Biện Chính Phật Học — Tập II

NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT

D: Kinh Trường Bộ M: Kinh Trung Bộ S: Kinh Tương Ưng Bộ A: Kinh Tăng Chi Bộ Sn: Kinh Tập Dhp: Kinh Pháp Cú ĐTKĐCTT: Đại tạng kinh Đại chính tân tu ĐVSKTT: Đại Việt Sử Ký Toàn Thư

KHẢO VỀ TUYÊN NGÔN ĐẢN SANH

Giữa thế giới Nhơn, Thiên, không có ai bằng Ta¹ (Sadevakasmiṃ lokasmiṃ, natthi me paṭipuggalo)

Đức Phật không phải là nhà chính trị theo nghĩa cô điển, càng không phải là một nhà cách mạng hiểu theo phong cách của chữ nghĩa hôm nay. Và do vậy, chữ tuyên ngôn theo định nghĩa của từ điển ngày nay² chưa biểu đạt trọn vẹn những điều mà Đức Phật đã trình bày, vì sự giới hạn của ngôn ngữ chuyển tải.

Trong sự biện biệt của ngôn ngữ, tuyên ngôn được hiểu ở đây là sự lập ngôn, là sự tự khẳng định hoặc do người khác khẳng định. Tuyên ngôn Đản sanh là thông điệp trong lúc Đản sanh của Đức Phật, chính xác hơn là của thái tử Tất-đạt-đa (Siddhattha).

Theo khảo sát, có hai quan điểm về Tuyên ngôn Đản sanh. Thứ nhất, do thái tử Tất-đạt-đa lập ngôn. Thứ hai, do Trời, người xưng tán. Có nhiêu nguồn kinh điển đề cập đến Tuyên ngôn Đản sanh. Trong khuôn khổ bước đầu, chúng tôi khảo sát ở tạng Nikāya.

1. LÀ TUYÊN NGÔN CỦA CHÍNH ĐỨC PHẬT

Quan điểm này có thể được tìm thấy trong một số kinh điến và tư liệu sau:

1.1. Kinh Đại bổn

Đây là bài kinh số 14 thuộc kinh Trường Bộ, bài kinh này được Đức Phật thuyết giảng tại nước Xá-vệ (Savatthi) rừng Kỳ-đà (Jeta), vườn ông Cấp-cô-độc (Anathapindika), trong am thất cây Hoa Lâm (Kareri), Ngài thuyết về tiền thân của sáu vị Phật quá khứ và bản thân của Ngài. Các vị Phật đã đản sanh như vậy, thành đạo như vậy, thuyết giảng như vậy và giải thoát như vậy. Đoạn sau đây miêu tả sự kiện Đản sanh của Đức Phật quá khứ Tỳ-bà-thi (Vipassī) và của chính bản thân Ngài.

26. Này các Tỷ-kheo, pháp nhĩ là như vậy. Khi vị Bồ-tát từ bụng mẹ sanh ra, vị Bồ-tát không đụng đến đất. Có bốn Thiên tử đỡ lấy Ngài, đặt Ngài trước bà mẹ và thưa: "Hoàng hậu hãy hoan hỷ. Hoàng hậu sanh một bậc vĩ nhân". Pháp nhĩ là như vậy³.

29. Này các Tỷ-kheo, pháp nhĩ là như vậy. Vị Bồ-tát khi sanh ra, Ngài đứng vững, thăng bằng trên hai chân, mặt hướng phía Bắc, bước đi bảy bước, một lọng trắng được che trên. Ngài nhìn khắp cả mọi phương, lớn tiếng như con ngưu vương, thốt ra lời như sau: "Ta là bậc tối thượng ở trên đời! Ta là bậc tối tôn ở trên đời! Ta là bậc cao nhất ở trên đời! Nay là đời sống cuối cùng, không còn phải tái sanh ở đời này nữa". Pháp nhĩ là như vậy⁴.

1.2. Kinh Hy hữu vị tằng hữu pháp

Bài kinh này thuộc kinh Trung Bộ, mang số 123 do ngài A-nan thuyết giảng cho các vị Tỳ-kheo và được Đức Phật ấn chứng. Nội dung bài kinh nói về những sự kiện hy hữu trong cuộc đời của Đức Phật, mà ở đây là những diễn biến liên quan đến sự kiện Đản sanh. Kinh ghi:

Bạch Thế Tôn, con tận mặt nghe, con tận mặt ghi nhớ từ Thế Tôn: "Khi Bồ-tát từ bụng mẹ sanh ra, này Ananda, Bồ-tát không đụng đến đất. Có bốn Thiên tử đỡ lấy Ngài, đặt Ngài trước bà mẹ và thưa: "Hoàng hậu hãy hoan hỷ! Hoàng hậu sanh một bậc vĩ nhân". Vì rằng, bạch Thế Tôn, con thọ trì sự việc này, bạch Thế Tôn, là một hy hữu, một vị tằng hữu của Thế Tôn⁵.

Bạch Thế Tôn, con tận mặt nghe, con tận mặt ghi nhớ từ Thế Tôn: "Bồ-tát khi sanh ra, này Ananda, Ngài đứng vững, thăng bằng trên hai chân, mặt hướng phía Bắc, bước đi bảy bước, một lọng trắng được che lên. Ngài nhìn khắp cả mọi phương, lên tiếng như con ngưu vương, thốt ra lời như sau: "Ta là bậc tối thượng ở trên đời! Ta là bậc tối tôn ở trên đời! Ta là bậc cao nhất ở trên đời! Nay là đời sống cuối cùng, không còn phải tái sanh ở đời này nữa". Vì rằng, bạch Thế Tôn, con thọ trì sự việc này, bạch Thế Tôn, là một hy hữu, một vị tằng hữu của Thế Tôn⁶.

1.3. Tác phẩm Nidānakathā

Trước hết, Nidānakathā là một văn bản nằm phía trước tập truyện tiền thân Đức Phật (Jataka). Theo T.W. Rhys Davids, tác phẩm Nidanakathā được xem như một đề dẫn về lịch sử Đức Phật (Buddhavamsa)⁷. Theo tác giả Oskar von Hinüber, Nidanakatha là tư liệu quan trọng nhất về lịch sử Đức Phật của Phật giáo Theravāda⁸. Về sự kiện Đản sanh của Đức Phật, tác phẩm Nidanakathā ghi⁹:

Khi Ngài đã nhìn bao quát bốn phương chính Đông Tây Nam Bắc và bốn phương giữa cùng trên trời dưới đất, Ngài không thấy ai bằng Ngài cả, và Ngài tuyên bố:

- Đây là phương Bắc.

Rồi Ngài đi bảy bước, được vị Đại Phạm thiên thần theo hầu cầm lọng trắng che đầu Ngài, thần Suyāma cầm quạt hầu và nhiều vị thân khác mang các biểu tượng hoàng gia. Đến bước thứ bảy, Ngài dừng lại, cất tiếng rống như sư tử, một tiếng rống cao quý bắt đầu bằng:

- Ta là đấng tối tôn trên toàn thế giới (Aggo 'ham asmi lokassā)¹⁰.

2. THẨM ĐỊNH VỀ TUYÊN NGÔN ĐỨC PHẬT ĐẢN SANH

Xét về mức độ khả tín của tư liệu, ngoại trừ bản văn Nidanakathā mang tính chất của luận thư, thì hai nguồn tư liệu còn lại đều y cứ vào kinh Trường Bộ và Trung Bộ. Do vì nội dung của bản văn Nidanakatha cũng phù hợp với hai nguồn kinh điển vừa nêu, thế nên cơ sở tư liệu được đảm bảo.

Ở đây, những nguồn tư liệu nêu trên tuy có khác biệt một vài chi tiết¹¹, nhưng về cơ bản đều thống nhất ở câu nói mang tính tuyên ngôn:

Ta là đấng tối tôn trên toàn thế giới (Aggo 'ham asmi lokassā).

Tuyên ngôn này được kinh điển Hán tạng dịch là: Trên Trời dưới Trời chỉ có Ta là tôn quý nhất (天上天下唯我為尊)¹², hoặc: Trên Trời dưới Trời chỉ có Ta là bậc tối tôn, tối thắng (天上天下唯我最尊唯我最勝)¹³.

Theo quan điểm của Hajime Nakamura (1912-1999), có thể phân tích cách suy nghĩ đằng sau câu nói này trong ba giai đoạn:

1. Tất cả chúng sanh đều bình đẳng.

2. Người nào nhận thức rằng, tất cả chúng sanh đều bình đẳng thì đáng được tôn kinh.

3. Chỉ Đức Phật dạy rằng, tất cả chúng sanh đều bình đắng, vì vậy Ngài đáng được tôn kính.

Lòng tín ngưỡng của các đời sau nhân mạnh bản tính siêu nhân của Đức Phật. Do đó nhiều người nhận thấy không có gì mâu thuẫn khi phát biểu chỉ Đức Phật duy nhất giữa tất cả nhân sinh là đáng tôn kính, nhưng sự thay đổi này phải được xem như bước thụt lùi trong ý nghĩa triết lý. Dẫu sao, trong từ ngữ biểu tượng, thì cổ tích này muốn nói rằng "Ta - đó là bản ngã nguyên thủy của mỗi con người -là đáng tôn kính"¹⁴.

Ở đây, tùy theo quan điểm của mỗi truyền thống, học phái Phật giáo mà có sự luận giải tuyên ngôn này trong nhiều nghĩa khác nhau. Mặc dù vậy về cơ bản thì ý nghĩa: Đức Phật là bậc tối thắng và đáng được tôn kính nhất trong các cõi, là Tuyên ngôn Đản sanh được số đông chấp nhận.

Trong khi đó, từ thực tế kinh điển của hai truyền thống Bắc truyền và Nam truyền đều khẳng định rằng, khi mới Đản sinh, thái tử Tất-đạt-đa (Siddhattha) chỉ là một vị Bồ-tát. Một vị Bồ-tát thì chưa thể là đấng tối tôn của cả Trời, người. Gắn câu nói này cho một vị Bồ-tát khi vừa giáng trần dường như chưa hợp lý, nếu không nói là chưa vững chãi về logic nội tại.

Xét về nguyên tắc, tuyên ngôn này chỉ đúng với lập ngôn của một bậc đã giác ngộ viên mãn, của một vị Phật. Và, tư liệu kinh điển đã chứng minh rằng, chính Đức Phật đã tự mình tuyên bố điều này trước khi Ngài quyết định chuyên pháp luân.

Căn cứ vào kinh Thánh cầu, kinh Bồ-đề vương tử, Đức Phật đã kể lại rằng, trong chuyến du hành đến Baranasi, một tà mạng ngoại đạo tên là Upaka, đã thấy Ta khi Ta còn đi trên con đường giữa Gayā và cây Bồ-đề. Sau khi thấy, vị ấy nói với Ta:

- Các căn của Hiền giả thật sáng suốt. Da sắc của Hiền giả thật thanh tịnh, thật thanh khiết. Này Hiền giả, vì mục đích gì, Hiền giả xuất gia? Ai là bậc Đạo Sư của Hiền giả? Hiền giả hoan hỷ thọ trì pháp của ai?

- Này Vương tử, khi nghe nói vậy, Ta nói với tà mạng ngoại đạo Upaka bài kệ như sau:

Ta, bậc Nhất Thiết Trí.

Hết thảy pháp, không nhiễm,

Hết thảy pháp, xả ly.

Ta sống chân giải thoát,

Đoạn tận mọi khát ái.

Như vậy Ta tự giác,

Còn phải y chỉ ai?

Ta không có Đạo Sư,

Bậc như Ta không có.

Giữa thế giới Nhơn, Thiên,

Không có ai bằng Ta.

Bậc Ứng Cúng trên đời,

Bậc Đạo Sư vô thượng.

Tự mình Chánh Đẳng Giác,

Ta an tịnh, thanh thoát.

Để chuyển bánh xe Pháp.

Ta đến thành Kāsi.

Gióng lên trống bất tử,

Trong thế giới mù lòa¹⁵.

Từ bản kinh này cho thấy, chính Đức Phật đã tự mình tuyên bố: Giữa thế giới Nhơn, Thiên, không có ai bằng Ta (Sadevakasmim lokasmim, natthi me patipuggalo). Tuyên bố này tuy có vài khác biệt về chữ nghĩa, nhưng nội dung giống với Tuyên ngôn Đản sanh: Ta là đấng tối tôn trên toàn thế giới (Aggo 'ham asmi lokassā).

Như vậy, chính Đức Phật đã tự mình tuyên bố: Giữa thế giới Nhơn, Thiên, không có ai bằng Ta. Tuyên bố này diễn ra sau khi Đức Phật vừa thành đạo, và trước khi Ngài chuyển pháp luân. Đây là một sự thật lịch sử vì có nhiều bản kinh khả tín bảo chứng cho tuyên ngôn này. Trong Kinh tạng Nikāya, có thể tìm thấy tuyên ngôn này trong kinh Trường Bộ (D.ii, 288)¹⁶, kinh Tăng Chi (A.ii, 23)¹⁷, kinh Tập (Sn.91)¹⁸, kinh Phật thuyết như vậy (It, 121)¹⁹, và tất cả những bản kinh vừa nêu đều liên quan đến bối cảnh sau khi Đức Phật thành đạo.

Với tôn giáo nói chung, sự trộn lẫn giữa sự thật lịch sử và yếu tố kỳ đặc, thần thoại dường như là một thực thể bất khả phân ly. Trong một chừng mực nào đó, những nỗ lực nhằm tách rời giữa lịch sử và thần thoại đôi khi tạo ra những phản ứng trái chiều. Mặc dù vậy, đối với một số nhà nghiên cứu, cụ thể là với học giả Hajime Nakamura, ông đã mạnh dạn cho rằng, khi chúng ta quá nhấn mạnh đến đặc tính siêu nhân của Đức Phật trong bối cảnh Đản sanh, thì đó là bước thụt lùi trong ý nghĩa triết lý²⁰.

Chúng tôi nghiêng về nhận định của học giả Hajime Na-kamura. Vì lẽ, nếu như quá nhấn mạnh đến đặc tính thần bí siêu nhiên của Đức Phật, xoay quanh sự kiện Đản sanh của Ngài, thì sẽ gián tiếp góp phần xây dựng hình ảnh Đức Phật đản sanh, giống với bối cảnh giáng trần và cả tuyên ngôn ca mừng giáng sanh của vua trời Đế-thích (Indra), được ghi nhận trong Rig-Veda, một cổ thư quan trọng của Ân giáo²¹.

Điều đáng khích lệ là, bên cạnh quan điểm cho rằng Đức Phật tự mình tuyên bố khi vừa Đản sanh, thì còn có nhiều tư liệu làm bằng chứng để củng cố cho quan điểm: Trời, người đã xưng tán khi thái tử vừa giáng trần.

3. TUYÊN NGÔN ĐẢN SANH DO TRỜI, NGƯỜI XƯNG TÁN

Khi thái tử vừa giáng trần, đã xuất hiện những dấu hiệu của một bậc Đại nhân (Mahāpurisa)²². Với khả năng của mình, nhiều vị Trời, và cả nhiều nhà tướng số, đã dùng những vần kệ xưng tán, có nội dung tương tự như Tuyên ngôn Đức Phật đản sanh nêu trên.

Sự kiện Trời, người xưng tán khi thái tử vừa ra đời xuất hiện trong nguồn kinh điển được xem là sớm nhất, đó là kinh Tập (Sutta Nipāta).

3.1. Kinh Nālaka (Sn.131)

Kinh Nalaka là một bài kinh nằm trong kinh Tập, thuộc Tiểu Bộ. Bài kinh ghi nhận về trường hợp ẩn sĩ A-tư à (Asita) đoán tướng cho Thái tử khi vừa mới sanh r Trong lúc đó, ẩn sĩ A-tư-đà thấy chư Thiên vui mừng liền hỏi duyên cớ, thì được chư Thiên trả lời bằng những vần kệ:

683. Tại xứ Lâm-tỳ-ni

Trong làng các Thích-ca,

Có sanh vị Bồ-tát

Báu tối thắng, vô tỷ.

Ngài sanh, đem an lạc

Hạnh phúc cho loài người,

Do vậy chúng tôi mừng

Tâm vô cùng hoan hỷ.

Ngài, chúng sanh tối thượng

Ngài, loài người tối thắng,

Bậc Ngưu Vương loài người

Thượng Thủ mọi sanh loại.

Ngài sẽ chuyển Pháp luân,

Trong khu rừng ẩn sĩ,

Rống tiếng rống sư tử,

Hùng mạnh, nhiếp loài thứ²³.

Và trong câu kệ tiếp theo, câu 690, cũng trong bài kinh này, một vị ấn sĩ bện tóc, tên Kanhasiri²⁴ khi thấy những quý tướng của thái tử, đã tiếp tục thốt lên rằng:

Vị này bậc Vô thượng,

"Tối thượng loài hai chân"²⁵

Bên cạnh việc các vị tướng số thay nhau xưng tán được ghi nhận trong trong kinh Tập, thì còn có các vị Trời, thần ca ngợi, được tìm thấy trong tác phẩm Nidānakathā.

3.2. Tác phẩm Nidānakathā

Mặc dù chứa đựng nhiều yếu tố thần thoại khi mô tả Bố-tát Đản sanh, tác phẩm Nidanakathā cũng khá công bằng khi ghi nhận đã có nhiều vị thần linh và loài người xưng tán:

Khi Bố-tát rời khỏi tay mọi người, Ngài đứng thẳng trên mặt đất, nhìn về hướng Đông trước mặt Ngài có muôn ngàn thế giới trải rộng. Các thân linh và loài người dâng cúng Ngài hương liệu, tràng hoa... và nói:

- Thưa Đại nhân, ở đây không có ai bằng Ngài và chắc chắn không có ai hơn Ngài cả²⁶ 6! (Mahāpurisa idha tumhehi sadiso añño n' atthi, kut' ettha uttaritaro)²⁷.

Như vậy, bản kinh Nalaka và cả văn bản Nidanakathā đều ghi nhận rằng, khi thái tử Đản sanh, chư Thiên và nhân loại đã ca tụng Ngài là một bậc thầy của cả Trời người, tối tôn trong mọi sanh loại. Ở đây, điều đặc biệt quan trọng là, tuyên ngôn này không phải do Ngài nói ra, mà được chư Thiên và nhân loại đúc kết thành, dựa trên những dấu hiệu phi ngôn ngữ, xuất phát từ nhân cách trác việt lúc Đản sanh của Ngà1.

4. NHẬN ĐỊNH

Đức Phật Thích Ca là đấng đã khai sinh ra đạo Phật. Ngài chỉ có một và sự Đản sanh của Ngài cũng chỉ có một lần. Tuy nhiên, do biển thiên của lịch sử, do sự giao thoa văn hóa, do tác động của quá trình luận giải kinh điển, do ảnh hưởng của quan điểm tông phái... đã tạo nên tính phong phú, sinh động xoay quanh câu chuyện Đản sanh của Ngài.

Hai truyền thống kinh điển Bắc truyền và Nam truyền đều ghi nhận rằng, bối cảnh ra đời của Đức Phật rất đặc thù, vì có những dấu hiệu báo trước sự xuất hiện của một nhân cách lớn. Đây cũng là điều thường thấy trong lịch sử xuất hiện của các bậc vĩ nhân trên thế giới nói chung. Vĩ nhân thì thường gắn với nhiều điều kỳ đặc và huyền thoại. Đó cũng là cơ sở để lý giải cho sự kiện, khi vừa xuất hiện, thái tử đã long trọng tuyên ngôn: Ta là đấng tối tôn trên toàn thế giới (Aggo "ham asmi lokassā).

Công tâm mà nhìn nhận, ngay từ khi ra đời, thái tử đã có những dấu hiệu của một bậc Đại nhân (Mahāpurisa). Với dấu hiệu đó, cộng với những biểu hiện lúc sơ sinh, đã làm cho chư Thiên và các vị tướng số đều có chung một nhận định: Ngài là bậc Thầy của Trời, Người. Đây là tuyên ngôn không phải do Ngài nói ra, mà do những dâu hiệu từ nhân cách buổi đầu của Ngài bộc lộ. Điều này phù hợp với truyền thống cổ xưa của Ấn Độ, có thể tìm thấy trong hiện thực lịch sử, và dễ hình dung trong cách hiểu của người thời nay.

Có thể còn vài điểm bất đồng trong quan niệm về Tuyên ngôn Đản sanh, do chính Đức Phật lập ngôn hay do tha nhân tuyên thuyết. Tuy nhiên, có một sự thực mà tất cả chúng ta đều ghi nhận rằng, Ngài đã từng tuyên bố: Giữa thế giới Nhơn, Thiên, không có ai bằng Ta²⁸ (Sadevakas-mim lokasmim, natthi me patipuggalo). Vấn đề là, Ngài đã tuyên bố điều này sau khi vừa thành Phật, và chân lý này văng bóng mọi sự tranh cãi, cũng như luôn đúng trong mọi khoảng không-thời gian.

NGHIÊN CỨU VỀ NGÀY, THÁNG THÀNH ĐẠO CỦA ĐỨC PHẬT

Cho dù da thịt, gân, xương trở nên khô cằn, máu trong thân này dẫu có cạn kiệt, nhưng nếu không đạt Đạo, Ta quyết không rời chỗ này.

(Kāmaṁ taco ca nahāru ca aṭṭhi ca avasussatu, upasussatu sarīre maṁsalohitaṁ, natv-eva sammāsambodhiṁ appatvā imaṁ pallaṁkaṁ bhindissāmītī)¹.

Theo Phật giáo Nam truyền, ngày Đản sanh, Thành đạo và nhập Niết-bàn của Đức Phật đều diễn ra vào ngày trăng tròn tháng Vesākha; với Phật giáo Bắc truyền, ngày Thành đạo diễn ra vào ngày mùng 8 tháng 12 âm lịch. Trong ngày hôm nay, thời gian tố chức sự kiện Đức Phật thành đạo đã được mặc định như trên, và đã mang tính phổ biến trong hai truyền thống Phật giáo.

Tuy nhiên, trước khát vọng hướng về chân lý của thực tại khách quan, thì việc tìm hiêu cơ sở triết lý và hiện thực lịch sử liên quan đến thời gian Đức Phật thành đạo, cũng là một trong những nhu cầu quan thiết của nhân loại nói chung và người con Phật nói riêng.

Trong tinh thần đó, chúng tôi sẽ lần lượt khảo sát thứ tịch từ Hán tạng cho đến Nikāya liên quan đến ngày, tháng thành đạo của Đức Phật, nhằm góp phần làm sáng tỏ thêm về sự kiện quan trọng này.

1. NGÀY, THÁNG THÀNH ĐẠO CỦA ĐỨC PHẬT THEO HÁN TẠNG

1.1. Cơ sở Kinh, Luật

Trong Kinh, Luật Hán tạng, có hai quan niệm về ngày, tháng thành đạo của Đức Phật. Bao gồm, ngày mùng 8 tháng 2 và ngày mùng 8 tháng 4.

+ Ngày mùng 8 tháng 2, gồm có các kinh, luật sau: - Kinh Trường-a-hàm, do ngài Phật-đà-da-xá và Trúc Phật Niệm dịch vào năm² 4132.

- Kinh Quá Khứ Hiện Tại Nhân Quả do ngài Cầu-na-bạt-đà-la (394-468) dịch³.

- Tát-bà-đa-tỳ-ni-Tỳ-bà-sa, mất tên người dịch, phụ vào dịch phẩm nhà Tần*.

+ Ngày mùng 8 tháng 4, gồm có các kinh sau:

- Kinh Phật bát Nê-hoàn do Sa-môn Bạch Pháp Tổ dịch vào thời Tây Tấn (266-316)⁴.

- Kinh Bát Nê-hoàn, không ghi tên người dịch, phụ vào dịch phẩm thời Đông Tấn (317-420)⁵.

- Kinh Phật thuyết Ma-ha-sát-đầu do Sa-môn Thích Thánh Kiên dịch vào thời Tây Tần (385-431)⁶.

Trong sáu nguồn kinh, luật nêu trên không đề cập đến ngày mùng 8 tháng 12. Vậy, thực chất ngày thành đạo của Đức Phật mà Phật giáo Bắc truyền hiện đang tổ chức dựa trên cơ sở nào?

1.2. Cơ sở luận thư về ngày Đức Phật thành đạo mùng 8 tháng 12

Một trong những tài liệu quan trọng trong sinh hoạt thiền môn của Phật giáo Bắc truyền là tác phẩm Bách Trượng thanh quy. Bách Trượng thanh quy do ngài Bách Trượng Hoài Hải (720-784) biên soạn vào thời nhà Đường để làm cương lĩnh sinh hoạt cho người xuất gia. Trải qua chiến loạn ở Trung Hoa nhiều thời kỳ, tác phẩm Bách Trượng thanh quy đã bị thất lạc, nhưng những nội dung chính của tác phẩm đã được một số bộ sách cũng như các bản thanh quy khác thu lục, giữ gìn. Mãi đến năm đầu của niên hiệu Chí Nguyên (1335) thời nhà Nguyên, cháu nối dòng đời thứ 18 của Tổ Bách Trượng là thiền sư Đức Huy dựa trên di cảo của ngài Bách Trượng trong các bộ thanh quy hiện hành mà biên soạn thành Sắc tu Bách Trượng thanh quy⁷.

Theo Sắc tu Bách Trượng thanh quy, quyển 2, cho rằng ngày Đức Phật thành đạo là ngày mùng 8 tháng 12 (臘月八日). Tác phẩm không nêu rõ dựa trên cơ sở tư liệu nào để ngài Bách Trượng, hoặc ngài Đức Huy cho rằng, ngày mùng 8 tháng 12 là ngày Đức Phật thành đạo, mà chỉ trình bày cách thức tổ chức và nội dung nghi lễ. Đây là một thiếu sót đáng tiếc.

Sau nỗ lực khảo sát thư tịch Hán tạng, chúng tôi đã phát hiện ra rằng, nguồn gốc ngày lễ Đức Phật thành đạo mùng 8 tháng 12 xuất hiện trong văn bản khá sớm, vào khoảng thế kỷ VI, hiện được thu lục trong Đại tạng kinh chữ Hán, tập 46, với tên gọi là Nam Nhạc Tư Đại Thiền Sư phát thệ nguyện văn⁸.

Tác phẩm Nam Nhạc Tư Đại Thiền Sư phát thệ nguyện văn do ngài Nam Nhạc Tuệ Tư (515-577), vị cao tăng ở thời đại Nam-Bắc triều, là vị Tố thứ ba của tông Thiên Thai⁹, soạn vào đời nhà Trần (557-589). Nội dung bản văn nói về việc phát tâm Bồ-đề trong quá trình cầu đạo của tác giả. Đặc biệt, đầu bản văn, ngài Tuệ Tư đã khẳng định, Đức Phật thành đạo vào ngày mùng 8 tháng 12 năm Quý Mùi, lúc Ngài 30 tuổi¹⁰.

Từ quan điểm của ngài Tuệ Tư và quan điểm của ngài Bách Trượng, qua sự chuẩn thuận và hoằng dương của các vị quân vương hộ pháp, truyền thống Phật giáo Bắc truyền đã từng bước chấp nhận và sử dụng ngày mùng 8 tháng 12 làm ngày Đức Phật thành đạo cho đến hôm nay.

Xem ra, từ quan điểm đề xuất của hai vị cao tăng có nhiều đóng góp trong lịch sử Phật giáo, đã từng bước định hình nên ngày lễ Đức Phật thành đạo mang tính thống nhất của Phật giáo Bắc truyền. Ở đây, việc xét xem quan điểm đề xuất của hai vị cao tăng này có dựa trên nền tảng kinh điền hay không, đó là điều mà chúng ta cần đối chiếu, xem xét.

1.3. Đánh giá về các nguồn tư liệu Hán tạng

Trước hết, về quan điểm Đức Phật thành đạo vào ngày mùng 8 tháng 2 ở kinh Trường A-hàm, kinh Quá khứ Hiện tại nhân quả và luật của bộ phái Tát-bà-đa; các vị cao tăng khi phiên dịch kinh, luật đã giữ nguyên ngày tháng theo truyền thống Ấn Độ. Theo tư liệu Phật giáo Nam truyền, Đức Phật thành đạo vào tháng Vesākha. Ngài Huyền Tráng trong Đại Đường Tây Vức ký đã phiên âm Vesākha là Phệ-xá-khư (吠舍佉). Theo lịch pháp Ấn Độ, Phệ-xá-khư là tháng thứ hai trong 12 tháng¹¹. Như vậy, khi kinh văn Hán tạng cho rằng, Đức Phật thành đạo vào ngày mùng 8 tháng 2 là dựa trên lịch pháp của Ân Độ.

Thứ hai, các bản kinh như Phật bát Nê-hoàn, kinh Bát Nê-hoàn và kinh Ma-ha-sát-đầu cho rằng Đức Phật thành đạo vào ngày mùng 8 tháng 4, thì có thể các nhà phiên dịch đã chuyển đổi thời gian sang hệ lịch pháp của Trung Hoa lúc bấy giờ. Theo khảo sát, lịch pháp Trung Hoa trong thời phong kiến đã nhiều lần thay đổi. Đến thời Đường Huyền Tông (685-762), nhằm bố chính những khiếm khuyết từ các bộ lịch pháp trước đó, vào niên hiệu Khai Nguyên năm thứ chín (712), Đường Huyền Tông đã phụng thỉnh thiền sư Nhất Hạnh (683-727)¹² soạn Đại Diễn lịch (K(7)¹³, gồm 52 quyển¹⁴. Chính vì vậy, sự chuyển đổi về ngày tháng trong những dịch phẩm kinh điển vừa nêu chỉ mang tính tương đối, vì cơ sở lịch pháp Trung Hoa dùng để tham chiếu trong thời kỳ này chưa đồng bộ và nhất quán.

Thứ ba, cả sáu nguồn kinh điển Hán tạng nêu trên đều không đề cập đến ngày mùng 8 tháng 12, ngày Đức Phật thành đạo. Vậy, dựa trên cơ sở nào để ngài Tuệ Tư và ngài Bách Trượng xác quyết Đức Phật thành đạo vào ngày mùng 8 tháng 12?

Theo Đại Tống Tăng sử lược của ngài Tán Ninh (919- 1002)¹⁵, căn cứ vào lịch pháp của nhà Châu (E)F¹⁶), thì tháng 2 ở Ấn Độ tương đương tháng 12 ở Trung Quốc¹⁷. Trong tác phẩm Chiết nghi luận của ngài Tử Thành, tức Tỳ-kheo Sư Tử, cũng khẳng định điều tương tự¹⁸.

Như vậy, qua sự chuyển đổi lịch pháp, các vị cao tăng của Phật giáo Bắc truyền đã xác quyết ngày Đức Phật thành đạo nhằm ngày mùng 8 tháng 12 âm lịch. Quan điểm này căn cứ vào kinh Du hành trong Trường A-hàm, và những bản kinh tương đương, xác tín ngày Đức Phật thành đạo là ngày mùng 8 tháng 2 theo lịch pháp Ân Độ.

Nếu tính khởi đầu từ thời ngài Tuệ Tư (515-577), thì truyền thống tổ chức lễ hội Đức Phật thành đạo vào ngày mùng 8 tháng 12 đã gần 1.500 năm. Với chiều dài lịch sử đó, phải chăng đây cũng là ngày Đức Phật thành đạo được các truyền thống Phật giáo khác công nhận và thừa hành? Nghi vấn này sẽ được làm rõ khi khảo sát về ngày thành đạo của Đức Phật qua Kinh tạng Nikāya.

2. NGÀY, THÁNG ĐỨC PHẬT THÀNH ĐẠO THEO KINH TẠNG NIKĀYA

2.1. Cơ sở tư liệu

Có nhiều bản kinh trong 5 bộ Nikāya tuy ghi nhận về lịch sử cuộc đời Đức Phật, nhưng không đề cập chi tiết về ngày, tháng thành đạo. Có thể nói, lịch sử Đức Phật nói chung và chi tiết về ngày thành đạo nói riêng theo quan điểm Phật giáo Nam truyền, có thể tìm thấy trong hai nguồn tư liệu chính, đó là tác phẩm Nidanakath và Mahavamsa.

Theo tác phẩm Nidanakathā, sau khi thọ dụng bát cháo sữa từ nàng Sujata vào ngày trăng tròn tháng Vesākha (Visakhapunnamaya)¹⁹, Bồ-tát Siddhattha đã thiền tọa dưới gốc cây Bồ-đề (Bodhirukkha)²⁰, hàng phục ma quân và chứng thành Phật quả (Buddhabhutassa)²¹.

Theo tác phẩm Mahavamsa (Mhv.I,12), tại Ưu-lâu-tần-loa (Uruvela) thuộc vương quốc Ma-kiệt-đà (Magadha), dưới gốc cây Bô-đề (Bodhimula), bậc Đại sĩ (Mahamuni) đã chứng đạt quả vị Toàn giác tối thắng (patto sambodhimuttamam) vào ngày trăng tròn tháng Vesākha (Visakhapunnamāyam)²².

Như vậy, cả Nidānakathā và Mahavamsa đều ghi nhận Đức Phật thành đạo vào ngày trăng tròn tháng Vesakha. Với sự khẳng định quan trọng như vậy, thì việc thẩm sát về nguồn gốc, cũng như các khía cạnh liên quan của hai tác phẩm này là những yêu cầu quan thiết.

2.2. Thẩm định về hai nguồn tư liệu Nikāya

Trước hết, Nidānakathā là một văn bản nằm phía trước tập truyện tiền thân Đức Phật (Jataka). Theo T.W. Rhys Davids, tác phâm Nidanakathā được xem như một đề dẫn về lịch sử Đức Phật (Buddhavamsa)²³. Theo tác giả Oskar von Hinüber, Nidanakatha là tư liệu quan trọng nhất về lịch sử Đức Phật của Phật giáo Theravāda²⁴. Với tác giả Hajime Nakamura (1912-1999), thì Nidanakath là một nguồn tư liệu quan trọng không thể thiếu để ông viết nên tác phẩm Đức Phật Gotama: một tiêu sử căn cứ vào những bản kinh uy tín nhất²⁵. Do vậy có thể thấy, nghiên cứu về lịch sử Đức Phật thì không thế không tham khảo văn bản Nidanakathā. Cũng theo tác giả Hajime Nakamura, tác phẩm Nidānakathā được cho là của ngài Buddhaghosa ở thế kỷ V²⁶. Quan điểm này hiện vẫn chưa được khảo chứng.

Theo nội dung được chuyển tải trong Nidānakathā, thì Bồ-tát đã thọ dụng món cháo sữa (khia) do nàng mục nữ Sujāta hiến cúng vào ngày trăng tròn tháng Vesākha (Visakhapunnamaya). Sau đó, Bồ-tát phải trải qua bảy lần bảy ngày, tức 49 ngày dưới cội Bô-đê mới chứng thành Phật quả. (Buddhabhūtassa sattasattāhaṁ bodhimande vasantassa ekunapaññasa divasani²⁷). Bốn mươi chín ngày đã gần hai tháng. Do vậy, theo logic nội tại từ tác phẩm Nidanakathā, thì thời điểm thành đạo của Đức Phật đã không nằm trong tháng Vesākha!

Kế đến, tác phẩm Mahavamsa do Tôn giả Mahānāma biên soạn vào cuối thế kỷ V đầu thế kỷ VF²⁸. Nội dung của tác phẩm đề cập đến lịch sử của Sri Lanka và Phật giáo, là tư liệu quý hiếm về lịch sử Phật giáo trong giai đoạn này. Tuy nhiên, do tác phẩm trộn lẫn giữa huyền thoại và hiện thực lịch sử, nên cần phải tham chiếu nhiều tài liệu liên quan khi cần xác tín một dữ kiện nào đó.

Sự trộn lẫn giữa yếu tố huyền thoại và hiện thực trong tác phẩm Mahavamsa, theo tác giả Douglas Bullis trong tác phâm Mahavamsa: The great chronicle of Sri Lanka, là thủ pháp biên soạn của ngài Mahānāma, nhằm hóa giải xung đột giữa truyền thống Theravāda cổ điển và lý tưởng Bồ-tát, trong giáo nghĩa Mahāyāna đang diễn ra trong thời đại của ngài Mahānāma²⁹.

Ở đây, tác phẩm Mahavamsa đã khẳng định Đức Phật thành đạo vào ngày trăng tròn tháng Vesākha có phần giống như câu chuyện được ghi lại trong tác phẩm Nidānakathā. Phải chăng, trong quá trình biên soạn, Tôn giả Mahānāma đã kế thừa tư liệu từ Nidānakathā? Điều này hiện vẫn 3, tác phẩm Mahavamsa đã kế thừa nhiều nguồn sử liệu, trong đó có tác phẩm Dipavamsa.

Theo tác phẩm Nidanakathā đã được khảo chứng ở trên, thì Đức Phật thành đạo không nằm trong tháng Vesākha. Thế nhưng ở Mahavamsa vẫn khẳng định Đức Phật thành đạo vào ngày trăng tròn tháng Vesākha, xuất hiện trong một câu đơn lập, và không có tư liệu liên quan để bổ trợ thông tin. Đây cũng là một tồn nghi theo quan điểm của chúng tôi.

Mặc dù vậy, khách quan mà nhìn nhận, sự khẳng định về ngày thành đạo của Đức Phật trong tác phẩm Mahavamsa ở thế kỷ VI, cũng tương tự như ghi chép của ngài Huyền Tráng (602-664) ở thế kỷ VII. Cụ thể là, theo tác phẩm Đại Đường Tây Vức ký, quyển 8, ghi rằng: Thượng tọa bộ cho rằng Như Lai thành Đẵng Chánh Giác vào ngày 15 nửa tháng sau của tháng Phệ-xá-khư, tương đương ngày 15 tháng 3 ở Trung Hoa vậy.

Nếu căn cứ vào niên đại của văn bản này, thì truyền thống Đức Phật thành đạo vào ngày trăng tròn tháng Vesākha của Phật giáo Nam truyền cũng có lịch sử gần 1.500 năm, cũng gần bằng với khoảng thời gian mà Phật giáo Bắc truyền tổ chức, vào ngày mùng 8 tháng 12 ở thời ngài Tuệ Tư (515-577), mà chúng tôi đã nêu dẫn.

Như vậy, theo những khảo chứng trên, cả Phật giáo Bắc truyền và Nam truyền đều tổ chức ngày lễ Thành đạo vào những thời điểm khác nhau trong năm và đã có lịch sử gần 1.500 năm. Thử hỏi, trong hai truyền thống đó, thì truyền thống nào gần với hiện thực lịch sử?

Ở đây, chúng tôi không có tham vọng làm sáng tỏ hoàn toàn câu hỏi này, mà sẽ cố gắng minh định ngày thành đạo của Đức Phật, dựa trên những sự kiện liên quan đến thời điểm Đức Phật thành đạo, được cả hai truyền thống Phật giáo công nhận. Và, một trong những cơ sở khảo sát của chúng tôi, đó chính là sự kiện Đức Phật thọ nhận bó cỏ Kusa trải làm tòa ngồi suốt 49 ngày đến khi Ngài thành đạo.

3. TỪ BÓ CỎ KUSA ĐẾN THỜI GIAN ĐỨC PHẬT THÀNH ĐẠO

Kusa là một loại cỏ thiêng trong văn hóa Ấn Độ, được Ân giáo, Phật giáo và nhiều ngành y khoa tin dùng, từ ngàn xưa và ngay cả hôm nay. Cỏ Kusa có nhiều tên gọi tùy theo địa phương, mọc ở nhiều quốc gia nhiệt đới trên thế giới trong đó có Ân Độ, Nepal.

3.1. Cỏ Kusa trong Ấn giáo và trong kinh điển Phật giáo

Cỏ Kusa có mặt trong kinh văn Ấn Độ cổ đại, cụ thể là trong tác phẩm Rig-Veda, trong Atharva-Veda và cả trong luật Manu (II.75)³⁰. Tác phâm Atharva-Veda đã dành nhiều đoạn (AV,XIX.32.3), (AV.XIX.33.1) ca tụng loại cỏ thiêng này:

Ôi Kusa, cội nguồn của ngươi thì trên Thiên giới, nhưng đã sống vững chãi ngay cõi đất này³¹ ... là vua giữa các loại cỏ cây³² .

Cỏ Kusa còn được các nhà khố tu Ân giáo sử dụng làm áo mặc (kusacirampi) hoặc trải làm tòa ngồi³³, là phẩm vật quan trọng không thế thiêu trong nghi lễ của Bà-la-môn giáo. Đoạn kinh Tăng Chi đã ghi nhận điều này:

Lúc bấy giờ, Bà-la-môn Janussoni, nhân ngày trai giới Uposatha, sau khi gội đầu và mặc đôi áo lụa mới, tay cầm nắm cỏ kusa ướt, đứng không xa Thế Tôn bao nhiêu. Thế Tôn thấy Bà-la-môn Janussoni, nhân ngày trai giới Uposatha, sau khi gội đầu và mặc đôi áo lụa mới, tay cầm nắm cỏ kusa ướt, đứng một bên không xa bao nhiêu, thấy vậy liền nói với Bà-la-môn Janussoni:

- Này Bà-la-môn, nhân ngày trai giới Uposatha, Ông gội đầu, mặc đôi áo lụa mới, tay cầm nắm cỏ kusa ướt, đứng một bên để làm gì? Có phải hôm nay là ngày của gia đình Bà-la-môn?

- Thưa Tôn giả Gotama, hôm nay là ngày xuất ly của gia đình Bà-la-môn.

- Này Bà-la-môn, như thế nào là ngày xuất ly của các Bà-la-môn?

- Ở đây, thưa Tôn giả Gotama, các Bà-la-môn nhân ngày trai giới Uposatha gội đầu, mặc đôi áo lụa mới, thoa sàn nhà với phân bò ướt, trải với cỏ kusa xanh, và nằm xuống giữa đống cát và nhà lửa. Đêm ấy họ dậy ba lần, chắp tay đảnh lễ ngọn lửa và nói: "Chúng tôi đi xuống đến Tôn giả". Rồi họ đốt lửa với nhiều thục tô, và sanh tô, và sau khi đêm ấy đã qua, họ cúng dường các Bà-la-môn với các món ăn thù diệu, loại cứng và loại mềm. Như vậy, thưa Tôn giả Gotama, là lễ đi xuống của các Bà-la-môn³⁴.

Cỏ Kusa có mặt trong cả 5 bộ Nikāya, nhằm chỉ cho một loại cỏ với hai cạnh bên sắc bén, có thể làm đứt tay (Dhp.311), hoặc dễ bị giật đứt (S.iii, 137), hoặc dùng làm áo mặc (D.i, 166; M.ii,162), hoặc dùng để xâu cá (Ít,67)... Đặc biệt, trong lịch sử Đức Phật, cỏ Kusa là một trong những bằng chứng quan trọng, liên quan đến thời điểm thành đạo của Đức Thế Tôn.

3.2. Thiền tòa bằng cỏ Kusa

Thèo Nidānakathā, sau khi thọ dụng bát cháo sữa của nàng mục nữ Sujata, Bồ-tát Siddhattha đã lên đường hướng đến cội Bồ-đề. Trên đường đi, gặp chàng thanh niên tên là Sotthiyo đang gánh cỏ đem bán (tinaharaka), sau khi nhận biết (ñatva) Ngài là một bậc Đại nhân (mahāpurisa), nên anh ta đã cúng dường tám bó cỏ. Bồ-tát nhận cỏ và đi về cây Bồ-đề. Sau khi cân nhắc phương hướng, Ngài đã trải cỏ làm tòa dưới gốc Bồ-đề và dũng mãnh phát nguyện: "Cho dù da thịt, gân, xương trở nên khô cằn, máu trong thân này dẫu có cạn kiệt, nhưng nếu không đạt đạo³⁵, Ta quyết không rời chỗ này". (Kamam taco ca nahāru ca atthi ca avasussatu, upasussatu sarire mamsalohitam, na tv-eva sammāsambodhim appatva imam pallamkam bhindissamiti³⁶). Đại nguyện này của Bồ-tát cũng được luận Đại trí độ ghi nhận: "Ta nguyện thiền tọa tại đây đến khi chứng đạt Nhất thiết trí. Nếu chưa chứng Nhất thiết trí, Ta quyết không rời chỗ này”（要不破此結加趺坐³⁷，成一切智；不得 473

Ở đây, trong bản văn Nidānakathā chỉ ghi nhận người thanh niên cắt cỏ tên là Cát Tường (Sotthiyo) đã dâng cúng tám bó cỏ (attha tinamutthiyo adāsi) cho Bồ-tát. Theo Từ điển Pali-English của PTS³⁸, Sotthi có nghĩa an lành, an lạc, cũng có nghĩa là cát tường (well-being, safety), ngôn ngữ Sanskrit ghi là Svasti, cũng mang ý nghĩa tương tự³⁹.

Kinh điển Hán tạng ghi nhận về loại cỏ này rất sớm. Chẳng hạn, trong kinh Tu hành bốn khởi, do Khang Mạnh Tường dịch vào năm⁴⁰ 19740, ghi rằng, khi Bồ-tát hỏi chàng thanh niên đó tên gì, thì chàng ta đáp rằng: Tên con là Cát Tường, con cắt cỏ Cát tường⁴¹. Ngài Huyền Tráng cũng xác tín sự kiện Bồ-tát thọ nhận cỏ Cát tường trong Đại Đường Tây Vức ký⁴². Ngài Nghĩa Tịnh trong Căn bản Thuyết Nhất thiết hữu bộ Tỳ-nại-da xuất gia sự⁴³ cũng ghi nhận loại cỏ Cát tường.

Trở lại từ nguyên Sotthi trong Nidānakathā, từ này đã được các nhà dịch thuật Hán tạng phiên âm thành Cô-thi-thảo（姑尸草⁴⁴）“ và ciing gọi là Cát tường（言吉祥也）. Theo Phật học Đại từ điển của Đinh Phúc Bảo thì Cô-thi-thảo (姑尸草) được dịch là cỏ Cát tường, Cô-thi (姑尸) chính là Kusa⁴⁵.

Từ những khảo chứng nêu trên, đã xác tín rằng, Đức Phật thọ nhận cỏ Kusa từ một người cắt cỏ và trải làm thiền tòa. Sau 49 ngày miên mật thiên định trên thảm cỏ Kusa, Ngài đã giác ngộ viên mãn. Chính vì vậy, theo chúng tôi, việc tìm hiểu thời gian sinh trưởng của cỏ Kusa trong điều kiện tự nhiên, sẽ góp phần làm sáng tỏ thời gian thành đạo của Đức Phật.

3.3. Điều kiện sinh trưởng của cỏ Kusa và thời gian Đức Phật thành đạo

Cỏ Kusa còn có tên gọi là cỏ Darbha theo Ân giáo⁴⁶, hiện vẫn được dùng làm nệm để ngồi thiền (Kusa mat) và làm nhẫn để đeo (Kusa ring) trong nghi lễ tôn giáo ở Ấn Đột⁴⁷. Các vật dụng bằng cỏ Kusa mãi đến ngày hôm nay vẫn được chế tạo, mua bán giao dịch, có thể tìm thấy trên website thương mại toàn cầu ebay.in. Theo tạp chí Lịch sử khoa học Ấn Độ (Indian Journal of History of Science), cỏ Kusa có danh pháp khoa học là Desmostachya Bipinnatat⁴⁸. Theo tạp chí Quản lý môi trường sinh thái và chăn thả (Rangeland Ecology & Management)⁴⁹, Kusa là loại cỏ lưu niên, được phát hiện sống rải rác ở nhiều nơi, từ Sudanian, Bắc Phi, Trung Đông, Trung Á, Pakistan và cả Ấn Độ. Trong nông nghiệp, Kusa được xem như một loài cỏ dại, có khả năng chịu mặn cao. Thân rễ của cây phát triển mạnh sau mùa mưa (after monsoon rains), cây trưởng thành, ra hoa và kết trái từ tháng Sáu cho đến tháng Mười.

Trong điều kiện tự nhiên ở Ấn Độ ngày nay, cỏ Kusa thường sống những vùng trũng, thấp và dọc hai bờ sông. Thuở xưa cũng vậy, kinh Tương Ưng (S.iii,137) ghi nhận cỏ Kusa mọc hai bên bờ sông. Thực tế này giống với trường hợp thanh niên Sotthiyo cắt cỏ Kusa bên bờ sông Niranjana.

Ở đây, theo nghiên cứu của các nhà khoa học trong bài viết liên quan đến cỏ Kusa ở tạp chí Quản lý môi trường sinh thái và chăn thả ở trên, thì cỏ Kusa ra hoa và trưởng thành từ tháng Sáu cho đến tháng Mười, sau mùa mưa.

Trong khi đó, ở Ấn Độ có hai mùa mưa, mùa mưa Tẩy nam và mùa mưa Đông bắc. Theo tác giả Sulochana Gadgil, ở Trung tâm khí quyển và khoa học đại dương, thuộc Viện Khoa học Ấn Độ, thì mùa mưa Tây nam là mùa mưa chính, diễn ra trên phần lớn lãnh thổ của Ấn Độ, từ tháng 6 đến tháng⁵⁰.

Từ điều kiện sinh trưởng của cỏ Kusa và điều kiện thời tiết ở Ấn Độ như đã trình bày, thì thời điểm thích hợp để chàng thanh niên Sotthiyo thu hoạch cỏ Kusa thương phẩm để đem bán (tinaharaka), không thể diễn ra sớm hơn tháng 6 Tây lịch. Như vậy, thời điểm thích hợp đề Đức Phật nhận tám bó cỏ Kusa làm thiên tòa vào khoảng tháng 10. Sau đó, Ngài đã thiền tọa bốn mươi chín ngày, tức gần hai tháng.

Nếu lịch sử Phật giáo Bắc truyền và Nam truyền đều ghi nhận thời gian Bồ-tát thiền định là 49 ngày; nếu cả hai truyền thống Phật giáo đều công nhận Bồ-tát dùng cỏ Kusa để làm thiền tòa, thì thời gian Đức Phật thành đạo hợp lý sẽ diễn ra trong mùa đông, nếu nói chính xác hơn vào khoảng tháng 12 dương lịch.

4. NHẬN ĐỊNH

Với Phật giáo nói chung, ngày Thành đạo của Đức Phật là một ngày lễ quan trọng và thiêng liêng. Vì nếu không có ngày Thành đạo của Đức Phật, thì sẽ không có ngày Đản sanh cũng như nhập Niết-bàn. Với ý nghĩa đó, ngày Đức Phật thành đạo cũng là ngày Phật đản sanh: ngày xuất hiện một vị Phật trên đời. Nhận thức rõ về điều này và tổ chức sự kiện đúng với tầm mức là việc làm có ý nghĩa thiết thực.

Từ thực tế, lễ Đức Phật thành đạo đã được hai truyền thống Phật giáo, Bắc truyền và Nam truyền tổ chức vào hai thời điểm khác nhau trong năm và đã có lịch sử gần 1.500 năm. Việc tổ chức lễ hội thành đạo ở mỗi truyền thống Phật giáo chứa đựng những giá trị đặc thù, và đã trở thành nét văn hóa riêng có.

Từ khảo chứng về điều kiện sinh trưởng của cỏ Kusa và thời tiết Ấn Độ ở trên cho thấy, Đức Phật thành đạo trong mùa đông ở Ấn Độ, vào khoảng tháng 12 Tây lịch. Các dữ kiện liên quan đến thời điểm thành đạo của Đức Phật đã củng cố và bổ trợ cho quan điểm này. Cụ thể, khi những con sông ở Ấn Độ cạn nước vào mùa đông như sông Niranjana, thì Bồ-tát mới dễ dàng lội qua, như cổ thư Tây Tạng đã chỉ rõ⁵¹, và phù hợp với thực tế lịch sử ngày nay. Không những vậy, thời điểm Đức Phật thành đạo cũng là thời gian khô ráo, vì suốt gần hai tháng, thời tiết rất thuận lợi để Bồ-tát thiền định ngoài trời dưới gốc cây Bồ-đề.

Từ những đối khảo đã chỉ ra, thời gian tổ chức lễ thành đạo của hai truyền thống Phật giáo nêu trên mang dấu ấn của chân lý quy ước (sammuti-sacca), vì căn cứ trên sự thống nhất và đồng thuận của nhiều giới và nhiều người, trong quá khứ, cũng như hiện tại. Việc vượt qua giới hạn của chân lý quy ước này, để vươn lên tầm nhận thức chân lý tuyệt đối về thực tại (paramattha-sacca), giúp cho người học Phật gặt hái nhiều thành tựu to lớn, và một trong số đó chính là thành tựu niềm tịnh tín bất động đối với Đức Phật - bậc vĩ nhân có thật trong cuộc đời này.