Truyện thơ Tiền thân Đức Phật - Tập 1

HOÀNG TỬ THỨ MỘT TRĂM

Ngày xưa có một ông vua

Trong vương quốc nọ rất ư lạ đời

Sinh con trai đủ trăm người

Ông hoàng thứ một trăm thời dễ thương

Kiên trì, nghị lực, hiền lương

Tính tình lại rất khiêm nhường lắm thay.

Triều đình thông lệ lâu nay

Mỗi hoàng tử có một thầy trông nom

Chăm lo dạy dỗ sớm hôm,

Riêng hoàng tử út số luôn hơn người

Có thầy tài giỏi tuyệt vời

Như cha hiền đức dạy lời tinh thông

Nên hoàng tử út trọng ông

Chuyên tâm học hỏi và vâng lời thầy.

*

Cũng theo thông lệ xưa nay

Vua cha lần lượt gửi ngay con mình

Sau khi khôn lớn, học hành

Mỗi người tới một tỉnh thành khác nhau

Để mà phục vụ dài lâu

Giúp dân, giúp nước trước sau nhiều bề

Và chàng hoàng tử út kia

Cũng làm nhiệm vụ vừa khi trưởng thành,

Trước khi đi chàng khôn lanh

Xin thầy ý kiến khuyên mình điều hay

Xem nên chọn tỉnh nào đây,

Nghe xong thầy mới phán ngay đôi lời:

"Đừng đi tỉnh! Ở lại thôi!

Hãy vào yết kiến vua rồi trình tâu

Anh em đi hết còn đâu

Chỉ còn con út muốn hầu cận vua

Con mong ở lại thủ đô

Để mà sớm tối chăm lo cha già!"

Chàng hoàng tử út nghe qua

Vâng lời, vào gặp vua cha tâu trình

Vua nghe hoan hỉ thật tình

Thấy hoàng tử út trung thành lắm thay

Vua cha bèn chấp thuận ngay.

Và hoàng tử út lại quay về thầy

Xin thầy khuyên nhủ điều hay

Làm sao giúp thủ đô này tốt hơn

Giúp vua, giúp nước, giúp dân.

Ông thầy thông thái tinh khôn dạy liền:

"Hãy xin vua ban cho quyền

Đi thâu thuế má, bạc tiền của dân

Đồng thời cứu trợ chia phần

Giúp người khốn khó đang cần tình thương

Nếu vua đồng ý mọi đường

Hãy làm nhiệm vụ với lương tâm mình

Đàng hoàng, thành thật, nhiệt tình

Lòng từ giúp khắp chúng sinh trong vùng!"

Chàng hoàng tử út vui mừng

Y lời thầy dạy, thưa cùng vua cha

Vua đồng ý chẳng chần chờ

Thật là êm chuyện, quả là thuận duyên.

Chàng hoàng tử út lành hiền

Ra ngoài làm việc chẳng quên lời thầy

Khi thu thuế khéo léo thay

Dung hoà luật pháp với đầy từ tâm,

Còn khi phân phát đồ ăn

Cùng bao vật dụng cho dân đói nghèo

Chàng luôn rộng lượng đủ điều

Mọi người quý trọng, thương yêu vô cùng.

*

Ngày vua hấp hối trong cung

Các quan thỉnh ý vua mong tìm người

Đưa lên kế vị trên ngôi

Nhà vua suy nghĩ và rồi truyền ra:

"Cả trăm hoàng tử con ta

Có quyền kế vị để mà lên ngôi

Vậy trong vương quốc khắp nơi

Để cho dân chúng chọn người thay ta"

Vua qua đời, tin loan ra

Khắp trong vương quốc gần xa đồng tình

Chọn hoàng tử út tinh anh

Lên ngôi vua tại hoàng thành ngay thôi,

Tôn xưng hoàng tử đẹp lời

Lòng thời bác ái, tính thời công minh.

*

Ngờ đâu xảy chuyện chẳng lành

Thấy rằng ngôi báu bị giành mất đi

Chín mươi chín hoàng tử kia

Cho rằng mình bị khinh khi coi thường

Vừa ganh tức, lại giận hờn

Cùng nhau chuẩn bị khơi nguồn chiến tranh

Gửi thông điệp nói ngọn ngành:

"Chúng ta địa vị vai anh hơn người

Các lân bang sẽ chê cười

Nếu em út lại giành ngôi trị vì,

Ngai vàng nhường lại mau đi

Nếu không chinh chiến dễ gì tránh đây."

Sau khi nhận thông điệp này

Nhà vua trẻ lại đến ngay thăm thầy

Nhờ thầy mách nước chỉ bày,

Thầy bèn dạy: "Tránh đọa đày chiến tranh

Khiêm nhường thưa với các anh

Rằng con chỉ muốn an lành mà thôi

Tránh cho dân chúng khắp nơi

Nhà thời tan nát, người thời mạng vong,

Rằng vương quốc là của chung

Hãy chia ra đủ trăm vùng đều nhau

Phần ai cũng có trước sau

Thế là tốt đẹp, còn đâu tranh giành!"

*

Nhà vua trẻ lại tuân hành

Báo tin cho các người anh hay liền

Lúc này họ đã kề bên

Mang quân vây kín, khó yên mọi bề

Ngay khi nhận đề nghị kia

Họ bèn họp lại nghĩ suy, luận bàn:

"Chia trăm phần nhỏ vô vàn!"

Thế là họ thấy chẳng ham muốn gì

Nên không nhận đề nghị kia

Nhưng rồi nghĩ kỹ lại thì thấy ngay

Dù cho chiến thắng vua này

Cuối cùng cũng lại loay hoay chia phần

Vậy cần gì phải bận tâm

Khiến cho đất nước xoay vần tang thương

Đang hùng mạnh, đang phú cường

Trở nên yếu kém có đường diệt vong

Quốc gia thù nghịch quanh vùng

Từ lâu vẫn chỉ chờ mong chuyện này.

Các hoàng tử họp lại ngay

Cùng nhau quyết định không gây hận thù

Đồng thời phát triển tâm từ

Quây quần chung sống rất ư hoà bình

Còn riêng ngôi báu triều đình

Trao hoàng tử út một mình đảm đang.

(phỏng dịch theo bản văn xuôi

THE ONE-HUNDREDTH PRINCE

của Ven. Kurunegoda Piyatissa & Tod Anderson)

* 9 *

VUA VỚI MỘT SỢI TÓC BẠC

Ngày xưa, ngày xửa, ngày xưa

Con người kiếp sống dây dưa lâu dài

Nhiều ngàn năm một cuộc đời

Rất là khác biệt với thời buổi nay.

*

Trẻ kia thật quả là may

Sinh làm hoàng tử nước này vẻ vang

Rồi lên ngự trị ngai vàng

Lúc còn nhỏ tuổi, vinh quang vô vàn,

Nhà vua trẻ sống bình an

Tính ra là tám vạn năm qua rồi

Bấy giờ đặc biệt có người

Chuyên môn cắt tóc ở nơi hoàng thành,

Một hôm vua dặn dò anh

Mỗi khi cắt tóc phải trình báo ngay

Nếu mà trên mái đầu này

Hiện ra sợi bạc một ngày tương lai,

Tất nhiên anh thợ vâng lời

Hứa rằng tuân lệnh, dám đời nào quên.

*

Bốn ngàn năm nữa qua thêm

Nhà vua nay đã sống trên cõi đời

Tám mươi tư ngàn năm rồi

Bao nhiêu vật đổi sao dời chốn đây.

Nhà vua cắt tóc một ngày

Anh chàng thợ nọ thấy ngay trên đầu

Tóc kia có sợi bạc mầu

Phất phơ một sợi, có đâu nhiều gì

Mầu thời gian nhuộm trắng đi,

Nhớ lời vua dặn chàng quỳ vội tâu:

"Kính thưa bệ hạ, trên đầu

Hôm nay thấy một sợi mầu trắng phau!"

Nhà vua bèn nói: "Thật sao?

Nhổ ra và đặt tóc vào tay ta!"

Thợ bèn lấy nhíp vàng ra

Nhẹ nhàng nhổ tóc để mà trình vua.

*

Thời gian đó thuở xa xưa

Nhà vua còn sống coi như lâu dài,

Mới xong có nửa cuộc đời

Nên nhìn tóc bạc vua thời hoảng lên

Tưởng như thần chết kề bên

Như mình lạc bước vào miền nguy nan

Như trong nhà lửa cháy lan

Mồ hôi vì thế chảy tràn xuống lưng

Vua rùng mình sợ vô cùng

Nhủ thầm: "Mình quả điên khùng ngu si

Cả đời dài phí phạm đi

Giờ đây cái chết đang kề cận bên.

Từ lâu không diệt não phiền,

Diệt tham, sân hận, tỵ hiềm ghét ganh

U mê sống cõi vô minh

Nào đâu chân lý quang vinh thấm nhuần

Để mà thanh lọc thân tâm

Bến bờ giác ngộ tiến gần mãi thêm!"

Ngay khi nghĩ đến chuyện trên

Nội tâm vua trẻ như bên lửa hừng

Mồ hôi vẫn toát trên lưng

Vua liền quyết định vô cùng mừng vui:

"Giờ đây đã tới lúc rồi

Ta nên từ bỏ cuộc đời làm vua

Xuất gia, khoác áo thầy tu

Chăm lo thiền định, ẩn cư non ngàn

Lòng thanh thản, tâm bình an

Tương lai rực rỡ ánh vàng! Lành thay!"

*

Anh chàng cắt tóc thật may

Vua ban cho được hưởng ngay bạc tiền.

Vua truyền quan chức dưới quyền

Mời con trai trưởng tới bên dặn lời:

"Con à! Cha đã già rồi

Hãy nhìn sợi tóc bạc nơi mái đầu

Quyền hành, chức tước, sang giàu

Đỉnh cao danh vọng từ lâu cõi trần

Cha từng hưởng thụ bao phần

Giờ đây cái chết tới gần mãi thôi

Cha mong ước lúc qua đời

Tái sinh vào một cõi trời quang vinh

Để mà trọn hưởng cho mình

Niềm vui thiên giới chân tình ước mơ,

Cha rời ngôi báu từ giờ

Và đi thọ giới thầy tu tốt lành

Ẩn cư trong chốn rừng xanh

Trao con trách nhiệm điều hành quốc gia!"

Nghe tin vua sắp rời xa

Các quan văn võ quả là ngạc nhiên

Quỳ tâu với đấng vua hiền

Hỏi sao vua bỏ chức quyền cao sang?

Sao tìm về ánh đạo vàng?

Vua đưa tóc bạc nhẹ nhàng nói ngay:

"Mọi người hãy ngước trông đây

Hãy nhìn sợi tóc bạc này ngẫm ra

Đủ ba giai đoạn đời ta

Trẻ trung, lớn tuổi, về già đấy thôi

Đưa dần tới cuối đường đời

Tóc phô mầu bạc ngay nơi mái đầu

Đó là cái chết chứ đâu

Nơi này ngự trị bao lâu chẳng ngờ

Giờ đây gửi tín hiệu ra

Đóng vai sứ giả cho ta tỏ tường

Nên ta từ bỏ ngai vàng

Bụi trần giũ sạch, tìm đường ẩn tu!"

Toàn dân nghe được tin vua

Thẩy đều rơi lệ, tâm tư muộn sầu.

*

Thong dong dấn bước rừng sâu

Nhà vua thoát tục khởi đầu đường tu

Một là phát triển tâm từ,

Hai là trải rộng vô bờ tình thương

Với người đau khổ muôn phương,

Ba là hoan hỉ tìm đường chung vui

Với người hạnh phúc nơi nơi,

Bốn là giữ để lòng người ung dung

Luôn luôn tự tại vô cùng

Dù cho gian khó chập chùng vây quanh,

Đó là bốn bước tu hành

Luyện cho chuyển biến tốt lành cõi tâm.

Sau tám vạn bốn ngàn năm

Dấn chân đường đạo, ẩn thân cửa thiền

Sống đời tu sĩ bình yên

Nhà vua hạnh phúc kia liền mệnh chung

Tái sinh đẹp đẽ vô cùng

Cõi trời cao đó vui mừng bước lên,

Nơi đây vua lại sống thêm

Triệu năm trời nữa êm đềm biết bao.

(phỏng dịch theo bản văn xuôi

THE KING WITH ONE GREY HAIR

của Ven. Kurunegoda Piyatissa & Tod Anderson)

* 10 *

ÔNG SƯ SUNG SƯỚNG

Ngài từ thuở rất xa xưa

Quyền cao, chức trọng lại dư bạc vàng

Nhưng về già nhận ra rằng

Càng thêm tuổi tác lại càng khổ đau

Trước sau nghèo cũng như giàu

Cái đau già lão như nhau khác gì

Cho nên ngài quyết ra đi

Vào khu rừng vắng chốn kia tu hành

Bỏ tài sản, bỏ công danh

Sống đời ẩn sĩ rừng xanh nghèo nàn.

Ngài thiền định rất chuyên cần

Gắng công để phát triển chân tâm mình

Trừ đen tối, phá vô minh

Trở nên mãn nguyện, an lành, sướng vui,

Ngài thân thiện với mọi người

An nhiên, tự tại, buông lơi não phiền

Dần dần tạo đủ cơ duyên

Năm trăm đệ tử theo liền về đây.

*

Các tu sĩ thời buổi này

Đều luôn khắc khổ lại đầy nghiêm trang

Tuy nhiên có chuyện bất thường

Một người đệ tử cứ luôn mỉm cười

Dù khi xáo trộn chuyện đời

Sư luôn thoáng lộ nét tươi rỡ ràng

Còn khi sảng khoái ngập tràn

Thời sư cất tiếng cười vang vô ngần

Dường như hạnh phúc dương trần

Phát ra từ chốn nội tâm của thầy

Mọi người bèn đặt tên ngay

Là "sư sung sướng"! Đúng thay vô cùng!

Các sư khác thấy lạ lùng

Hỏi sư sao lại cứ luôn mỉm cười

Thời "sư sung sướng" trả lời:

"Dù tôi mà nói chẳng người nào tin

Lỡ ai lại nghĩ quàng xiên

Rằng tôi nói láo sẽ thêm muộn phiền

Thêm phần bất kính bề trên

Với sư phụ đã bao phen dạy mình!"

Một người hay rõ ngọn ngành

Chính là sư phụ tinh anh, hiểu người

Hiểu sao trò lại hay cười

Lại luôn lộ nét vui tươi ra ngoài

Nên ngôi thừa kế tương lai

Thời "sư sung sướng" được ngài chọn ngay .

*

Mùa mưa vừa dứt năm nay

Năm trăm đệ tử theo thầy về kinh

Theo sư phụ về thị thành

Nhà vua tiếp họ và dành đặc ân

Mời đoàn suốt cả mùa xuân

Vào vườn thượng uyển tĩnh tâm tu hành.

Nhà vua rất mực hiền lành

Trị vì vương quốc anh minh, vững bền

Lo kinh tế, lo bạc tiền

Lo cho vương quốc ngày thêm phú cường;

Bề ngoài chống chọi đối phương

Giúp cho đất nước xa đường hiểm nguy

Trông chừng nước láng giềng kia

Thường hay kiếm chuyện, đôi khi gây thù;

Bề trong hòa giải tranh đua

Giữa quan thuộc cấp tính ưa bất đồng;

Ở ngay nội bộ hoàng cung

Các bà hoàng hậu cũng thường đua tranh

Muốn vua để mắt đến mình

Và con trai được vua dành đặc ân;

Ngoài ra còn lắm thần dân

Đôi khi bất mãn gây mầm loạn ly

Khiến vua có thể lâm nguy

Âm mưu phản loạn dễ chi coi thường.

Nói chung bao chuyện nhiễu nhương

Nhà vua lo nghĩ chán chường ngày đêm

Trong tâm náo động triền miên

Xa niềm hạnh phúc, kề bên muộn sầu.

*

Xuân qua nhanh, hè tới mau

Các sư sắp sửa cùng nhau đi rồi

Quay về rừng thẳm xa vời

Nhà vua lo lắng cho người già nua

Ghé thăm sư phụ và thưa:

"Giờ đây thầy đã quá ư già rồi

Trở vào rừng thẳm núi đồi

Hại cho sức khoẻ con người lắm thay

Mời thầy ở lại nơi đây

Chỉ riêng đệ tử thầy quay trở về!"

Ý hay! Sư phụ lắng nghe

Để rồi ưng thuận và thi hành liền

Trao "sư sung sướng" toàn quyền

Kế thừa lãnh đạo anh em về rừng.

Năm trăm đệ tử lên đường

Trở về rừng núi, đạo vàng tu thân

"Sư sung sướng" lại chuyên tâm

Hành thiền trong chốn sơn lâm đêm ngày

Để rồi kết quả lành thay

Càng thêm thông thái, càng đầy an nhiên

Niềm sung sướng lại tăng thêm

Suối nguồn hạnh phúc êm đềm thăng hoa.

Nhớ nhung sư phụ ở xa

Một hôm sư muốn tìm ra thăm ngài

Để mong chia sẻ niềm vui

Nên "sư sung sướng" về nơi kinh thành

Thăm ngài cho thắm đạo tình

Hương thơm chánh pháp thấm nhanh đôi lòng.

Gặp ngài sư đảnh lễ xong

Sư ngồi dưới thảm ung dung mỉm cười

Cả hai chẳng nói nhiều lời

Riêng "sư sung sướng" sắc tươi tràn đầy

"Sung sướng thay! Hạnh phúc thay!"

Miệng thầy luôn nói, lời thầy chẳng ngưng.

Ghé thăm, vua bực vô cùng

Nghĩ mình bận chuyện hoàng cung tối ngày

Tuy nhiên vẫn tới chốn này

Mà ông sư nọ hôm nay coi thường

Chẳng hề biết đến quân vương

Thật là đặc biệt lạ lùng lắm thay,

Gặp sư phụ vua nói ngay:

"Sư kia có lẽ vừa đây ăn nhiều

Nên không sáng suốt bao nhiêu

Cứ nằm cười mãi ra điều sướng vui

Nhìn sư thật quả lạ đời

Cứ nằm một cách biếng lười mãi sao?"

Mỉm cười sư phụ lắc đầu

Nói rằng: "Chẳng phải vậy đâu thưa ngài

Tôi xin kể rõ đầu đuôi

Tại sao sư ấy lại cười mãi thôi.

Sư này từng có một thời

Làm vua, giàu có ít người sánh ngang

Lại thêm quyền thế vẻ vang

Để rồi chợt bỏ ngai vàng đi tu

Quyết tâm thọ giới làm sư

Niềm vui vương giả coi như bọt bèo

Giờ đây hạnh phúc hơn nhiều.

Thời xưa sư có bao nhiêu quân hầu

Tay cầm vũ khí đứng chầu

Vây quanh bảo vệ dám đâu lơ là,

Thời nay giữa chốn rừng già

Sư ngồi đơn độc vậy mà bình yên

Không nguy hiểm, chẳng não phiền

Bình yên tột bực, an nhiên vô cùng

Bao quyền hành chốn hoàng cung

Và bao sản nghiệp cũng không sá gì

Chẳng cần lo sợ làm chi

Chẳng cần tiếc nuối nghĩ suy nhọc nhằn

Sự bừng ngộ của chân tâm

Sẽ là vũ khí vô ngần ích thay

Để mà bảo vệ cho thầy

Và bao kẻ khác thoát ngay não phiền

Sư lo thiền định triền miên

Thảnh thơi thân xác, lắng yên cõi lòng.

Nên sư hoan hỉ vô cùng

Thấy mình sung sướng, không ngưng thốt lời!"

*

Nhà vua nghe hiểu chuyện rồi

Trong tâm cảm thấy tức thời bình an

Hoa lòng nở đẹp vô vàn

Cùng ngồi đàm đạo, nhẹ lan hương thiền

Hai thầy tu góp lời hiền

Rạng soi đạo lý, khơi thêm trí người

Nhà vua đảnh lễ cáo lui

Mây lành đưa lối về nơi lâu đài.

Một thời gian lặng lẽ trôi

Ông "sư sung sướng" có thời làm vua

Lên đường trở lại chốn xưa

Sau khi từ tạ vị sư phụ già.

Thêm vài năm nữa trôi qua

Thế là sư phụ cũng ra đi rồi

Sinh, già, bệnh, tử dòng đời

Ngài đầy ơn phước, cõi trời tái sinh.

(phỏng dịch theo bản văn xuôi

THE HAPPY MONK

của Ven. Kurunegoda Piyatissa & Tod Anderson)

* 11 *

NAI ĐẸP VÀ NAI XÁM

Ngày xưa có một bầy nai

Nai đầu đàn quả là tài giỏi thay

Một ngàn nai họp thành bầy

Nhởn nhơ chung sống, vui vầy, rong chơi,

Nai đầu đàn có hai trai

Nai anh mảnh khảnh, thân người lại cao

Mắt tinh anh sáng như sao

Bộ lông óng mượt phô màu đỏ hung

Trông nai đẹp đẽ vô cùng

Có tên Nai Đẹp khắp vùng quanh đây.

Nai em lông xám phủ đầy

Cũng cao và lại cũng gầy như anh

Nhưng kém cỏi, chẳng khôn lanh

Có tên Nai Xám quả tình đúng thay.

Tháng năm lần lượt vần xoay

Hai nai thoắt đã tới ngày lớn khôn.

Nai đầu đàn tới một hôm

Gọi hai con tới ôn tồn nhắn nhe:

"Cha bây giờ đã già đi

Thiếu phần khoẻ mạnh, kém bề tinh anh

Việc công chẳng dễ hoàn thành

Đứng ra lãnh đạo quả tình khó sao

Bầy nai đông đúc lớn lao

Hai con sửa soạn thế vào chỗ cha

Để ta an hưởng tuổi già

Thay cha lãnh đạo liệu mà lo toan,

Mỗi con chăm sóc một đoàn

Bầy nai giờ đã sẵn sàng chia hai

Mỗi bầy là năm trăm nai

Hai con khôn lớn đủ tài thay ta!"

Thế rồi mọi việc diễn ra

Đúng theo ý muốn nai cha dự trù.

*

Ở bên Ấn Độ thời xưa

Nai thường gặp nạn khi mùa gặt sang

Lúa vươn cao, óng ánh vàng

Muôn phần khêu gợi họ hàng nhà nai

Nai vào ruộng lúa khắp nơi

Tranh nhau ăn lúa của người nông dân

Nhà nông bực bội vô ngần

Bàn nhau đào hố, đào hầm, đặt chông

Đặt thêm bẫy đá khắp đồng

Quyết tâm bắt giết nai cùng thú hoang

Tìm phương bảo vệ mùa màng

Khỏi cơn tàn phá phũ phàng nơi nơi.

Năm nay mùa gặt tới rồi

Nai cha kinh nghiệm cho mời hai con

Tới bên căn dặn ôn tồn:

"Nên đưa nai lánh lên luôn khu rừng

Trên cao đồi núi chập chùng

Xa nơi trồng trọt ruộng đồng nguy nan

Đây là cách cha thường làm

Cứu bầy nai khỏi muôn vàn tai ương

Không còn bị giết, bị thương

Vì ham lúa tại ruộng nương của người,

Sau khi mùa gặt qua rồi

Mới đưa nai trở xuống nơi đồng bằng,

Đóng vai lãnh đạo giỏi giang

Phải cần tiên đoán mọi đường nghe con

Hãy đi! Chuẩn bị tinh khôn!

Phần cha già yếu chẳng còn sức đâu

Khó mà di chuyển được mau

Nên cha ở lại trốn sau bụi bờ!"

Nghe xong lời của cha già

Hai nai thủ lãnh tránh xa ruộng đồng

Đưa bầy lên núi, lên rừng

Mỗi nai quyết định theo từng cách riêng.

*

Dân làng ở khắp trong miền

Từ lâu kinh nghiệm cho nên biết rằng

Lúc này nai rời đồng bằng

Kéo nhau lên núi tìm đường ẩn thân

Nên người làng và nông dân

Cùng nhau tính toán vô ngần tinh khôn

Núp rình suốt dọc lối mòn

Giết nai qua lại chẳng còn khó chi.

Chàng Nai Xám thủ lãnh kia

Lơ là chẳng nhớ lời gì cha khuyên

Thay vì tính kế bình yên

Thời chàng di chuyển liên miên không ngừng

Đưa bầy vội vã lên rừng

Khi mặt trời lặn, khi vừng đông lên

Này trưa, này sáng, này đêm

Rộn ràng in dấu khắp trên đường làng

Nông dân do đó dễ dàng

Rình quanh nấp bắn vào đoàn nai kia

Cung tên vun vút phóng đi

Nai phần thì chết, phần thì bị thương

Khi leo lên được tới rừng

Số nai sống sót còn chừng ít con.

*

Chàng Nai Đẹp đủ tinh khôn

Để mà nhận biết cội nguồn hiểm nguy

Nên khi chàng dắt đoàn đi

Thời chàng thận trọng nghĩ suy kỹ càng:

"Muốn di chuyển được an toàn

Tránh xa người với xóm làng quanh đây

Không đi vào lúc ban ngày

Không đi vào sáng sớm hay tối trời

Chỉ đi lúc nửa đêm thôi

Vòng quanh đường tắt tới nơi khu rừng

Ẩn thân đồi núi chập chùng

Bình yên vô sự trên vùng non cao

Chẳng hề mất một mạng nào

Hoặc là thương tích tổn hao thân mình!"

Gặp nhau trên chốn an bình

Hai đoàn lưu lại loanh quanh đợi chờ

Tới khi thuận tiện thời cơ

Là khi mùa gặt hái vừa xong xuôi

Hai đoàn sửa soạn trở lui

Quay về chốn cũ dưới nơi ruộng đồng.

*

Chàng Nai Xám thật uổng công

Nào đâu học hỏi gì trong chuyến đầu

Nhớ chi kinh nghiệm thương đau

Nên khi khí lạnh giăng mau núi rừng

Là chàng hấp tấp lên đường

Xuống vùng ấm áp ruộng đồng trước kia

Dắt đàn nai vội ra đi

Hoàn toàn bất cẩn giống y lần đầu

Để rồi lại gánh thảm sầu

Bị người nấp giết trước sau cả đoàn

Người ta xẻ thịt nai ăn

Một phần đem bán cho dân trong làng

Riêng chàng Nai Xám trưởng đoàn

Lết về sống sót bình an một mình.

Chàng Nai Đẹp vẫn thông minh

Chàng đưa bầy thú của mình về xuôi

Bình an như trước đây thôi

Năm trăm nai xuống tới nơi trọn bầy.

Hai đoàn nai đã về đây

Một thời chết thảm hết ngay cả đoàn

Riêng nai thủ lãnh bình an.

Một thời đầy đủ vẻ vang trở về

Không hề thiệt hại chút chi

Tài người lèo lái muôn bề giỏi giang.

"Ai theo lãnh đạo tầm thường

Tài thô, trí thiển sẽ vương luỵ phiền

Sẽ lâm khổ nạn triền miên

Bước đường tiêu diệt tới liền ngay thôi!

Ai theo lãnh đạo hơn người

Tài cao, trí lớn một đời an vui!"

Nai cha nhận xét ngậm ngùi

Khi hai con xuất hiện nơi mé đồng.

*

Thời gian trôi, tuổi chất chồng

Nai cha già yếu rồi không sống còn

Quyền hành trao lại cho con

Anh chàng Nai Đẹp tinh khôn kế thừa

Cả đoàn nai đều mến ưa

Chàng vừa uy tín lại vừa tài năng.

(phỏng dịch theo bản văn xuôi

BEAUTY AND GREY

của Ven. Kurunegoda Piyatissa & Tod Anderson)

* 12 *

NAI CHÚA CÂY ĐA

Nơi miền bắc Ấn Độ xưa

Gần Ba La Nại có khu rừng già

Nai con vừa mới sinh ra

Dáng hình đẹp đẽ, thật là hiếm hoi

Dù nai to lớn thân người

Mẹ không trở ngại, sinh nai dễ dàng,

Mắt nai lấp lánh rỡ ràng

Tựa như châu báu muôn vàn sáng tươi

Miệng nai thắm đỏ tuyệt vời

Khác chi những trái dâu nơi mé rừng

Móng nai đen bóng vô cùng

Tựa như than quý. Còn sừng nhỏ xinh

Phô ra ánh bạc lung linh,

Thân nai vàng tựa bình minh rạng ngời

Giữa mùa hè đẹp bầu trời

Sắc vàng phô thắm muôn nơi huy hoàng.

Khi nai khôn lớn, họp đoàn

Bầy nai một đám năm trăm tụ về

Bầu nai thống lĩnh mọi bề

Uy quyền nai chúa trị vì vang xa

Nổi danh Nai Chúa Cây Đa

Từ tâm, tài giỏi thật là xứng ngôi.

Cạnh khu rừng đó cùng thời

Có nai khác cũng ra đời vẻ vang

Sắc thân cũng đẹp vô vàn

Đến khi khôn lớn họp đoàn bên nhau

Năm trăm nai họp trước sau

Bầu nai này đứng cầm đầu chỉ huy

Tôn xưng danh hiệu uy nghi

Nai Vương rừng thẳm quyền uy vô bờ.

*

Vùng Ba Lại Nại thuở xưa

Quốc vương nổi tiếng rất ưa nai rừng

Ngài luôn săn bắn chẳng ngừng

Giết nai, ăn thịt vô cùng hăng say

Khi làng kia, lúc làng này,

Săn đâu thì cũng đọa đày người dân

Bắt dân phục dịch nhọc nhằn

Phải ngưng công việc đang làm dở dang

Phải ngưng gặt hái mùa màng

Hoặc ngưng cày cấy, sẵn sàng tiếp tay

Giúp ngài săn bắn tại đây

Dân làng vì thế lâu nay muộn phiền

Họ bèn họp, quyết định liền

Lập ra một cái công viên trong vùng

Thật to lớn tựa khu rừng

Nhốt nai vào để quốc vương săn dần

Chẳng cần phiền đến người dân

Quốc vương có thể đi săn một mình.

Vườn nai lập tức hình thành

Ao trong, suối mát, cỏ xanh, trái vàng

Để nai ăn uống dễ dàng

Bốn bề vây kín, một đường vào thôi

Xong rồi tất cả mọi người

Cùng vào rừng rậm lùa nai ra liền

Dùng gậy gộc, dùng cung tên

Cùng bao chuông trống vang rền khua lên

Hai bầy nai sợ cuồng điên

Đua nhau chạy trốn vào liền vườn nai

Vườn yên lặng chẳng có ai

Thế là mắc bẫy. Dân cài cửa ngay

Hai bầy nai bị nhốt đây

Quẩn quanh sống ở trong này mà thôi.

Sau khi nai định cư rồi

Dân làng bèn đến tận nơi thưa trình

Thưa quốc vương mọi sự tình

Bao điều thiệt hại cho mình lâu nay

Vì ngài săn bắn vùng này

Để rồi thỉnh nguyện: "Từ đây xin ngài

Chỉ vào săn trong vườn nai

Là nơi thú vị, thảnh thơi, an toàn

Tự mình săn, tiện vô vàn

Chẳng cần phiền đến dân làng làm chi

Tự mình hưởng thú săn kia

Hạ nai, làm thịt, còn gì thú hơn!"

Quốc vương bèn tới thăm vườn

Nhìn nai chạy nhảy hai đoàn thật đông

Thời ngài cảm thấy hài lòng,

Chợt đâu lại thấy lẫn trong bìa rừng

Hai nai vàng đẹp vô cùng

Sừng vươn cao vút, sắc lông óng vàng

Thật kỳ lạ! Thật bất thường!

Cho nên có lệnh quốc vương giao truyền:

"Hai nai vàng được bình yên

Cấm không ai được lạm quyền giết nai!"

Thế rồi ngày rộng tháng dài

Mỗi ngày ngài tới săn nơi vườn này

Một mình săn bắn dễ thay

Giết nai, làm thịt, mỗi ngày một con

Đôi khi công việc dập dồn

Ngài sai hầu cận săn luôn thay mình

Săn nai, mang xác về dinh

Vào lò xẻ thịt nấu thành món ăn.

Mỗi khi người tới để săn

Bầy nai náo động kinh hoàng trốn mau

Húc vào nhau, đạp lên nhau

Rồi mang thương tích đớn đau vô vàn.

*

Một ngày Nai Chúa vội vàng

Mời Nai Vương tới họp bàn cùng nhau

Lo âu Nai Chúa mở đầu:

"Chúng ta bị giết trước sau thoát nào

Vậy thời phải tính làm sao

Đừng thêm thương tích, đớn đau, đọa đày

Quốc vương chỉ muốn vườn này

Một nai làm thịt mỗi ngày mà thôi

Mình nên tự nguyện cho rồi

Mỗi ngày chọn một nai mời ngài sơi,

Hôm nay chọn ở bầy tôi

Ngày mai bầy bạn ta thời luân phiên

Vận xui chỉ tới một bên

Chớ thêm khổ não muộn phiền ích đâu!"

Đôi bên đồng ý biết bao

Kể từ khi đó nai nào tới phiên

Tự mình đến nạp mạng liền

Kê đầu lên thớt lặng yên đợi chờ.

Mỗi ngày đầu bếp ghé qua

Giết nai, nấu nướng thật là tiện tay.

Hai bầy lần lượt vần xoay

Một ngày tới lượt trong bầy Nai Vương

Buồn thay nai lại có mang

Cho nên nai mẹ đau thương vô cùng

Lo thân mình bị mạng vong

Lo thêm con nhỏ chờ mong chào đời,

Sợ con bị hại lây thôi

Cho nên nai mẹ ngỏ lời kêu than

Xin Nai Vương ban đặc ân

Để mình sống sót qua lần này thôi

Đến khi sinh nở xong rồi

Sẽ xin nạp mạng tức thời quản chi

Thế là cứu được thai nhi

Hy sinh một mạng thay vì cả hai.

Nai Vương nghe chẳng thuận lời:

"Tiếc thay luật lệ ta thời phải theo

Hãy tuân hành, chớ nói nhiều

Có thai, sinh đẻ là điều riêng tư

Để ta yên lặng từ giờ

Tới phiên, nạp mạng đừng chờ đợi chi!"

Nghe xong nai mẹ tái tê

Thương đau lệ ứa bờ mi nhạt nhòa

Qua tìm Nai Chúa Cây Đa

Trình bày hoàn cảnh xót xa muộn phiền

Cảm thương Nai Chúa nói liền:

"An tâm! Ta sẽ đổi phiên chuyến này

Tạm thời luật lệ đổi thay

Hoãn phiên bạn lại sau ngày sinh con!"

Sau khi Nai Chúa nói xong

Nhắm nơi lò thịt ung dung tới liền

Kê đầu lên thớt lặng yên

Chờ người đầu bếp tới bên giết mình.

Một bầu trầm lặng phủ quanh

Vườn nai lắng đọng bao tình thân thương.

*

Khi người đầu bếp tới vườn

Thấy trên thớt thịt nai đương nằm chờ

Dáng Nai Chúa đẹp vô bờ

Lệnh vua cấm giết nai từ lâu nay

Người đầu bếp ngại ngần thay

Nào đâu dám giết nên quay trở về

Trình cho vua rõ mọi bề

Ngạc nhiên vua vội vã đi tới vườn

Nhìn Nai Chúa nói thân thương:

"Ta từng ra lệnh mở đường tha mi

Chẳng hề bị giết hại chi

Sao mi lại đến làm gì chốn đây?"

Nghiêm trang Nai Chúa thưa ngay:

"Nai kia tới lượt hôm nay nạp mình

Nhưng nai lại sắp sửa sinh

Nghe nai cầu cứu, thương tình mẹ con

Lòng tôi cảm thấy héo hon

Nên tôi nhận giúp cho tròn đạo tâm,

Thật là thương cảm vô ngần

Khi tôi nghĩ đến số phần nai con

Chưa sinh ra đã chết luôn

Nào đâu có dịp ngắm vừng thái dương

Nào đâu được nếm giọt sương

Vương trên đầu cỏ dư hương ngọt ngào

Tôi không thể bắt nai nào

Thay phiên nai mẹ chết vào hôm nay

Thưa ngài vì lý do này

Nên tôi tình nguyện tới đây nạp mình

Cứu nai mẹ thoát điêu linh

Cứu nai con sắp được sinh ra đời!"

Khi Nai Chúa vừa dứt lời

Vua Ba La Nại lệ rơi hai hàng

Dù dũng mãnh, dù hiên ngang

Đại vương cảm động dịu dàng ngợi khen:

"Ôi Nai Chúa! đẹp vô biên!

Loài người dù khắp nơi trên cõi trần

Dễ gì theo được một phần

Như là bạn tỏ lòng nhân hôm này

Nhân từ thay! Đại lượng thay!

Vì tình đồng loại hiến ngay thân mình

Sẵn sàng mạng sống hy sinh

Thật là nhân hậu! Quả tình từ bi!

Hỡi Nai Chúa đứng lên đi

Từ nay bạn sẽ trọn bề an tâm

Chẳng ai hại đến tấm thân,

Mẹ con nai cũng hưởng phần bình an,

Ta ra lệnh khắp dân gian

Cấm không giết hại, phải tuân theo liền!"

Nhưng Nai Chúa vẫn nằm yên

Xót xa thành khẩn nói thêm đôi lời:

"Thế còn nai khác thưa ngài

Và bao nai sống ở ngoài vườn đây?"

Vua ban: "Kể cả nai này

Cấm ai sát hại từ ngày hôm nay!"

Chàng Nai Chúa nói: "Lành thay!

Thưa còn sinh vật quanh đây thế nào

Loài bốn chân khác thì sao?

Loài chim cất cánh bay cao trên trời?

Và loài cá nọ đang bơi

Tung tăng dưới nước sống đời tự do?

Các sinh vật đều âu lo

Bị người sát hại giết cho tàn đời!"

Vẫn nằm trên thớt chẳng rời

Mủi lòng Nai Chúa thốt lời thiết tha.

Tâm từ vua chợt thăng hoa

Vua bèn ban bố lệnh ra tức thời:

"Cấm săn bắn khắp nơi nơi

Cấm người giết hại muôn loài nói chung

Chim trời, cá nước, thú rừng

Tự do sinh sống khắp vùng thong dong!"

*

Sau khi tranh đấu thành công

Cho bao sinh vật sống trong đời này

Chàng Nai Chúa đứng dậy ngay

Hết lời ca tụng vua đây nhân từ.

Rồi Nai Chúa khuyến cáo vua

Giữ gìn năm giới từ xưa lưu truyền

Phát huy điều thiện thêm lên

Khơi nguồn hạnh phúc, tạo niềm hân hoan.

Bầy nai gồm cả hai đoàn

Theo chân Nai Chúa bình an vào rừng,

Muôn loài muông thú khắp vùng

Nhởn nhơ chung sống vui mừng hoan ca

Nhờ ơn Nai Chúa Cây Đa

Tâm từ toả ngát thật là chứa chan.

Bao kỳ hoa nở lại tàn

Vua Ba La Nại và chàng Chúa Nai

Yên bình sống đến cuối đời

Chết đi cùng tái sinh nơi cõi lành!

(phỏng dịch theo bản văn xuôi

KING BANYAN DEER

của Ven. Kurunegoda Piyatissa & Tod Anderson)

* 13 *

NAI NÚI VÀ NAI LÀNG

Nơi miền bắc Ấn Độ xưa

Có bầy nai sống bốn mùa bình yên

Nai sinh ra rồi lớn lên

Ngay khu rừng ở cạnh bên xóm làng

Nên nai thông thạo vô vàn

Biết điều nguy hiểm hiện đang đón chờ

Khi nai tới cạnh ruộng bờ

Nhất là vào lúc ngày mùa, lúa cao

Lúa vươn lên mọc ngang đầu

Nông dân giăng bẫy biết bao hiểm nghèo

Ngu ngơ nai bị giết nhiều

Sa chân, lâm nạn đủ điều tang thương.

Vào mùa gặt hái thông thường

Nai làng kinh nghiệm tìm đường an thân

Suốt ngày ẩn chốn sơn lâm

Đêm về mới dám xuống gần làng thôn

Xuống khi tắt bóng hoàng hôn

Bóng đêm dày đặc nhẹ buông khắp trời.

Có nàng nai đẹp dáng người

Cũng thường xuống núi rong chơi kiếm mồi

Nàng Nai Làng trắng phía đuôi

Tấm thân mềm mại, lông thời như tơ

Nâu nâu, hung đỏ mộng mơ

Mắt to trong sáng tựa như sao trời.

*

Ở trên ngọn núi cao vời

Sống trong rừng rậm xa nơi xóm làng

Có bầy nai núi lang thang

Trong bầy có một anh chàng trẻ trung

Nhân mùa gặt hái tưng bừng

Chàng Nai Núi lạc xuống vùng cư dân

Xa bầy, bỡ ngỡ vô ngần

Chợt Nai Làng đẹp bất thần hiện ra

Người trẻ trung, sắc mặn mà

Chàng vừa trông thấy hồn đà mê say

Thế là chàng đã yêu ngay

Dù chưa biết rõ cô này là bao

Tưởng chừng yêu tự thuở nào

Tình yêu chất ngất trăng sao mơ màng,

Chàng luôn theo ngắm cô nàng

Dù cô chẳng biết có chàng ở quanh.

Một vài ngày thoáng trôi nhanh

Chàng nai quyết định tự mình làm quen

Lìa rừng ra đứng một bên

Nơi nàng gặm cỏ ngay trên cánh đồng

Chàng nhìn đắm đuối vô cùng

Rồi lên tiếng nói du dương tuyệt vời:

"Nàng tiên nữ của tôi ơi!

Dễ thương như ánh sao trời long lanh

Như trăng rằm sáng đêm thanh

Tình ta sâu đậm xin dành nàng thôi…"

Ngay khi chưa nói dứt lời

Chàng nai vấp ngã ngay nơi vũng lầy

Chân chàng bị vướng rễ cây

Bùn dơ văng khắp lên đầy mặt nai.

Nàng vui nghe nịnh êm tai

Nhìn chàng bùn lấm, hình hài ngô nghê

Nghĩ thầm: "Nai núi ngốc ghê!"

Mỉm cười, trong dạ đã chê anh chàng.

Chàng Nai Núi đâu hay rằng

Trên cây một nhóm thần đang nhìn chàng

Các thần cây chốn rừng hoang

Thấy chàng nghếch mắt ngắm nàng say sưa

Khiến cho vấp ngã bùn dơ

Họ đều cười phá ra từ trên cao

Họ kêu lên: "Dại khờ sao

Quả tình ngớ ngẩn ai nào sánh ngang!"

Riêng một thần lại nghiêm trang

Không cười, chỉ nói: "E rằng rồi đây

Chàng nai trẻ dại khờ này

Lâm nguy sinh mạng, đọa đày xác thân!".

Chàng nai bối rối một phần

Và rồi tiếp tục bước chân si tình

Theo nàng nai trẻ đẹp xinh

Lang thang như bóng với hình khắp nơi,

Chàng khen nàng chẳng tiếc lời

Rằng nàng nhan sắc tuyệt vời thanh cao

Rằng chàng mê mệt biết bao,

Tiếc thay nàng chẳng chút nào quan tâm.

*

Ngày mùa rộn rã xa gần

Một đêm trời tối nông dân đợi chờ

Biết nai sẽ xuống ruộng bờ

Lần theo đường núi từ xưa quen rồi

Thợ săn đặt bẫy khắp nơi,

Kín sau bụi rậm một người nấp đây.

Nàng nai kinh nghiệm lâu nay

Nửa đêm xuống tới nơi này nhìn quanh

Láo liên cặp mắt tinh anh

Anh chàng Nai Núi theo nhanh sau nàng

Miệng ca tụng, mắt mơ màng

Nai Làng thấy vậy vội vàng ngừng chân

Khuyên rằng: "Này hỡi bạn thân

Anh đâu hay biết nông dân làng này

Họ đều nguy hiểm lắm thay

Anh không kinh nghiệm, nơi đây chẳng rành

Chỉ quen sống tận rừng xanh

Biết chi đường lối ở quanh trong vùng

Dù cho đêm tối mịt mùng

Vẫn gây chết chóc vô cùng thảm thương

Đừng theo tôi xuống ruộng nương

Anh nên ở lại trên đường rừng thôi

Còn trẻ trung, chẳng thạo đời

(Và nàng thầm nghĩ: ‘Lại hơi dại khờ!’)

Nhiều nguy hiểm dọc ruộng bờ

Ở nguyên trên đó. Đợi chờ. Yên thân!"

Lời nghe hợp lý vô ngần

Trên cây quanh đó các thần hoan nghênh

Nhưng chàng nai cứ lặng thinh

Nào đâu nghe được âm thanh các thần,

Dù nàng nai cảnh cáo chàng

Chàng không chú ý. Mơ màng đi theo

Tán rằng: "Nàng rất đáng yêu!

Mắt nai lóng lánh diễm kiều dưới trăng!"

Chàng đang mê mẩn vì nàng

Cho nên đầu óc tâm can rối bời,

Nàng khuyên: "Anh chẳng nghe lời

Thời nên yên lặng, im hơi, đừng ồn!"

Chàng bèn ngậm miệng lại luôn

Theo nàng bén gót, thả hồn lên mây.

*

Lúc sau đi tới bụi cây

Thợ săn kia sẵn tại đây nấp rình

Thần cây trông thấy hoảng kinh

Cùng nhau lo sợ cho sinh mạng chàng

Họ bay lượn mà bàng hoàng

Cứu nguy không được, nói năng nghẹn lời.

Nai Làng đi trước đánh hơi

Sợ rằng ẩn núp có người trong đây

Bẫy giăng quả thật nguy thay

Mạng mình có thể chốn này lâm nguy

Nên nàng dừng lại chẳng đi

Nhường chàng đi trước, nàng thì theo sau

An toàn một khoảng cách nhau

Có chi nguy hiểm người đầu chịu thôi.

Thợ săn trông thấy nai rồi

Chàng nai đi trước dáng thời lơ ngơ

Ông ta lợi dụng thời cơ

Lấy cung tên bắn bất ngờ giết ngay,

Nàng nai phách lạc hồn bay

Đi sau thấy vậy vội quay đầu liền

Nhắm rừng nàng chạy cuồng điên

Ba chân bốn cẳng thoát miền hiểm nguy.

Thợ săn vội lượm mồi kia

Nhóm lên củi lửa, tức thì lột da

Thịt nai một ít cắt ra

Nướng lên ăn uống thật là no nê

Xác nai còn lại vác về

Vợ con được hưởng thoả thuê thịt này.

Trên cao các vị thần cây

Thấy chàng Nai Núi giờ đây chết rồi

Người thời thương tiếc ngậm ngùi

Người thời trách cứ nặng lời nàng nai

Gây ra chết chóc bi ai

Đẩy đưa đồng loại vào nơi tàn đời.

Thần cây chỉ có một người

Trước từng cảnh cáo thốt lời khuyên răn

Giờ đây lên tiếng than rằng:

"Say mê, bồng bột như chàng nai kia

Quả là khờ dại muôn bề

Để rồi mất mạng thảm thê tức thời!

Ngẫm ra dục vọng ở đời

Vô vàn giả tạo con người nào hay

Niềm vui dù đạt được ngay

Hay đâu vui đó đong đầy hư không

Rồi tàn lụi, rồi suy vong

Đớn đau, khổ cực, khốn cùng, bi ai!"

(phỏng dịch theo bản văn xuôi

MOUNTAIN BUCK AND VILLAGE DOE

của Ven. Kurunegoda Piyatissa & Tod Anderson)

* 14 *

NAI GIÓ VÀ CỎ MẬT

Thành Ba La Nại thuở xưa

Có vườn ngự uyển của vua trong này

Ông làm vườn chăm chỉ thay

Hàng ngày chăm sóc luôn tay chẳng ngừng.

Cạnh bên là một khu rừng

Mỗi khi súc vật tìm đường qua đây

Vào vườn phá phách cỏ cây

Ông làm vườn báo vua hay biết liền

Thấy ông bực tức than phiền.

Nhà vua bèn phán: "Rừng bên thú nhiều

Thú qua phá chẳng bao nhiêu

Nếu là giống lạ hãy theo bắt về!"

Ông làm vườn một ngày kia

Thấy con nai giống lạ kỳ hiện ra

Cuối vườn ở tận phía xa

Thấy người thoáng hiện nai ta biến rồi

Chạy nhanh như gió ngoài trời

Gọi là "Nai Gió" ông thời đặt tên

Nai nhút nhát, nai lành hiền

Giống này rất quý, khắp miền hiếm thay.

Ông làm vườn báo vua ngay

Vua bèn hỏi: "Bắt nai này khó chăng?"

Ông làm vườn vội thưa rằng:

"Mật ong nếu có, dễ dàng bắt nai

Đưa nai vào tận lâu đài

Không gì trở ngại, xin ngài an tâm!"

Vua nghe ưng ý vô ngần

Vội vàng truyền lệnh cho quân triều đình

Mật ong đem đựng đầy bình

Đưa ông xử dụng, mặc tình thoả thuê.

*

Chú Nai Gió rất say mê

Cỏ non, hoa quả xum xuê vườn này

Lân la nai đến ăn đây

Thấy người thấp thoáng hàng ngày mà thôi

Ông làm vườn tránh mặt rồi

Để nai quen chỗ, quen người, an tâm

Rồi ông lấy mật âm thầm

Trét lên trên cỏ chỗ gần nai ăn,

Hương thơm cỏ ngọt nhẹ lan

Mon men nai đến ăn càng thêm ưa

Càng thèm khát, càng say sưa

Quẩn quanh lảng vảng sớm trưa vườn này

Chỉ ham cỏ mật hương bay

Ngoài ra không thích đổi thay món gì.

Ông làm vườn chẳng vội chi

Lân la đến cạnh nai kia thêm gần.

Thoạt tiên nai bỏ chạy luôn

Nhưng rồi hết sợ thấy không hại gì

Từ thân thiện đến cận kề

Dù ông cầm cỏ nai thì vẫn ăn

Còn đâu trở ngại khó khăn

Lòng tin nai đã gia tăng nhiều rồi.

Ông làm vườn ngầm sai người

Dựng lên phên chắn dọc nơi con đường

Từ xa mãi phía cuối vườn

Dẫn vào đến tận trong sân lâu đài

Hai bên phên chắn kín rồi

Nai đâu còn thấy bóng người ở quanh!

Sau khi kế hoạch hoàn thành

Ông làm vườn vội đeo bình mật ong

Tay ôm bó cỏ thong dong

Dụ nai ăn cỏ theo ông dần dà

Tiến vào đường đã vẽ ra

Để rồi kết thúc thật là đẹp thay

Nai theo cỏ mật trên tay

Cuối cùng bị lọt vào ngay lâu đài,

Lính canh đóng cửa nhốt nai

Con mồi vào bẫy có tài nào ra.

Khi nai trông thấy người ta

Đột nhiên xuất hiện, thật là hoảng kinh

Quay đầu nai chạy loanh quanh

Mong tìm đường thoát ra nhanh chốn này.

*

Nhà vua ghé tới nơi đây

Ngắm con Nai Gió loay hoay cuống cuồng

Vua bèn nói: "Thật lạ thường

Làm sao nai lại bị vương thảm sầu!

Thấy người ở tại chốn nào

Cả tuần nai chẳng dám bao giờ về

Còn nơi hiểm hóc gian nguy

Nai thường hoảng sợ, lánh đi cả đời,

Nhưng nhìn kìa! Nai khổ rồi!

Thú hoang nhút nhát quen nơi núi rừng

Bỗng thành nô lệ bi thương

Cho mùi vị ngọt thơm vương cỏ làn

Để rồi xa chốn non ngàn

Vào thành, nằm bẫy, điêu tàn xác thân!"

Vua kêu gọi: "Hỡi thần dân

Đạo sư cao cả bao lần nhắc ta

Đừng nên quyến luyến thiết tha

Đừng nên tham đắm! Cố mà buông nhanh!

Này hương vị, này sắc thanh

Đều như gió thoảng qua mành mà thôi!"

Với từ tâm, với tình người

Vua ra lệnh thả chú nai tức thì.

Kể từ ngày đó trở đi

Nai không lai vãng trở về vườn vua.

Tiếc chi mùi vị xa xưa

Hương thơm cỏ mật đã thừa đớn đau!

(phỏng dịch theo bản văn xuôi

THE WIND-DEER AND THE HONEY GRASS

của Ven. Kurunegoda Piyatissa & Tod Anderson)

* 15 *

NAI TRỐN HỌC

Ngày xưa có một bầy nai

Cùng nhau vui sống giữa nơi non ngàn

Nai già khả kính, khôn ngoan

Lại thêm khéo léo, giỏi giang, làm thầy

Bao nhiêu nai nhỏ trong bầy

Được thầy dạy dỗ điều hay, điều lành

Tài tháo vát, sự khôn lanh

Để khi nguy biến thoát nhanh được liền.

Thầy nai có một cô em

Một hôm cô trịnh trọng đem con mình

Đến thăm anh, nói tâm tình:

"Con trai em đó, mong anh chỉ bày

Dạy cho cháu học điều hay

Những điều khôn khéo lâu nay thường dùng

Để mà thoát bẫy diệt vong

Thoát mưu thâm độc, thoát vòng hiểm nguy!"

Thầy nai nói: "Đâu khó gì

Ngày mai cháu đến ta thì dạy cho!"

Đầu tiên theo đúng dự trù

Chú nai đến học cứ như bình thường

Nhưng rồi lòng chú vấn vương

Ham chơi, ham nghịch, chẳng màng học chi

Đua đòi theo các nai kia

Không hề đến lớp, thiết gì thầy đâu,

Thời gian sau chẳng bao lâu

Chú nai trốn học, lao đầu rong chơi

Hiểu đâu nguy hiểm ở đời

Biết bao cạm bẫy con người giăng ra

Thế mà chú chẳng thiết tha

Chẳng ham học hỏi để mà thoát thân.

*

Một ngày vô phước bội phần

Chú nai mắc bẫy, sa chân mé rừng

Kẹt luôn chẳng thể vẫy vùng

Ở nhà mẹ chú vô cùng lo âu

Chờ hoài nào thấy con đâu

Mẹ bèn vội vã tới mau hỏi thầy:

"Con em từ bấy lâu nay

Cùng anh theo học giờ đây thế nào?

Khôn ngoan học được là bao

Để mà tránh khỏi sa vào nguy nan?"

Thầy nai chán nản than van:

"Con em dạy khó vô vàn em ơi

Không thích học! Chỉ ham chơi!

Luôn luôn trốn học mặc lời khuyên răn

Nể em anh cố can ngăn

Nhưng mà nó chẳng ăn năn sửa mình,

Em thời ngoan ngoãn, chân tình,

Nó thì ngược lại! Anh đành bó tay

Làm sao dạy nổi nó đây

Chắc rồi thảm họa đọa đày tới nơi!"

Thế là quả đúng như lời

Mẹ nai nghe được tin người con hoang

Ham chơi rong ruổi lang thang

Đã sa vào bẫy bủa giăng dọc đường

Thợ săn bắt giết thảm thương

Lột da, xẻ thịt, lóc xương, chặt đầu

Thật là tai nạn thảm sầu

Mẹ đau! Thầy cũng buồn rầu khôn nguôi.

(phỏng dịch theo bản văn xuôi

THE FAWN WHO PLAYED HOOKY

của Ven. Kurunegoda Piyatissa & Tod Anderson)

* 16 *

NAI GIẢ CHẾT

Ngày xưa có một bầy nai

Cùng nhau vui sống giữa nơi non ngàn

Nai già khả kính, khôn ngoan

Lại thêm khéo léo, giỏi giang, làm thầy

Bao nhiêu nai nhỏ trong bầy

Được thầy dạy dỗ điều hay, điều lành

Tài tháo vát, sự khôn lanh

Để khi nguy biến thoát nhanh được liền.

Thầy nai có một cô em

Một hôm cô trịnh trọng đem con mình

Đến thăm anh, nói tâm tình:

"Con trai em đó, mong anh chỉ bày

Dạy cho cháu học điều hay

Những điều khôn khéo lâu nay thường dùng

Để mà thoát bẫy diệt vong

Thoát mưu thâm độc, thoát vòng hiểm nguy!"

Thầy nai nói: "Đâu khó gì

Ngày mai cháu đến ta thì dạy cho!"

*

Thế rồi theo đúng dự trù

Chú nai đến học rất ư chuyên cần

Nghe lời thầy dạy, chuyên tâm

Trong khi nai khác quây quần rong chơi,

Chỉ sau khi học xong xuôi

Chú nai mới ghé đến nơi bạn bè,

Bầy nai nhỏ thích rủ rê

Chú nai nhất quyết chẳng hề nghe theo.

Chú luôn kiên nhẫn đủ điều

Giúp bè, giúp bạn với nhiều từ tâm,

Chú tôn kính thầy vô ngần

Vì thầy kiến thức uyên thâm vô cùng

Dạy cho con cháu hết lòng

Ơn thầy to lớn chú không quên nào.

*

Một hôm bên mé rừng sâu

Chú nai vô ý kẹt vào bẫy kia

Kêu la đau đớn kể chi

Bạn bè sợ hãi tức thì trốn ngay

Chạy về báo mẹ nai hay

Mẹ nai kinh hoảng tìm thầy than van:

"Con em mắc bẫy thợ săn

Làm sao cứu nó? Khó khăn vô vàn!"

Thầy nai vội vã trấn an:

"Chắc rằng cháu sẽ an toàn mà thôi

Đừng lo gì nữa em ơi

Trước đây cháu học hành thời siêng năng

Tận tâm, cẩn thận, đàng hoàng

Cho nên cháu đã khôn ngoan lắm rồi

Đủ tài đối phó với đời

Thợ săn muốn hại cháu thời dễ đâu

Đừng lo lắng, chớ buồn rầu

Anh tin rằng cháu sẽ mau trở về!"

*

Trong khi đó chú nai kia

Tuy đang mắc bẫy chẳng hề buông xuôi

Trong đầu suy nghĩ sục sôi:

"Bạn bè chạy trốn hết rồi, buồn thay!

Còn ai giúp đỡ mình đây

Để mà thoát khỏi bẫy này nguy nan

Bao điều thầy dạy khôn ngoan

Thử mang áp dụng phá tan xích xiềng!"

Thế là nai quyết định liền

Đóng trò "giả chết" ngay trên chỗ này.

Thoạt tiên nai bới cào ngay

Cỏ cây đất bụi tung bay mịt mùng

Giống như giãy giụa điên cuồng

Tưởng chừng nai cố tìm đường thoát thân;

Rồi thêm nước tiểu và phân

Phóng ra vung vãi dưới chân chảy dài

Giống nai trong bẫy bi ai

Chết vì sợ hãi thường bài tiết ra;

Rồi thêm nước miếng chan hòa

Nai phun sùi bọt chảy qua miệng mồm;

Nai nằm duỗi thẳng người luôn

Thân nghiêng về phía bên hông cứng đờ;

Mắt trợn lên, lưỡi thè ra

Bốn chân cứng ngắc như là khúc cây;

Hít vào lồng ngực cho đầy

Rồi dồn không khí xuống ngay bụng mình

Khiến cho bụng bị trương phình;

Cuối cùng đầu ngoẹo xuống sình nằm yên

Nai không thở lỗ mũi trên

Thở bằng lỗ mũi sát bên đất liền

Nai nằm bất động im lìm

Khác gì xác chết, lại thêm nặng mùi

Khiến ruồi bay quẩn quanh người

Quạ thời lảng vảng chờ mồi kiếm ăn.

*

Ngày hôm sau bác thợ săn

Trời vừa hừng sáng ghé thăm từng vùng

Thăm nơi đặt bẫy trong rừng

Thấy nai mắc bẫy bác mừng đến xem

Ngạc nhiên thấy bụng phình lên

Vỗ vào thấy cứng vội tin chết rồi

Thêm mùi dơ dáy khắp nơi

Vo ve vang tiếng đám ruồi lượn quanh

Bác bèn suy nghĩ rất nhanh:

"Chắc nai mắc bẫy của mình từ khuya

Xác nai đã cứng rồi kia

Thịt nai sắp bị ươn đi mất rồi

Lột da ngay mới kịp thời

Tại đây làm thịt con mồi cho mau

Rồi mang thịt về nhà sau!"

Tin rằng nai chết còn đâu nghi ngờ

Thợ săn bèn gỡ bẫy ra

Gom cây, gom lá phủ qua đất bùn

Thành nơi làm thịt nai rừng.

Chú nai nhận thấy có đường thoát thân

Không còn vướng bẫy dưới chân

Tự do, sung sướng còn chần chờ chi

Nai chồm dậy, nai phóng đi

Nhanh như tên bắn, khác gì mây trôi

Trở về rừng rậm núi đồi

Ấm êm, hạnh phúc cạnh nơi mẹ mình.

Bầy nai mừng rỡ thật tình

Ăn mừng đồng loại an bình trở lui

Thoát qua cạm bẫy loài người

Trò nhờ chăm chỉ, thầy thời tận tâm.

Mới hay bài học chuyên cần

Mang về phần thưởng vô ngần lớn lao.

(phỏng dịch theo bản văn xuôi

THE FAWN WHO PLAYED DEAD

của Ven. Kurunegoda Piyatissa & Tod Anderson)

* 17 *

GIÓ VÀ TRĂNG

Thuở xa xưa tại rừng già

Có hai con vật rất là thân nhau

Từ sáng sớm đến canh thâu

Mãi luôn kề cận, có đâu xa lìa

Sống bên tảng đá lớn kia

Cây cao, bóng mát tỏa đi khắp vùng

Một sư tử, một hổ rừng

Cùng nhau kết bạn, lạ lùng lắm thay!

Hai con vật ở chốn này

Quen nhau từ nhỏ đến nay lâu dài

Rong chơi khắp chốn kề vai

Không hề để ý hai loài khác nhau,

Đôi bên cùng rất tâm đầu

Thấy chi tình bạn có đâu khác thường

Nhất là ở chốn núi rừng

Một vùng phẳng lặng, bốn phương an lành

Lại thêm có vị tu hành

Sống gần ngay đó hiền lành từ tâm

Ẩn tu, xa lánh bụi trần

Từ lâu đôi bạn vô ngần kính yêu.

*

Thế rồi một sớm một chiều

Tự nhiên đôi bạn đặt điều cãi nhau.

Hổ lên tiếng: "Đã từ lâu

Mỗi khi trăng ở trên đầu khuyết đi

Hết tròn trịa giữa đêm khuya

Bà con làng xóm tức thì biết ngay

Khí trời lạnh lẽo về đây!"

Nghe xong sư tử chê: "Này bạn ơi

Nói chi cái chuyện lạ đời

Nghe sao vô lý, tức cười lắm thay

Mọi người đều biết lâu nay

Khi trăng hết khuyết, lại đầy bên sao

Trăng rằm tỏa sáng thanh tao

Là khi cái lạnh vùng cao trở về!"

Hai bên tranh cãi gớm ghê

Nặng lời, to tiếng có nề hà đâu

Dễ gì mà chịu thua nhau.

E rằng tình bạn từ lâu vững bền

Nguy cơ sứt mẻ đáng phiền

Cả hai đồng ý tìm lên hỏi thầy

Hỏi sư ở ẩn rừng này

Chắc sư thông thái sẽ hay biết liền.

Sư đang ngắm cảnh thiên nhiên

Hai con thú nọ đến bên kính chào

Và rồi lần lượt truớc sau

Đưa ra thắc mắc chờ câu trả lời.

Sau hồi suy nghĩ, sư cười

Rồi sư lên tiếng thảnh thơi dạy rằng:

"Dù cho thay đổi tuần trăng

Dù tròn, dù khuyết bóng hằng trên cao

Dưới này bất cứ lúc nào

Khí trời lạnh lẽo tùy vào gió thôi,

Gió từ khắp bốn phương trời

Mang theo cái lạnh về nơi chốn này

Hai con đều đúng, đều hay

Ngẫm xem sẽ thấy ra ngay, chớ buồn

Không ai thua, chẳng ai hơn

Điều quan trọng nhất là luôn kết đoàn

Đừng tranh chấp, hãy hợp quần

Sống chung như vậy vô ngần tốt tươi!"

Hổ và sư tử nghe rồi

Thấy ra chân lý rạng nơi pháp mầu

Ơn thầy cảm tạ khấu đầu

Giã từ am vắng cùng nhau ra về

Trong lòng sung sướng đê mê

Mối tình bạn cũ chẳng hề lung lay

Nhủ lòng: "Thời tiết đổi thay

Chỉ riêng tình bạn tháng ngày keo sơn!"

(phỏng dịch theo bản văn xuôi

THE WIND AND THE MOON

của Ven. Kurunegoda Piyatissa & Tod Anderson)

* 18 *