Biện Chính Phật Học — Tập I

1.2. Quan điểm nhất-xiển-đề thành Phật

Do hạng nhất-xiển-đề đặc hữu mười tính chất theo kinh Đại bát Niết-bàn nên nhiều bản kinh như kinh Lăng-già-a-bạt-đa-la-bảo, quyển thứ nhất¹⁹, kinh Nhập lăng-già, quyền thứ hai²⁰, cho rằng hạng nhất-xiển-đề không thể thành Phật. Đáng chú ý, kinh Phật thuyết Đại bát Nê-hoàn, quyển 4, bản dịch của ngài Pháp Hiển, ghi: Lại có Tỳ-kheo diễn thuyết rộng rãi Kinh tạng Như Lai, nói rằng: "Tất cả chúng sinh đều có Phật tính của mình. Một khi vô lượng phiền não trong thân đã trừ diệt hết thì tính Phật ấy sẽ hiển lộ ra, trừ nhất-xiển-để" (Thích Nguyên Hùng dịch)²¹.

Từ quan điểm này, nhiều bộ kinh luận và sớ giải về sau²² đều cho rằng, kinh Phật thuyết Đại bát Nê-hoàn chủ trương hạng nhất-xiển-đề không có Phật tánh và không có khả năng thành Phật. Tâm điểm của mọi sự phản bác liên quan đến giai thoại về ngài Đạo Sanh (355-434).

Theo Xuất Tam tạng ký tập, quyền 15, Cao tăng truyện, quyển 7, Phật Tố thống kỷ, quyền 26, quyền 36, ghi rằng, kinh Phật thuyết Đại bát Nê-hoàn chủ trương hạng nhất-xiển-đề không có Phật tánh, ngài Đạo Sanh chủ trương điều ngược lại và đã lập thệ để chứng tỏ quan điểm của mình. Theo giai thoại được đề cập trong những tác phẩm vừa nêu, ngài Đạo Sanh đã thuyết giảng cho tượng đá về quan điểm nhất-xiển-đề có Phật tánh, hỏi tượng đá rằng, lời ngài nói có đúng với ý Phật hay không và tượng đá đã gật đầu²³! Theo đó, mãi đến khi kinh Đại bát Niết-bàn do ngài Đàm Vô Sấm truyền đến, thì quan điểm của ngài Đạo Sanh mới được thừa nhận.

Thực ra, mặc dù ở quyển thứ tư kinh Phật thuyết Đại bát Nê-hoàn có ghi như thế, tuy nhiên, ở quyển sáu đã khẳng định rõ ràng rằng: Cho rằng ác nghiệp của nhất-xiển-đề là xấu xa nhất ở giữa cuộc đời, bởi nhất-xiển-đề mất hẳn nhân duyên công đức Bố-đề, cho nên gọi là xấu nhất thế gian. Trong pháp Đại thừa, cuối cùng cũng được giác ngộ thành Phật, nhưng cũng gọi là xấu xa, bỉ lậu. Pháp của chư Phật vốn là như vậy²⁴. Đáng chú ý, cũng ở quyền sáu, phẩm Tùy hỷ, đã tiếp tục khẳng định: Khiến cho nhất-xiển-đề/ Sẽ thành bình đẳng giác²⁵ (Thích Nguyên Hùng dịch).

Mặt khác, căn cứ vào bộ Nhất thiết kinh âm nghĩa của ngài Huyền Ứng, một bộ đại từ điển Phạn-Hán và thuật ngữ Phật học đầu tiên trong lịch sử phiên dịch, thì thuật ngữ nhất-xiển-đề còn có nghĩa là nhiều tham dục, tham luyến sanh tử, không câu giải thoát, không tín nhạo Chánh pháp²⁶. Nếu vận dụng nghĩa này trong một số ngữ cảnh của kinh Phật thuyết Đại bát Nê-hoàn, bản dịch của ngài Pháp Hiển, thì hoàn toàn hợp lý. Vì lẽ, một khi còn tham dục, thì không thể chứng Niết-bàn.

Như vậy, trong quyển sáu của kinh Phật thuyết Đại bát Nê-hoàn do ngài Pháp Hiển (337-418)²⁷ dịch, đã cho thấy rằng, cuối cùng thì hạng nhất-xiển-đề vẫn thành Phật. Từ đây đã mở ra một thông tin quan trọng. Đó là, nếu như chỉ dựa vào quan điểm gián tiếp (Lại có Tỳ-kheo diễn thuyết...) được ghi ở quyền 4, hoặc những đoạn khác mang tính nhấn mạnh, đặc tả về một hạng người tội lỗi và xấu xa cùng cực, mà cho rằng kinh Phật thuyết Đại bát Nê-hoàn chủ trương hạng nhất-xiển-đề không có Phật tánh, và không thể thành Phật, thì gần nhất là oan cho ngài Pháp Hiển và xa hơn là oan cho chư Phật ba đời.

Cần phải thấy rằng, quan điểm hết thảy chúng sanh đều có Phật tánh（一切眾生皆有佛性）là một quan điểm mang tính nhất quán của tư tưởng Phật giáo Đại thừa. Ngoài kinh Phật thuyết Đại bát Nê-hoàn, quyền 4, quyền 5, quyền 6, bản dịch của ngài Pháp Hiển, kinh Đại bát Niết-bàn, quyển 7, quyển 8, quyển 9, bản dịch của ngài Đàm Vô Sấm thì quan điểm này còn xuất hiện trong các bản kinh, luận như kinh Phạm võng²⁸; kinh Đại phương đăng vô tưởng²⁹; Phật tánh luận³⁰, quyền 1, quyền 4; Kim cang tiên luận³¹ quyển 3; Pháp Hoa huyền luận³², quyển 1... Đặc biệt, quan điêm Ta là Phật đã thành, các ngươi là Phật sẽ thành³³ được ghi lại trong kinh Phạm võng là sự khẳng định mang tính tuyên ngôn của Đại thừa Phật giáo.

Xét trong liên hệ sâu xa, thì quan điểm nhất-xiển-đề thành Phật không hẳn là chủ trương riêng của Phật giáo Đại thừa mà có nguồn gốc trong Kinh tạng Nikaya và trong cả hệ A-hàm. Cơ sở của quan điểm này liên quan đến cuộc đời và hành hoạt của Đê-bà-đạt-đa.

Theo Cullavagga, chương 7, Đề-bà-đạt-đa đã nhiều lần mưu hại Đức Phật, từ việc thuê sát thủ hành thích, thả voi say và thậm chí tự mình lăn đá hãm hại, những âm mưu đó hoàn toàn thất bại nên ông ta bỏ Phật ra đi. Kinh điển của hai truyền thống, Hán tạng và Nikaya đã liệt Đề-bà-đạt-đa vào hạng người phạm tội trọng không thể chữa trị³⁴. Mặc dù vậy, vào phút cuối của đời mình, Đề-bà-đạt-đa đã hồi tâm sám hối và sau đó được Đức Phật thọ ký sẽ thành Phật ở vị lai. Sự kiện đặc biệt này đã được hai truyền thống kinh điển cùng ghi nhận.

Kinh Tăng nhất A-hàm ghi rằng Đề-bà-đạt-đâu (đa - NV) vào giây phút cuối cùng trước khi mạng chung đã khởi tâm vui vẻ xưng 'Nam-mô Phật', cho nên sau này thành Bích-chi Phật hiệu là Nam-mô."³⁵

Kinh Tiểu Bộ, tập 7, Chuyện thương nhân trên biển cả, số 466 lược ghi, ray rứt với những việc làm trước đây, nên Đề-bà-đạt-đa đã nhờ người khiêng mình đến sám hối với Đức Phật. Kinh Mi Tiên vấn đáp bố sung thêm, nhờ ý niệm sám hối lúc cuối đời này, nên sau khi trải qua thọ khổ trong địa ngục, Đề-bà-đạt-đa trở thành một vị Độc giác Phật hiệu là Atthissara³⁶.

Kinh Diệu pháp Liên hoa (Saddharma Pundarika Sutra), bản dịch của ngài Cưu-ma-la-thập³⁷ được chính Đức Phật Thích Ca thọ ký thành Phật trong đời vị lai hiệu là Thiên Vương (XE: Devaraja).

Từ sự thống nhất của những bản kinh vừa nêu, đã chuyển tải một thông điệp mang tính nhân văn của Phật giáo: dù phạm trọng tội không thể chữa trị như Đề-bà-đạt-đa, nhưng nếu như biết hồi tâm sám hối, thì sẽ thành Phật ở thời vị lai. Thông điệp này đã mở ra một sinh lộ, một giải pháp cứu độ dành cho nhiều người, kể cả những người phạm tội trọng theo giới luật Phật chế.

2. VIỆC SÁM HỐI TỘI BA-LA-DI TRONG KINH ĐIỂN

2.1. Tội Ba-la-di

Trong giới luật Tỳ-kheo, phạm Ba-la-di là một tội rất nặng. Đó là bốn giới: đại dâm dục, đại trộm cắp, đại sát hại và đại vọng ngữ³⁸.

Theo luật Ma-ha Tăng-kỳ: Ba-la-di còn có nghĩa là: Đối với phạm hạnh bị lui sụt, đọa lạc, không đạt được đạo quả, đó gọi là Ba-la-di. Ba-la-di còn có nghĩa là: Những tội đã phạm không chịu phát lồ sám hối, nên gọi là Ba-la-di³⁹.

Theo luật Thập tụng, Ba-la-di gọi là bị rơi vào nơi không như ý, tội đó cực ác nặng nề. Phạm vào tội đó, sẽ đọa vào nơi bất như ý, không xứng danh là Tỳ-kheo, chẳng phải là Sa-môn, không còn là Thích tử, mất hết pháp Tỳ-kheo⁴⁰.

Theo luật Tứ phần: Thế nào là Ba-la-di? Vi như cái đầu của con người đã bị chặt thì không thể mọc trở lại. Tỳ-kheo cũng như vậy, người phạm pháp này không còn thành Tỳ-kheo nữa, cho nên gọi là Ba-la-di.

Thế nào gọi là không được sống chung? Có hai trường hợp gọi là được sông chung: đông một yết-ma, đông một thuyết giới. Không được cùng chung làm hai việc này cho nên gọi không được sống chung⁴¹.

Như vậy, tội Ba-la-di là một tội rất nặng, phạm vào tội này thì mất hết danh nghĩa Tỳ-kheo. Ở đây, cả ba bộ luật vừa nêu dẫn, mặc dù dùng những ngôn ngữ và hình ảnh minh họa mạnh mẽ để mô tả cho tội danh này, tuy nhiên cả ba bộ luật trên không cấm chỉ việc phát lồ sám hối đối với tội danh Ba-la-di. Và như vậy, có chăng một phương cách dùng để sám hối tội Ba-la-di?

2.2. Cơ sở kinh điển về việc sám hối các tội

Mong mỏi tìm kiếm một giải pháp sám hồi các trọng tội là một khát vọng đã manh nha từ thời Phật tại thế. Dấu hiệu đó được phát hiện trong Kinh tạng Nikaya, cụ thể là Tăng Chi, chương Bốn pháp, phẩm Nghiệp, kinh Phạm tội. Tuy thông tin quan trọng chỉ xuất hiện trong một câu cực ngắn ở cuối đoạn văn, nhưng đã đề cập đến việc sám hối tội Ba-la-di.

Thật sự người này đã làm một điều ác đáng bị quở trách, đáng bị chém đầu. Vì rằng những người của vua lấy dây thật chắc trói cánh tay nó thật chặt lại về phía sau, cạo trọc đầu, dắt nó đi xung quanh với một cái trống, có tiếng chát tai, đi từ đường này đến đường khác, từ ngã ba này đến ngã ba khác, dắt người ấy ra khỏi cửa thành phía Nam, và hãy chặt đầu người ấy tại thành phía Nam. Chắc chắn ta chớ có làm nghiệp ác như vậy, đáng bị quở trách, đáng bị chém đầu. Cũng vậy, này các Tỳ-kheo, đối với các Tỳ-kheo hay Tỳ-kheo-ni nào, các tưởng sợ hãi sắc bén như vậy, được an trú, thời trong những pháp, tội Ba-la-đi được chờ đợi như sau về vị ấy: Nếu không phạm tội, thời không rơi vào tội Ba-la-di; nếu đã phạm tội, thời sẽ như pháp sám hối pháp Ba-la-di.

Nếu như Kinh tạng Nikaya chưa làm sáng tỏ, cũng như chưa khẳng định rõ có hay không việc sám hối tội Ba-la-di, thì kinh Đại bát Niết-bàn, quyển thứ 10 đã bổ sung chi tiết.

Thuần-đà lại bạch Phật rằng: Thế-Tôn! Như Phật nói phá giới, nghĩa đó thế nào?

- Này Thuần-đà! Nếu phạm bốn tội nặng và năm tội nghịch, cùng hủy báng Chánh pháp, người như vậy gọi là phá giới.

Thuần-đà bạch Phật:

- Thế-Tôn! Người phá giới như vậy có thể cứu vớt được chang

- Nầy Thuần-đà! Có nhơn duyên thời cứu vớt được. Nếu người đó còn mặc pháp phục chưa bỏ, trong tâm luôn hổ thẹn sợ sệt, tự trách cứ lấy mình, trong lòng ăn năn, sanh tâm hộ trì Chánh pháp, muốn kiến lập Chánh pháp và nguyện sẽ cúng dường người hộ pháp. Nếu có người đọc tụng kinh điển Đại thừa, tôi sẽ đến han hỏi để được thọ trì đọc tụng. Khi đã thông thuộc rồi, tôi sẽ vì người khác giảng nói. Này Thuần-đà, người như trên đây, Phật gọi là chẳng phá giới⁴² (HT. Thích Trí Tịnh dịch).

Ngoài sự khẳng định rõ ràng có nhơn duyên thời cứu vớt được như kinh Đại bát Niết-bàn; trong kinh Đại Bảo Tích, quyển thứ 90, đã tiến xa hơn khi đề xuất một hình thức sám hối tội Ba-la-di: Này Xá-lợi-phất. Nếu có Bồ-tát phạm Ba-la-di thì nên đối trước mười vị Tỳ-kheo thanh tịnh rồi dùng tâm chất trực mà ân trọng sám hối⁴³ (HT. Thích Trí Tịnh dịch). Ở đây, có thể còn nhiều điều phải bàn đến hình thức sám hối được đề cập trong bản kinh này, nhưng qua đó bước đầu cho thấy, đã có một phương cách sám hối tội Ba-la-di.

2.3. Phương thức sám hối tội Ba-la-di

Trong Luật tạng, có nhiều tác phẩm đề cập đến các thể thức sám hối tội Ba-la-di. Một trong những tác phẩm Việt ngữ mang tính tiên phong khi đề cập về vấn đề này, đó là tác phẩm Một số vấn đề về giới luật của HT. Thích Phước Sơn⁴⁴. Ở đây, ngoài việc tham chiếu tác phẩm vừa nêu, chúng tôi còn căn cứ vào một số tác phẩm về luật học của ngài Đạo Tuyên (596-667), nhằm làm sáng tỏ phương thức sám hối tội Ba-la-di. Cụ thể có các tác phẩm sau: Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành sự sao⁴⁵; Tứ phần luật san bổ tùy cơ yết-mat⁴⁶; Tứ phần luật Tỳ-kheo-ni sao⁴⁷.

Về phương diện tư liệu, sau khi phối kiểm từ các nguồn như Tống cao tăng truyện⁴⁸, quyển 14; Đại Đường nội điển lục⁴⁹, quyền 5; Khai nguyên Thích giáo lục⁵⁰, quyền 8, Tân biên chư tông giáo tạng tổng lục⁵¹, quyển 2; Chi viên di tập⁵², quyển hạ, đã khẳng định rằng, ngài Đạo Tuyên chính là tác giả của ba tác phẩm nêu trên.

Ngài Đạo Tuyên là một cao tăng am tường nhiều truyền thống luật học, trong khi biện giải về pháp thức sám hối tội Ba-la-di, ngài đã vận dụng một vài bộ kinh liên quan như kinh Đại bát Niết-bàn, Trị thiền bệnh bí yếu pháp⁵³, kinh Tỳ-ni mẫu⁵⁴. Không những vậy, ngài còn căn cứ vào những quan điểm luật học căn bản của ba bộ phái, như Hữu bộ (Thập tụng luật⁵⁵), Tát-bà-đa Tỳ-ni Tỳ-bà-sa⁵⁶, Đại chúng bộ (Ma-ha Tăng-kỳ-luật⁵⁷) và Thượng tọa bộ (Tứ phần luật⁵⁸), để đề xuất pháp thức sám hối tội Ba-la-di. Từ những định hướng, gợi mở của ngài Đạo Tuyên, chúng tôi đã phác thảo vài nét về pháp thức sám hối tội Ba-la-di.

Trước hết, nếu Tỳ-kheo hay Tỳ-kheo-ni lỡ phạm tội Ba-la-di thì phải khởi tâm tàm quý, thường e sợ, luôn tự trách mình, thống thiết khẩn cầu và không nên che giấu, sau đó phát-lộ sám hối cùng với Đại Tăng. Theo luật Thập tụng, không che giấu là một trong hai loại trí, là cửa ngõ của quả báo nhân, thiên⁵⁹.

Căn cứ vào Tăng yết-ma⁶⁰, quyển trung và luật Ma-ha Tăng-kỳ⁶¹, quyển 26, pháp tác bạch và yết-ma pháp học hối Ba-la-di như sau:

- Thưa Đại đức Tăng! Tôi là Tỳ-kheo... phạm giới... Ba-la-di mà không có một chút tâm niệm che giấu. Nay theo Tăng xin pháp học hồi Ba-la-di. Kinh mong Tăng xót thương cho tôi pháp yết-ma học hối Ba-la-di (xin như vậy ba lần).

Người làm yết-ma nên nói:

- Xin Đại đức Tăng lắng nghe. Tỳ-kheo... phạm giới... Ba-la-di mà không có một chút tâm niệm che giấu, đã theo Tăng xin pháp yết-ma học hối Ba-la-di. Nếu thời gian của Tăng đã đến, Tăng cho Tỳ-kheo... pháp yết-ma học hối Ba-la-di. Đây là lời tác bạch.

Xin Đại đức Tăng lắng nghe. Tỳ-kheo... phạm giới Ba-la-di mà không có một chút tâm niệm che giấu, đã theo Tăng xin pháp yết-ma học hối Ba-la-di. Tăng nay cho Tỳ-kheo... pháp yết-ma học hối Ba-la-di. Các Đại đức nào bằng lòng Tăng cho Tỳ-kheo... pháp yết-ma học hối ba-la-di thì im lặng, ai không bằng lòng hãy nói. Đây là yết-ma lần thứ nhất. (lần thứ hai, thứ ba cũng nói như thế).

Tăng đã bằng lòng cho Tỳ-kheo... pháp yết-ma học hối Ba-la-di xong, vì Tăng im lặng. Tôi ghi nhận việc này như vậy⁶² .

Căn cứ tác phẩm Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành sự sao, ngài Đạo Tuyên chỉ đề cập đến việc sám hối tội dâm Ba-la-di mà không đề xuất ba trọng tội còn lại⁶³. Đặc biệt, trong tác phẩm Tứ phần luật Tỳ-kheo-ni sao, quyển hạ, ngài còn lưu ý rằng, pháp thức sám hối tội Ba-la-di vẫn được phép tiến hành đối với Tỳ-kheo-ni⁶⁴.

Cũng theo tác phẩm, Một số vấn đề về giới luật⁶⁵, pháp thức sám hối Ba-la-di được tiến hành như sau: Nếu Tỳ-kheo nào phạm tội Ba-la-di, ngoại trừ tội giết người, mà có tâm tàm quý, hối hận, quyết chí sửa chữa, bạch với Tăng chúng ngay sau khi phạm, thì Tăng chúng sẽ tập hợp ít nhất là 20 Tỳ-kheo⁶⁶, bạch tứ yết-ma (một lần bạch, ba lần hiểu quyết) ban cho vị ấy pháp học hối Ba-la-di hay dữ học Ba-la-di. Đồng thời ban cho 35 pháp tùy thuận bắt phải tuân thủ suốt đời.

Ba mươi lăm pháp Tùy thuận này được chúng tôi trích tập từ các bộ như Tỳ-ni tâm⁶⁷, Tam bộ luật sao⁶⁸, Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành sự sao⁶⁹. Bao gồm: 1, Không nên đăng đàn truyền đại giới. 2, Không nên làm thầy y chỉ. 3, Không nên nuôi dưỡng Sa-di. 4, Không nên vâng mệnh Tăng sai làm giáo thọ Tỳ-kheo-ni. 5, Nếu như Tăng sai làm giáo thọ Tỳ-kheo-ni, không nên đảm nhận. 6, Không nên thuyết giới. 7, Nếu trong Tăng có vấn hỏi về nghĩa giới luật, không nên ứng đối. 8, Nếu Tăng sai làm yết-ma, nên khéo chối từ. 9, Nếu trong Tăng tuyển chọn người có trí tuệ và ứng đối các việc, không nên dự phần. 10, Nếu Tăng chọn làm người tin cẩn, không nên đảm đương. 11, Không được vào thôn xóm khi quá sớm. 12, Không được rời thôn xóm trở về chùa khi quá muộn. 13, Nên thân cận Tỳ-kheo. 14, Không nên thân cận cư sĩ, ngoại đạo. 15, Nên thuận theo dạy bảo của Tỳ-kheo, không nên viện dẫn điển cố để ứng đối. 16, Không nên tái phạm tội này, dù việc gì cũng không nên phạm. 17, Không được phạm tội tương tự. 18, Không được trùng phạm các tội. 19, Không nên nghi ngờ yết-ma. 20, Không nên quở trách người tác pháp yết-ma, 21, Nếu có Tỳ-kheo phát tâm trải tọa cụ cúng dường, không nên ngồi. 22, Không nên để người khác rửa chân cho mình. 23, Không nên nhận các cúng vật dùng để rửa chân. 24, Không nên để người lau, rửa giày dép của mình. 25, Không nên để người kỳ cọ thân thể. 26, Không nên ứng cử là Tỳ-kheo xuất sắc. 27, Không nên cùng người bàn chuyện quá khứ của mình. 28, Không nên đảm nhận các việc liên quan đến chứng minh. 29, Không nên ngăn trở bố-tát, tự tứ. 30, Không nên tranh tụng với Tỳ-kheo. 31, Không nên thọ Tỳ-kheo khác lễ lạy. 32, Không nên thọ Tỳ-kheo khác chắp tay xá chào. 33, Không nên nhận sự vấn an thăm hỏi từ Tỳ-kheo khác. 34, Không nên nhận sự cung đón, tống tiễn trang trọng. 35, Không nên nhận làm người truyền thừa y bát. Đó là 35 việc nhất nhất phải tuân hành, không được vi phạm⁷⁰.

Ngoài ba mươi lăm pháp Tùy thuận phải vâng giữ suốt đời, theo Trị thiền bệnh yếu pháp⁷¹, người phạm Ba-la-di tội trước phải tạm cởi Đại y (Tăng-già-lê), mà chỉ mang Tạp tác y (An-đa-hội) chấp lao phục dịch, phát tâm đảm nhiệm những công việc nặng nề, dơ bẩn như vệ sinh nhà xí, với thời gian 800 ngày, sau đó tắm rửa sạch sẽ rồi mới được mặc lại Đại y⁷².

Trong hành hoạt đời thường, người thọ pháp Học hối Ba-la-di, theo luật Thập tụng⁷³, thì ngồi sau các vị Tỳ-kheo và ngồi trước các Sa-di, được tham dự hai pháp yết-ma bố-tát và tự-tứ, nhưng không tính vào túc số của Tăng; ngoài ra, các pháp yết-ma khác của Tăng đều không được tham dự, nhưng được thọ tuế. Nếu như trùng phạm Ba-la-di, Tăng sẽ làm pháp yết-ma diệt tẩn, tước y bát và đuổi ra khỏi trú xứ.

Nếu như thực hiện đầy đủ pháp thức sám hối Ba-la-di trên đây, theo kinh Tỳ-ni mẫu⁷⁴ thì đời này tuy không thể thoát tử, siêu sanh, hoặc chứng đắc Tứ thánh quả, lại cũng không được công đức vô lậu, nhưng sẽ ngăn ngừa để không bị đọa vào địa ngục.

3. KẾT LUẬN

Bằng nhiều cách thức khác nhau, Đức Phật đã khai mở cho chúng sanh nhận ra yếu tính bình đẳng trong bản thân của mỗi người và mỗi loài, đó là khả năng thăng tiến và tìm về ngôi vị Phật quả. Khả năng đó không phân biệt bất kỳ ai. Khi cho rằng, nhất-xiển-đề thành Phật là một cách biểu đạt khác của tuyên ngôn mà Đức Phật đã tuyên thuyết: Ta là Phật đã thành, chúng sanh là Phật sẽ thành. Đây là một tuyên ngôn thấm đẫm tuệ giác của Đức Phật và được các tông phái Phật giáo thừa nhận. Quan điểm nhất-xiển-đề không có Phật tánh hay không thể thành Phật, sở dĩ được hình thành là do điều kiện giới hạn của lịch sử, hoặc do cách hiểu của một cá nhân, hoặc do sự hiểu lầm về một thuật ngữ trong khi chuyển dịch. Vì thực sự, nếu cho rằng nhất-xiển-đề không có Phật tánh và không thể thành Phật, là chưa đúng với nội dung kinh Phật thuyết Đại bát Nê-hoàn.

Là chúng sanh sống trong cõi dục, dù nhân loại hay chư thiên, dù thường nhân hay xuất gia phạm hạnh, phải nỗ lực rất lớn mới có thể thoát khỏi sự chi phối của dục vọng. Đối với người xuất gia, do đặc thù của lý tưởng sống nên Đức Phật chế định phải đoạn trừ sắc dục. Nếu phạm, thì được xem như là kẻ lâm trọng bệnh và không có cơ may sống sót. Tuy vậy, Đức Phật không bao giờ buông tay với bất kỳ ai nên đã tạo ra những cơ may, dù ít ỏi, với người phạm trọng giới. Bên cạnh đó, Ngài cũng lưu ý thêm rằng, cơ hội đã rất hiếm hoi, thì cần nên trân trọng và nghiêm túc thực hiện.

Không ai muốn con mình uống thuốc độc rồi cầu thầy chữa trị. Việc chỉ bày chúng sanh phương thức sám hối khi phạm trọng giới, cũng là việc mà bậc Y vương như Đức Phật không hề trông mong!

大正藏第 10冊 No.0293大方廣佛華嚴經，卷第四十，入不思議解脫境界普賢行願品. Nguyên văn: 菩薩若能隨順眾生，則為隨順供養諸佛.

Kinh Pháp Hoa, phẩm Phương tiện thứ hai, HT.Thích Trí Tịnh dịch, NXB. Tôn Giáo, 2007, tr.54. Nguyên văn: Thôi Xá-lợi Phất! Chẳng cần nói nữa. Vì sao? Vì pháp khó hiểu ít có thứ nhất mà Phật trọn nên đó, chỉ có Phật cùng Phật mới có thể thấu tột tướng chân thật của các pháp, nghĩa là các pháp: tướng như vậy, tánh như vậy, thể như vậy, lực như vậy, tác như vậy, nhân như vậy, duyên như vậy, quả như vậy, báo như vậy, trước sau rốt ráo như vậy.

Bồ-tát giới, HT.Thích Trí Quang dịch, NXB.TP.HCM, 1998, tr.75. Nguyên văn: Nên hết thảy đại chúng, chí tâm mà thâm tín; thâm tín rằng chính mình, là Đức Phật sẽ thành, y như Như Lai đây, là Đức Phật đã thành.

Phật Quang đại từ điển, Hội Văn hóa Giáo dục Linh Sơn, Đài Bắc xuất bản, 2000, tập 4, trang 4273.

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, kinh Tập, chương hai, tiểu phẩm, kinh Đứng dậy, kệ 332, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Viện NCPHVN, 1999, tr.570.

大正藏第10冊 No.0293 大方廣佛華嚴經，卷第四十，入不思議解脫境界普賢行願品. Nguyên văn: 菩薩若能隨順眾生，則為隨順供養諸佛

Hai thời công phu, HT.Thích Trí Quang dịch, NXB.TP.Hồ Chí Minh, 1994, tr.141.

Bài văn khuyến khích phát tâm Bồ-đề, HT.Thích Trí Quang dịch, bản ấn tống, tr.16.

Kinh Duy Ma, HT.Thích Trí Quang dịch, phẩm Việc làm Bồ-tát.

Kinh Địa Tạng, phẩm thứ bảy, Lợi ích cả kẻ còn người mất, HT.Thích Trí Tịnh dịch, NXB. Tôn Giáo, 2010, tr.105-106.

大正藏第 09冊 No. 0278 大方廣佛華嚴經，卷第四十二，離世間品第三十三之七. Nguyên văn: 忘失菩提心，修諸善根，是為魔業.

Kinh Pháp Hoa, phẩm Pháp sư công đức, thứ 10, HT.Thích Trí Tịnh dịch, NXB. Tôn Giáo, 2007, tr.303.

Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Như thế nào (Kinti Sutta), số 103, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn Giáo, 2013, tr.295.

Kinh Trung Bộ, sđd.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 3, chương 8, phẩm Lớn, kinh Cấu uế, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB.Viện NCPHVN, 1996, tr.553.

大正新脩大藏經第二十九冊 No.1558. 阿毘達磨俱舍論卷第九，分別世品第三之二. Theo tư liệu, trong sự kiện Đản sanh của Đức Phật, ngài Vasubandhu phản bác câu chuyện về voi trắng sáu ngà khai hông bên hữu chui vào, trong giấc mơ của hoàng hậu Māyā. Theo ngài, Bồ-tát đã thoát ly thân súc sinh từ lâu (菩薩久捨傍生趣故). Theo ngài Vasubandhu, câu chuyện về voi trắng sáu ngà chỉ là dấu hiệu của một điềm lành.

H.W. Schumann, Đức Phật lịch sử, Trần Phương Lan dịch, NXB. TP.HCM, 2000.

H.W. Schumann, The Historical Buddha - The Time, Life and Teachings of the Founder of Buddhism. Delhi: Motilal Banarsidass, 2004, p.6-8. Cf: As the Nidanakathā, the introductory narrative to the book of Jātaka (birth-stories) relates in legendary form, Mayā, who was already forty years old, had set out shortly before the birth of her child, to go to the home of her parents in Devadaha, in order to have the child there supported by her mother Yasodharā. The journey in bumpy horse-or ox-cart over hot and dusty roads brought the birth on before Devadaha was reached. Near the village of Lumbini (now Rummindai), in the open air with no protection but that provided by a Sal-tree (Shorea Robusta), and without medical assistance, the young Siddhārtha was born in May of the year 563 BC.

Theo Từ điển Phật học nhân xưng Pali, hoàng hậu sinh thái tử khi còn trẻ, chứ không phải vào khoảng 40 đến 50 tuổi mới đản sinh thái tử Siddhārtha như tác phẩm Vibha.278 đã đưa ra. Cf, Malalasekera, G.P. Buddhist Dictionary of Pāli Proper Names. Vol 2. London: Routledge and Kegan Paul Ltd., 1974, p.608-609.

T.W. Rhys Davids. Buddhist Birth stories. New Delhi: Asian Educational Service, 1999, p.150.

Ibid.

Theo quan điểm của chúng tôi, một trong những yếu tố quan trọng dẫn đến việc lâm bồn ngoài dự kiến, đó là hoàng hậu Māyā đã mang thai đến tháng thứ 10. Kinh Đại bổn, thuộc Trường Bộ, kinh Hi hữu vị tằng hữu pháp, thuộc Trung Bộ và văn bản Nidanakatha đều thống nhất cho rằng, hoàng hậu Māya mang thai thái tử đúng 10 tháng mới sinh. Theo nghiên cứu của ngành sản khoa, sau tuần lễ thứ 42 của thai kỳ, thai bào phát triển rất khó dự đoán.

H.W. Schumann, The Historical Buddha - The Time, Life and Teachings of the Founder of Buddhism. New Delhi: Motilal Banarsidass, 2004, p.8.

Maha Vagga, chương Y phục, thứ tám, Tụng phẩm thứ nhất, Chữa bệnh cho vua Seniya Bimbisāra xứ Magadha, đoạn 131.

Maha Vagga, chương Y phục, thứ tám, Tụng phẩm thứ nhất, Chữa bệnh cho nhà đại phú ở thành Rajagahā, đoạn 132.

Kinh Trung Bộ, kinh Magandhiya, số 75, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.619; Mahāvagga, chương Dược phẩm thứ sáu, tụng phẩm thứ nhì, Cấm mổ xẻ ở chỗ kín, đoạn 57.

Kinh Tiểu Bộ, kinh Phật tự thuyết, chương hai, phẩm Mucalinda, Ud.13.

Ihsan Ali - Muhammad Naeem Qazi. Gandharan Sculptures in the Peshawar Museum (Life Story of Buddha). Pakistan: Hazara University Mansehra NWFP, 2008, p.52-56. Tám bức phù điêu mang số hiệu: PM_02729; PM_02725; PM_02727; PM_01960; PM_01922; PM_00416; PM_00723; PM_01207

T.W. Rhys Davids, Buddhist Birth stories. New Delhi: Asian Educational Service, 1999, p.153.

H.W. Schumann, The Historical Buddha - The Time, Life and Teachings of the Founder of Buddhism. New Delhi: Motilal Banarsidass, 2004, p.251. Cf: The Canonical account of the cremation conveys the impression of utter confusion. As the little group of monks, consisting of Ānanda, Cundaka, Anurudha, Upavana and possibly one or two others, had received instructions from the Buddha to leave his funeral arrangements to his lay followers who, however, were apparently not numerous in Kusināra, nobody felt really responsible. Tokens of mourning in the forrm of the flowers and incense came in plenty, but it seems no one was prepared to bear the cost of the wood for the pyre. The cremation was postponed from one day to the next, it is said for a weeks.

Kinh Trường Bộ, kinh Phúng tụng, số 33, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn Giáo, 2013, tr.645.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, chương Bốn pháp, phẩm Không hý luận, kịnh Kusināra, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Viện NCPHVN, 1996, tr.705.

Kinh Trường Bộ, kinh Đại bát Niết-bàn, số 16, Tụng phẩm V, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.329.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, chương Bốn pháp, phẩm Bánh xe, kinh Tùy thuộc thế giới, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Viện NCPHVN, 1996, tr.620-623

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 2, chương Năm pháp, phẩm Bà-la-môn, kinh Bà-la-môn Dona, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Viện NCPHVN, 1996, tr.682. Các bản kinh Bắc truyền liên quan đều xác tín, vị Bà-la-môn này thâm tín Tam bảo.

Kinh Trường Bộ, kinh Đại bát Niết-bàn, số 16, Tụng phẩm VI, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn Giáo, 2013, tr.347.

H.W. Schumann, Đức Phật lịch sử, Trần Phương Lan dịch, NXB. TP.HCM, 2000, tr.72. Nguyên tác: Schumann, H.W., The Historical Buddha - The Time, Life and Teachings of the Founder of Buddhism. Delhy: Motilal Banarsidass, 2004. p.22. Cf: Whether Siddhiarttha could read is uncertain. A later legend indeed tells how he astonished his teacher by the ease with which he mastered the Indian alphabets, but in fact the Pāli Canon gives no indication that the Buddha was literate.

Kinh Trường Bộ, tập 2, kinh Tướng, HT.Thích Minh Châu dịch, Viện NCPHVN, 1991, tr.498.

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, kinh Tập, kinh Điềm lành lớn, NXB.TP.HCM, 1999, tr.549.

Ihsan Ali - Muhammad Naeem Qazi, Gandharan Sculptures in the Peshawar Museum (Life Story of Buddha). Pakistan: Hazara University Mansehra NWFP, 2008, p.68.

大正藏第03 冊 No.0185 太子瑞應本起經，卷上.Nguyên văn：及至七歲，而索學書，乘羊車詣師門.

Ibid, p.69.

Ibid, p.70.

Hajime Nakamura, Đức Phật Gotama - Một tiểu sử căn cứ vào những bản kinh uy tín nhất, Trần Phương Lan dịch, NXB.Phương Đông, 2011, tr.125. Nguyên tác: Hajime Nakamura, Gotama Buddha, A Biography Based on the Most Reliable Texts. Jappan-Tokyo: Kosei Publishing Co, 2000, p.90.

H.W Schumann, Đức Phật lịch sử, Trần Phương Lan dịch, NXB. TP.HCM, 2000, tr.71-72.

Sđd.

Cullagga, tập 2, chương Các tiểu sự, Việc chuyển đổi lời dạy của Đức Phật sang dạng có niêm luật, đoạn 180. Bản dịch tiếng Việt của Tỳ -kheo Indacanda. Nguyên tác: The Book of the Discipline (Vinaya Pitaka), Volume V (Cullavagga V), I.B Horner, M.A. Trans. London: Luzac & Company LTD, 1963, p.194. Cf: Monks, the speech of Awakened One should not be given in metrical form. Whoever (so) give it, there is an offence of wrong-doing. I allow you, monks, to learn the speech of Awakened One according to his dialect.

Lamotte, Étienne., History of Indian Buddhism. Paris: Institut Orientaliste Louvain-La-Neuve, 1988, p.555.

Ibid, p.552-553.

Kinh Trung Bộ, tập 3, kinh Vô tránh phân biệt, HT.Thích Minh Châu dịch, Viện NCPHVN, 1992, tr.536-537.

Mahāvagga, chương Trọng yếu, Tụng phẩm thứ tám, không nên xuất gia cho kẻ cướp bị cáo thị tầm nã. Đoạn 103. Bản dịch tiếng Việt của Tỳ-kheo Indacanda. Nguyên tác: The Book of the Discipline (Vinaya Pitaka), Volume V (Cullavagga V), I.B Horner, M.A.Trans. London: Luzac & Company Ltd., 1963, p.94. Theo chú thích của I.B. Horner, cáo thị có thể viết trên lá cây cọ (palm-leaves), trên tấm bảng bằng kim loại hay tấm bảng bằng gỗ.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, chương Hai pháp, phẩm Tâm thăng bằng, kinh Đất, HT.Thích Minh Châu dịch, Viện NCPHVN, 1996, tr.132.

Lamotte, Étienne., History of Indian Buddhism. Paris: Institut Orientaliste Louvain-La-Neuve, 1988, p.551. Cf: The Tathāgata can express everything he wishes in any language whatever.

Ibid, p.558.

Kinh Trường Bộ, tập 1, kinh Phạm Võng, HT.Thích Minh Châu dịch, Viện NCPHVN, 1991, tr.20; Xem thêm, Kinh Trường Bộ, tập 1, kinh Sa-môn quả, HT.Thích Minh Châu dịch, Viện NCPHVN, 1991, tr.126.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, chương Ba pháp, phẩm Kusinaga, kinh Chữ viết trên đá, trên đất, trên nước, HT.Thích Minh Châu dịch, Viện NCPHVN, 1996, tr.517-518.

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, kinh Phật tự thuyết, Ud. 31, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Viện NCPHVN, 1999, tr.172.

Cullavagga, tập 1, chương Hành sự, Hành sự xua đuổi, đoạn 84-87. Bản dịch tiếng Việt của Tỳ-kheo Indacanda. Nguyên tác: The Book of the Discipline (Vinaya Pitaka), Volume V (Cullavagga I), I.B Horner, M.A.Trans. London: Luzac & Company LTD, 1963, p.15. Cf: they played a game of guessing at letter... a mind-reading game.

Mahāvagga, chương Trọng yếu, Tụng phẩm thứ tám, Câu chuyện về nhóm mười bảy thiếu niên: không cho tu bậc trên người dưới hai mươi tuổi. Đoạn 111. Bản dịch tiếng Việt của Tỳ-kheo Indacanda. Nguyên tác: The Book of the Discipline (Vinaya Pitaka), Volume IV (Mahavagga I). I.B Horner, M.A, Trans. London: Luzac &Company Ltd., 1971. p.96-97. Cf: Then it occurred to Upali's parents: "But if Upāli learns writing his fingers will become painful.

Ashtadhyayi of Panini. Sumitra M. Katre, Trans. Delhy: Motilal Banarsidass, 1989. p.20.

H.W. Schumann, Đức Phật lịch sử, Trần Phương Lan dịch, NXB. TP.HCM, 2000, tr.72.

Nguyên tác là Nhũ mi (乳糜), nghĩa là món cháo sữa. Theo Đại từ điển Phật học của Đinh Phúc Bảo, thì món cháo này có nhiều chủng loại, nhũ mi là một trong những loại tối thắng nhất. Hiện tại, một trong những hình thức của món ăn này vẫn còn phổ biến tại Ấn Độ, gọi là Kheer. Phạn ngữ ghi là ksira: 7414. Ngôn ngữ Hindi ghi là khir: TÂY.

大正藏第02 冊 No.0099雜阿含經，卷第二十三，（六〇四）.Nguyên văn：大聖於此中，受二女乳糜，從此而起去，往詣菩提樹.

http://www.tourisminbihar.com/bodhgaya/treasures-of-bodhgaya. html.

The Excavation Branch of the Archaeological Survey of India. Xem đầy đủ tại: http://www.mahabodhi.com/Sujata-Kuti/sujata-kuti.html.

Hajime Nakamura, Đức Phật Gotama, một tiểu sử căn cứ vào những bản kinh uy tín nhất, Trần Phương Lan dịch, NXB.Phương Đông, 2011, tr.72.

林光明&林怠馨合編.梵漢梵大辭典嘉豐出版社 India, 2004, p.1226.

Malalasekera, G.P. Buddhist Dictionary of Pāli Proper Names. Vol 2. London: Luzac & Company Ltd., 1960, p.1186.

Kinh Trường Bộ, kinh Đại bát Niết-bàn, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn Giáo, 2013, tr.325.

Suttā Nipāta Commentary. Vol 1. Helmer Smith, ed. London: Humphey Milford, 1916, p.154.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, chương Một pháp, phẩm Người tối thắng, kinh Nữ cư sĩ, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Viện NCPHVN, 1996, tr.56.

Ÿ Fausboll Ed. Buddhist Birth stories or, Jātaka Tales -The oldest collection of folk-lore extant: Being the Atakatthavannana. T.W. Rhys Davids Trans. Volume 1. Boston: Houghton, Mifflin & Co., 1880.

Dẫn lại từ Hajime Nakamura, Đức Phật Gotama, một tiểu sử căn cứ vào những bản kinh uy tín nhất, Trần Phương Lan dịch, NXB.Phương Đông, 2011, tr.23.

Nguyên tác Anh ngữ: Hajime Nakamura. Gotama Buddha. Gaynor Sekimori, Trans. Tokyo: Kosei Publishing Co, 2002.

Ÿ Fausboll Ed. Buddhist Birth stories or, Jātaka Tales - The oldest collection of folk-lore extant: Being the Atakatthavannana. T.W. Rhys Davids Trans. Vol 1. Boston: Houghton, Mifflin & Co., 1880. p.91.

Ibid, p.96.

大正藏第 02 冊 No. 0099 雜阿含經， 卷第二十三，（六〇四）. Nguyên văn： 大聖於此中，受二女乳糜，從此而起去，往詣菩提樹.

Nguyên văn ghi chú trong ĐTKĐCTT: p.161, [12] cf. Divyāvadāna XXVI-XXVII. （Cowell & Nell ed. pp.364-405）（阿育王傳，阿育王經）

大正新脩大藏經第三冊No.184，修行本起經，後漢西域三藏竺大力共康孟詳譯.

大正新脩大藏經第三冊No.186，普曜經，普曜經卷第五，西晉月氏三藏竺法護譯，六年勤苦行品第十五

普曜經.Nguyên văn：時長者女，始出嫁時，有願生男子者，必當與作甘美餚膳，祠山樹神。時長者女，生得一男心中歡喜.

普曜經，Nguyên văn：千頭牛展轉相飲.

大正藏第 03 冊 No.0190 佛本行集經.

大正藏第55 冊 No.2153大周刊定眾經目錄，卷第一

大正新脩大藏經第三冊 No.187，方廣大莊嚴經，（一名神通 遊戲）

大正新脩大藏經第四冊 No.192， 佛所行讚.

大正藏第07冊 No.0220 大般若波羅蜜多經（第401卷-第600卷），卷第五百七十，第六分現相品第八.Nguyên văn：大德當知！如是菩薩方便善巧行深般若波羅蜜多，能降天魔，伏諸外道，大悲化度一切有情，既經六年從定而起，隨順世法詣無垢河，洗浴出已於河邊立，有牧牛女搆百乳牛以飲一牛，［*］ 搆此牛乳用作乳糜奉獻菩薩.

大正新脩大藏經第二十二冊No. 1421 彌沙塞部和卷第十五，第三分初受戒法上.Nguyên văn：“彼女須閣陀。見佛威相殊妙。前取佛缽盛滿美食以奉世尊。佛受食已語言。汝可歸依佛歸依法.即受二自歸。是為女人中須闍陀最初受二自歸為優婆夷”.

Luật Ngũ phần, tập 1, phần thứ ba, Pháp thọ giới, HT. Thích Đỗng Minh dịch, Nha Trang, 1997, tr.442-443. Lưu hành nội bộ.

大正藏第 25冊 No.1509 大智度論，卷第三，共摩訶比丘僧釋論第六.Nguyên văn：是時，菩薩棄苦行處，食百味乳糜，身體充滿；於尼連禅水中洗浴已，至菩提樹下，坐金剛座而自誓言：“要不破此結加趺坐，成一切智；不得一切智，終不起也”

Ihsan Ali - Muhammad Naeem Qazi. Gandharan Sculptures in the Peshawar Museum (Life Story of Buddha). Pakistan: Hazara University Mansehra NWFP, 2008. p.17-20.

Ibid, p.125.

Cao tăng Pháp Hiển, Trí Quang dịch, NXB.TP.HCM, 1995, tr.77.

大正新脩大藏經第五十一冊 No.2085， 高僧法顯傳

大正新脩大藏經第五十一冊No.2087，大唐西域記.卷第八（一國）.Nguyên văn： 奉乳糜二牧女故宅.

Malalasekera, G.P. Buddhist Dictionary of Pāli Proper Names. Vol 2. London: Luzac & Company Ltd., 1960. p.685-687.

bid, p.96

No.1509 大智度論，卷第三，共摩訶比丘僧釋論第六

Đó là trường hợp của H.W. Schuman trong tác phẩm The Historical Buddha (Đức Phật lịch sử); là trường hợp của Maha Thera Narada trong tác phẩm The Buddha and His Teachings (Đức Phật và Phật pháp).

Alexander Cunningham. Archaeological Survey of India, Four reports made during the years 1862 - 63 - 64 - 65, Volume I. Simla printed at the Government Central Press, 1871. p 10-11. Cf: Of the 33 ancient pillars above described, there are 10 of sand stone from some distant quarry, and 23 of granite from the neighbouring hills. They are all of the same dimensions and of the same age; but as the two sets of pillars were found in different localities, although not apart, I believe that they originally formed different. The sand stone pillars are said to have been found at southern side of the Great Temple, and close to the Pipal tree. I believe, therefore, that they originally an enclosure round the Bodhi tree itself. The granite are said to have been discovered about 50 yards to the east the Great Temple; and I think it probable that they formed an enclosure either round the stupa which stood the spot where Buddha received a bowl of rice and milk two milkmaids. According to Hwen Thsang this stupa to the south west of the Great Temple.

大正新脩大藏經第五十一冊 No.2087， 大唐西域記卷第八（一國）.

Alexander Cunningham, Archaeological Survey of India, Reports tours in the Gangertic provinces from Badaon to Bihar in 1875 - 76 and 1877 - 78, Volume XI. Calcutta, 1880. P.148. See also Bodh Gaya, Flate XL.

Katani: Theo Marathi to English Dictionary, hệ chữ viết là Devanaragi, thì nghĩa liên quan đến chăn nuôi, trồng trọt. Theo English - Hindi Dictionary cũng liên quan đến nông nghiệp như gặt lúa, nghĩa chính của từ là thu hoạch. Theo Bengali to English Dictionary mang nghĩa một cô gái nhỏ nhắn, gởi dục. Từ Katani có xuất hiện trong thơ Rabindranath Tagore. Tất cả nghĩa vừa nêu không liên quan đến nàng Sujātā.

Theo Alexander Cunningham, đó là một ngôi đền của Bà-la-môn nằm trong khu Bodh Gayā. Xem, Alexander Cunningham, Archaeological Survey of India, Four reports made during the years 1862 - 63 - 64 - 65, Volume I. Simla printed at the Government Central Press, 1871. p.10.

Alexander Cunningham, Archaeological Survey of India, Four reports made during the years 1862 - 63 - 64 - 65, Volume I, Simla printed at the Government Central Press, 1871. p.12. Cf: To the eastward of Buddha Gaya, on the opposite bank of the Phalgu or Lilajan River, and immediately to the north of the village of Bakror, there are the ruins of a large brick tope, with a stump of a sand stone pillar at a short distance to the northward. The ruined mound which is called Katani, is 150 feet in diameter at base, and 50 feet high. It is built of the usual large bricks, 15 x 10 x 3. Several excavations have been made in it in search of bricks and treasure. About 70 years ago numerous lac seals impressed with a figure of Buddha, were found in excavating this tope. These are engraved in Moor's Hindu Pantheon, Plate LXX., Figures 6, 7, and 8, where they are said to have been dug up at Buddha Gaya. My information was, however derived from the Mahant himself, and as Bakror is only half a mile to the eastward, it would have been more correct to have described the locality as near instead of at Buddha Gaya.

大正新脩大藏經第五十一冊No.2087，大唐西域記卷第八（一國）.

Ÿ Fausboll Ed. Buddhist Birth stories or, Jātaka Tales - The oldest collection of folk-lore extant: Being the Atakatthavannana. T.W. Rhys Davids Trans. Vol 1. Boston: Houghton, Mifflin & Co., 1880. p.94. Cf: The name of that bathing place is the Supatitthita ferry. Putting the vessel on the bank, he descended into the river and bathed.

Sách đã dẫn. Nguyên văn： 伽耶山東南有窣堵 波.迦葉波本生邑也.其南有二窣堵波.則伽耶迦葉波捺地迦葉波.

Sách đã dẫn.

大正新脩大藏經第五十一冊 No.2085， 高僧法顯傳

Shri Ramesh K Safaya , B.Arch, M.Urban Design, M.Planning, Ms. Simrandeep Taneja, B.Plan, M.Urban Planning. Sh. Neeraj Sethi, Btech (Civil), MBA. City Development Plan for Bodhgaya under the JNMURM, Revised Final Report, Consultans - Housing and Urban Development Corporation. Ltd., 2006, p.4.

Kinh Tương Ứng Bộ, tập 1, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.144.

Theo ngài Ñāṇamoli, một trong những lý do để vua Viḍūḍabha chinh phạt dòng họ Thích Ca vì muốn nới rộng bờ cõi lên miền cực Bắc. Cf: Bhikkhu Ñāṇamoli. The Life of the Buddha according to the Pāli Canon. Kandy, Sri Lanka: Buddhist Publication Society, 2006. p.345.

Thị tộc Sākya (Sākya clan) thuộc đẳng cấp Kshatriya. Căn cứ vào nghĩa reigning order của Phạn ngữ Kshatriya, chúng tôi dùng từ vương tộc với ý nghĩa trọng thị. Xem, M. Monier Williams. A Sanskrit-English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014. p.325.

S.N. Sadasivan. A Social History of India. Delhy: S.B. Nangia-A.P.H Publishing Corporation, 2000. p.64.

大正藏第 02 冊 No.0125 增壹阿含經，卷第二十六，等見品第三十四.

大正藏第 04 冊 No.0198 佛說義足經，卷下，維樓勒王經第十六.

Thiền viện Viên Chiếu, Tích truyện Pháp cú, tập 1, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.339-357. Nguyên tác: Eugene Watson Burlingame. Buddhist Legends. Vol 29. Viḍūḍabha wreaks vengeance on the Sākyas. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 1921. p.30-46.

Theo Kinh Tập, chương 3, Đại phẩm, kinh Xuất gia, câu 422, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB.Viện NCPHVN, 1999, tr.599. Trong bản kinh này, Đức Phật cho biết rằng đất nước Ngài phụ thuộc vương triều Kosala. Xem thêm: Hajime Nakamura, Gotama Buddha. Vol 1. Tokyo: Kosei Publishing Co., 2002. p.36

Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Ái sanh, số 87, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn Giáo, 2012, tr.137.

Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Kaṇṇakatthala, số 90, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.159.

Kinh Tiểu Bộ, tập 4, Chuyện nàng lượm củi, Trần Phương Lan dịch, NXB.Viện NCPHVN, 2001, tr.78.

M.Monier-Williams. A Sanskrit - English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014. p.89. Chữ Hán phiên âm là 閼伽. Cf, William Edward Soothill. A Dictionary of Chinese Buddhist Terms. London: Kegan Paul, Trench, Trubner & Co., Ltd, 2005. p.451.

大正藏第 27 冊 No.1545 阿毘達磨大毘婆沙論，卷第十四，雜蘊第一中智納息第二之六. Nguyên văn：如罵太子毘盧釋迦言.婢子何以昇我釋種堂

Tạp A-hàm, tập 1, kinh 319, Lậu pháp, Thích Đức Thắng dịch, NXB. Phương Đông, 2010, tr.619-623. Kinh tương đương: Kinh Tương Ưng Bộ, tập 4, chương 1, Tương ưng sáu xứ, phần g, Năm mươi kinh thứ tư, phẩm Rắn độc, kinh Dục lậu, Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2001, tr.298-306.

Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Pháp trang nghiêm, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr. 146.

Kinh Tiểu Bộ, tập 7, Chuyện Sāla - cổ thụ cát tường, Trần Phương Lan dịch, NXB.Viện NCPHVN, 2002, tr.648.

V. Fausboll. The Jātaka together with its commentary being tales of the anterior births of Gotama Buddha. Vol 4. London: Luzac and Company Ltd., 1963. p.152.

E.B. Cowell. The Jataka or Stories of the Buddha's former births. Vol. 4. W.H.D. Rouse, MA Trans. Cambridge: University Press, 1901. p.96.

大正藏第 02冊 No.0125 增壹阿含經，卷第二十六，等見品第三十四.

大正藏第23冊No.1442 根本說一切有部毘奈耶，卷第六，斷人命學處第三、

大正藏第 22冊 No.1425 摩訶僧祇律，卷第三十六，明十九僧殘法之一

Đại A-la-hán và Tôn giả Thế Hữu tạo - Huyền Tráng dịch sang Hán, luận A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa, tập 8, cư sĩ Nguyên Huệ dịch, NXB. Hồng Đức, 2014.tr.438-439.

Kinh Trường Bộ, kinh Đại bát Niết-bàn, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.346.

Richard Salomon. Ancient Buddhist Scrolls from Gandhara. Seattle: University of Washington Press, 1999. p.3.

大正藏第 51冊 No.2087 大唐西域記，卷第六，劫比羅伐察堵國，Nguyên văn： 誅釋西南，有四小率堵波，四釋種拒軍處…四人被逐，北趣雪山，一為烏仗那國王，一為梵

Thiền viện Viên Chiếu, Dõi bước Huyền Trang, NXB.Hồng Đức, 2014, tr.95.

Sad, tr.81.

大正藏第 51 冊 No.2087 大唐西域記，卷第一，梵衍那國.Nguyên văn： 人依山谷逐勢邑居.國大都城據崖跨谷.

Thiền viện Viên Chiếu, Dõi bước Huyền Trang, NXB.Hồng Đức, 2014, tr.177.

大正藏第 51 冊 No.2087 大唐西域記，卷第十二，呬摩咀羅國.Nguyên văn： 其先強國王釋種也.

Thiền viện Viên Chiếu, Dõi bước Huyền Trang, NXB.Hồng Đức, 2014, tr.179.

大正藏第 51冊 No.2087 大唐西域記，卷第十二，商彌國.Nguyên văn：其王釋種也，崇重佛法.國人從化莫不淳信.

Euston Road, London NW1 2DB, United Kingdom. Oriental and India Office Collections on the 3rd floor.

Richard Salomon. Ancient Buddhist Scrolls from Gandhara. Seattle: University of Washington Press, 1999. p.89.

大正藏第01冊No.0001 長阿含經，卷第八，眾集經第五

大正藏第50冊 No.2060 續高僧傳，卷第二.那連提黎耶舍

大正藏第 54 冊 No.2126 大宋僧史絡，卷中，沙門都統

大正藏第冊 No.2086 北魏僧惠生使西域記.Nguyên văn：國王菜食長齋.晨夜禮佛

大正藏第 55冊 No.2154 開元釋教錄，卷第六，沙門毘目智仙，

大正藏第 12 冊 No.0341 聖善住意天子所問經：大正藏第 26 冊 No.1526 寶髻經四法憂波提舍；大正藏第26 冊 No.1534 三具足經憂波提舍；大正藏第 26 冊 No.1533 轉法輪經愛波提；大正藏第 31 冊 No.1608 業成就論：大正藏第 冊 No.1631 迴静論.

Étienne Lamotte. History Indian Buddhism. Paris: Institut Orientaliste Louvain La Neuve, 1988. p.101.

Richard Salomon. Ancient Buddhist Scrolls from Gandhara. Seattle: University of Washington Press, 1999. p.5.

M. Monier-Williams. A Sanskrit-English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014. p.635.

Ibid, p.410.

Kinh Tiểu Bộ, tập 4, chương 1, Chuyện các vì sao, số 49, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB.Viện NCPHVN, 2001, tr.336.

Kinh Trung Bộ, tập 2, Tiểu kinh Nghiệp phân biệt, số 135, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.539-540.

大正新脩大藏經第 01 冊 No.0021梵網六十二見經.Nguyên văn： 一人言日從東西行. 一人言從西東行.一人言月星宿.從東西行.一人言從西東行.

大正新脩大藏經第 03 冊 No.0154 生經卷第-.Nguyên văn：綜練三經，通達五典，上知天文．下覩地理

Etienne Lamotte, History of Indian Buddhism. Paris: Institut Orientaliste Louvain-La-Neuve, 1988, p.2.

M. Monier-Williams. A Sanskrit-English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014. p.531.

William Edward Soothill, A Dictionary of Chinese Buddhist Terms. London: Kegan Paul, Trench, Trubner & Co., Ltd. 2005, p.18.

Phật Quang đại từ điển, tập 1, Sa-môn Thích Quảng Độ dịch, Hội Văn hóa Giáo dục Linh Sơn xuất bản, 2000, tr. 1163.

Maurice Winternitz, A History of Indian Literature, Vol 3. Delhy: Motilal Banarsidass, 1998, p.694.

Đinh Phúc Bảo, Phật học đại từ điển, quyển thượng, Phật Đà Giáo Dục Cơ Kim Hội ấn hành, 2012, tr. 176.

M. Monier-Williams. A Sanskrit-English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014. p.531

M. Monier-Williams. A Sanskrit-English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014. p.372.

Ibid.

https://www.trsiyengar.com/id21.shtml.

大正新脩大藏經第21 冊 No.1311 梵天火羅九曜

大正新脩大藏經第 21 冊 No.1304 宿曜儀軌

大正新脩大藏經第21 冊 No.1308 七曜攘災決

大正新脩大藏經第 21冊 No.1310 北斗七星護摩法.

大正新脩大藏經第 50冊 No.2061 宋高僧傳卷第五

大正新脩大藏經第 54 冊 No.2135 梵語雜名.

大正新脩大藏經第54冊 No.2128一切經音義.

大正新脩大藏經第54冊 No.2128 一切經音義，卷第三十六.

大正新脩大藏經第 50冊 No.2061 宋高僧傳傳卷第一.

大正新脩大藏經第50 冊 No.2061 宋高僧傳卷第五

大正新脩大藏經第 50 冊 No.2061 宋高僧傳卷第二.

大正新脩大藏經第 50冊 No.2061 宋高僧傳傳卷第一.

大正新脩大藏經第 50冊 No.2061 宋高僧傳卷第五.

印順法師，妙雲集，下編之三，以佛法研究佛法：

大正新脩大藏經第 19 冊 No.0964 佛說大威德金輪佛頂熾盛光如來消除一切災難陀羅尼經.

大正新脩大藏經第19冊 No.0982 佛母大孔雀明王經，

大正新脩大藏經第21 冊 No. 1299 文珠師利菩薩及諸仙所說吉凶時日善惡宿曜經.

大正新脩大藏經第 21冊 No.1300 摩登伽經.

大正新脩大藏經第 21冊 No.1301 含頭諫太子二十八宿經.Theo Đinh Phúc Bảo, Phật học đại từ điển, quyển thượng, Phật Đà Giáo Dục Cơ Kim Hội ấn hành, 2012, tr.584, thì đây cũng là một bản dịch khác của 太子明星二十八宿 4. Điều này cũng được ghi nhận trong Lịch đại Tam bảo ký, quyển bốn.

大正新脩大藏經第21 冊No.1303 佛說聖曜母陀羅尼經，

大正新脩大藏經第 21冊 No.1304 宿曜儀軌.

大正新脩大藏經第 21 冊 No.1305 北斗七星念誦儀軌.

大正新脩大藏經第 21冊 No.1306 北斗七星護摩祕要儀軌

大正新脩大藏經第 21冊 No.1307 佛說北斗七星延命經.

大正新脩大藏經第21 冊No.1308 七曜攘災決.

大正新脩大藏經第21 冊No.1309七曜星辰別行法

大正新脩大藏經第 21冊No.1310 北斗七星護摩法

大正新脩大藏經第 21冊 No.1311 梵天火羅九曜.

大正新脩大藏經第 21冊 No.1312 難個計濕嗨囉天說支輪經

大正新脩大藏經第 02 冊 No. 0125 增壹阿含經，卷第四十七，放牛品. Nguyên văn：以其洗二十一結，故名為沐浴.

Ở phương Tây, người đầu tiên đề cập đến khái niệm thanh tẩy là Aristotle (384-322), ông gọi là Cartharsis, trong tác phẩm On the Art of Poetry.

M. Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, MA: Nataraj Books, 2014, p.89. Chữ Hán phiên âm là B3 tn. Cf, William Edward Soothill, A Dictionary of Chinese Buddhist Terms. London: Kegan Paul, Trench, Trubner & Co., Ltd. 2005, p.451.

Kinh Trung Bộ, Tiểu kinh Saccaca, tập 1, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.288; Kinh Trung Bộ, kinh Hiền Ngu, tập 2, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.503.

Ihsan Ali - Muhammad Naeem Qazi, Gandharan Sculptures in the Peshawar Museum (Life Story of Buddha). Pakistan: Hazara University Mansehra NWFP, 2008, p.69.

M. Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, MA: Nataraj Books, 2014, p.89

Maha Vagga, chương Trọng yếu, Tụng phẩm thứ tư, Sự cúng dường Veluvana, đoạn 63.

Bimala Churn Law, A History of Pali Literature, Vol 1. Delhy: Indological Book House, 1983, p.120.

大正新脩大藏經第 01 冊 No.0051 梵志計水淨經：大正新脩大藏經第 02 冊 No. 0125 增壹阿含經，卷第六，利養品第十三；Kinh Trung Bộ, kinh Ví dụ tấm vải, số 7; Kinh Tiểu Bộ, kinh Phật tự thuyết, chương 1, phẩm Bồ-đề, Ud.6.

大正新脩大藏經第 02 冊 No. 0125 增壹阿含經，卷第六，利養品第十三. Nguyên văn：宿罪內充軀，彼河焉能救.

Theo kinh Tăng nhất A-hàm, phẩm Lợi dưỡng thứ mười ba, thì hai mươi mốt phiền não đó bao gồm: Sân tâm, nhuế hại tâm, thùy miên tâm, trạo cử tâm, nghi tâm, nộ tâm, kỵ tâm, não tâm, tật tâm, tăng tâm, vô tàm tâm, vô quý tâm, huyễn tâm, gian tâm, ngụy tâm, tránh tâm, kiêu tâm, mạn tâm, đố tâm, tăng thượng mạn tâm, tham tâm.

大正新脩大藏經第02 冊 No. 0125 增壹阿含經，卷第四十七，放牛品.Nguyên văn：以其洗二十一結，故名為沐浴

T.W. Rhys Davids. Buddhist Birth stories. New Delhi: Asian Educational Service, 1999, p.187.

Bimala Churn Law, A History of Pali Literature, Vol 2. Delhy: Indological Book House, 1983, p.482.

Culla Vagga, chương Phận sự, thứ 8. Phận sự ở nhà tắm.

大正新脩大藏經第 22冊 No.1422b.五分戒本.Nguyên văn：若比丘減半月內沐浴.除因緣.波夜提.

M. Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, MA: Nataraj Books, 2014, p.71.

Bimala Churn Law, A History of Pali Literature, Vol 2. Delhy: Indological Book House, 1983, p.4: Pouring water over the God's image (Abhisheka).

Hajime Nakamura, Indian Buddhism. Delhy: Motilal Banarsidass, 2007. p.330. Cf: Consecration by sprinkling water (Abhiseka), widely practiced in Brahmanism since the Atharva-Veda.

大正新脩大藏經第 11 冊 No. 0310 大實積經，卷第一百，無垢施菩薩應辯會

大正新脩大藏經第 20 冊 No. 1170 佛說金剛香菩薩大明成就儀軌經

大正新脩大藏經第 21 冊 No. 1272 金剛薩埵說頻那夜迦天成就儀軌經.

大正新脩大藏經第 21 冊 No. 1288 佛說最上秘密那拏天經.

大正新脩大藏經第51 冊 No.2087 大唐西域記，卷第五，羯若鞠閣國. Nguyên văn：臺南起寶壇為浴佛像之處.

大正新脩大藏經第 16 冊 No. 0698 浴佛功德經.Nguyên văn：於清淨處以好土作壇.或方或圓隨時大小.上置浴床中安佛像. 灌以香湯淨潔洗沐.重澆清水.所用之水皆須淨瀘勿使損虫…安置本處.

大正新脩大藏經第 54 冊 No. 2125 南海寄歸內法傳，卷第四，三十 PHẬT HỌC - TẬP 1

但西國諸寺.灌沐尊儀.每於禺中之時.授事便鳴健稚（授事者.梵云羯磨陀那.陀那是授.羯磨是事.意道.以眾雜事指授於人.舊云維那者非也.維是］唐語.意道網維.那是梵音.略去羯磨陀字） 寺庭張施實蓋.殿側羅列香瓶.取金銀銅石之像.置以銅金木石槃.內令諸妓女奏其音樂.塗以磨香灌以香水 取梅檀沈水香木之輩.於礎石上.以水磨使成泥.用塗像身. 方持水灌）.以淨白疊而揩拭之.然後安置殿中布諸花綵.此乃寺眾之儀. 令羯磨陀那作矣.然於房房之內自浴尊儀.日日皆為要心無闕.

大正新脩大藏經第 16 冊 No. 0697 佛說浴像功德經.

大正藏第 50冊 No. 2061 宋高僧傳，卷第三，唐洛京天竺寺寶思惟傳.Nguyên văn：每於晨朝磨香為水塗浴佛像.後方飲食.

大正藏第 50 冊 No. 2060 續高僧傳，卷第二.Nguyên văn：次到辰時香水浴像.

大正新脩大藏經第 12 冊 No. 0391 般泥洹後灌臘經.

Hai chữ này, tác giả Lê Mạnh Thát phiên âm là Trức Dung. Xem, Lê Mạnh Thát, Tổng tập văn học Phật giáo Việt Nam, tập 1, NXB.TP.HCM, 2001, tr.87. Trong khi đó, tác giả Nguyễn Lang lại phiên âm là Sạ Dung. Xem Việt Nam Phật giáo sử luận, NXB.Phương Đông, 2012, tr.37. Theo Từ điển Khang Hy, đó chính là Trách Dung.

大正新脩大藏經第 49 冊 No. 2035 佛祖統紀，卷第三十五.Nguyên văn： 興平二年.下邳相笮融（側格切）起佛祠.課人誦經浴佛設齋.時會者五千餘人.

大正新脩大藏經第52 冊 No.2102 弘明集.

大正新脩大藏經第 52 冊 No.2109 破邪論.

笮融託佛齋而起逆，逃竄江東.

大正新脩大藏經第 52 冊 No.2102 弘明集.Nguyên văn：遂斷盜官 38每浴佛，多設酒飯，布席於路，經數十里，民人來觀及就食且萬人，

每浴佛，多設酒飯，布席於路，經數十里，民人來觀及就食且萬人， 費以巨億計.

大正新脩大藏經第 12冊 No. 0391 般泥洹後灌臘經.

大正新脩大藏經第 16 冊 No. 0697 佛說浴像功德經.

大正新脩大藏經第 16 冊 No. 0698 浴佛功德經.

為佛投槃作禮.以五種香水手自浴佛師.

若善男子善女人等.供養舍利造佛形像如大麥等.造塔如菴羅果表剎如針，蓋如浮萍.持佛舍利如芥子大安置其中，所得功德.如我在世等無差別.

善男子.若欲沐像.應以牛頭梅檀紫檀多摩羅香甘松芎藭 白檀欝金龍腦 沈香 麝香 丁香.以如是等種種妙香，隨所得者.以為湯水置淨器中，先作方壇敷妙床座.於上置佛.以諸香水次第浴之.用諸香水［8］周遍訖已.復以淨水於上淋洗其浴像者.各取少許洗像之水.置自頭上燒種種香以為供養.

大正新脩大藏經第 16 冊 No. O695 佛說灌洗佛形像經.

大正新脩大藏經第16冊 No. 0696 佛說摩訶剎頭經，

第一四天王.乃至梵天忉利天王.其中諸天各持十二種香和湯雜種名花以浴太子.

諸善男子善女人。於佛滅後⋯浴佛形像如佛在時，得福無量不可稱數.

大正新脩大藏經第 16冊 No. 0695 佛說灌洗佛形像經.Nguyên văn： 善若以香花雜物浴佛形像者所願皆得.諸天龍神常隨擁護皆當證明.

Hajime Nakamura. Indian Buddhism. Delhy: Motilal Banarsidass, 2007. p.223. Cf: One sūtra（灌洗佛形像經）enjoins to pour water on them especially on April 8, which date must have been mentioned being translated into the Chinese calendar of that time. The rosary was originally used by Brahmins, but later it was adopted by Mahayānists.

今是佛生日故，諸天下人民共念佛功德.浴佛形像如佛在時.是故以示天下人.

5 52 今日諸賢者. 誰有好心善意念釋迦文佛恩德者.以香華浴佛形像.

Theo Đinh Phúc Bảo, Phật học đại từ điển, quyển hạ, Phật Đà Giáo Dục Cơ Kim Hội ấn hành, 2012, tr.2572. Xem thêm: Maurice Winternitz, A History of Indian Literature, Vol 2. Delhy: Motilal Banarsidass, 1999, p.304.

摩訶剎頭諸天人民長老皆明聽.夫得為人難.無上道亦然.

人生不持一錢來.死亦不持一錢去.Câu kinh này giống vai câu ngạn ngur：生不帶來，死不帶去.Xem thêm， 朱介凡，中華諺語志，台灣商務印書館，1989年，523頁

灌佛形像所得多少．當作三分分之，一者為佛錢.二者為法錢.三者為比丘僧錢⋯不應各各竟分分歸與妻子. 是為種於石上，根株焦盡終無生時

大正新脩大藏經第 48冊 No.2025 勅修百丈清規.

Thiền sư Đức Huy trùng biên, Sắc tu Bách trượng thanh quy, tập 1, Thích Phước Sơn và Lý Việt Dũng dịch, NXB.Phương Đông, 2008, tr.33.

Sđd, tr.99.

新纂續藏經第 63 冊 No. 1248幻住庵清規

初八日佛降誕.預結花亭一座.以示生佛相安立香湯盆內，用小杓二柄.俟菴主上食.大眾拜起，維那舉浴佛偈.大眾隨舉而和.自菴主首座及大眾次第周行至佛前執杓舀湯浴佛.僧道俱畢即舉楞嚴呪，其上供宣

卍新纂續藏經第 84冊 No. 1579 續指月錄，卷七；卍新纂續藏經第 86 冊 No. 1608 八十八祖道影傳贊，卷之四，中峯本禪師傳.

卍新纂續藏經第 84 冊 No.1579 續指月錄，卷七.

Sđd.

大正新脩大藏經第02 冊 No. 0125 增壹阿含經，聽法品第三十六卷第二十八，五

大正新脩大藏經第 02 冊 No. 0130 佛說給孤長者女得度因緣經，卷下. Nguyên văn：時善無毒女說伽陀已，即取牛頭梅檀香水奉佛洗足，佛洗足已處于最上莊嚴實座.

大正新脩大藏經第 02 冊 No. 0125 增壹阿含經，卷第四十七，放牛品.Nguyên văn：以其洗二十一結，故名為沐浴.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 1, thiên Nhân duyên, chương 9, Tương ưng thí dụ, kinh Cái chốt trống, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.610-611. Tham chiếu kinh tương đương trong Hán tạng: t.IE fi 第02冊 No.0099 雜阿含經，卷第四十七，一二五八.

Xem Schumann, Đức Phật lịch sử, Trần Phương Lan dịch, NXB. TP.HCM, 2000.

大正藏第54 冊 No.2131 翻譯名義集序.Nguyên văn：天上人間所共尊故.

Đại chánh tạng, Gia Hưng tạng, Cao Ly tạng, Vạn tục tạng, Càn Long tạng, Kim tạng, Trung Hoa tạng...

Hoàng Thị Ngọ. Nghiên cứu về chữ Nôm và tiếng Việt qua bản giải âm Phật thuyết đại báo phụ mẫu ân trọng kinh. Tóm tắt luận án phó tiến sĩ khoa học ngữ văn, chuyên ngành Hán Nôm, Hà Nội, 1996, tr.21.

福原信玄，關於（佛說父母恩重難報經）.

陳明光，大足石刻（報父母恩德經赞），宣考與辯正-實頂山（報德經愛）軌範探本窮源.法鼓佛學學報第一期，頁 201.（民國九十六年），臺北：法鼓佛教研修學院

藏外佛教文獻第04冊 No.0036 父母恩重經變經文偈頌.

陳明光，大足石刻（報父母恩德經燮），宣考與辯正-寶頂山（報德經變）軌範探本窮源，法鼓佛學學報第一期，頁 201.（民國九十六年），臺北：法鼓佛教研修學院.

黃永武 主 編.敦煌寶藏，第132冊，號九一九三伯，佛說父母恩重經，台北市，新文豐出版社，1986, 145-149頁.

胡文和，對大足實頂《父母恩重經麥》重新研究，中華佛學學報第 15期（民國91年）：（民國91年），臺北：中華佛學研究所.

黃永武 主 編.敦煌實藏，第132冊，號 九一九三伯，佛說父母恩重經，台北市，新文豐出版社，1986,145頁.Nguyên văn：佛說父母恩重經. 如是我聞：一時佛在王舍城伊沙崛山中，與諸比丘眾二萬八千人，俱及諸菩薩，無量無邊八部四眾，圍繞世尊，時有聖者，名曰阿難，問於如來，父母恩德．彼諸菩薩．咸共贊言：善哉！爾時如來，告阿難曰：諦聽， 諦聽，父母恩德有其十種，何等為十？

大正藏 第47冊 No.1983 淨土五會念佛略法事儀讚.

陳明光，大足石刻（報父母恩德經燮），宣考與辯正-寶頂山（報德經燮）軌範探本窮源.法鼓佛學學報第一期，頁.192.（民國九十六年）. 臺北：法鼓佛教研修學院.

大正藏第85冊No.2887父母恩重經.

大正藏第55冊 No.2153大周刊定眾經目錄，卷第十五，偽經目錄. Bản kinh lục này được thực hiện vào năm Thiên Sách Vạn Tuế nguyên niên, tức năm 695.

福原信玄，關於（佛說父母恩重難報經）.Nguyên văn xem tại： http://www.fureai.or.jp/~fuku/sakuhin/all.htm

大正藏第 49冊 No.2035 佛祖統紀，卷第四十一

大正新脩大藏經第47 冊 No.1983 淨土五會念佛略法事儀讚末，父母恩重讚文.

藏外佛教文獻第 04 冊 No.0036 父母恩重經愛經文偈頌.Nguyên văn: 古佛未生前，疑然一相圓，釋迦猶 (thiếu một chữ) 會，迦葉豈能傳. Đây là câu nằm trong tác phẩm Khuyến hiếu văn của tiền sư Từ Giác, nhưng được Triệu Trí Phượng cho khắc ở mục đầu tiên, Đầu Phật kỳ cầu tự tức, tại hang thứ 15 của Bảo Đảnh Sơn, thuộc quần thể hang động Đại Túc.

藏外佛教文獻第04 冊 No.0036 父母恩重經愛經文偈頌.Nguyên văn：究竟憐憫恩：百歲惟憂八十兒，不捨作鬼也憂之.So vdi nguyên tác Tán văn thì có khác biệt một vài chữ.

關於（佛說父母恩重難報經）.Ngưyên văn xem tại： http://www.fureai.or.jp/~fuku/sakuhin/all.htm

大正藏第11 冊 No.0310大實積經，卷第五十五，佛為阿難說處胎會第十三.

大正藏第55 冊 No.2145 出三藏記集，卷第五，新集安公疑經錄第二.

大正藏第45冊No.1910 慈悲水懺法，卷下.Nguyên văn：或邪解佛語僻說聖意.非法說法，法說非法.非犯說犯，犯說非犯.輕罪說重，重罪說輕.或抄前著後.抄後著前.前後著中.中著前後.綺飾文詞安置己典.或為利養名譽恭敬.為人說法無道德心.

大正藏第55冊No.2154 開元釋教錄，卷第十八.

大正藏第55冊 No.2145 出三藏記集，卷第四.

牧田諦亮，疑經研究-中國佛教中之真經與疑經-，華崗佛學學報第 04期（民國74年）：（民國74年），臺北：中華學術院佛學研究所.

大正藏第85 冊 No.2898 高王觀世音經.

大正藏第49冊 No.2037 釋氏稽古略，卷二

大正藏第 49 冊 No.2034 歷代三寶紀，卷第十三，大乘阿毘曇有譯錄第五.

Bộ luận này cũng còn gọi là luận Tăng-già (僧伽論), luận Kim Thất Thập, do ngài Chân Để dịch. Xem 大正藏第54冊 No.2137金七十論.

大正藏 第55 冊 No.2154 開元釋教錄，卷第十

大正藏 第二十一冊 No.1330，囉［口*縛］拏說救療小兒疾病經，

大正藏第52 冊No.2108 集沙門不應拜俗等事.

Hajime Nakamura, Indian Buddhism. Delhy: Motilal Banarsidass, 2007. p.227.

Shimizu Masaaki. A Phonological Reconstruction of the 15th Century Vietnamese Using Chữ Nôm 字喃 Materials. 2010 International Conference on Vietnamese and Taiwanese Studies National Cheng Kung University. Taiwan, Oct 16-17, 2010. p.2. Cf: This sutra is also quite popular among other countries under Confucian influenced.

Hoàng Thị Ngọ. Nghiên cứu về chữ Nôm và tiếng Việt qua bản giải âm Phật thuyết đại báo phụ mẫu ân trọng kinh. Tóm tắt luận án phó tiến sĩ khoa học ngữ văn, chuyên ngành Hán Nôm, Hà Nội, 1996, tr.21.

Shimizu Masaaki. A Phonological Reconstruction of the 15th Century Vietnamese Using Chữ Nôm 字喃 Materials. 2010 International Conference on Vietnamese and Taiwanese Studies National Cheng Kung University. Taiwan, Oct 16-17, 2010. p.4.

Trần Trọng Dương (2011), "Phật thuyết có phải là dịch phẩm Nôm của thế kỷ XII?", tạp chí Ngôn Ngữ, số 4 (263), tr.31-47.

Đại Việt sử ký toàn thư, bản in Nội các quan bản, tập 1, NXB.KHXH, Hà Nội, 2004, tr.241.

Sđd, tr.255.

Sđd, tr.270.

Đại Việt sử ký toàn thư, bản in Nội các quan bản, tập 2, NXB.KHXH, Hà Nội, 2004, tr.181.

Sđd, tr.201.

Sđd, tr.221.

Sđd, tr.252.

Sđd, tr.258.

Sđd, tr.259.

Lê Mạnh Thát, Tổng tập văn học Phật giáo Việt Nam, tập 1, NXB. TP.HCM, 2001, tr.15.

Đồng Văn, Biến văn Đôn Hoàng, NXB.Hồng Đức, 2013, tr.269-270. Nguyên văn: Biến văn ban đầu là văn bản của Tục giảng, tên gọi của Biến văn ban đầu bắt nguồn từ việc Biến văn lấy đề tài là những câu chuyện thần thông biến hóa trong kinh Phật, về sau xuất hiện các chuyển biến dân gian mô phỏng Tục giảng, văn bản của loại này cũng có thể gọi là Biến văn. Đề tài của Biến văn mở rộng sang lãnh vực đời thường, nhưng vẫn giữ đặc điểm thần kỳ biến hóa. Về hình thức, chủ yếu là văn xuôi xen kẽ văn vần, có nhập vận sáo ngữ, thể hiện quan hệ mật thiết với tranh vẽ trong quá trình biểu diễn.

嘉興藏第33冊 No.B277 雲棲法彙（選錄）（第12卷-第25卷），竹窗三筆，偽造父母恩重經.

Châu Hoằng đại sư, Bút ký bên cửa trúc (Trúc song tùy bút), Thích Viên Thành dịch, NXB.Tôn Giáo, 2002, tr.348-349. B TE M

Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Vô tránh phân biệt, số 139, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.571.

大正藏第49冊 No.2035 佛祖統紀，卷第三十七.Nguyên văn：四年.

Theo Lương Cao tăng truyện, quyển 1, ngài Trúc Pháp Hộ thọ 78 tuổi (春秋七十有八). Ngài mất trong thời gian Tấn Huệ Đế từ Lạc Dương chạy về Trường An (晉惠西奔). Căn cứ vào tư liệu lịch sử, Tư Mã Dĩnh bắt được Tấn Huệ Đế vào năm 303, do Quan Trung chiến loạn nên ngài Trúc Pháp Hộ đã cùng với môn đồ chạy loạn về phía Đông, đến Thằng Trì thì ngọa bệnh rồi mất. Như vậy, ngài Trúc Pháp Hộ viên tịch vào khoảng năm 303. Theo Wisdom Library, ngài Trúc Pháp Hộ có niên đại: AD 223-300.

大正藏第16 冊 No.0685 佛說盂蘭盆經.

大正藏第55冊 No.2145 出三藏記集，卷第二.

大正藏第55冊 No.2145 出三藏記集，卷第四，新集續撰失譯雜經錄第一.

Theo Khai nguyên Thích giáo lục, quyển 6. Niên đại ngài Tăng Hựu vào khoảng cuối thời Tiêu Tề, đầu và giữa nhà Lương.

大正藏第49冊 No.2034 歷代三寶紀，卷第六.

大正新脩大藏經第55冊 No.2154 開元釋教錄，卷第七.

大正新脩大藏經第 52 冊 No.2103 廣弘明集，卷第十. Trích chiếu văn phế Phật của Chu Vũ Đế: Hết thảy kinh tượng phải hủy diệt tận cùng, cha mẹ thâm ân Sa-môn không xem trọng, bội nghịch quá hạn nên vương pháp khó tha, do vậy phải hoàn gia, trông nom hiếu sự. Y trẩm đã quyết như the.（凡是經像皆毀減之.父母恩重沙門不敬.悖逆之甚國法不容.並退還家用崇孝治.朕意如此）.

大正新脩大藏經第55 冊 No.2154 開元釋教錄，卷第十.

大正藏第 53 冊 No.2121經律異相，卷第十四.

大正藏第39冊 No.1792 佛說盂蘭盆經疏，下.

Bản kinh này có khi được gọi là Đại bồn kinh. Xem 大正藏第 53 冊 No.2122 法苑珠林，卷第六十二.

大正藏第54冊 No.2128 一切經音義，卷第三十四.

Ngài Tông Mật cũng chú giải bổ sung thuật ngữ chữ Phạn này trong Phật thuyết Vu Lan bồn kinh sớ, quyển hạ.

) Đại từ điển Đinh Phúc Bảo và Từ điển Phật Quang cho biết gốc Phạn ngữ của từ 達嚫 là Daksinā chỉ cho tài thí và cả pháp thí, đôi khi mang nghĩa chung là Bố thí.

大正藏第12冊 No.0391 般泥洹後灌臘經.

大正新脩大藏經第12冊 No.0391 般泥洹後灌臘經.

大正藏第16冊 No.0685 佛說孟蘭盆經

大正藏第16冊 No.0686 佛說報恩奉盆經.

大正藏第 85冊 No.2858大目乾連冥間救母愛文并圖.

Xem Đồng Văn, Biến văn Đôn Hoàng, NXB.Hồng Đức, 2013, tr.19. Nguyên văn: Việc khảo cứu niên đại của Biến văn Đôn Hoàng sớm nhất là vào đầu thế kỷ V (sau Công nguyên), muộn nhất là cuối thế kỷ X.

大正藏第85冊 No.2858大目乾連冥間救母變文并圖

Đồng Văn, Biến văn Đôn Hoàng, NXB.Hồng Đức, 2013, tr.269-270. Nguyên văn: Biến văn lấy đề tài là những câu chuyện thần thông biến hóa trong kinh Phật, về sau xuất hiện các chuyển biến dân gian mô phỏng Tục giảng, văn bản của loại này cũng có thể gọi là Biến văn.

大正新脩大藏經第39冊 No.1792佛說孟蘭盆經疏.

Năm 1955, Hãng truyền hình Hồng Kông HKMDB đã phát hành vở ca kịch cổ trang La-bốc cứu mẫu, do tác giả Trần Bì làm đạo diễn. Đây là vở ca kịch có tiếng vang lớn và đã có những ảnh hưởng đến Việt Nam.

大正藏第25冊 No.1509大智度論，卷第十一，釋初品中舍利弗因緣第十六.Nguyên văn： 是時，告占師子，名拘律陀，姓大目連，

大正藏第34冊 No.1718 妙法蓮華經文句，卷第一，上

大正新脩大藏經第 39冊 No.1792佛說孟蘭盆經疏.

大正藏第04冊 No.0200撰集百緣經，卷第五，優多羅母墮餓鬼緣.

Xem Bộ Bản Duyên, tập 6, Soạn tập kinh một trăm truyện nhân duyên, Linh Sơn Pháp Bảo Đại tạng Kinh dịch, Hội Văn hóa Giáo dục Linh Sơn Đài Bắc xuất bản, 2000, tr. 155-158.

Nguyên bản Hán ngữ ghi：世所希有，父母歡喜，因為立字，名優 3 F. Với nghĩa này thì hoàn toàn tương đồng với nghĩa trong Phạn ngữ. Vì 優多羅, tức Uttara, Phạn ngữ ghi là उत्तर. Theo M. Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014, p. 178, có nghĩa là một người nổi bật, xuất sắc, đầy quyền lực....

大正藏第53冊No.2121 經律異相，卷第十九，珍重沙門母為餓鬼以方便救濟十八.

大正藏第17冊 No.0734 佛說鬼問目連經；Xem thêm Kinh Tương Ứng Bộ, chương 8, Tương ưng Lakkhana; Kinh Tạp A-hàm, quyển 19.

大正藏第02冊 No.0125 增壹阿含經，卷第十二，三寶品第二十一. Nguyên văn：尊者大目揵連如力士屈申臂頃，從舍衛沒不現，便至蓮華大地獄中，當爾時，瞿波離比丘身體火然.

大正藏第 04 冊 No.0200 撰集百緣經，卷第五，目連入城見五百餓鬼緣

大正新脩大藏經第24冊 No.1448 根本說一切有部毘奈耶藥事，卷第四.

Đinh Phúc Bảo, Phật học Đại từ điển, quyển hạ, Phật-đà Giáo dục Cơ kim hội, Đài Bắc, 2012, tr.2751.

Pāli Text Society, Vimānavatthu and Petavatthu, Ubbari Vagga, Uttaramātupetavatthu. N.A. Jayawickrama, Trans. London: Rout Ege & Kegan Paul Ltd., 1977. p.39.

Xem Chú giải Ngạ quỷ sự, Tỳ-kheo Minh Huệ dịch, NXB.Tôn Giáo, 2007, tr.183.

Kinh Tiểu Bộ, tập 2, Thiên cung sự-Ngạ quỷ sự, Trần Phương Lan dịch, NXB.TP.HCM, 1999, tr.525-528.

Theo Kinh Tăng nhất A-hàm, quyển 1, Tôn giả A-nan đem kinh Tăng nhất A-hàm phó chúc cho ngài Ưu-đa-la, tức Uttara. Chuyện mẹ của Uttara trong tư liệu Nikaya có những thông tin liên quan đến cuộc kiết tập kinh điển đầu tiên, đã góp thêm bằng chứng về niên đại hình thành bản kinh Chuyện mẹ của Uttara.

Cf: Pāli Text Society, Vimānavatthu and Petavatthu, Ubbari Vagga, Uttaramātupetavatthu. N.A. Jayawickrama, Trans. London: Rout Ege & Kegan Paul Ltd., 1977. p.39. Xem thêm Tam tạng song ngữ Pāli Việt, Chuyện ngạ quỷ, Tỳ-kheo Indacanda dịch, NXB.Tôn Giáo, 2002, tr.88.

Tham khảo thêm Chú giải Ngạ quỷ sự, Tỳ-kheo Minh Huệ dịch, NXB. Tôn Giáo, 2007, tr.183-188.

Tam tạng song ngữ Pāli Việt, Chuyện ngạ quỷ, Tỳ-kheo Indacanda dịch, NXB.Tôn Giáo, 2002, tr.V.

Cullavagga, tập 2, chương Các tiểu sự, Việc chuyển đổi lời dạy của Đức Phật sang dạng có niêm luật, đoạn 180. Bản dịch tiếng Việt của Tỳ-kheo Indacanda. Tham chiếu: The Book of the Discipline, Vol V, Cullavagga V, I.B Horner, M.A, Trans. London: Luzac & Company Ltd., 1963, p.194. Cf: I allow you, monks, to learn the speech of Awakened One according to his dialect. Trong luật Tứ phần có nội dung tương tự: 大正藏第 22 冊 No.1428 四分律，卷第五十二，雜揵度之二. Nguyên văn: 佛言：聽隨國俗言音所解誦習佛經.

大正新脩大藏經第二十四冊 No.1484，梵網經，卷下.Nguyên văn：出家人法不向國王禮拜.不向父母禮拜.六親不敬.鬼神不禮.

Kinh Tiểu Bộ, tập 10, chuyện Đại vương Vessantara, số 547, Trần Phương Lan dịch, Viện NCPHVN, 2004, tr.617-620. Xem thêm: 大正新脩大藏經第三冊 No.187，方廣大莊嚴經；No.156，大方便佛報恩經.

Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Ratthapala, số 82, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn Giáo, 2012, tr.88.

Kinh Tương Ứng Bộ, tập 1, chương V, Tương ưng Kassapa, kinh Y áo, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.564.

Kinh Tăng Chi Bộ, chương Tám pháp, phẩm Lớn, kinh A-tu-la Pahārāda, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2005, tr.562.

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, kinh Phật tự thuyết, chương một, phẩm Bồ-đề, Ud.5, HT.Thích Minh Châu dịch, Viện NCPHVN, 1999, tr.124.

Tích truyện Pháp cú, tập 3, phẩm Công bình pháp trụ, Người trẻ có thể là trưởng lão, Viên Chiếu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.90-91. Xem thêm Kinh Tăng nhất A-hàm, tập II, phẩm Tu-đà, HT.Thích Thanh Từ dịch, Viện NCPHVN ấn hành, 1998, tr.109.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 1, chương ba, Tương ưng Kosala, phẩm thứ nhất, kinh Tuổi trẻ, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr. 136.

Cullavagga, chương 6, Sàng tọa, Tụng phẩm thứ hai, Bài kệ về sự kính trọng. Bản dịch tiếng Việt của Tỳ-kheo Indacanda.

Kinh Tiểu Bộ, tập 10, chuyện Đại vương Vessantara, số 547, Trần Phương Lan dịch, NXB.Viện NCPHVN, 2004, tr.617-620.

大正新脩大藏經第二十四冊 No.1462，善見律毘婆沙卷第十七.

Kinh Mi Tiên vấn đáp, HT.Giới Nghiêm dịch, NXB.Tôn Giáo, 2003, tr.422.

Tích truyện Pháp cú, tập 1, phẩm Tâm, Người đọc được tâm, Viên Chiếu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.300-307.

Kinh Tiểu Bộ, tập 10, chuyện Hiếu tử Sāma, số 540, Trần Phương Lan dịch, NXB.Viện NCPHVN, 2004, tr.9-16.

大正藏第52冊 No.2108 集沙門不應拜俗等事.

春秋左傳，隱公三年：君義，臣行，父慈，子孝，兄愛，弟敬，所謂六順也.

五常：即仁，義，禮，智，信.

大正新脩大藏經第五十二 冊 No.2108 集沙門不應拜俗等事.卷第六.今上停沙門拜君詔一首.

大正藏第 52冊 No.2102 弘明集，卷第五，沙門不敬王者論.Xem thêm，大正藏第52 冊 No.2108 集沙門不應拜俗等事，卷第二，晉廬山釋慧遠沙門不敬王者論一首（并序）.

大正新脩大藏經第五十二冊 No.2108 集沙門不應拜俗等事.卷第三. 西明寺僧道宣等序佛教隆替事簡諸宰輔等狀一首.

大正新脩大藏經第五十二冊 No.2108 集沙門不應拜俗等事.卷第三， 西明寺僧道宣等重上榮國夫人楊氏請論不合拜親 啟一首.

大正新脩大藏經第五十二冊 No.2108 集沙門不應拜俗等事.卷第六.襄州禪居寺僧崇拔上請父母同君上不令出家人致拜表一首.

大正新脩大藏經第五十三冊 No.2122 法苑珠林卷第十九.

大正新脩大藏經第五十二冊 No 2103，廣弘明集，卷第二十五

大正新脩大藏經第四十九冊 No.2036，卷第十二

Tác phẩm của Đại sư Liên Trì (1532-1612), vị Tổ thứ tám của Tịnh Độ tông.

大正新脩大藏經第十六冊 No.686，佛說報恩奉盆經.

大正新脩大藏經第八十五冊 No.2887，父母恩重經.Bản kinh này được xếp vào Nghi tợ bộ, trong ĐCTTĐTK. Khai nguyên Thích giáo lục, quyển 18, ngài Trí Thăng đã xếp bản kinh Phụ mẫu ân trọng vào mục Ngụy vọng loạn chơn.

大正新脩大藏經第十六冊No.687， 佛說孝子經.

大正新脩大藏經第十六冊 No.684，佛說父母恩難報經

大正新脩大藏經第十六冊 No.685，佛說盂蘭盆經.

Xem thêm bài viết của chúng tôi, Khảo luận về bản kinh Phật thuyết đại báo phụ mẫu ân trọng, trong tập này.

大正新脩大藏經第十二冊 No.374，大般涅槃經.

Kinh đã dẫn.

大正新脩大藏經第五十四冊No.2123， 諸經要集.

大正新脩大藏經第二十四冊 No.1484，梵網經.

Giới pháp xuất gia tại gia, Bồ-tát giới, Trí Quang dịch, NXB.TP.HCM, 1998, tr.183.

大正新脩大藏經第二十二冊 No.1428.四分律，卷第五十，房舍揵度初.

Luật Tứ phần, quyển 6, HT.Thích Đỗng Minh dịch, Thích Nguyên Chứng và Thích Đức Thắng hiệu đính và chú thích, Viện NCPHVN & NXB. TP.HCM, 2006, tr.25.

Giới pháp xuất gia tại gia, Bồ-tát giới, Trí Quang dịch, NXB.TP.HCM, 1998, tr.105.

大正新脩大藏經第十四冊No.512佛說淨飯王般涅槃經

嘉興藏第33冊No.B277 雲棲法彙（選錄）（第12卷-第25卷），正訛集，出家父母反拜.Nguyên văn：愚僧不知，遂納父母之拜，或正座而父母趨傍，或中舲而父母操，楫遠違佛旨，近逆人倫.招世譏嫌，啟人傲慢.

嘉興藏第33冊 No.B277 雲棲法彙（選錄）（第12卷-第25卷），竹窗三筆.Nguyên văn： 為僧宜孝父母.

禮記：孝有三，大孝尊親 其次弗辱，其下能養

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, chương Hai pháp, phẩm Tâm thăng bằng, kinh Đất, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Viện NCPHVN, 1996, tr. 19-20.

Kinh Trường Bộ, kinh Đại bát Niết-bàn, Tụng phẩm 2, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013. tr.293.

Đó là trường hợp kinh Hoa Nghiêm, tương truyền là do ngài Long Thọ trước thuật.

Kinh Trường Bộ, kinh Tệ túc, số 23, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn Giáo, 2013, tr.461.

Kinh Trường Bộ, kinh Tự hoan hỷ, số 28, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.559; Kinh Trường Bộ, kinh Phúng tụng, số 33, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.645; Kinh Trường Bộ, kinh Thập thượng, số 34, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.691; Kinh Trung Bộ, tập 1, kinh Không uế nhiễm, số 5, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.47; Kinh Trung Bộ, tập 1, kinh Chánh tri kiến, số 9, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.75; Kinh Trung Bộ, tập 1, kinh Trạm xe, số 24, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.193; Kinh Trung Bộ, tập 1, Đại kinh Dụ dấu chân voi, số 28, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.237; Kinh Trung Bộ, tập 1, Đại kinh Phương quảng, số 43, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.359; Kinh Trung Bộ, tập 1, kinh Gulisani, số 69, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.571; Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Dhananjani, số 97, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.225; Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Hành trì không nên hành trì, số 114, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.373; Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Giáo giới Cấp Cô Độc, số 143, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.601; Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Giáo giới Channa, số 144, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.607.

Kinh Trung Bộ, tập 1, kinh Tư lượng, số 15, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.133; Kinh Trung Bộ, tập 1, kinh Hàng ma, số 50, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.407.

Kinh Trường Bộ, kinh Subha, số 10, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.185; Kinh Trung Bộ, tập 1, kinh Bát thành, số 52, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.429; Kinh Trung Bộ, tập 1, kinh Hữu học, số 53, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.435; Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Sandaka, số 76, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.15.; Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Bahitika, số 88, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.139; Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Gopaka Moggallana, số 108, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn Giáo, 2012, tr.331; Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Hy hữu vị tằng hữu pháp, số 123, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.449.

Kinh Trung Bộ, tập 1, kinh Mật hoàn, số 18, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.147; Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Madhura, số 84, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.111; Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Ca Chiên Diên nhất dạ hiền giả, số 133, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.527; Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Tổng thuyết và biệt thuyết, số 138, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.563.

Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh A Na Luật, số 127, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.477.

Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Bạc Câu La, số 124, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.455.

Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Giáo giới Nadaka, số 146, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.615.

Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Ratthapala, số 82, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.83.

Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Ghotamukha, số 94, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.197.

Kinh Trung Bộ, tập 1, Tiểu kinh Phương quảng, số 44, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.367.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 1, thiên Có kệ, chương 10, Tương ưng Dạ-xoa, kinh Sukka, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.327.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 4, chương 10 pháp, phẩm Lớn, kinh Những câu hỏi lớn, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Viện NCPHVN, 1997, tr.313.

Kinh Trường Bộ, kinh A-sá-nang-chi, số 32, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.633.

Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Pháp trang nghiêm, số 89, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.145.

Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Bhrahmayu, số 91, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.161.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 1, thiên Có kệ, chương 1, Tương ưng chư Thiên, phẩm Quần tiên, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.56-73.

Đó là trường hợp được ghi lại trong bài kinh Phúng tụng, số 33, thuộc Trường Bộ. Trường hợp khác, Đức Phật cũng bị đau lưng nên chỉ định Tôn giả Moggallana thuyết giảng thay Ngài. Trường hợp này xuất hiện trong bài kinh Hữu học, số 53, thuộc kinh Trung Bộ.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, chương 3 pháp, phẩm Ananda, kinh Người họ Thích, HT.Thích Minh Châu dịch, Viện NCPHVN, 1996, tr.397.

Kinh Trung Bộ, tập 1, Tiểu kinh Phương quảng, số 44, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.367.

Xem thêm Kinh Trung Bộ, tập 1, kinh Mật hoàn, số 18, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.147.

Xem thêm Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Ratthapala, số 82, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.83; Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Pháp trang nghiêm, số 89, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.145; Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Brahmayu, số 91, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.161; Kinh Trường Bộ, kinh A-sá-nang-chi, số 32, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.633.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, Đại phẩm, chương 12, Tương ưng sự thật, phẩm Rừng Simsapa, kinh Simsapa, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.798.

Kinh Trường Bộ, kinh Subha, số 10; HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.185; Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Madhura, số 84, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.111; Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Ghotamukha, số 94, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.197; Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Gopaka Moggallana, số 108, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.331.

Kinh Trung Bộ, tập 1, kinh Ví dụ cái cưa, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr. 167.

Kinh Trường Bộ, kinh Đại bổn, số 14, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn Giáo, 2013, tr. 250. Kinh Trung Bộ, kinh Thánh cầu cũng có đề cập đến chi tiết này.

Kịnh đd.

Kinh Trường Bộ, tập 2, kinh Xà-ni-sa, HT.Thích Minh Châu dịch, VNCPHVN, 1992, tr. 70. Xem thêm Kinh Trường Bộ, tập 2, kinh Đại điển tôn, Viện NCPHVN, 1991, tr.93. Tám yếu tố bao gồm: lưu loát, dễ hiểu, dịu ngọt, nghe rõ ràng, sung mãn, phân minh, thâm sâu và vang động

Kinh Tương Ưng Bộ 1, tập 2, thiên Nhân duyên, chương 6, Tương ưng lợi đặc cung kính, phẩm thứ nhất, kinh Trùng phẩn, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.572.

Kịnh đd.

Kinh Tương Ưng Bộ 1, tập 2, thiên Nhân duyên, chương 6, Tương ưng lợi đặc cung kính, phẩm thứ tư, kinh Xe, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn Giáo, 2013, tr.585.

Kinh Tiểu Bộ, tập 4, Chuyện con voi Mahilamukha, số 26, Trần Phương Lan dịch, NXB.Viện NCPHVN, 2001, tr.181-182.

Cullavagga, chương Các tiểu sự, Bình bát bằng gỗ đàn hương, Chuyện sáu vị giáo chủ. Đoạn 29. Bản dịch tiếng Việt của Tỳ-kheo Indacanda. Tham chiếu: The Book of the Discipline (Vinaya Pitaka), Volume V (Cullavagga V), I.B Horner, M.A Trans. London: Luzac & Company Ltd., 1963, p.151. Cf: As, Bhāradvāja, a woman exhibits her loin-cloth on account of a wretched stamped Māsaka, even so by you, Bhāradvaja, was condition of further-men, a wonder of psychic power exhibited to householders on account of a wretched wooden bowl.

Kinh Tiểu Bộ, tập 3, Trưởng lão Tăng kệ, chương năm, phẩm Năm kệ, Vakkali, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.TP.HCM, 2000, tr.243-246.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 3, chương 7 pháp, Đại phẩm, kinh Lửa, HT.Thích Minh Châu dịch, Viện NCPHVN, 1996, tr.458-460.

Kịnh đd.

Kinh Mi Tiên vấn đáp, HT.Thích Giới Nghiêm dịch, NXB.Tôn Giáo, 2003, tr.409-417.

Kinh Tiểu Bộ, tập 7, Chuyện thương nhân trên biển cả, số 466, Trần Phương Lan dịch, NXB.Viện NCPHVN, 2002, tr.656-658. Xem thêm: Kinh Tăng nhất A-hàm, tập 3, phẩm Chăn trâu (2). HT.Thích Thanh Từ dịch, NXB.Tôn Giáo, 2005, tr.461.

D.T. Suzuki, Thiền luận, quyển thượng, Trúc Thiên dịch, NXB. TP.HCM, 1998, tr.364.

Sđd, tr. 338.

Sad, tr.339.

印順法師佛學著作集，華雨集，第四冊，中國佛教瑣談，六放生.Nguyên văn： 放生是慈悲心行，是功德，據說還能消災益壽，我理當讚歎，但現今的放生方式，副作用太大，我真不敢贊同.

Kinh Trung Bộ, tập 1, Đại kinh Sư tử hống, số 12, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.116.

Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Nghĩ như thế nào, số 103, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.295.

Kinh Tiểu Bộ, tập 4, chuyện Con cá, số 34, Trần Phương Lan dịch, NXB.Viện NCPHVN, 2001, tr.232-235.

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, kinh Phật tự thuyết, chương năm, phẩm Trưởng lão Sona, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Viện NCPHVN, 1999, tr.208.

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, kinh Pháp cú, phẩm Hình phạt, câu 130, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Viện NCPHVN, 1999, tr.57.

Kinh Trường Bộ, kinh Sa-môn quả, số 2, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.69.

Kinh Tương Ưng, tập 2, Tương ưng dự lưu, phẩm Veludvāra, kinh Những người ở Veludvara, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn Giáo, 2013, tr.730.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, chương Ba pháp, phẩm Lõa thể, kinh Sát sanh, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Viện NCPHVN, 1996, tr.547.

Kinh Trường Bộ, kinh Sa-môn quả, số 2, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.77.

Kinh Tiểu Bộ, tập 3, Trưởng lão Tăng kệ, chương 12, phẩm Mười hai kệ, ngài Sunita, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Viện NCPHVN, 2001, tr.342-346.

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, kinh Tập, chương 1, phẩm Rắn, kinh Kẻ bần tiện, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Viện NCPHVN, 1999, tr.506.

M. Monier-Williams. A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014. p.125.

Kinh Trung Bộ, tập 1, kinh Ưu-ba-li, số 56, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.455-473.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 1, chương 7, Tương ưng Bà-la-môn, phẩm A-la-hán thứ nhất, kinh Bất hại - Ahimsaka, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn Giáo, 2013, tr.255.

Kinh Trường Bộ, kinh Sa-môn quả, số 2, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.64.

M. Monier-Williams. A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014. p.835.

Kinh Trường Bộ, kinh Sa-môn quả, số 2, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn Giáo, 2013, tr.71.

Kinh Trung Bộ, tập 1, kinh Thừa tự pháp, số 3, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.32.

大正藏第45 冊 No.1901 護命放生軌儀法.

Kinh Trung Bộ, tập 1, kinh Hữu học, số 53, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.436.

Kim quang minh kinh tối thắng vương kinh, Đại chính tân tu Đại tạng kinh, tập 16, từ trang 403 - 456.

Xem thêm: Bồ-tát giới Phạm võng, HT. Trí Quang, dịch, tiết 2, Nói về giới điều của Bồ-tát giới Phạm võng.

Nguyên văn: Này A-nan,... phóng sanh các loài vật, rải hoa đủ sắc, đốt các thứ danh hương để cúng dường Đức Phật Dược Sư, sẽ được lành bệnh và thoát khỏi các tai nạn.

Kinh Ánh sáng hoàng kim, Tỳ-kheo Trí Quang dịch, NXB.Tổng Hợp TP.HCM, 2011, từ trang 738 - 760.

Cunningham, Alexander. Corpus Inscriptionum Indicarum: Inscriptions of Asoka. Vol. I. Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1877. p. 118-119.

大正藏第52冊 No.2103 廣弘明集，卷第二十六，斷殺絕宗廟犧牲詔.

大正藏第49冊 No.2035 佛祖統紀，第三十三卷，

大正藏第 49冊 No.2035 佛祖統紀，卷第二十三.

Xem thêm Kinh Ánh sáng hoàng kim, Tỳ-kheo Trí Quang dịch, NXB. Tổng Hợp TP.HCM, 2011, tr.78. Xem thêm Kinh Trung Bộ, tập 2, Tiểu kinh Nghiệp phân biệt, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn Giáo, 2012, tr.540. Nguyên văn: Con đường ấy đưa đến trường thọ, này Thanh niên, tức là từ bỏ sát sanh, tránh xa sát sanh, bỏ trượng, bỏ kiếm, biết tàm quý, có lòng từ, sống thương xót đến hạnh phúc tất cả chúng sanh và loài hữu tình.

Kinh Trường Bộ, kinh Đại duyên, số 15, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.263.

Kinh Tăng nhất A-hàm, phẩm Đẳng kiến, HT.Thích Thanh Từ dịch, NXB. Tôn Giáo, 2005, tr.310.

Kinh Tiểu Bộ, tập 9, chuyện Đại nhân thiện xạ Sarabhanga, số 522, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Viện NCPHVN, 2004, tr.32.

Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Angulimāla, số 86, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.130.

Kinh Tương Ưng, tập 2, thiên Đại phẩm, chương 3, Tương ưng niệm xứ, phần a, phẩm Ambapāli, kinh Con chim ưng, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.561-562.

Xem thêm, Đài Loan sắp ban hành luật phóng sanh. GNO, ngày 14-5-2012.

Kinh Tương Ưng, tập 2, thiên Đại phẩm, chương 3, Tương ưng niệm xứ, phần a, phẩm Ambapāli, kinh Con chim ưng, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.561-562.

印順法師佛學著作集，華雨集，第四冊，中國佛教瑣談，六放生.

Kinh Trường Bộ, kinh Kevaddha, số 11, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.192.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 5, Đại phẩm, chương 12, Tương ưng sự thật, phẩm Vực thẳm, kinh Tư duy, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.805.

Kđd.

Kinh Trường Bộ, kinh Đại bát Niết-bàn, Tụng phẩm 2, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.293.

大正新脩大藏經第50冊 No.2059高僧傳卷第一.

大正新脩大藏經第55冊No.2145出三藏記集, 卷第十三.

大正新脩大藏經第49冊No.2034 歷代三寶紀卷第五.

大正新脩大藏經第55冊No.2154開元釋教錄卷第二.

大正新脩大藏經第52冊 No.2103廣弘明集卷第一.

大正新脩大藏經第50冊 No.2059高僧傳卷第十一.

Những câu chữ in đậm là phần thêm của Huệ Hạo, không có trong bản của Tăng Hựu. Còn giữa bản Huệ Hạo và Tăng Hựu có một vài chữ sai khác, chúng tôi bỏ qua, không ghi chú ở đây. Lưu ý của Lê Mạnh Thát.

Lê Mạnh Thát, Tổng tập văn học Phật giáo Việt Nam, tập 1, NXB. TP.HCM, 2001, tr.259-261.

Etienne Lamotte, History of Indian Buddhism. Paris: Institut Orientaliste Louvain-La-Neuve, 1988, p.240. Xem thêm: 大正新脩大藏經第02冊No.0099 雜阿含經, 卷第二十三, 六0四.

大正新脩大藏經第52冊No.2103廣弘明集卷第十五

大正新脩大藏經第50冊 No.2060續高僧傳卷第八.

大正新脩大藏經第50冊 No.2060續高僧傳卷第十.

大正新脩大藏經第50冊No.2060續高僧傳卷第十卷第二十六.

大正新脩大藏經第55冊No.2145出三藏記集卷第四.

大正新脩大藏經第49冊 No.2034歷代三寶紀卷第四.

大正新脩大藏經第55冊 No.2154開元釋教錄卷第一.

大正新脩大藏經第55冊 No.2146 眾經目錄卷第二.

Lê Mạnh Thát, Tổng tập văn học Phật giáo Việt Nam, NXB.TP.HCM, 2001, tr.338.

Thích Nhất Hạnh, Thiền sư Khương Tăng Hội, NXB.Phương Đông, 2009, tr.14.

Kinh Trường Bộ, kinh Kevaddha, số 11, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.191.

Cullavagga, chương Các tiểu sự, Bình bát bằng gỗ đàn hương, Chuyện sáu vị giáo chủ. Đoạn 29. Bản dịch tiếng Việt của Tỳ-kheo Indacanda. Nguyên văn: Giống như người đàn bà cho xem chỗ kín vì mục đích của những đồng xu tầm thường; này Bhāradvāja, tương tợ như thế vì mục đích cái bình bát gỗ tầm thường, pháp thượng nhân tức là sự kỳ diệu của phép thần thông đã bị ngươi để lộ ra trước hàng tại gia. Tham chiếu: The Book of the Discipline, Vinaya Pitaka, Volume V, Cullavagga V, I.B Horner, M.A, Trans. London: Luzac & Company Ltd, 1963, p.151. Cf: As, Bhāradvāja, a woman exhibits her loin-cloth on account of a wretched stamped Māsaka, even so by you, Bhāradvāja, was condition of further-men, a wonder of psychic power exhibited to householders on account of a wretched wooden bowl.

大正藏第49冊 No.2031 異部宗輪論. Nguyên văn： 道因聲故起.Đây là một trong năm quan điểm của Tôn giả Đại Thiên, nghĩa ban đầu được hiểu là nhờ vào âm thanh của tiếng khổ mà thánh đạo mới được khởi lên. Có khi câu này được luận giải là nhờ sự lặp đi, lặp lại quan điểm đời là vô thường, khổ và vô ngã nên mới nhập Phật đạo. Trong nghĩa liên quan đến bài viết, chúng tôi cho rằng, âm thanh của Phạm-bối có tác dụng mang tính tiền đề, để từng bước đưa người vào đạo.

Xem Kinh Pháp Cú, kinh Phật tự thuyết, Trưởng lão Tăng kệ và Trưởng lão Ni kệ là những ví dụ điển hình.

Cullavagga, tập 2, chương Các tiểu sự, Việc chuyển đổi lời dạy của Đức Phật sang dạng có niêm luật, đoạn 180. Bản dịch tiếng Việt của Tỳ-kheo Indacanda. Tham chiếu: The Book of the Discipline, Vol V, Cullavagga V, I.B Horner, M.A, Trans. London: Luzac & Company Ltd., 1963, p.194. Cf: Monks, the speech of Awakened One should not be given in metrical form. Whoever (so) give it, there is an offence of wrong-doing. I allow you, monks, to learn the speech of Awakened One according to his dialect. Trong luật Tứ phần có nội dung tương tự: tI 藏第22冊 No.1428 四分律，卷第五十二，雜揵度之二.Nguyên văn：大德！此諸比丘眾姓出家，名字亦異破佛經義，願世尊聽我等以世間好言論修理佛經.佛言.汝等癡人.此乃是毀損，以外道言論而欲雜糅佛經.佛言：聽隨國俗言音所解誦習佛經.

大正藏第01冊 No.0001 長阿含經，卷第十三，阿摩畫經第一；大正藏第 01 冊 No.0026 中阿含經，長壽王品迦絺那經第九.

大正藏第02冊 No.0099 雜阿含經，卷第三十二. Xem Kinh Tương Ứng Bộ 2, tập 4, chương 8, Tương ưng thôn trưởng, kinh Tālaputa, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.356.

大正藏第24 冊 No.1463 昆尼母經，卷第五

大正藏第22冊No.1428 四分律，卷第三十五，說戒揵度上

M. Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014, p.756.

T.R.S. Sharma. Ancient Indian Literature: Vedic Sanskrit and Pali, Vol 2. Delhy: Sahitya Akademi, 2004, p.263.

Phật Quang đại từ điển, tập 4, Sa-môn Thích Quảng Độ dịch, Hội Văn hóa Giáo dục Linh Sơn Đài Bắc xuất bản, 2000, tr.4032-4034.

大正藏第54 冊 No.2131 翻譯名義集四.

大正藏第01 冊 No.0001 長阿含經，卷第五，闍尼沙經第四

Kinh Trường Bộ, tập 2, kinh Xà-ni-sa, HT.Thích Minh Châu dịch, VNCPHVN, 1992, tr.70. Xem thêm Kinh Trường Bộ, tập 2, kinh Đại điển tôn, HT.Thích Minh Châu dịch, Viện NCPHVN, 1991, tr.93.

大正藏第01冊No.0001 長阿含經，卷第十，釋提桓因問經第十

大正藏第 03 冊 No.0186 普曜經，卷第七，觀樹品第二十一

chương tám, Tương ưng Trưởng lão Vangisa, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.285- 301; Xem thêm Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, chương Một pháp, phẩm Người tối thẳng, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Viện NCPHVN, 1996, tr.51.

大正藏第23冊No.1435十誦律，卷第二十五，七法中皮革法第五. Nguyên văn： 善哉比丘！汝善讚法，汝能以阿槃地語聲讚誦.

大正藏第24冊No.1451 根本說一切有部毘奈耶雜事，雜事卷第四， 第一門第四子攝頌之餘.

大正藏第04 冊No.0202 賢愚經，卷第十一

大正藏第23冊 No.1435 十誦律，卷第三十七，雜誦中調達事

大正藏第23 冊 No.1435 十誦律，卷第四十一，明雜法之六

大正藏第53冊 No.2122 法苑珠林，卷第三十六.Nguyên văn：清而不弱.雄而不猛.流而不越.凝而不滯.

Thā kệ tán ba chunay hiện bảo lưu tại： 大正藏第15冊 No.0638佛

Đại sư Pháp Tạng, Hoa Nghiêm kinh thám huyền ký, tập 1, Nguyên Huệ dịch, NXB.Phương Đông, 2012, tr.174-175.

大正藏第54冊No.2128一切經音義，卷第五十四.

M. Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014, p.1285.

Lê Mạnh Thát, Lịch sử âm nhạc Việt Nam, NXB.TP.HCM, 2001, tr.251.

大正藏第15冊 No.0638 佛說超日明三昧經，卷上.

大正藏第27冊No.1545 阿毘達磨大毘婆沙論，卷第三十，法供養者謂以三契聲等為眾宣說正法.

大正藏第 54冊 No.2128 一切經音義，卷第二十七. Trong một sa truang hap còn dugc gọi là Thư-l6-ca（舒盧迦）.Xem， 大正藏第40冊 No.1818 法華論疏，卷上

大正藏第32冊 No.1631迴諍論，序迴諍論翻譯之記.

大正藏第55冊 No.2154 開元釋教錄，卷第二.

大正藏第23冊 No.1441 薩婆多部毘尼摩得勒伽，卷第六.

大正藏第50冊 No.2059高僧傳，卷第十三.Nguyên văn：若能精達經旨洞曉音律.三位七聲次而無亂. 五言四句契而莫爽

Lewis Rowell. Music and musical thought in early India. Springfield, Illinois: University of Chicago. 1992, p.83-84.

M. Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014, p.1285.

Lê Mạnh Thát, Lịch sử âm nhạc Việt Nam, NXB.TP.HCM, 2001, tr.252.

大正藏第32冊 No.1677 三身梵讚

大正藏第32冊 No.1682 七佛讚唄伽他

大正藏第32 冊 No.1683 犍稚梵讚

大正藏第32冊 No.1684八大靈塔梵讚

大正藏第32冊 No.1672龍樹菩薩為禪陀迦王說法要偈

大正新脩大藏經第32 冊No.1680一百五十讚佛頌.

大正藏第32 冊 No.1679佛一百八名讚

大正藏第32冊No.1681 佛吉祥德讚.

大正藏第04冊 No.0192 佛所行讚.

大正藏第54冊 No.2125 南海寄歸內法傳.

大正新脩大藏經第32冊 No.1680一百五十讚佛頌

大正藏第 54 冊 No.2125 南海寄歸內法傳. 卷第四. Nguyên văn： 故五天之地初出家者，亦既誦得五戒十戒，即須先教誦斯二讚.無問大乘小乘咸同遵此，有六意焉。一能知佛德之深遠，二體制文之次第，三令舌根清淨，四得胸藏開通，五則處眾不惶，六乃長命無病.誦得此已方學餘經.

大正藏第54冊 No.2125南海寄歸內法傳.卷第四.Nguyên văn：西方造讚頌者，莫不咸同祖習；無著，世親菩薩，悉皆仰趾.

大正藏第49冊 No.2035 佛祖統紀.

大正藏第49冊 No.2034歷代三寶紀，卷第四，

大正新脩大藏經第49冊 No.2034 歷代三寶紀，卷第五

大正藏第28冊 No.1548 舍利弗阿毘曇論，序；大正藏第23冊 No.1435 十誦律，九十波逸提之十；大正藏第54 冊 No.2125 南海寄歸內法傳．卷第二，卷第四

唄匿，多聞，能說法，持毘尼，坐禪.

大正藏第23冊 No.1442 根本說一切有部毘奈耶，卷第十三

大正藏第50 冊 No.2059 高僧傳，卷第十三，經師第九.

大正藏第50 冊 No.2059 高僧傳，卷第十三，經師第九.Nguyên văn：貴在聲文兩得，若唯聲而不文.則道心無以得生，若唯文而不聲.則俗情無以得入.

大正藏第50冊 No.2059 高僧傳，卷第十三，經師第九.Nguyên vin：感天地，通神明，安萬民，成性類.

大正藏第22冊No.1425 摩訶僧祇律，卷第三十六.

大正藏第 04 冊 No.0202 賢愚經，卷第十三.

大正藏第 50冊 No.2059 高僧傳，卷第十三，經師第九.Nguyên văn：凡此諸曲並製出名師. 後人繼作多所訛漏.

大正新脩大藏經 第五十二冊 No.2102，弘明集，弘明集卷第五. Nguyên văn：出家則是方外之賓，跡絕於物.其為教也.

大正新脩大藏經，第四十九冊，史傳部，No.2119 寺沙門玄奘上表記. Nguyên văn：以顯慶五年正月一日起首.譯大 般若經.至今龍朔三年十月廿三日絕筆.

大正新脩大藏經第九冊 No.262，妙法蓮華經

大正新脩大藏經第二十冊 No.1148，佛說虛空藏菩薩陀羅尼.

大正新脩大藏經第二十一冊No.1307，佛說北斗七星延命經.

大正新脩大藏經第二十一冊 No.1308，七曜攘災決

Xem Hòa thượng Thích Minh Châu, Huyền Trang, nhà chiêm bái và học giả, Thích nữ Trí Hải dịch, TP.HCM, 1989.

大正新脩大藏經第五十冊 No.2061，宋高僧傳，宋高僧傳卷第三，唐京師滿月傳（智慧輪）.

Vương Văn Nhan, Lịch sử phiên dịch Hán tạng, HT.Thích Phước Sơn biên dịch, NXB.Phương Đông, 2008, tr.63.

Sđd.

Theo Từ Hải, bản hợp đính, Trung Hoa thư cục tái bản, 1948, tr.1241.

Xem Trần Trọng Kim, Nho giáo, NXB.TP.HCM, 1992, tr.85.

PTS.Doãn Chính (chủ biên), Đại cương triết học Trung Quốc, NXB. Chính Trị Quốc Gia, Hà Nội, 1997, tr.361.

大正新脩大藏經第五十二冊，史傳部，No.2119 寺沙門玄奘上表記， Nguyên văn：沙門玄奘言.名早預玄門，幸逢昌運，希聞至道.遊心法莚.每恨正覺遺文尚未詳備.

sđd.太宗文皇帝報玄奘法師謝表敕書.

大正新脩大藏經第五十二冊，史傳部，No.2119 寺沙門玄奘上表記， Nguyên văn：朕才謝珪璋言慚博達，至於內典尤所未閑昨製序文.深為鄙拙.唯恐穢翰墨於金簡.標瓦礫於珠林.忽得來書.謬承褒讚.脩躬省慮彌益厚顏.善不足 PHẬT HỌC - TẬP 1

Xem thêm Vũ Thế Ngọc, Kumarajiva - Cưu Ma La Thập, đặc san Suối Nguồn, số 3&4, Tu viện Huệ Quang ấn hành.

Vương Văn Nhan, Lịch sử phiên dịch Hán tạng, HT. Thích Phước Sơn biên dịch, NXB.Phương Đông 2008, tr.45-46.

大正新脩大藏經第五十二冊，史傳部，No.2119 寺沙門玄奘上表記.Nguyên văn：去年二月，奉詔翻譯，今見成五部，總五十八卷.繕寫如別，竊見弘福寺尊像初成.聖上親降鑾輿.開青蓮之目.今經論新翻.敢緣斯義.伏願陛下曲垂神翰.表發經題，親紆玄藻.序明宗極.

sđd. Nguyên văn：朕學淺心拙.在物猶迷.況佛教幽微.豈孰能仰測.請為經題.非己所聞.又云新撰西域記者.當自披

大正新脩大藏經第十七冊 No.840，稱讚大乘功德經.

大正新脩大藏經第二十一冊 No.1325， 佛說療痚病經

大正新脩大藏經第二十一冊No.1307， 佛說北斗七星延命經.

大正新脩大藏經第二十一冊 No.1330，囉［口*縛］拏說救療小兒疾病經.

大正新脩大藏經第二十一冊 No.1303，佛說聖曜母陀羅尼經

HT.Thích Trí Thủ, Yết-ma yếu chỉ, NXB.Tôn Giáo, Hà Nội, 2006, tr.37.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 3, chương Tám pháp, phẩm Lớn, kinh Ngày trai giới, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2005, tr.565-568.

大正新脩大藏經 第五十二冊 No.2102， 弘明集，弘明集卷第五.

Sđd.

Xem Bồ-tát giới, Trí Quang dịch, NXB. TP.HCM, 1998.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, chương Ba pháp, phẩm Lớn, kinh Các vị ở Kesaputta, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Viện NCPHVN, 1996, tr.336-344.

大正藏第 12 冊 No.0374 大般涅槃經，卷第十九.Nguyên văn：有二白法，能救眾生：一慚，二愧.Xem thêm，大正藏第23冊 No.1435十誦律卷第四十八，二法初；ĐTKVN, Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, chương Hai pháp， phẩm Hình phạt, kinh Hai loại tội, NXB. Viện NCPHVN, 1996, tr.101.

Lamotte, Étienne. History of Indian Buddhism. Paris: Institut Orientaliste Louvain-La-Neuve, 1988. p.557-558.

大正藏第09冊 No.0262 妙法蓮華經，方便品第二.Nguyên văn：諸佛世尊，欲令眾生開佛知見.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, chương Ba pháp, phẩm Người, kinh Đáng ghê tởm, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Viện NCPHVN, 1996, tr.225.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, chương Bốn pháp, phẩm Asura, kinh Que lửa, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Viện NCPHVN, 1996, tr.734. Kinh Tiểu Bộ, tập 5, Chuyện cả hai mặt thất bại, số 139, NXB.Viện NCPHVN, 2001, tr.96. Ở đây, kinh Tiểu Bộ xác định, hạng người như que củi này chính là Đề-bà-đạt-đa.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 2, chương Bốn pháp, phẩm Kesi, kinh Kesi, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Viện NCPHVN, 1996, tr.26-28.

大正藏第 02 冊 No.0099 雜阿含經，卷第三十三，九二三.Nguyên văn：佛告聚落主：亦當殺之.所以者何？莫令辱我.

Michael K. Jerryson. Buddhist Fury: Religion and Violence in Southern Thailand. New York: Oxford University, 2011, p.216.

大正新脩大藏經第 23冊 No.1435 十誦律，卷第四十三，Nguyên văn：爾時長老車匿母作比丘尼，名愛婆和，妹作比丘尼，名闡提.

大正新脩大藏經第24冊 No.1463毘尼母經，卷第八.Nguyên văn： 願世尊聽我用闡提之論正佛經義.

大正新脩大藏經第28冊 No.1546 阿毘曇毘婆沙論，卷第九.

大正藏第12冊No.0374 大般涅槃經

大正藏第 54冊 No.2131 翻譯名義集.

大正藏第54冊 No.2128 一切經音義.

Nguyên văn：一闡底柯此云多貪 謂貪樂生死不求出離，故不信樂正. 法舊云阿闡提.

中華藏第 057 冊 No.1163 一切經音義（第16卷-第25卷）.

闡底迦.此云多貪.

M. Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield: Nataraj Books, 2014, p.168-169.

大正藏第16 冊 No.0670 楞伽阿跋多羅寶經.

大正藏第16冊No.0671 入楞伽經

大正藏第12 冊 No.0376 佛說大般泥洹經，卷第四.Nguyên văn：復有比丘廣說如來藏經言一切眾生皆有佛性. 在於身中無量煩惱悉除滅已佛便明顯. 除一闡提.

大正藏第36冊 No.1736 大方廣佛華嚴經隨疏演義鈔，卷第八.

大正藏第49冊 No.2035 佛祖統紀，卷第二十六.Nguyên văn：師被擯南還入虎丘山，聚石為徒講涅槃經.至闡提處則說有佛性.且曰，如我所說契佛心否.群石皆為點頭.

大正藏第12冊 No.0376 佛說大般泥洹經，卷第六.Nguyên văn：謂彼諸惡業世間大鄙陋者. 一闡提輩永離菩提因緣功德.斯等名為世間鄙陋.於此大乘最後覺悟得為佛.名是亦鄙陋.諸佛法爾.

大正藏第12 冊No.0376 佛說大般泥洹經，卷第六.Nguyên văn：能令一闡提，悉成平等覺.

中華藏第 057 冊 No.1163 一切經音義（第16卷-第25卷）.Nguyên văn：阿闡底迦…亦言一闡底柯，此云多貪，謂貪樂生死不求出離故，不信樂正法．舊言阿闡提.

Theo Xuất Tam tạng ký tập, quyển 3, quyển 8 và quyển 15.

大正新脩大藏經第24冊 No.1484 梵網經

大正藏第12冊 No.0387 大方等無想經.

大正藏第31冊No.1610佛性論

大正藏第25冊No.1512 金剛仙論，

大正藏第34冊No.1720 法華玄論.

大正新脩大藏經第24 冊 No.1484 梵網經，盧舍那佛說菩薩心地戒品第十卷下. Nguyên văn： 汝是當成佛，我是已成佛.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 2, chương Năm pháp, phẩm Bệnh, kinh Ngũ nghịch, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Viện NCPHVN, 1996, tr.547.

Kinh Tăng nhất A-hàm, phẩm Phóng ngưu, thứ 49. Thích Đức Thắng dịch, Thích Tuệ Sỹ hiệu đính và chú thích. Kinh số 9. Tham chiếu: 大正新脩大藏經第二冊 No.125，增壹阿含經卷第四十七， 放牛品第四十九今分品：復由提婆達兜最後命終之時，起和悅心.稱南無故．後作辟支佛.號名曰南無.

Kinh Mi Tiên vấn đáp, HT.Giới Nghiêm dịch, NXB.Tôn Giáo, 2003, tr.323. Xem thêm Tích truyện Pháp cú, bản dịch của Viên Chiếu, Những hành động ác của Đề-bà-đạt-đa; Narada, Đức Phật và Phật pháp, Những người chống đối và những đại thí chủ, Đức Phật và Devadatta.

大正新脩大藏經第九冊 No.262，妙法蓮華經，提婆達多品第十二

Tỳ-kheo giới, Trí Quang dịch, NXB.TP.HCM, 1994, tr.42-44.

Luật Ma-ha Tăng-kỳ, quyển 1, Thích Phước Sơn dịch, NXB.Tôn Giáo, 2003, tr.73.

大正新脩大藏經第23 冊 No.1435 十誦律，卷第一. Nguyên văn：波羅夷者，名墮不如，是罪極惡深重，作是罪者，即墮不如，不名比丘，非沙門非釋子，失比丘法.

Luật Tứ phần, quyển 1, HT.Thích Đỗng Minh dịch, NXB.Tổng Hợp TP.HCM, 2006, tr.29.

大正藏第12冊No.0374大般涅槃經，卷第十.Nguyên văn：爾時純陀復白佛言：世尊！所言破戒，其義云何？答言：純陀！若犯四重及五逆罪，誹謗正法，如是等人名為破戒.純陀復問：如是破戒，可拔濟不？答言：純陀！有因緣故，則可拔濟．若被法服猶未捨遠，其心常懷慚愧恐怖. 而自考責：咄哉，何為犯斯重罪？何期怪哉，造斯苦業？其心改悔，生護法心，欲建正法. 有護法者，我當供養，若有讀誦大乘典者.我當諮問， 受持讀誦，既通利已，復當為他，分別廣說，我說是人不為破戒.

大正藏第11冊No.0310大寶積經，卷第九十，優波離會第二十四 Nguyên văn：復次舍利弗，若有菩薩犯波羅夷者，應對清淨十比丘前以質直心殷重懺悔.

HT.Thích Phước Sơn, Một số vấn đề về giới luật, NXB.Phương Đông, 2010, tr.126-128.

大正藏第40冊No.1804 四分律刪繁補闕行事鈔.

大正藏第40 冊 No.1808 四分律刪補隨機羯磨.

卍新續藏第40冊No.0724四分比丘尼鈔.

大正藏第50冊 No.2061 宋高僧傳.

大正藏第55冊 No.2149大唐內典錄.

大正藏第 55 冊 No.2154 開元釋教錄.

大正藏第55冊 No.2184 新編諸宗教藏總錄，卷第二.

卍新續藏第59冊 No.1104 芝園遺編.

大正藏第15冊No.0620治禪病祕要法.

大正藏第24冊No.1463毘尼母經.

大正藏第23冊 No.1435 十誦律.

大正新脩大藏經第23 冊 No.1440 薩婆多毘尼毘婆沙，卷第二.

大正藏第22冊 No.1425 摩訶僧祇律，卷第二十六.

大正藏第40冊 No.1804 四分律刪繁補闕行事鈔，卷中.

大正藏第23 冊 No.1435 十誦律，卷第四十八，二法初.Nguyên văn： 有智不覆藏者有二果：人，天.Kinh Tăng Chi, chương Hai pháp, phẩm Người ngu, cũng khẳng định điều tương tự: Với người không có hành động che đậy, này các Tỷ-kheo, một trong hai sanh thú được chờ đợi: chư Thiên hay loài Người.

大正藏第40冊 No.1809僧羯磨.

大正藏第22冊 No.1425 摩訶僧祇律，卷第二十六

Trong tác phẩm Tăng yết-ma, nêu dẫn pháp yết-ma học hối Ba-la-di. Sau khi phối khảo, chúng tôi thấy Tăng yết-ma vẫn dựa trên cơ sở luật Ma-ha Tăng-kỳ, chỉ khác biệt là để trống tội danh và tên Tỳ-kheo phạm tội. Để độc giả tiện theo dõi, chúng tôi sử dụng đoạn văn trong luật Ma-ha Tăng-kỳ, quyển 3, HT.Thích Phước Sơn dịch, NXB.Tôn Giáo, 2003, tr.308-309.

大正藏第40冊 No.1804 四分律刪繁補闕行事鈔，卷中.Nguyên văn：大德僧聽.我某甲比丘.犯淫波羅夷無覆藏.

卍新續藏第40冊 No.0724 四分比丘尼鈔. Nguyên văn：舊師云不許尼懺者此是看文不審也.

HT.Thích Phước Sơn, Một số vấn đề giới luật, NXB.Phương Đông, 2010, tr.127.

Theo kinh Đại Bảo Tích, quyển thứ 90, thì cần 10 vị Tỳ-kheo. Nguyên văn： 應對清淨十比丘前以質直心殷重懺悔.

大正藏第85 冊No.2792毘尼心.

大正藏第85 冊 No.2793 三部律抄.

大正藏第40冊 No.1804 四分律刪繁補闕行事鈔.

一不應授人大戒.二不應受人依止，三不應畜沙彌.四不應受僧差教授比丘尼．五若僧差不應往. 一不應說戒.二若僧中問答毘尼義.不應答.三若僧差作羯磨.不應作四若僧中簡集智慧者共評論眾事，不在其例，五若僧差作信命.不應作. 一不得早入聚落. 二不得偪暮還. 三親近比丘.四不應近白衣外道五應順從諸比丘教.不應作異語. 一不應更犯此罪.餘亦不應犯（謂為殘作訶責指下篇為餘也），二若相似若從此生（相似謂同一篇罪也.從此生者.謂為摩觸訶責而與女屏坐）.三若復重於此（謂犯提被治後更犯殘等）．四不應嫌羯磨．五不應訶羯磨人. 一若善比丘為敷坐具供養，不應受，二不應受他洗足，三不應受他安洗足物.四不應受他拭革屣.五不應受他揩摩身. 一不應舉善比丘.二不應與他憶念作自言.三不應證他事.四不應遮布薩自恣．五不應共比丘諍.一不應受若比丘禮拜，二合掌，三問訊，四迎送，五持衣鉢此．是三十五事一一應奉行不得違.

大正藏第15 冊 No.0620治禪病祕要法.

大正藏第15冊No.0620治禪病祕要法.Nguyên văn：掃廁擔糞，經八百日.然後復當澡浴身體.還著僧伽梨

Dẫn lại từ，大正藏第40冊No.1804 四分律刪繁補闕行事鈔，卷中.

Ngài Đạo Tuyên viện dẫn bản kinh này nhiều lần. Xem 大正藏第 24冊 No.1463 毘尼母經，卷第三.Nguyên văn：但此一身不得超生離死證於四果，亦不得無漏功德，然障不入地獄耳