Huỳnh Phú Sổ có thuyết giảng 6 tác phẩm chủ yếu khuyên người đời tu hành, không tranh danh đoạt lợi, kêu gọi tín đồ phải có lòng yêu nước, yêu dân tộc, bảo vệ tổ quốc và dân tộc.

Người tín đồ của Phật Giáo Hòa Hảo tôn vinh Đức Thầy của mình lên ngôi Giáo Chủ. Ở các Tỉnh miền Tây Nam Bộ thường gọi là Huỳnh Giáo Chủ, không gọi tên tộc ngoài đời của Người.

Phật Giáo Hòa Hảo tôn thờ ngôi Tam Bảo bằng tấm vải sắc “màu nâu”; biểu hiện cho việc “không chạy theo hình thức thờ phượng, thờ tượng cốt”.

Hiện nay tín đồ Phật giáo Hòa Hảo có khoảng 2.000.000 người có mặt trên khắp các Tỉnh miền Tây Nam Bộ và một ít ở miền Đông. Tại tỉnh Đồng Nai mới vừa được UBND Tỉnh Đồng Nai cho phép thành lập Ban Trị sự Tỉnh Hội PG Hòa Hảo, đã tổ chức Đại hội lần thứ nhất, làm lễ ra mắt Ban Trị sự Tỉnh Hội tại một căn nhà tạm mượn của 01 tín đồ ở Thị trấn Định Quán.

4/ HỘI PHẬT HỌC NAM VIỆT:

Hội Phật Học Nam Việt có trụ sở chính tại chùa Xá Lợi, đường Bà huyện Thanh Quan, Sư Thiện Chiếu. Hội là một hệ phái trong chín hệ phái thành lập Giáo hội Phật giáo Việt Nam.

5/ PHẬT GIÁO BỬU SƠN KỲ HƯƠNG: của Đức Phật Thầy Tây An, Tổ đình Trung ương chùa Tây An, núi Sam, Châu đốc. Các chùa của Phật giáo Bửu Sơn Kỳ Hương không thờ Phật mà thờ tấm Trần Điều. Các tín đồ đều là cư sĩ học Phật tu nhơn. Trong đạo, có ý hướng tôn vinh Đức Phật Thầy Tây An là hậu thân của Phật Hoàng Trần Nhân Tông.

6/ PHẬT GIÁO TỨ ÂN HIẾU NGHĨA: Là một tôn giáo dân tộc yêu nước, phát triển mạnh hiện có khoảng trên 2.000.000 tín đồ, được Nhà nước cấp phép hoạt động, có trụ sở Trung ương, đặt tại chùa lớn Tam Bảo Phi Lai, địa chỉ thị trấn Ba Chúc, huyện Tri Tôn, tỉnh An Giang.

Nam mô Tây Phương Cực Lạc Thế Giới Giáo Chủ Thọ Quang Thể Tướng, Vô Lượng Vô Biên Từ Thệ Hoằng Thâm, Tứ Thập Bát Nguyện Độ Hàm Linh, Đại Từ, Đại Bi Tiếp Dẫn Đạo Sư A Di Đà Như Lai Biến Pháp Giới Tam Bảo.

PHẦN XVII. NHỮNG NGÔI CHÙA CỔ (ÍT ĐƯỢC NÓI ĐẾN)

Ngày Thứ Bảy Mươi Tám: Tổ đình Quốc Ân Kim Cang

Vấn: Hôm nay là chủ nhật ngày niệm Phật thứ bảy mươi mốt, trước khi tham dự thánh chúng niệm Phật, chúng con đi nghe thuyết pháp giảng kinh, tại buổi giảng nầy Giảng sư có giảng về “Phật giáo Đàng Trong, Phật giáo miền Đông là chiếc nôi của Phật giáo miền Nam, tức là Phật giáo từ Đàng Ngoài truyền bá vào Đàng Trong đến Trấn Biên, đến Phiên Trấn rồi mới đến vùng đất Thủy Chân Lạp, trước khi các chúa Nguyễn cùng nhân dân hình thành bờ cõi trên vùng đất phương nam”. Tại Trấn Biên chư Tổ sư dừng chân thuyết pháp giảng kinh, lập đạo, khai sơn Tổ đình Quốc Ân Kim Cang ; về sau còn khai sơn nhiều chùa cho chư Tăng tu hành, trong đó tại Phiên trấn Tổ sư còn khai sơn Tổ đình Quốc Ân Khải Tường… Xin Sư hoan hỷ giảng cho chúng con nghe về hành trạng của Phật giáo miền Đông và một vài ngôi Tổ đình tiêu biểu của Phật giáo xưa?

Đáp: Chúng ta thường nghe nói đến xứ Đàng Ngoài, xứ Đàng Trong, tức là vào khoảng thế kỷ thứ 18, các Chúa Trịnh và Chúa Nguyễn phân ranh giới đánh nhau, chia đôi đất nước: Từ Sông Gianh (Quảng Bình) trở ra miền Bắc Việt Nam thì do Chúa Trịnh vừa phò tá Vương triều nhà Lê vừa cai quản; từ sông Gianh vào đất Thuận hóa (Huế) do Chúa Nguyễn cai quản. Từ đó gọi đất của Chúa Trịnh là Đàng Ngoài, đất của Chúa Nguyễn là Đàng Trong; Phật giáo được truyền bá lúc bấy giờ cũng theo lãnh thổ mà gọi tên.

Chúng ta sẽ tìm hiểu về sự truyền bá Đạo Phật vào Đàng Trong? truyền vào Nam từ năm nào? do Tổ sư nào truyền? truyền bằng cách nào? khi truyền, Tổ sư đến trú xứ nào trước tiên?

Nay Sư sẽ giúp Phật tử hiểu rõ hơn nữa về nguyên nhân, hành trạng, thời gian và công cuộc truyền đạo của Cha Ông từ thuở xa xưa đã vào Đàng Trong (vào Nam) và ở đâu.

Theo sách “Thiền sư Việt Nam của HT Thích Thanh Từ”, sách “Phật giáo Đàng trong của Nguyễn Hiền Đức”; sách “Lược khảo Phật giáo sử Việt Nam của Sa môn Vân Thanh”; sách “Việt Nam Phật giáo sử luận của Nguyễn Lang”; sách Biên niên sử Phật giáo Tp.Hồ Chí Minh của Ban Văn hóa THPG Tp.Hồ Chí Minh ấn hành”; “Tư liệu nghiên cứu Tổ sư Nguyên Thiều, Sách Tổ đình Quốc ân Kim Cang của HT Thích Giác Quang biên soạn”; sách “Cao sơn lưu thủy ngộ tri âm, của Trần Đình sơn, NXB Văn Hóa”… nói về công cuộc truyền đạo của chư Tổ sư thì rất nhiều và đa dạng. Tuy nhiên, công lao nổi bật nhất là Ngài Nguyên Thiều-Siêu Bạch, hiệu Hoán Bích là vị Tổ sư hoằng truyền giáo lý Đức Phật vào Đàng Trong rõ ràng hơn cả. Khi dừng chân hóa đạo, Tổ sư đã tạo nên một đại tòng lâm thắng tích tại rừng Bửu Lâm xưa, hiệu “Tổ đình Quốc Ân Kim Cang ” để tế tăng độ chúng, thuộc trú xứ ấp Bình Thảo (Bình Lục), xã Tân Bình, huyện Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai.

Ngày nay còn lưu lại những dấu ấn xa xưa của Tổ sư, văng vẳng đâu đây còn âm vang những bài pháp “Tịnh độ Thiền tông” của Tổ sư, chư vị Hòa thượng làm Phật sự đại trùng tu ngôi Tổ đình.

Tổ đình Quốc ân Kim Cang hay chùa Tháp:

Tổ Đình Quốc Ân Kim Cang đã có từ trên 300 năm trên vùng đất Biên Hòa - Đồng Nai. Vào thế kỷ thứ 17, năm Chánh Hòa thứ 19 (1698) Nhà Chúa Hiển Tông Nguyễn Phúc Chu sai Chưởng cơ Nguyễn Hữu Cảnh khai hoang phục hóa, đặt dinh cơ hành chánh đất Đông Phố, tên cũ gọi chung đất Biên Hòa, Gia Định. Lấy xứ Đồng Nai làm Huyện Phước Long, lập Dinh Trấn Biên (Biên Hòa) lấy xứ Saigon (Sài côn) làm Huyện Tân Bình, lập Dinh Phiên Trấn (Gia Định).

Xưa gọi là “Chùa Kim Cang hay Chùa Tháp ở Đồng Nai” tọa lạc Ấp Bình Thảo, xã Bình Phước, Huyện Phước Long, Dinh Trấn Biên. Ngày nay thuộc Ấp Bình Lục, Xã Tân Bình, Huyện Vĩnh Cửu, Tỉnh Đồng Nai.

Theo lời kể của Thầy Trụ trì chùa Cửu Thiên - Thủ Đức (là đệ tử của vị Trụ Trì Tổ đình Quốc Ân Kim Cang , dân địa phương gọi là “Thầy Chín” trong những năm 1946,1950) và các bô lão, nhân dân ở địa phương ấp Bình Thảo kể lại… thì Chùa bị đốt cháy vào năm 1946, trong thời kháng chiến chống Pháp, nhưng nhân dân địa phương vẫn thường nhắc đến địa điểm danh hiệu “Chùa Tháp” là vì Chùa nầy có ngôi Tháp cổ của vị Tổ Sư khai sơn Tổ Đình Quốc Ân Kim Cang.

Hiện nay chỉ còn lại nền Chùa, hai Tháp cổ, một của Tổ Sư Nguyên Thiều - Siêu Bạch, hai là Tháp Phổ Đồng (có thể là tháp của Công chúa Ngọc Vạn?) và Long vị của Đại Lão Hòa Thượng Minh Vật - Nhất Tri (thờ tại chùa Ông, tức Kim Long Cổ Tự) .

Tương truyền, Chùa có một Đại hồng chung và một Cổ trống rất lớn, Đại hồng chung bị quân Pháp tịch thu, Cổ trống làm bằng nguyên thân cây sao, đường kính 1 mét - 1,2 mét, dài hơn 2 mét, dầy khoảng 7-8 cm, Khi trống hư, Ông Bồng ở gần Chùa, lấy trống đựng lúa được (23 giạ lúa) có thể từ 2 đến 3 giạ lúa đúng hơn?

Hiện Chùa còn có các vật cổ như sau: - Tượng Phật Chuẩn Đề bằng đồng - Long vị Đại Lão Hòa Thượng Minh Vật - Nhất Tri, Tiểu Hồng chung, trên có khắc chữ “KIM CANG TỰ”, chung cao 0,6 mét, kính 0,4 mét - Tượng Địa Tạng Vương Bồ Tát cởi Đế Thính bằng gỗ.

Tháp Tổ:

Toàn cảnh, khi đến gần chúng ta sẽ nhìn thấy các mặt của ngôi Bảo Tháp như sau: - Tấm bình phong - mộ bia - Tháp Tổ rất uy nghi và đồ sộ - nền Tháp - vôi vửa, gạch, vòng rào bị hư sụp, mụt rữa.

Mộ bia bằng đá xanh: Phía sau tấn bình phong khoảng 1 mét là nền Tháp hình chữ nhật (3m x 4m), ở trên nền Tháp, phía trước là mộ bia bằng đá xanh. Trên mặt bia có khắc 4 hàng chữ nho như sau:

- Phổ Quang Tự Yết Ma Chủ hương.

- Hội Khánh Tự Giáo Thọ Thiền Chủ lập thạch.

- Sắc Tứ Từ Ân Tự Hòa Thượng Pháp Sư.

Chứng minh lịnh

- Quốc Ân Kim Cang Đường Thượng, Tam thập, Tam thế, húy Siêu Bạch Quán Bích Hòa Thượng Tổ Sư chi tháp.

- Long Thạnh Tự Hòa Thượng.

- Đức Sơn Tự Hòa Thượng.

- Hưng Long Tự Hòa Thượng.

Chư Sơn đồng tạo.

Tháp Tổ hình lục giác cao ba tầng, chiều cao từ mặt đất lên đến đỉnh Tháp là 5,20 mét, phía dưới lớn, lên cao nhỏ dần. Tháp dựng trên nền xây đá xanh hình chữ nhật, ngang 3 mét, dài 4 mét, cao 0,80 mét.

Đỉnh Tháp là một bầu hồ lô bằng ô dước, hình theo sáu cạnh của Tháp, cao 0,4 mét - 0,5 mét, đường kính đáy hồ lô khoảng 0,50 mét.

Từng trên cùng (thứ ba) có 06 mặt, tô ô dước, mỗi mặt hình chữ nhật ngang 0,40 mét, cao 0,80 mét, có 6 chữ cổ: “Nam mô A Di Đà Phật”, mặt trước là chữ Nam, tiếp đến….

Ở giữa hồ lô và tầng nầy có máy ngói hình ống, gồm 5 ống tròn xây bằng ô dước.

Từng giữa (từng thứ hai) Sáu mặt hình chữ nhật, ngang 0,80 mét, cao 01 mét, có khắc nổi trên nền ô dước các hình:

- Mặt trước hình Bồ Tát Địa Tạng cởi Đề Thính.

- Mặt sau là hình Tổ Bồ Đề Đạt Ma đứng trên cành cây vượt sóng.

- Còn lại bốn mặt hình bị lu mờ, gần như không còn hình dáng.

- Giữa tầng 2 và tầng 3 có mái hình ống, gồm 6 hàng ống.

Từng dưới đất (tầng một).

Có 6 ô hình chữ nhật, ngang 1,20 mét, cao 1,40 mét, Sáu mặt có 6 khung hình tô ô dước.

Mặt trước là bia Tháp, khắcnổi trên ô dước, gồm 3 hàng chữ nho:

- Hàng giữa ghi “Quốc Ân Kim Cang đường thượng, tam thập tam thế, huý Siêu Bạch Quán Bích Tổ sư chi Tháp”

- Hông bên mặt ghi: “Tuế tại Kỷ Dậu niên, mạnh Thu, Cát nhựt, hiệp chư Sơn Thiền Đức đồng tái tạo”

- Hông bên trái ghi: “Thập ngoạt, Thập Cửu nhựt viên tịch (viên tịch ngày 19/10)

- Mặt thứ hai và thứ ba khắc hình trái đào phía đuôi của cành đào là hình đầu rồng.

- Mặt thứ tư khắc năm hàng chữ nho với 55 chử (thiếu 1 chữ). Đó là bài thơ thất ngôn bát cú phiên âm như sau:

“Tây phương phú quý (thắng) vương hầu

Chủng chủng trang nghiêm sự sự châu

Đẳng biện khẳng tâm cầu bỉ quốc

Luân hồi ác đạo nhút tự hưu

Tây phương mãn nhãn thị liên hoa

Bá bảo trang nghiêm phú khả khoa

Chư thượng thiện nhơn câu nhứt xứ

Bất tri kỳ số, bội hằng sa”

- Mặt thứ năm khắc hình 3 hoa sen trên lưng một con rùa.

- Mặt thứ sáu khắc hình hai trái lựu, đuôi cành lựu là đầu chim phượng hoàng…

- Mái ngói ở giữa từng thứ nhứt và thứ hai gồm bảy hàng ngói ống và 6 góc, đuôi mái ngói là hình 6 đầu rồng bằng ô dước, rất đẹp.

Chân Tháp khắc hình chân quỳ cao 0,40 mét. Tháp xây trên nền cao bằng đá xanh, phía dưới móng là 7 lớp gạch thẻ. Tháp do lâu ngày không ai trông coi, bảo quản nên hơi nghiêng theo năm tháng .

Tháp phổ đồng:

Tháp ở phía trước sân chùa, góc bên mặt, cách Chính điện khoảng 10 mét . Hình dạng Tháp là một bầu hồ lô tròn, đắp bằng một khối ô dước, cao 2 mét, đáy hình tròn, kính 2 mét.

Bầu hồ lô dựng trên một nền vuông xây gạch thẻ nung, phía ngoài tô ô dước. Trên có khắc hoa văn. Tháp bị hư sập, chỉ còn phần dưới bầu hồ lô và nền Tháp. Theo truyền thuyết thì Tháp được xây thờ Bà Công chúa, phải chăng đây là Tháp thờ Công Chúa Ngọc Vạn? (Theo tư liệu viết tay. Tuy nhiên dù là Tháp của ai đi nữa, nhưng hiện có một đường nước rất nhơ bẩn của nhà dân nuôi heo, gà vịt, nước phân chảy ngang qua Tháp để tuôn xuống công trình thủy lợi địa phương, thật đau lòng!) con của Chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên cũng là vợ của Vua Chân Lạp là Chey Chetta II? Tương truyền, Bà có công can thiệp với triều đình Chân Lạp, ngăn cản sự bành trướng của Hồi giáo ở Chân Lạp, đồng thời hộ trì Phật Pháp tại nước nầy. Nếu thật nơi đây là tháp của Công Chúa Ngọc Vạn, thì có thể Công Chúa có liên hệ đến việc ủng hộ xây dựng Tổ đình Quốc Ân Kim Cang .

Tiểu sử Tổ sư:

Ngài họ Tạ, quê ở Trình Hương, phủ Triều Châu, Tỉnh Quảng Đông, sanh ngày 18 tháng 05 năm Mậu Tý 1648 (Theo tài liệu ở chùa Quốc Ân, Huế và quyển lịch sử Phật giáo Việt Nam - tài liệu ở chùa Thập Tháp Di Đà lại ghi Ngài sinh năm Bính Tý 1636 - theo sách Thiền Sư Việt Nam của HT. Thích Thanh Từ thì Ngài sinh năm 1649). Ngài xuất gia ở Chùa Báo Tư vào năm 1667 (19 tuổi) và học đạo với Đại lão Hòa Thượng Bổn Khao - Khoán Viên, chuyên cần đạo hạnh.

Theo sách Đại Nam liệt truyện tiền biên vào năm Tự Đức thứ 5 (1852) thì vào niên hiệu Cảnh Trị, năm thứ 3, đời vua Lê Huyền Tôn (tức năm Ất Tỵ, thứ 17, đời Chúa Thái Tông Hoàng Đế Nguyễn Phúc Tần, 1665) Ngài theo đoàn tàu buôn qua Quảng Nam, trú ở phủ Qui Ninh (Bình Định) lập chùa Thập Tháp Di Đà, mở Trường dạy học (Việt Nam Phật Giáo sử lược của TT. Mật Thể). Sau Ngài ra đất Phú Xuân, tỉnh Thuận Hóa lập Hà Trung, thuộc huyện Phú Lộc, nay hãy còn; rồi lên Xuân Kinh, Huế lập Chùa Vĩnh Ân và xây Tháp Phổ Đồng. Đến năm Chính Hòa thứ 10 (ngày 27/05 năm Kỷ Tỵ, 1689) chúa Ngãi Vương Anh Tông Hoàng Đế Nguyễn Phúc Trăn (1687-1691) đổi hiệu chùa là Quốc Ân Tự, tên chùa Quốc Ân có từ đây.

Ngài phụng mạng Chúa Anh Tông Hoàng Đế Nguyễn Phúc Trăn trở về Trung Quốc mời các danh Tăng và thỉnh pháp tượng, pháp khí. Ngài trở về Quảng Đông cung thỉnh Ngài Thạch Liêm (Thích Đại Sán) và một số danh Tăng đương thời, như Hòa Thượng Minh Hoằng Tử Dung (có ghi rõ tại bia chùa Quốc Ân).

Ngày 27/02/1695 Hòa Thượng Thạch Liêm sang Đại Việt. Hòa Thượng đến vào đêm 15 tháng giêng năm Ất Hợi (theo tài liệu ký sự hải ngoại của HT. Thạch Liêm). Khi Hòa Thượng Thạch Liêm đến Đại Việt, Chúa Nguyễn sắc mở Đại giới đàn truyền giới long trọng tại Chùa Thiên Mụ (Huế).

Tổ Sư Nguyên Thiều tịch vào ngày 19/10 âl niên hiệu Bảo Thái thứ 10 nhà Lê ngày 19/10 âl Mậu Thân (Tức 20/11/1728).

Theo Văn bia Bảo tháp của Tổ Sư, thì ngài có đến hoằng dương chính pháp trên vùng đất Đồng Nai xưa.

Khi sắp thị tịch Ngài có xuất ý bài kệ:

Tịch tịch kính vô ảnh

Minh minh châu bất dung

Đường đường vật phi vật

Liêu liêu không vật không

Nghĩa:

Lẳng lặng gương không ảnh

Sáng sáng châu không hình

Rõ ràng vật không vật

Vắng lặng không vật không

Đại ý bài kệ như sau: Ngài dạy chúng, pháp thân thanh tịnh trùm khắp như gương sáng lặng lẽ chiếu soi, không vướng mắc bất cứ hình bóng nào như ngọc báu rạng ngời trong suốt, không chút bụi nhơ tỳ vết .

Rỡ rỡ vật mà chẳng phải vật, thênh thang không mà chẳng không. Ngài ngồi an nhiên mà thị tịch .

Sau Hiển Tông Hoàng Đế ban thụy hiệu: Hạnh Đoan Thiền Sư và có làm bài minh khắc bia để tán thán công đức của Ngài:

Ưu ưu bát nhã - Đường đường phạm thất

Thủy nguyệt ưu du - Giới trì chiến lật

Trạm dịch cô kiên - Trác lập khả tất

Quán thân bổn không - Hoằng pháp lợi vật

Biến phú từ vân - Phổ chiếu huệ nhật

Chiêm chi nghiêm chi - Thái sơn ngật ngật

Đại ý bài nầy là Hoàng Đế ca tụng đạo phong trí tuệ cũng như công hạnh giáo hóa lợi sanh của Ngài, tất cả đều hoàn bị tốt đẹp (tư liệu của Sư Giác Quang lưu trữ từ năm 1999).

Về tông tịch:

Tổ sư Nguyên Thiều - Siêu Bạch, Ngài còn có pháp hiệu là “Hoán Bích” hay húy “Nguyên Thiều Thọ Tôn” thụy “Hạnh Đoan Lão Hòa Thượng”. Ngài là vị Thiền sư thuộc Thiền phái Lâm Tế, thế hệ thứ 33, được các bậc Tôn Túc xa xưa kính tôn là vị Tổ Sư khai sơn Phật Giáo Đàng Trong; pháp môn Thiền Tịnh song tu từ Tổ Đình Thập Tháp Di Đà đã có mặt sớm nhất trên vùng đất Biên Hòa Đồng Nai. Thời điểm nầy các Chúa Nguyễn giúp Phật giáo Việt Nam phục hưng, phát triển và còn truyền thừa cho đến ngày nay, đại đa số các vị chức sắc trong Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam đều thuộc truyền thừa của Tổ Sư.

Các dòng kệ khi lưu truyền vào miền Nam, phái Lâm tế, chia thành nhiều chi phái. Nhưng với Tổ Sư Nguyên Thiều nối truyền kế thế từ miền Trung đến miền Nam đến đời thứ 31 là Ngài Đạo Mân ở chùa Thiên Khai (Trung Hoa) mới biệt xuất thêm bài kệ:

Đạo bổn nguyên thành Phật Tổ tiên

Minh Như Hồng nhựt lệ trung thiên

Linh nguyên quảng nhuận từ phong phổ

Chiếu thế chơn đang vạn cổ huyền

Bài kệ trên đây trên đây mới đúng là dòng pháp được lưu truyền sâu rộng nhất khắp Trung Nam Việt Nam. Hầu hết chư Tăng Ni miền Nam xuất gia đầu Phật với các vị Bổn sư, đại đa số là thuộc dòng kệ trên, (Lược khảo Phật Giáo Sử của Vân Thanh, trang 150,151,155,156).

Từ đó chúng ta và mọi người đều biết, Tổ sư Nguyên Thiều thuộc dòng kệ pháp trên. Ngài là vị Tổ sư đời thứ 33 là chữ “Nguyên”. Các Chùa thuộc thiền phái Lâm Tế đời thứ 34, theo dòng kệ của Tổ Sư tại Đồng Nai thuộc chữ “Thành”, như:

- Tổ Đình Long Thiền có Tổ sư Ứng Sơn - Thành Nhạc

- Chùa Bửu Phong có Tổ sư ? - Thành Chí

- Chùa Đại Giác có Tổ sư Minh Yên - Thành Đẳng (Đời kế kiếp có Tổ Phật Ý ở Đại Giác Cổ Tự, đến tại Saigon kiến tạo nền Phật Pháp: Dựng Chùa Giác Lâm, Chùa Giác Viên…)

Tổ đình Quốc Ân Kim Cang hay gọi Chùa Kim Cang , Kim Cang Tự, Chùa Tháp đã bị thiêu hủy trong cuộc kháng chiến chống Pháp (Năm 1946), nhưng trước nền Chùa cũ vẫn còn hai ngôi Tháp Cổ trải qua hai thời kháng chiến, nơi đó rất hoang vắng, ít người lai vãng nên bị lu mờ!

Vào ngày 18/11 âl, năm Mậu Thìn (26/12/1988), Thượng Tọa và Tăng chúng phát hoang làm vườn, thấy đây là Tháp thờ Tổ Sư, nhưng chưa rõ là Tháp Tổ Sư nào, Thượng Tọa cho người cạo bỏ những phần đất ổ mối xung quanh Tháp, cạo sạch rong rêu đất cát từng nét chữ …làm lại cho trang nghiêm.

Sau có nhà sử học Nguyễn Hiền Đức tìm đến, nhờ các cụ già đọc chữ nho; từ đó nhận ra được là Tháp của Tổ Sư Nguyên Thiều - Siêu Bạch. Trên Bia Tháp của Tổ Sư có ghi rõ: “Quốc Ân Kim Cang Đường Thượng Tam Thập Tam Thế húy Siêu Bạch hiệu Hóan Bích Hòa Thượng Tổ Sư chi tháp”.

Thế là TT. Minh Lượng tiếp tục công việc xin phép Chính quyền địa phương, thương lượng với bà con nhân dân xung quanh để được trùng tu sửa chữa nền Tháp và xây vòng rào tạm thời để bảo vệ Tháp Tổ Sư. Công trình được thực hiện từ ngày 11/12 âl, năm Kỷ Tỵ (1988).

Đồng thời Thượng Tọa Thích Minh Lượng có trình báo về Tỉnh Hội và cung thỉnh Đức Đại Lão Hòa Thượng Phó Pháp Chủ thượng HUỆ hạ THÀNH quang lâm Chứng minh, nguyện hương cho công cuộc trùng tu.

Long vị của Đại lão Hòa thượng Minh Vật - Nhất Tri

Làm bằng đá cẩm thạch, xanh dợt, chạm trổ hoa văn và chữ khắc đẹp, sắc xảo - Long vị hình chữ nhựt, cao 26 cm, ngang 15 cm, dầy 3 cm, ở giữa khắc dòng chữ: “Kim Cang Đường Thượng, Tam Thập Tứ Thế, Húy Minh Vật Nhất Tri Hòa Thượng Giác Linh Chi Vị”

Xung quanh là hoa văn hình lá cây phía trên đầu hoa là hai đầu rồng chầu trái châu rực lửa.

Đế long vị là khối đá hình chữ nhựt, bốn mặt có chạm hoa văn hình chữ S hoặc chữ T ngược nhau và chân đế khắc kiểu chân quỳ.

Phía mặt sau long vị có khắc các hàng chữ: - Thập ngoạt, sơ thập nhựt viên tịch - Tuế thứ Đinh Mùi niên, trọng xuân ngoạt, cát nhựt, cẩn tạo.

Qua hai hàng chữ trên, chúng ta được biết Đại lão Hòa Thượng Minh Vật - Nhất Tri, Trụ Trì Tổ Đình Quốc Ân Kim Cang , viên tịch ngày 10 tháng 10 năm Bính Ngọ (1786) còn long vị thì được lập vào ngày tốt tháng Giêng, năm Đinh Mùi (1787) .

Trùng tu Tổ đình Quốc Ân Kim Cang :

Ngày 26/12/1988 (18/11 âl, năm Mậu Thìn) Thượng Tọa Thích Minh Lượng, Trụ trì Kim Long Cổ Tự được nhân dân báo tin cho biết có Tháp mộ xưa của Chùa và Thượng Tọa hướng dẫn chư Tăng đến phát hoang dọn dẹp cạo bỏ ổ mối, đất cát xung quanh Tháp và rào giậu bảo vệ 2 ngôi Bảo Tháp và báo tin (không bằng văn bản) cho Ban Trị Sự Tỉnh Hội được biết.

Tiếp theo Ông Nguyễn Hiền Đức, nhà viết sử “Phật Giáo Đàng Trong” đến sưu tầm và mời các Cụ đồ nho giúp đọc văn bia, phát hiện là Tháp mộ của Tổ Sư Nguyên Thiều - Siêu Bạch. TT. Thích Minh Lượng bắt tay vào việc trùng tu Tháp Tổ.

Ngày 16/9/1999 Ban Trị Sự Tỉnh Hội Phật Giáo Đồng Nai có bảng tường trình gởi Hội Đồng Trị Sự Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam - Ban Văn Hóa Trung Ương GHPGVN - Ủy Ban Nhân Dân Tỉnh Đồng Nai - Ủy Ban Mặt Trận Tổ Quốc Tỉnh Đồng Nai - Ban Tôn Giáo Chính Quyền Tỉnh Đồng Nai - Sở Văn Hóa Thông Tin Tỉnh Đồng Nai giúp đỡ được phục hồi xây dựng trùng tu và xin công nhận xếp hạng vào hàng di tích lịch sử…đáp ứng lòng mong mõi của chư Tăng Ni, Phật Tử Đồng Nai.

Năm 2001 do công việc trùng tu bị đình trệ quá lâu, nên quý Hòa Thượng Thích Tuệ Hải (Chùa Từ Quang), Hòa Thượng Thích Minh Chánh (Chùa Giác Minh), Thượng Tọa Thích Minh Lượng (Kim Long Cổ Tự) phát nguyện đứng ra tiếp tục trùng tu Tháp Tổ và cử người đi khắp các chùa thuộc phổ hệ tìm hiểu về tông tịch của Tổ Sư.

Ngày 27/7/2004, Ban Trị Sự Tỉnh Hội Phật Giáo Đồng Nai có bản tường trình về thánh tích và ngôi Tổ Đình Quốc Ân Kim Cang , ấp Bình Lục, xã Tân Bình, Huyện Vĩnh Cửu. Xin đề nghị Chính phủ công nhận là di tích lịch sử cấp Quốc gia - kèm dự án trùng tu - bảng tường trình nguồn gốc Tổ Đình - 06 ảnh lễ đặt đá trùng tu.

Ngày 25/8/2004, Ban Trị Sự Tỉnh Hội nhận được công văn của Hội Đồng Trị Sự Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam số 322/CV/HĐTS của Hội Đồng Trị Sự chấp thuận cho Ban Trị Sự đứng ra trùng tu ngôi Tổ Đình, do Hòa Thượng Thích Hiển Pháp, Phó Chủ Tịch kiêm Tổng Thư Ký Hội Đồng Trị Sự ấn ký - kèm công văn số 661/TGCP/V2, ngày 22/09/2004 của Ban Tôn Giáo Chính Phủ chấp thuận cho trùng tu.

Ngày 04/11/2004, Ban Trị Sự Tỉnh Hội có tờ trình xin cấp chủ quyền sử dụng đất cho Tổ Đình Kim Cang - kèm biên bản ngày 20/10/2004 - sơ đồ xây dựng ngôi Tổ Đình, do Tỉnh Hội phát họa - bản sao trích lục địa bộ ngày 21/12/1971, số địa bộ cũ 137, địa bộ mới 28, số bản đồ 28 - sơ đồ phát họa cấu trúc quần thể Tổ Đình Quốc Ân Kim Cang do Tỉnh Hội phát họa.

Ngày 12/6/2007, Ủy Ban Nhân Dân Tỉnh Đồng Nai có công văn số 4352/UBND-VX chấp thuận cho Ban Trị Sự Tỉnh Hội trùng tu Tổ Đình Quốc Ân Kim Cang , xã Tân Bình, Huyện Vĩnh Cửu.

Ngày 2/10/2007 Ủy Ban Nhân Dân Huyện Vĩnh Cửu tổ chức phiên họp giải quyết v/v di dời hai hộ dân ra khỏi khu vực đất đang xin trùng tu Tổ Đình Kim Cang . Cuộc họp gồm có: Về phía Ban Tôn Giáo Tỉnh có Ông Lê Minh Sơn, Trưởng Ban Tôn giáo, Bà Võ Thị Mộng Thu, Phó Văn phòng Ban Tôn Giáo Tỉnh - Về phía Tỉnh Hội có: HT. Thích Minh Chánh, TT. Thích Phước Tú, ĐĐ. Thích Huệ Ninh - Cấp Huyện có: Bà Nguyễn Thị Tư, Ông Trương Văn Nhân, Ông Đoàn Văn chiến, Ông Nguyễn Văn Hòa, Ông Nguyễn Thanh Sáng, Ông Nguyễn Giang Châu - Về phía xã: Có Ông Tạ Quốc Sỹ, Chủ tịch Ủy Ban Nhân Dân xã Tân Bình.

Ngày 7/3/2008, Chính quyền các cấp tại Huyện Vĩnh Cửu và xã Tân Bình, tổ chức phiên họp tại Văn phòng Ủy Ban Nhân Dân xã Tân Bình để giải quyết đền bù cho hai hộ dân, như sau: Đề nghị Ban Trị Sự Tỉnh Hội chi trả cho hộ Ông Thanh là 942 triệu, kèm 1000 m2 đất hoán đổi - hộ Ông Đáng 705 triệu và 750 m2 đất hoán đổi. Với giá cả nầy quá cao, HT. Trưởng Ban Trị sự không chấp nhận.

Ngày 21 tháng 6 năm Mậu Tý tổ chức chẩn tế, trai đàng, tại địa điểm Tổ Đình Kim Cang - Chuẩn bị cho công tác trùng tu.

Trong quá trình phát hiện ngôi chùa Tháp, có Giáo hội Trung ương, tỉnh Đồng Nai, huyện Vĩnh Cửu chư vị đại lão Hòa thượng, chư Thượng tọa, chư vị Tăng Ni, Phật tử, các nhà mạnh thường quân, nhà hảo tâm đến hộ trì. Nhân dân địa phương, Chính quyền các cấp hổ trợ cho đến ngày thi công.

Đại Lão Hòa Thượng Thích Huệ Thành, Phó Pháp Chủ Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam, nguyên Trưởng Ban Trị sự Tỉnh Hội Phật Giáo Đồng Nai khóa I, Chứng minh Chỉ đạo Ban Trị sự Tỉnh Hội Phật Giáo Đồng Nai từ khóa II đến khóa V, nguyên Tăng Thống Giáo Hội Phật Giáo Cổ Truyền Việt Nam, Tông chủ Lâm Tế Tông, thuộc dòng Lâm Tế thứ 40, Viện Chủ Tổ Đình Long Thiền đến chứng minh niệm hương.

Được Ủy ban Nhân dân tỉnh Đồng Nai, huyện Vĩnh cửu cho phép, Hòa Thượng Thích Minh Chánh, Thành viên Hội Đồng Chứng Minh Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam, Ủy viên Hội Đồng Trị Sự Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam, Trưởng Ban Trị Sự Tỉnh Hội Phật Giáo Đồng Nai, Trụ Trì Chùa Giác Minh, phát nguyện đứng ra tái thiết trùng tu Tổ Đình Quốc Ân Kim Cang . Ông Bà Phật Tử Trương Hữu Quyến, Phật Tử Chùa Giác Minh cúng dường hộ trì công tác trùng tu.

Ngày Thứ Bảy Mươi Chín: chùa Quốc Ân Khải Tường

- Chúng ta tiếp tục tìm hiểu về chùa Quốc Ân Khải Tường, một trong những ngôi chùa có bề dày lịch sử ở miền Nam, Phiên Trấn (Saigon xưa), kiến tạo sau ngôi Tổ đình Quốc Ân Kim Cang , nhưng có liên quan nhiều với Tổ đình Kim Cang , Trấn Biên (Biên Hòa xưa)!

- Chùa Quốc Ân Khải Tường là ngôi cổ tự có từ thời chúa Võ Vương Nguyễn Phước Khoát trị vì đất nước Việt Nam, (Tại địa điểm Quận 3, Tp.Hồ Chí Minh ngày nay) đã bị phát hủy và mai một có đến 150 năm.

Nay Thượng Tọa Thích Lệ Trang được đạo hữu Huỳnh Văn Mạnh và Lê Thị Ánh Tuyết phát tâm hiến cúng dường đất và tài chính để tái thiết trùng tu ngôi chùa Quốc Ân Khải Tường tại xã Long Phước, huyện Long Thành, tỉnh Đồng Nai.

Chúng tôi Hòa thượng Thích Giác Quang đại diện Văn phòng Tỉnh Hội Phật Giáo Đồng Nai tìm hiểu và trích ghi lại đôi dòng lịch sử về ngôi cổ tự.

Theo sách Biên niên sử Phật giáo Gia Định-Saigon, Tp.Hồ Chí Minh 1600-1992 NXB Tp.HCM ấn hành năm 2001, thì vào năm 1677 (Định Tỵ) Tổ sư Nguyên Thiều (1648-1728) người tỉnh Quảng Đông (Trung Quốc) sang Qui Nhơn lập chùa Thập Tháp-Di Đà truyền bá thiền Lâm Tế (Dòng Vạn Phong: Tổ Đạo Giới Định Tông…và dòng Đạo Mân: Đạo Bổn Nguyên Thành Phật tổ Tiên…). Đến năm 1679 có khoảng 3.000 người Minh không thần phục nhà Thanh bỏ sang Đàng Trong, nhóm Trần Thượng Xuyên được chúa Nguyễn Phước Tần cho định cư ở Biên Hòa, nhóm Dương Ngạn Địch định cư ở Mỹ Tho.

Năm 1683 (Quý Hợi), Tổ Sư Nguyên Thiều được chúa Hiền thỉnh ra Thuận Hóa truyền bá Phật Pháp thay cho Thiền sư Hương Hải. Tổ Sư lập chùa Phổ Thành (Chùa Hà Trung). Chùa Vĩnh Ân (Chùa Quốc Ân). Năm 1687, chúa Nguyễn Phước Tần (Chúa Hiền) mất, con là Nguyễn Phước Trăn (Chúa Ngãi) lên thay (1687-1691).

Năm 1867 (Đinh Mão) Chúa Ngãi cử Thiền sư Nguyên Thiều về Trung Hoa thỉnh thêm nhiều danh Tăng sang Đàng Trong hoằng hóa, nhờ đó Phật Giáo ngày càng hưng thịnh. Năm 1691 (Tân Mùi) Chúa Ngãi mất, con là Nguyễn Phước Châu (Chúa Minh) lên nối ngôi.

Năm 1694 (Giáp Tuất) Chưởng cơ Nguyễn Phước Huệ và Nguyễn Phước Thông âm mưu nổi loạn. Chưởng cơ Nguyễn Phước Nhuận tố giác, Huệ và Thông cùng bảy người đồng mưu bị bắt giết. Cùng thời gian một lái buôn tên là Linh nổi loạn ở Quảng Ngãi, xưng là Linh Vương, đóng chiến thuyền, đúc khí giới, Linh Vương hợp cùng một người tên Quảng Phú, một ở phủ Qui Ninh (Qui Nhơn) đánh phá vùng đất Qui Nhơn - Quảng Ngãi. Chúa Nguyễn Phước Châu (Chúa Minh) phải sai quân dinh Quảng Nam hợp cùng phủ Quảng Ngãi và Qui Ninh đem quân đánh dẹp (1695).

Rằm tháng Giêng (27/2/1695) theo lời mời của chúa Nguyễn Phước Châu (Chúa Minh), Hòa Thượng Thạch Liêm cùng các đệ tử xuống thuyền ở cảng Hoàng Phố để sang Đàng Trong (Đại Việt). Ngày 28/01/ âl, Hòa Thượng đến Cù Lao Chàm (Hội An), ngày 29/01 âl chúa Minh rước Hòa Thượng về Phú Xuân, ngụ tại chùa Thiền Lâm. Ngày mùng 08/04 chúa Minh cho mở Đại giới đàn tại chùa Thiền Lâm, do Hòa Thượng Thạch Liên làm Hòa Thượng Đàn Đầu, lúc bấy giờ chúa Minh quy y thọ giới Bồ Tát, được ban pháp danh là Hưng Long, hiệu Thiên Túng Đạo Nhơn. Ngày mùng 07/07 âl Hòa Thượng Thạch Liên tiếp tục mở đàn truyền giới tại chùa Thập Tháp-Di Đà (Hội An). Hòa Thượng Thạch Liêm trở về Trung Quốc vào ngày 15/10 âl năm Bính Tý (1696).

Năm 1698 (Mậu Dần) chúa Minh Nguyễn Phước Châu sai Chưởng cơ Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược đất Đồng Nai-Saigon, lập phủ Gia Định gồm huyện Phước Long với dinh Trấn Biên (Biên Hòa) và huyện Tân Bình với dinh Phiên Trấn (Gia Định), trang 20, Biên niên sử Phật giáo Gia định-Saigon-Tp.Hồ Chính Minh (1600-1802).

Quá trình nầy, tức là 4 năm sau biến cố (1694 Giáp Tuất, do người Minh Hương sang nước Nam tạm trú làm ăn và tạo loạn), Tổ Sư Nguyên Thiều tìm cách lánh xa thế cuộc, vào Nam, góp phần cùng chúa Nguyễn, Chưởng cơ Nguyễn Hữu Cảnh và nhân dân mở rộng bờ cõi đất phương Nam vừa hành đạo giáo hóa muôn dân. Ngài thành lập Tổ Đình Quốc Ân Kim Cang , tại ấp Bình Thảo, xã Tân Bình, huyện Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai. Chùa đã bị mai một do trải qua nhiều cuộc chiến tranh Trịnh-Nguyễn, chiến tranh giữa Nguyễn Huệ và các chúa Nguyễn. Ngày 19/10 âl, năm Mậu Thân (1728) Tổ sư Nguyên Thiều viên tịch tại Tổ Đình Quốc Ân Kim Cang , đồ chúng lập Pháp Tháp thờ phượng còn tồn tại đến hôm nay.

Đến năm 2007, Hòa Thượng Thích Minh Chánh, Thành viên Hội Đồng Chứng Minh Trung Ương Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam, Ủy viên Hội Đồng Trị Sự, Trưởng Ban Trị Sự THPG Đồng Nai, Trưởng Ban Tăng Sự THPG Đồng Nai, Viện Chủ chùa Giác Minh được ủy nhiệm của Ban Trị Sự Tỉnh Hội phát nguyện đứng ra trùng tu ngôi Tổ Đình và do chính Hòa Thượng làm Trụ trì.

Năm 1729 (Kỷ Dậu), tức là sau một năm Tổ sư Nguyên Thiều viên tịch, chúa Nguyễn Phước Trú (1725-1738) được gọi là chúa Ninh Vương, quy y Phật hiệu là Vân Tuyền đạo nhân. Năm 1734 (Giáp Dần) nhà Chúa sắc tứ và ban biển ngạch cho chùa Hộ Quốc Quan (Chùa được xây dựng nằm ven bờ sông Đồng Nai, tại phường Tân Vạn, Thành phố Biên Hòa ngày nay, năm 1967 đến 1973 trở về trước do Đại Đức Thích Huệ Tấn làm Trụ trì, năm 1982 do Sư cô Thích Nữ Diệu Thủy làm Trụ trì, từ năm 1984 đến nay do Thượng tọa Thích Thiện Hòa làm Trụ trì), do Thống suất Nguyễn Cửu Vân sáng lập, trang 21, Biên niên sử Phật giáo Gia định-Saigon-Tp.Hồ Chính Minh (1600-1802).

Năm 1738 (Mậu Ngọ), chúa Nguyễn Phước Trú mất, con là Nguyễn Phước Khoát lên thay, được gọi là chúa Võ Vương, là một vị Phật tử thuần thành, hiệu là Từ Tế đạo nhơn, hay cư sĩ Phật Tâm.

Năm 1744 (Giáp Tý), chúa Võ Vương chính thức xưng là Quốc Vương (Vua một nước độc lập). Lúc bấy giờ có Thiền sư Phật Ý - Linh Nhạc đến Tân Lộc (Thuộc khu chợ Đủi, Quận 3, Tp.HCM ngày nay) lập thảo am tu hành, sau đó thành lập ngôi Tam Bảo cho mọi người chiêm bái tu hành, nay là chùa Từ Ân. Về sau có cư sĩ Lý Thoại Long (Người Minh Hương) xây dựng chùa Giác Lâm ở Gò Cẩm Sơn (Nay là quận Tân Bình, Tp.HCM). Ngoài ra nơi đây còn có một ngôi Am tranh khác gần chùa Từ Ân, do vị Thiền sư bạn đạo của Thiền sư Phật Ý - Linh Nhạc lập Am tranh tu tịnh nghiệp, Am đó sau trở thành chùa Khải Tường (Nay thuộc khu vực trường Lê Quý Đôn và Bảo Tàng chứng tích chiến tranh). Năm 1755 (Ất Hợi) Thiền sư Đạt Bản, từ Qui Nhơn vào Đàng Trong lập chùa Kim Chương, sau gọi là sắc tứ Phổ Quang-Thiên Trường (Trang 23, Sách biên niên sử Phật Giáo, NXB Tp.Hồ Chí Minh ấn hành).

Năm 1765 (Ất Dậu) nhà chúa Võ Vương mất, con là Nguyễn Phước Thuần mới 12 tuổi được đưa lên thay. Trương Phúc Loan (Cậu của Nguyễn Phước Thuần) giữ chức Quốc Phó, nắm toàn quyền triều đình Đàng Trong.

Năm 1778 (Mậu Tuất) chiến tranh Trịnh Nguyễn xảy ra liên miên, tạo nên cảnh chết chóc, người người ly tán, làm cho dân tình đói khổ, nhân dân dồ thán. Tại An Khê, Bình Định có nhà Anh Em Tây Sơn, gồm Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ xưng vương và đứng lên với danh nghĩa “Phò Lê diệt Trịnh”, đánh đuổi quân ngọai xâm nhà Mãn Thanh mang lại thanh bình cho đất nước. Nguyễn Nhạc lên ngôi hoàng đế đóng đô ở thành Đồ Bàn, Qui Nhơn.

Ở Gia Định thì Nguyễn Phước Ánh được suy tôn làm Đại nguyên soái, nhiếp chính vương để lãnh đạo chống lại nhà Tây Sơn. Năm Canh Tý (1780) bà Chiêm Thị Mai xây dựng chùa Huệ Lâm (Nay ở đường Tùng Thiện Vương, Quận 8). Năm 1789 (Kỷ Dậu) Vua Quang Trung - Nguyễn Huệ đại phá quân Thanh, chiếm lại thành Thăng Long.

Năm 1790 (Canh Tuất), trong khi chờ xây thành, Nguyễn Vương (Nguyễn Phúc Ánh) tạm trú tại chùa Từ Ân, đặt nội cung ở tại chùa Khải Tường, thuộc xã Tân Lộc, huyện Tân Bình (Nay thuộc quận 3, Tp.HCM), chùa Khải Tường do Thiền sư Thiệt Thành-Liễu Đạt làm Trụ trì. Năm 1791 (Tân Hợi) vào tháng 4 Vương phi họ Trần hạ sanh Hoàng tử Nguyễn Phước Đảm (Sau nầy là vua Minh Mạng) tại nội cung chùa Khải Tường.

Năm 1802 (Nhâm Tuất) Vua Gia Long cho trùng tu chùa Từ Ân và chùa Khải Tường ở Gia Định. Năm 1803 (Quý Hợi) lần đầu tiên đại giới đàn được tổ chức tại chùa Kim Chương (Gia Định). Năm 1804 (Giáp Tý) nhà Vua đặt tên nước là Việt Nam, lập kinh đô ở Phú Xuân (Huế) và thỉnh Thiền sư Tổ Ấn-Mật Hoằng ở Biên Hòa ra kinh đô làm Tăng cang chùa Thiên Mụ.

Năm 1817 (Đinh Sửu) Vua Gia Long triệu thỉnh Thiền sư Thiệt Thành- Liễu Đạt Trụ trì chùa Khải Tường ra Huế làm Tăng Cang chùa Thiên Mụ thay Thiền sư Tổ Ấn-Mật Hoằng viên tịch. Ngày mùng 07/10 âl Hòa Thượng Thiệt Thoại-Tánh Tường khai sơn chùa Huê Nghiêm ở Thủ Đức viên tịch. Thiền sư Tiên Huệ-Tịnh Nhãn từ Huế về khai sơn chùa Thiên Phước, Thủ Đức. Về sau đệ tử của Ngài là cao tăng nhiều Tự Viện vùng Đồng Nai.

Năm 1819 (Kỷ Mão) Thái tử Đảm lên ngôi, hiệu là Minh Mạng (1820-1840). Năm 1821 (Tân Tỵ) Nhà Vua sắc tứ cho hai chùa: “Quốc Ân Khải Tường” (Nơi vua sanh ra) và “Sắc Tứ Từ Ân”. Năm 1383, nhà vua đổi tên nước Việt Nam thành Đại Nam. Ngày 28/12 âl (Canh Tý), nhà vua băng hà, con là Thái tử Miên Tông lên nối ngôi tức vua Thiệu Trị. Năm 1841 (Tân Sửu), nhân lễ Vu Lan, nhà vua mở trai đàn ở chùa Thiên Mụ, chùa Giác Hoàng ở kinh đô và chùa Quốc Ân Khải Tường ở Gia Định.

Năm 1845 (Ất Tỵ), cư sĩ Đoàn Văn Huyên (1807-1856) truyền bá đạo Bửu Sơn Kỳ Hương bị nghi là “Gian đạo sĩ”, nên phải vào chùa Giác Lâm quy y với ngài Hải Tịnh, với pháp danh là Minh Huyên, tự Pháp Tạng. Sau ngài về chùa Tây An hành đạo, đồng bào thường gọi là cư sĩ Tây An, hay Phật Thầy Tây An.

Năm 1847 (Đinh Mùi), vua Thiệu Trị băng hà, hoàng tử Hồng Nhậm lên ngôi, lấy niên hiệu là Tự Đức vào ngày Kỷ Sửu, tháng 10. năm 1851 (Tân hợi), Bộ Lễ in 13.069 sắc thần để cấp cho các đình làng trong nước thờ cúng. Năm 1854 (Giáp Dần) vua Tự Đức là một thi sĩ, tâm tính yếu mềm, có hiếu đạo với mẹ, yêu chuộng đạo Khổng, cấm đạo ngoài, bắt bớ giết chóc các giáo sĩ Kitô giáo ngọai quốc; kể cả không cho lập Chùa mới, trai đàn, đúc chuông…chỉ cho sửa chùa hư.

Năm 1862 (Nhâm Tuất) chùa Sắc Tứ Từ Ân bị giặc Pháp gây chiến tranh làm cho chùa bị suy sụp, cuối thế kỷ XIX dời về đường Tân Hòa (Quận 11 ngày nay). Chùa Quốc Ân Khải Tường bị phá hủy năm 1860.

(Sách Biên niên sử Phật giáo Gia Định-Saigon, Tp.Hồ Chí minh 1600-1992 NXB Tp.HCM ấn hành năm 2001 ).

Thành lập từ năm 1738 cho đến năm 1860, do giặc Pháp đốt phá chùa Quốc Ân Khải Tường, chùa tồn tại được 122 năm. Nếu tính từ năm thành lập đến nay, thì chùa Quốc Ân Khải Tường có 271 năm.

Ngày Thứ Tám Mươi : chùa quốc ân khải tường (phần 2)

Tại khu vực trung tâm thành phố Saigon có những ngôi giáo đường đồ sộ được xây dựng từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX; tồn tại đến nay hơn trăm năm tuổi. Chùa chiền lớn như Xá Lợi, Ấn Quang, Vĩnh Nghiêm…mới có trong khoảng 40, 50 năm nay. Thế những ngôi chùa cổ nổi tiếng một thời của đất Gia Định như Kim Chương, Từ Ân, Khải Tường…vì sao mất dấu?

Gần 150 năm trôi qua, may mắn thay “Chứng nhân” giai đoạn lịch sử đen tối, đau thương của dân tộc Việt vẫn còn có mặt tại thành phố nầy. Căn cứ sử sách ghi chép được biết:

Tháng 8 năm Mậu Thân (1788), Chúa Nguyễn Phước Ánh đánh lui quân Tây Sơn thu phục đất Gia Định. Tháng 9, chúa sai Nguyễn Văn Nhơn, Trương Phước Giáo ra đảo Phú Quốc rước mẹ, vợ con về sum hợp.

Tháng 3 năm Canh tuất (1790), Nguyễn Vương cho đắp thành Gia Định theo kiểu bát quái. Trong thành kiến thiết miếu điện, cung thất, kho tàng…gọi là Kinh Thành Gia Định. Từ đó cơ nghiệp họ Nguyễn Phước hưng thịnh dần cho đến ngày thống nhất đất nước (1802).

Ngày 23 tháng 4 năm Tân Hợi (25/5/1791), thứ phi của chúa, bà Trần Thị Đang sinh ra vương tử thứ tư Nguyễn Phước Đảm tại tư dinh của bà Quốc công Tống Phước Khuông (Tống Phước Khuông, dòng dõi công thần nhiều đời, theo phò chúa Nguyễn từ lúc bôn đào. Năm 1780, đi công cán, chết tại thành Nam Vang. Ông có gái là Tống Thị Lan, vợ chính của Nguyễn Phước Ánh. Sau khi lên ngôi, năm 1806 Gia Long tấn phong bà làm Thuận Nguyên hoàng hậu. Ông được truy phong Tống Quốc Công, triều Minh Mạng cải phong Quy Quốc Công)

Lịch sử cấu trúc chùa Quốc Ân Khải Tường

Tháng giêng năm Canh Thìn (1820), Hoàng tử Đảm lên nối ngôi chọn niên hiệu Minh Mạng (1820-1840). Tháng 9 năm Nhâm Thìn (1832), vua nhớ đến nơi mình sinh ra nên truyền lệnh cho các quan ở Gia Định dò tìm lại dấu tích. Xác minh được di chỉ ở xóm Tân Lộc bên hữu thành Gia Định, vẽ bản đồ dâng về Huế. Vua hạ lệnh xuất 300 lượng bạc trong khi nội phủ giao cho tỉnh Gia Định tổ chức việc xây dựng một ngôi chùa tại địa điểm trên theo đúng bản vẽ của bộ Công. Quy mô từ ngoài vào trong gồm có lầu chuông trống ba gian hai chái; tiếp đến điện Phật ba gian; hai bên có hai hành lang dài nối với Tăng xá và nhà ăn đều ba gian hai chái. Chùa làm xong, thỉnh hai mươi nhà sư đến cư trú, ban cấp ruộng đất lấy hoa lợi lo việc thờ cúng hằng năm.. vua đặt tên chùa “Quốc Ân Khải Tường Tự” (Khải Tường là mở bày đều tốt lành). Ám chỉ nơi chốn vua sinh ra là vùng đất quý, phát phúc lâu dài, rộng rãi.

Dịp lễ khánh thành, triều đình Huế gởi vào một pho tượng Phật Thích Ca ngổi kiết già trên tòa sen. Tượng tạc bằng gổ mít, sơn son thếp vàng, cao gần 2 m. Đây là pho tượng Phật lớn nhất miền Nam đương thời, nên dân gian còn gọi chùa Khải Tường là “Chùa Phật Lớn” hay “Chùa Ông Phúc” (Chùa nầy ở góc đường Trần Quý Cáp (Testart cũ) và Lê Quý Đôn (Barbé cũ), trích sách dẫn chỉ nam Viện Bảo Tàng Quốc Gia Việt Nam tại Saigon - Thái Văn Kiểm - Trương Bá Phát, Bộ Văn Hóa Giáo Dục và Thanh niên Saigon năm 1974, trang 201).

Quốc Tự Khải Tường có các vị Cao Tăng Trụ trì hoằng dương đạo pháp, được triều đình bảo hộ nên trở thành ngôi chùa tiêu biểu, ảnh hưởng rộng lớn đến quần chúng đạo Phật khắp Nam kỳ lục tỉnh, cho đến ngày…

Từ Bến Thành trải qua chợ Sỏi, mùi tinh chiên xí xố biết bao nhiêu

Nơi Chợ Lớn trải tới Cầu Thương, quân mọi rợ lẫy lừng nên quá lắm!

Cầu Bà Nghè cùng nơi Chợ Quán, lũ tham tàn đắc ý vênh râu,

Chùa Cẩm Thảo trải tới Cây Mai, Phật Bồ Tát chịu nghèo ôm bụng…”

(Phú Gia Định thất thủ - khuyết tên)

Sách Hội Thảo Khoa Học 300 năm PG Gia định-Saigon-Tp.HCM trang 30,31 nói: “…con gái thứ ba của Vua Gia Long đã cúng hiến biển hoành ba chữ “Đại Giác Tự” sơn son thếp vàng vào năm Minh Mạng nguyên niên để kỷ niệm. Chùa Từ Ân ở thôn Bình Dương, Hòa Hưng, được Hiếu Khương Hoàng Hậu sắc cho làm chùa công. Năm Minh mạng thứ 20 (1821) vua cho đổi tên “Sắc Tứ Từ Ân Tự”. Đặc biệt là chùa Khải Tường, năm Minh Mạng nguyên niên có chỉ dụ nói “Năm Tân Hợi (1791) vua sinh ở đấy, vậy là đất lành, nên lập chùa để ghi nhớ”. Chùa ở Thôn Hoạt Lộc, huyện Bình Dương. Ngoài ra còn nhiều chùa do các du tăng trốn loạn Tây sơn, bỏ Thuận Hóa vào miền Nam để ẩn tu.

Sách Lược Khảo Phật giáo sử Việt Nam của Vân Thanh, xuất bản tháng 03 năm 1975, nói: “…dưới triều đại Gia Long Phật Giáo đã truyền khắp nước Việt Nam, nay còn nhiều chứng tích lịch sử như các chùa kiến tạo từ Trung Việt vô Nam Việt rất nhiều như sắc tứ, tu tạo lược kể như sau:

“……Chùa Khải Tường, Thôn Hoạt Lột, huyện Bình Dương, xây cất năm Tân Hợi (1701), hiện nay nền chùa là Trường Đại Học Y Khoa cũ, đường Trần Quý Cáp, do Nguyễn Vương Phúc Ánh kiến tạo để kỷ niệm nơi sinh Hoàng tử Đởm (hay Đảm, tên vua Minh Mạng) - sách Lược khảo Phật giáo sử Việt Nam của Vân Thanh, trang 177, PL 2518.

Chùa Khải Tường chính là nơi làm nội cung của Nguyễn Vương Phúc Ánh trên bước đường vừa mở rộng bờ cõi phương Nam, vừa trốn nhà Tây Sơn. chùa Khải Tường thuộc nội cung (Nơi chính cung Hoàng hậu ở?), chùa Từ Ân thuộc ngọai cung của chúa Nguyễn thời bấy giờ. Đến triều đại vua Minh Mạng (Nguyễn Phúc Đảm), chi 300 lạng bạc gởi vào Nam để trùng tu nơi sinh ra nhà vua và sắc tứ thành chùa Quốc Ân Khải Tường.

Năm 1863 đến 1867, quân Pháp đánh chiếm Gia Định (Phiên Trấn), phá hủy Chùa Quốc Ân Khải Tường, tôn tượng Phật Thích Ca (được nhà Chúa đặt đúc tại Nhật Bản, có ảnh bên trên) đem về Viện Bảo Tàng, Saigon cất giữ nơi đó “Không có vẽ tôn kính” cho đến hôm nay….”

Thật là đau buồn cho Phật Giáo lúc bấy giờ bị hủy hoại triệt tiêu, triều đình Huế bất lực, cấm đạo chúa Kitô, chính là động lực làm cho người Pháp càng hung hản đánh dẹp Đạo Phật thêm hơn, phát huy Đạo Kitô của người Tây dương, đạo Phật phải nhường lại cho sức mạnh ngoại bang xâm lấn và phát triển Kitô giáo. Thế là bản sắc văn hóa Phật giáo, cũng là văn hóa Dân tộc không còn được tôn trọng! (Lời của người biên soạn sách nầy…)

Quốc ân Khải tường bị phá hủy:

Ngày 18 tháng 12 năm 1859, thiếu tướng Hải quân Rigault De Genouilly chỉ huy liên quân Pháp - Tây Ban Nha đánh chiếm thành Gia Định. Nhằm nhanh chóng ởn định tình thế, trấn áp dân bản xứ, thiết lập quyền lực cai trị, quân xâm lược phá hủy toàn bộ thành trì, công thự của Nam Triều; chúng chiếm đóng chùa Khải Tường và các ngôi chùa lớn khác như Từ Ân, Kim Chương, Kiểng Phước, Mai Sơn…thiết lập phòng tuyến quân sự. Năm 1880, chính quyền thực dân triệt hạ chùa, đem chiến lợi phẩm là pho tượng Phật chùa Khải Tường về cất giữ ở kho phủ Toàn quyền.

Năm mươi năm sau, ngày 01 tháng 01 năm 1929, Viện Bảo Tàng Blanchard De La Bross (Lấy tên của Viên Thống Đốc Nam Kỳ đã ký nghị định thành lập Viện Bảo Tàng) khánh thành, mở cửa triển lãm cổ vật. Tượng Phật chùa Khải Tường được di chuyển về đặt tại phòng bát giác, trung tâm Viện Bảo Tàng để thiên hạ quan chiêm. Sau năm 1975, tượng dời ra trưng bày ở phòng phía sau cho đến nay.

Ngày nay du khách trong, ngoài nước có dịp tham quan Viện Bảo Tàng lịch sử thành phố, chiêm ngưỡng tư thế tự tại, nụ cười an nhiên “Tùy sở trú xứ thường an lạc” (Thuận theo nơi chốn mình đang ở mà giữ cái tâm luôn luôn yên vui).

Mấy ai tường tận việc nổi trôi theo vận nước của ông Phật chùa Khải Tường. Mấy ai suy nghĩ sâu sắc như nhà văn Sơn Nam: “Giặc có ý thức chính trị, có lẽ do bọn Việt gian xúi giục nên hầu hết chùa miếu thờ Quan Công, thờ Mã hậu đều còn nguyên vẹn, trong khi chùa Phật và thành lũy lớn nhỏ của người Việt đều bị phá hủy không nương tay” (Đất Gia Định xưa - Sơn Nam (NXB TPHCM - 1984, trang 112)

May thay ông Phật lớn chùa Khải Tường vẫn còn…để người dân Việt thấy rõ vận mệnh của Đạo Phật gắn liền với dân tộc. Ngày xuân, ngâm lại bài thơ cảm tác trước cảnh nước mất chùa tan của cử nhân Phan Văn Trị (1830-1910) càng thấm thía thêm sự thật đó:

Nam mô hai chữ biết về đâu?

Cám nổi chùa hư Phật phải rầu!

Nắng rọi mõ chuông khô nứt mặt,

Mưa sa kinh kệ ướt men đầu

Rằm nguơn vắng kẻ dâng vùa nếp

Hôm sớm không ai cung phụng dầu

Đức cả từ bi xin sớm liệu

Ngồi chờ Lương Võ Đế còn lâu

(Lương Võ Đế tên Tiêu Diễn, làm vua Trung Quốc từ năm 502-549. Ông rất sùng mộ Phật giáo, được đời tôn xưng là Phật tâm Thiên tử).

Ngày 15/10/2009 Ủy Ban Nhân Dân tỉnh Đồng nai có ý kiến nhất trí cho Thượng Tọa Thích Lệ Trang, Trụ trì chùa Định Thành, Tp. Hồ Chí Minh đứng ra tổ chức tái thiết trùng tu chùa Quốc Ân Khải Tường, tại ấp Bà Ký, xã Long Phước, huyện Long Thành, trên phần đất 20 ha do Phật tử Huỳnh Văn Mạnh và gia đình hiến cúng. Công đức thật lớn lao với công trình thế kỷ của quý vị đối với Phật giáo miền Đông.