Biện Chính Phật Học — Tập II

1.2. Tính đa dạng của lịch pháp Ấn Độ

Hơn đâu hết, Ấn Độ là một trong số những quốc gia đầu tiên trên thế giới có những thành tựu to lớn trong lãnh vực thiên văn, mà cụ thế là lịch pháp. Cũng chính vì vậy, ngay từ thời cổ đại và thậm chí cho đến ngày nay, lịch pháp của đất nước Ấn Độ rất đa dạng và phong phú.

Trong tác phẩm Lịch pháp của Ấn Độ (The Calendars of India), Tiến sĩ Vinod K. Mishra cho rằng, trong lịch sử phát triển của mình, Ẩn Độ đã sử dụng rất nhiều loại lịch pháp như: âm lịch - căn cứ vào sự vận động của Mặt trăng trên quỹ đạo xung quanh trái đất, dương lịch - căn cứ vào sự vận động của trái đất trên quỹ đạo xung quanh Mặt trời và âm-dương lịch là sự kết hợp giữa âm lịch và dương lịch. Nên tảng cổ xưa của các loại lịch pháp Ấn Độ bắt nguồn từ triết hợc Vedas, và phần lớn các lễ hội tôn giáo đều sử dụng lịch âm (Lunnar calendar) làm cơ sở¹⁶.

Trong âm lịch, có hai hệ thống tính ngày trong tháng. Các tiểu bang thuộc khu vực phía Tây và Nam Ấn Độ như Gujarat, Maharashtra, Andra Pradesh... lấy ngày không có trăng (Amānta)¹⁷ làm ngày đầu tiên trong tháng (giống như cách tính lịch âm của người Việt), và một số bảng ở khu vực phía Bắc Ấn Độ như Bihar, Madhya Pradesh, Uttar Pradesh... chọn ngày trăng tròn (Pūrnimāta)¹⁸ làm ngày khởi đầu của tháng. Như vậy, trong cùng một tháng âm lịch, hai hệ thống lịch pháp này chênh lệch nhau 15 ngày. Ngày đầu tháng theo hệ thống lịch pháp này được xem là ngày giữa tháng của hệ thống lịch pháp kia. Hai cách tính âm lịch này hiện còn được sử dụng ở An Độ.

Kinh văn Vedas cũng cho rằng, một năm âm lịch có 360 ngày chia ra thành 12 tháng, và bình quân mỗi tháng có 30 ngày¹⁹. Một ngày được bắt đầu từ lúc Mặt trời mọc đến khi Mặt trời mọc trở lại vào ngày hôm sau; một tháng bắt đầu từ một ngày nhất định trong tháng, đến khi gặp lại ngày này của tháng kế tiếp; và một năm khởi đầu từ một mùa cho đến khi mùa này quay trở lại²⁰.

Do cùng tồn tại nhiều loại lịch pháp, thế nên khi cần xác định một sự kiện trong lịch sử Ấn Độ, cần phải tham chiếu loại lịch pháp đang được áp dụng trong khu vực đó, trong bối cảnh liên hệ với sự kiện đó. Chính vì vậy, để giúp các cơ quan công quyền trung ương nắm bắt kịp thời các lễ hội diễn ra trong năm, Chính phủ Ân Độ hàng năm đều cung cấp một phụ lục về danh sách các lễ hội²¹. Ở đây, vấn đề thử xác định tháng Vesākha theo chủ đề khảo cứu là một ví dụ điển hình.

- Theo lịch pháp Vedanga Jyotisa, một trong những văn bản sớm nhất về ngành thiên văn và chiêm tinh ở Ấn Độ, thì tháng Vesākha là tháng thứ 4 trong năm²².

- Theo dương lịch của Hindu (Hindu solar), tháng Vesakha là tháng đầu tiên trong năm²³.

- Theo lịch Nepali, tháng Vesakha, cũng còn gọi là tháng Baishakh, là tháng đầu tiên trong năm²⁴.

- Theo âm-dương lịch, hệ thống lịch pháp tổng hợp cả âm lịch và dương lịch của Hindu (Hindu luni-solar), tháng Vesākha là tháng thứ hai trong năm²⁵.

- Theo kinh Đạt-ma-đa-la-thiền do ngài Phật-đà-bạt-đà-la (359-429)²⁶ dịch vào thời Đông Tấn (317-420), cũng xác nhận rằng, tháng Bệ-xá-khư (陛舍佉) từ ngày 16 tháng đầu tiên, đến ngày 15 tháng thứ hai trong năm, theo lịch pháp Ân Độ²⁷.

- Theo ghi nhận của ngài Huyền Tráng (602-664) trong Đại Đường Tây Vức ký thì tháng Phệ-xa-khư (MalA) chính là tháng thứ 2 trong lịch pháp Ân Độ²⁸.

- Theo lịch quốc gia Án Độ ngày nay (Indian National Calendar). Lịch này căn cứ theo kỷ nguyên Saka, là một loại âm-dương lịch (Solar and lunar calendar)²⁹. Tháng Vesākha là tháng thứ hai, tương đương tháng 4-5 dương lịch.

Như vậy, tháng Vesākha trong 7 nguồn tư liệu về lịch pháp nêu trên, nhằm chỉ cho tháng đầu tiên, tháng thứ hai và tháng thứ tư trong 12 tháng của lịch pháp Ấn Độ, tùy vào mỗi hệ lịch pháp. Trong tất cả các hệ lịch pháp, thứ tự các tháng trong năm không thay đổi, nhưng mỗi hệ lịch pháp đều lấy tháng đầu tiên trong một năm khác nhau (âm-dương lịch lấy tháng Chaitra là tháng đầu tiên, dương lịch Ấn Độ và lịch Nepal thì khởi đầu một năm mới từ tháng Vesākha).

Do đó, xét riêng trong lịch pháp Ân Độ nói chung, nếu chỉ căn cứ vào tên gọi Vesākha thì chưa đủ cơ sở để khăng định đó là tháng thứ mấy trong 12 tháng. Điều này càng khó khăn hơn khi đối chiếu với các nguồn lịch pháp khác như dương lịch (Gregorian calendar), hoặc âm lịch Trung Quốc, hay âm lịch Việt Nam ngày nay.

Từ những khảo cứu về lịch pháp nêu trên, để đi tìm ngày và tháng Đức Phật nhập Niết-bàn, chúng tôi hạn chế sử dụng phương pháp đối chiếu lịch pháp, mà chủ yếu sử dụng các hệ quy chiếu khác, cụ thể như căn cứ vào tuổi thọ của Đức Phật, mùa hoa sala và điều kiện thời tiết làm cơ sở nghiên cứu.

Theo đó, ba vấn đề làm cơ sở nghiên cứu của chúng tôi được căn cứ vào kinh Đại bát Niết-bàn thuộc Trường Bộ. Những nội dung trong bản kinh này cũng được phát hiện trong kinh Du hành, và các kinh liên quan đến sự kiện Đức Phật nhập Niết-bàn trong Hán tạng.

Đặc biệt, tư liệu cổ nhất hiện giờ của bản kinh Đại bát Niết-bàn bằng ngôn ngữ Kharosthī (Mahaparinirvanasutra) được ghi trên lá cọ (Palm leaf), do giáo sư Richard Salomon và Mark Allon giới thiệu, gồm 12 phân mảnh, có niên đại 2-3 AD. Theo giáo sư Salomon, bản kinh này có nội dung rất giống với phiên bản kinh Đại bát Niết-bàn thuộc tạng Pali³⁰. Đây là tín hiệu lạc quan về cơ sở tham chiếu của chúng tôi.

2. TUỔI THỌ CỦA ĐỨC PHẬT, MÙA HOA SALA VÀ ĐIỀU KIỆN THỜI TIẾT

2.1. Tuổi thọ của Đức Phật và cơ sở để tính tuổi thọ

Trong mùa an cư cuối cùng tại làng Beluvā ở thành Vesāli, Đức Phật đã gặp phải một cơn bệnh trầm trọng khởi lên, rất đau đớn, gần như muốn chết³¹, và Ngài đã nhiếp phục cơn bệnh này, duy trì mạng căn và tiếp tục sống³².

Sau khi lành bệnh, trong một pháp thoại với Tôn giả Ānanda, Đức Phật đã khẳng định Ngài 80 tuổi và đã già:

Này Ananda, Ta nay đã già, đã thành bậc trưởng thượng, đã đến tuổi lâm chung, đã đến tám mươi tuổi. Này Ānanda, như cỗ xe đã già mòn, sở dĩ còn chạy được là nhờ dây thắng chẳng chịt; cũng vậy, thân Như Lai được duy trì sự sống giống như chính nhờ chống đỡ dây chẳng³³.

Cũng trong cuộc hội kiến cuối cùng với Đức Phật tại thị tứ Medalumpa, được ghi lại trong kinh Pháp trang nghiêm, vua Pasenadi đã đồng thời khẳng định Đức Phật đã 80 tuổi:

- Bạch Thế Tôn, Thế Tôn thuộc dòng Sát-đế-lị, con cũng thuộc dòng Sát-đế-lị. Thế Tôn là người nước Kosala, con cũng thuộc người nước Kosala. Thế Tôn được tám mươi tuổi, con cũng được tám mươi tuổi³⁴.

Sau khi kết thúc kỳ an cư mùa mưa tại Beluva, Đức Phật vào thành Vesāli khất thực. Tại điện thờ Cāpāla, ngài tuyên bố rằng:

- Sau ba tháng bắt đầu từ hôm nay, Như Lai sẽ diệt độ³⁵. Sau tuyên bố đó, Đức Phật đã từ biệt Vesāli và bắt đầu chuyến du hành cuối cùng, đi qua các thành thị và thôn ấp như Bhandagāma, Hatthigam, Ambagama, Jambugama, Bhoganagara, Pava, vượt sông Kakutha, sông Hirannavati và đến rừng Sāla, thuộc Kusinar Upavattana.

Tại Kusinārā, trong khi hóa độ cho người đệ tử cuối cùng tên là Subhadda, trước khi diệt độ, Đức Phật đã một lần nữa khẳng định rằng Ngài 80 tuổi:

Này Subhadda, năm hai mươi chín,

Ta xuất gia hướng tìm chân thiện đạo.

Trải năm mươi năm với thêm một năm

Từ khi xuất gia, này Subhadda,

Ta là du sĩ tu Trí, tu Đức³⁶.

Cần phải thấy, cơ sở để tính tuổi của một con người nói chung dựa trên sự khởi đầu của một năm mới. Qua những đoạn kinh văn trên đã khẳng định, từ khi khỏi bệnh ở Vesāli và ba tháng sau tại Kusinara, Đức Phật vẫn sống trong năm cũ mà chưa bước sang năm mới theo lịch pháp của Ấn Độ thời bấy giờ.

Như đã trình bày, thứ tự các tháng trong năm là thống nhất ở tất cả các hệ lịch pháp Ấn Độ. Với các hệ lịch bắt đầu một năm mới với tháng Chaitra³⁷, thì hai lễ hội quan trọng nhất của Ấn Độ: lễ hội Diwali (Deepavali) là ngày không trăng của tháng Kartika - tháng thứ tám trong năm (thường rơi vào ngày 29 tháng 9 âm lịch Việt Nam)³⁸, và lễ hội Holi nhằm vào ngày trăng tròn tháng Phalguna - tháng cuối cùng (thường rơi vào ngày 16 tháng 2 âm lịch Việt Nam)³⁹. Hai ngày lễ lớn này, cũng như các ngày lễ hội Ấn Độ đều căn cứ trên âm-dương lịch Ấn Độ, nên ngày lễ hội hàng năm rơi vào các ngày khác nhau, ở những năm khác nhau nếu tính theo dương lịch. Nếu đối chiếu với dương lịch, thì lễ Holi và Diwali không nằm trong cùng một năm; Holi năm cũ rơi vào tháng 3 dương lịch trong khi đó, Diwali nằm trong tháng 10 dương lịch.

Với Đức Phật, vào năm cuối cùng của cuộc đời, có vài sự kiện quan trọng diễn ra trong khoảng lễ hội Diwali (Deepavali) của tháng Kartika - tháng thứ tám trong năm. Trong thời gian của tháng Kartika sau mùa an cư cuối cùng, Đức Phật phải lo tang lễ cho hai cao đệ là Xá-lợi-phất và Đại Mục-kiền-liên.

Kinh Tiểu Bộ, Chuyện vua Đại thiện kiến, ghi rằng: Khi Như Lai trú tại Kỳ Viên, Ngài suy nghĩ: Trưởng Lão Xá-lợi-phất sanh ở làng Nalaka, đắc Niết-bàn Vô dư y ở Varaka, vào đêm rằm Kattika. Còn Đại Mục-kiền-liên mệnh chung cũng vào tháng Kattika, trong phần trăng tối. Như vậy, hai đệ tử đầu tay đã đắc Niết-bàn Vô dư y. Ta sẽ đắc Niết-bàn Vô dư y ở Kusinara⁴⁰.

Sự kiện viên tịch của ngài Đại Mục-kiền-liên cũng được kinh Tiểu Bộ, Chuyện đại nhân thiện xạ Sarabhanga, xác tín:

Bậc Đạo sư bảo Tăng chúng đặt kim thân Tôn giả này vào địa điểm hành lễ, trong lúc Ngài đứng ngay cạnh đó, và suốt trong khoảng một dặm đường quanh giàn hỏa táng, hoa trời rơi xuống như mưa sa, chư Thiên và loài người cũng đứng chen lấn nhau, dự Thánh lễ suốt bảy ngày. Bậc Đạo sư bảo lượm xá-lợi đầy đủ, và dựng đền thờ trong ngôi nhà có gác nhọn tại Trúc Lâm⁴¹.

Từ sự viên tịch của hai Đại đệ tử trong tháng Kattika đã cho thấy, số tuổi của Đức Phật không hề tăng thêm khi đi qua lễ Diwali (Deepavali). Và do vậy, tuổi của Đức Phật chỉ còn căn cứ vào lễ hội còn lại, tức là lễ Holi - ngày trăng tròn ở tháng cuối cùng trong năm.

Ở khu vực Bắc Ẩn nói riêng và cả nước Án Độ nói chung, lễ hội Holi diễn ra vào tháng Phalguna, tức là kết thúc mùa đông và khởi đầu mùa xuân. Thời điểm mừng lễ hội trong mùa xuân đã có mặt rất lâu trên đất nước Ân Độ và được nhiều kinh văn Phật giáo lưu lại. Rất có thể, hệ lịch pháp này lấy ngày trăng tròn làm ngày đầu tiên trong tháng, và lễ Holi - ngày trăng tròn ở tháng cuối cùng trong năm, là ngày Tết của người dân Ấn thời xưa. Trên cơ sở này, tuổi của Đức Phật có thể được tính từ lễ hội Holi, hay còn gọi Tết Holi theo cách nói phổ biến của chúng ta.

Kinh Tú diệu do Sa-môn Bất Không (705-774)⁴² dịch vào thời nhà Đường, ghi:

Ấn Độ lấy tháng Hai làm tháng đầu năm. Vì khi ấy thời gian của ngày và đêm bằng nhau, thời tiết an hòa, cây cối phát triên xanh tươi, Phạm Thiên bèn lấy đó làm năm mới⁴³.

Như vậy, căn cứ vào sự khẳng định của Đức Phật: Ngài thọ 80 tuổi, ở vào đêm viên tịch và cả ba tháng trước đó; đã chứng tỏ rằng, khi Đức Phật viên tịch thì lễ hội năm mới chưa diễn ra.

Điều này có ý nghĩa quan trọng là, Đức Phật đã viên tịch trước Tết Holi, diễn ra vào tháng Phalguna, tức là tháng mùa xuân, không phải là mùa hạ. Tư liệu về mùa hoa sala đã bổ chính thêm điêu này.

2.2. Mùa hoa sala và thời gian viên tịch của Đức Phật

Kinh Trường Bộ ghi:

Lúc bấy giờ, cây sāla song thọ trổ hoa trái mùa, tràn đầy cành lá. Những đóa hoa này rơi lên, gieo khắp và tung vãi trên thân Như Lai để cúng dường Ngài⁴⁴. Chi tiết này cũng xuất hiện trong⁴⁵ kinh Du hành*s hoàn⁴⁶ thuộc hệ Hán tạng.

Theo M. Monier-Williams, cây sāla là một loài thực vật thân gỗ, có tên khoa học là Vatica Robusta⁴⁷, hoặc Shorea Robusta, là một loại cây thiêng trong văn hóa Ân Độ.

Trong bán nguyệt san Khoa học ngày nay (Current Science) của Ân Độ, hai tác giả K.P Singh và C.P Kushwaha thuộc khoa Thực vật học, Đại học Banaras Hindu ghi nhận rằng:

Cây sāla bắt đầu nở hoa trong mùa đông và tiếp tục kéo dài cho đến đầu mùa hạ (từ tháng 1 đến tháng 4 dương lịch)⁴⁸. Bằng chứng thực tế của chúng tôi là hình ảnh hoa sala nở rộ, được chụp vào ngày 7-4-2013 tại Công viên quốc giả Kanha (Kanha National Park), thuộc bang Madhya Pradesh, Ấn Độ (xem ảnh).

Ngay trên quê hương Đức Phật, tại bang Bihar ngày nay, khi những loại cây như Sala (Shorea Robusta) và Mahua (Bassia Latifolia) bắt đầu nở hoa, thì một trong những lễ hội lớn nhất của bang Bihar được tổ chức trong tháng Falgoon: lễ hội Sarhul hay còn gọi là Baha hay là Ba⁴⁹. Lễ hội Sarhul cũng được xem là lễ đón năm mới ở bang Jharkhands⁵⁰, một bang thuộc Đông Án, tiếp giáp với bang Bihar. Thời gian tổ chức lễ hội này dao động vào khoảng từ tháng 3 đến tháng 4 dương lịch.

Khảo sát thêm về tình hình thời tiết của Ân Độ, mặc dù hàng năm có sự biến chuyển khác nhau đôi chút, thế nhưng căn cứ vào tạp chí Lịch sử khoa học Ấn Độ (Indian Journal of History of Science), thời tiết của Ấn Độ từ xưa đến nay vẫn duy trì ba mùa: mùa hè, mùa mưa và mùa đông⁵¹. Kinh Được nuôi dưỡng tế nhị thuộc kinh Tăng Chi, cũng xác định thời tiết thời Đức Phật có ba mùa: Này các Tỷ-kheo, ba lâu đài được xây dựng cho Ta, một cái cho mùa đông, một cái cho mùa hạ, một cái cho mùa mưa⁵².

Với thời tiết ba mùa ổn định như tư liệu lịch sử và hiện đại đã chứng minh, thì thời điểm nở hoa sala ngày nay cũng không quá khác biệt so với thời Đức Phật.

Trở lại vấn đề được đề cập trong kinh Trường Bộ, nếu như hoa sala nở đúng mùa, thì thời điểm đó diễn ra vào khoảng từ tháng 1 cho đến tháng 4 dương lịch, tức là trong mùa xuân. Nếu y cứ vào kinh văn, cây sāla nở hoa trái mùa, như vậy thời điềm đó phải xảy ra trước tháng 1 dương lịch.

Từ những khảo chứng khoa học về cây sāla và thời gian nở hoa, đã dẫn đến tiểu kết, Đức Phật nhập Niết-bàn vào thời gian trước hoặc trong mùa xuân.

Theo Luật tạng ghi nhận⁵³, thời điểm này cũng rất thuận lợi cho những cuộc du hành, và đó cũng là gợi mở dẫn đến việc khảo sát các điều kiện thời tiết liên quan đến chuyến du hành cuối cùng của Đức Phật.

2.3. Thời tiết - không gian trước và trong khi Đức Phật nhập Niết-bàn

Kể từ khi khi Đức Phật tuyên bố ba tháng nữa Ngài sẽ nhập Vô dư Niết-bàn và chuẩn bị những việc cần thiết cho chuyến du hành cuối cùng; với những diễn biến được ghi nhận từ kinh Đại bát Niết-bàn, đã cho thấy, thời tiết lúc bấy giờ rất thuận lợi, mang nhiều dấu hiệu của mùa khô ráo.

Trước hết, nếu tính từ điện thờ Capala, một địa điểm được ngài Pháp Hiển xác định vị trí qua một ngôi tháp mang tên Phóng cung trượng (放弓仗)⁵⁴, thuộc thành Vesāli (Vaishali). Từ Vesāli đến Kusinārā có khoảng cách gần 250km, theo ước tính của Hãng điện toán Google. Với phương cách di chuyển là đi bộ (padasā), cộng với tuổi của Đức Phật đã cao, các địa điểm ghé thăm cũng nhiều, thời hạn chuyển đi chỉ còn ba tháng... điều đó cho thấy thời tiết rất thuận lợi mới có thể hoàn tất chuyến du hành về Kusināra.

Thứ hai, số lượng chư Tăng được ghi nhận trước khi Ngài viên tịch lên đến 500 vị⁵⁵. Với số lượng Tỳ-kheo đông đảo như vậy thì không thể dễ dàng di chuyển trong mùa mưa. Đặc biệt, nếu thời tiết vào mùa mưa hoặc đầu mùa mưa, thì không thể cùng lúc nhanh chóng vượt qua hai con sông Kakuttha và Hirannavati trong thời gian 1 ngày, được ghi nhận từ kinh Đại bát Niết-bàn⁵⁶, để đến Kusinara.

Vì thực tế cho thấy, trong hai con sông này, sông Hiraññavati đã được học giới xác định là sông Little Gandaks⁵⁷ Sông Little Gandak bắt nguồn từ cao nguyên Nepal, chảy dọc phía Đông Kusinārā và sau đó hợp lưu vào sông Hằng. Nhìn từ Googlemap, lưu vực sông Little Gandak đoạn gần Kusinārā rất phức tạp và rất rộng, vì thượng nguồn của con sông khá dài. Công trình thuyết minh của tác giả N.K Srivastava về mực nước của sông Little Gandak trước mùa mưa (Pre-monsoon - May, 2007) và sau mùa mưa (Post-monsoon - Nov, 2007), đã cho thấy, sông Little Gandak nói riêng và các con sông ở khu vực quận Kushinagar nói chung, có lượng thủy lưu khá lớn⁵⁸. Ở đây, việc di chuyển dễ dàng cả đoàn 500 vị Tỳ-kheo qua sông Little Gandak, chứng tỏ thời tiết ở Kusinara đang vào mùa khô (trước tháng 5 dương lịch).

Thứ ba, trong đêm Đức Phật nhập Niêt-bàn, hàng loạt sự kiện quan trọng đã diễn ra. Chỉ xét riêng việc đảnh lễ Đức Phật của dòng tộc Malla đã hết canh thứ nhất (pathameneva yamena)s⁵⁹, tức vào khoảng 9 giờ đêm. Sau đó, du sĩ ngoại đạo Subhadda đến cầu thỉnh Phật xuất gia. Bài pháp mà Đức Phật thuyết cho du sĩ Subhadda cũng khá dài. Kế tiếp, Đức Phật đã dặn dò chúng Tỳ-kheo những việc sau cuối, từ những việc nhỏ nhặt như hành Phạm-đàn đối với Tỳ-kheo Channa, cách thức xưng hô với nhau... cho đến lưu ý quan trọng, liên quan đến sự tồn vong của Chánh pháp: sau khi Ta diệt độ, chính Pháp và Luật ấy sẽ là đạo sư của các Ngươi⁶⁰. Khi biết chúng Tỳ-kheo không còn nghi ngờ bất cứ điều gì về giáo pháp, Đức Phật đã nhập Niết-bàn vào canh cuối cùng của đêm (rattiyā pacchime yāme).

Tại một khu rừng mà theo ngài Ānanda là hết sức hoang vắng⁶¹, đã diễn ra nhiều sự kiện quan trọng trong đêm Đức Phật nhập Niết-bàn; trong khi đó các điều kiện về ánh sáng như đèn đuốc không được ghi nhận, chứng tỏ đó là một đêm trăng sáng. Kinh điển từng ghi nhận rất nhiều sự kiện trong Phật giáo được diễn ra trong đêm sáng trăng⁶². Do vậy, nhiêu tư liệu kinh điển cho rằng, Đức Phật nhập Niết-bàn trong một đêm trăng tròn⁶³ là những quan điềm có cơ sở lịch sử.

3. NHẬN ĐỊNH

Qua đối chiếu nhiều nguồn tư liệu từ Nikāya cho đến Hán tạng về ngày, tháng Đức Phật nhập Niết-bàn; phần lớn các tài liệu đều thống nhất rằng, Đức Phật nhập Niết-bàn vào ngày trăng tròn tháng Vesākha.

Trong khi đó, tùy theo quan điểm của từng bộ lịch pháp mà tháng Vesākha được sắp xếp ở những vị trí khác nhau. Sau khi tỷ giảo các tư liệu về lịch pháp của Ân Độ, xưa cũng như nay, thì tháng Vesakha phần lớn được xem là tháng thứ hai, là tháng mùa xuân hoặc nằm giữa mùa xuân (vernal equinox).

Ở đây, giữa tháng Vesākha mùa xuân và tháng Vesākha mùa hạ, tùy theo từng loại lịch pháp mà có một khoảng cách khá xa. Liên hệ vào kho tàng kinh điên, ngay cả Pāli hay Hán tạng, có những trường hợp tuy cùng một tên gọi, nhưng có thể chỉ cho nhiều vấn đề, nhiều con người, nhiều sự kiện khác nhau⁶⁴. Theo chúng tôi, sự nhầm lẫn giữa tháng Vesākha mùa xuân và tháng Vesākha mùa hạ là sự kiện có thể xảy ra.

Đức Phật nhập Niết-bàn khi hoa sala đang nở, nghiên cứu về thực vật học và cả khảo sát thực địa đã chỉ ra rằng, hoa sāla nở rộ nhất trong mùa xuân. Sự kiện hoa sāla nở trái mùa theo ghi nhận từ kinh điển, có lẽ mang dấu ấn của văn hóa tán ca, một phong vị đặc thù của văn hóa Ân Độ thời cố.

Từ những khảo chứng về sự bất đồng của lịch pháp Ân Độ, trong việc xác định tháng Vesakha, căn cứ vào tuổi thọ của Đức Phật, thời điểm cây sala trổ hoa, và điều kiện thời tiết trong chuyến du hành cuối cùng; đã cung cấp nhiều bằng chứng cho thấy rằng, Đức Phật nhập Vô dư Niết-bàn vào đêm trăng tròn, trước khi lễ hội năm mới Holi diễn ra cũng vào ngày trăng tròn ở Ấn Độ.

Như vậy, thời điểm Đức Phật nhập Niết-bàn có khả năng diễn ra vào ngày rằm tháng Giêng theo âm lịch Việt Nam ngày nay. Trong liên hệ thực tiễn, sự kiện Đức Phật nhập Niết-bàn đang được Phật giáo Bắc truyền tổ chức vào ngày rằm tháng Hai âm lịch, vẫn có những cơ sở gần với sự thật lịch sử.

VƯƠNG NẠN TỲ-LƯU-LY DIỄN RA LÚC PHẬT CÒN TẠI THẾ HAY KHI NGÀI ĐÃ NIẾT-BÀN?

Này các Tỷ-kheo, có hai hạng người này xuyên tạc Như Lai Thế nào là hai? Người nêu rõ Như Lai có nói, có thuyết là Như Lai không nói, không thuyết, và người nêu rõ Như Lai không nói, không thuyết là Như Lai có nói, có thuyết. Này các Tỷ-kheo, có hai hạng người này xuyên tạc Như Lai¹.

Sự kiện vua Tỳ-luu-ly (Sanskrit: afg6f - Virudhaka; Pali: Vidudabha) giết hại gần như toàn bộ dòng họ Sākya là một sự kiện hiện còn bằng chứng lịch sử², được nhiều nguồn tư liệu từ Hán tạng và Nikāya xác tín³.

Trước đây, trong khi khảo cứu về sự kiện này⁴, chúng tôi đã từng trăn trở trước phát ngôn được cho là của Đức Phật, khi nói với vua Tỳ-lưu-ly: Bóng cây của thân tộc Ta khiến cho Ta mát mẻ⁵. Nguyên g6c bản Hán：親族之廕故勝 s⁶; kinh văn Pali cũng ghi nhận: natakanam chāyā nāma sītala⁷. Liên hệ đến những quan điểm cơ bản của Đức Phật như vô ngã, bình đẳng, vị tha... thì dường như lập ngôn nêu trên chưa phản ánh đúng tầm mức một bậc vĩ nhân như Đức Phật.

Trong khi trầm tư về điều này, chúng tôi gặp được sự đồng cảm qua nhận định mang tính suy đoán của Giáo sư Hajime Nakamura (1912-1999): Điều hợp lý là cuộc tàn sát như vậy đã xảy ra sau khi Đức Phật diệt độ⁸. Cơ sở để nêu lên đoán định này của Giáo sư Hajime Nakamura là: Không có một tư liệu nào trong các tiểu sử Đức Phật, trong kinh điển và luật tạng của Nikaya đề cập, mà duy nhất chỉ có một bản kinh Hán dịch⁹. Giáo sư Hajime Nakamura chỉ dừng lại ở đó mà không dẫn thêm tư liệu nào để củng cố cho quan điểm của mình. Theo ông: Có thể người đời sau tưởng tượng những gì Đức Phật đáng lẽ đã làm nếu cuộc tàn sát như vậy đã thực sự xảy ra trong cuộc đời Ngài và vì thế huyền thoại phát sinh¹⁰.

Từ những trăn trở của riêng bản thân cũng như những gợi mở mang tính đoán định của Giáo sư Hajime Nakamura, đã thôi thúc chúng tôi nỗ lực làm sáng tỏ tồn nghi này.

Tỳ-lưu-ly là con trai của vua Pasenadi và bà Vāsabha Khattiyā¹¹. Cuộc thảm sát vương tộc Sākya không thể diễn ra khi vua Pasenadi còn tại vị. Khảo cứu về cuộc đời và sự nghiệp vua Pasenadi đã chứng tỏ điều này.

1. VƯƠNG NẠN TỲ-LƯU-LY KHÔNG THỂ DIỄN RA KHI VUA PASENADĪ CÒN TẠI VỊ

Quan điểm này được xây dựng trên cơ sở truyền thống đạo đức của vương triêu Kosala nói chung và của vua Pasenadi nói riêng, cũng như sự hùng mạnh của quốc gia Kosala về nhiều phương diện.

Trước hết, vua Pasenadi là một trong những vị vua ở Ấn Độ được kinh điển Phật giáo, cụ thể là kinh Tương Ung dành nguyên một chương để ghi lại. Từ những sự kiện giản đơn trong đời sống, cho đến những ưu tư trong lãnh vực trị nước an dân, và cả những trao đổi Phật pháp giữa vua Pasenadi với Đức Phật... đều được kết tập lại, gọi là Tương ưng Kosala¹². Phần lớn những nội dung tương tự như Tương ưng Kosala cũng được phát hiện trong kinh Tạp A-hàm, quyển 46, thuộc Hán tạng¹³. Ở đây, nếu như con trai mình là Tỳ-lưu-ly gây ra thảm họa cho vương tộc Sākya, thì ít nhất phải có một vài dấu hiệu liên quan đến sự kiện ấy xuất hiện trong chương này. Vương nạn Tỳ-lưu-ly không xuất hiện trong Tương ưng Kosala và bản kinh chữ Hán tương đương, điều đó cho thấy sự kiện này có khả năng xuất hiện về sau.

Thứ hai, vua Pasenadi thương mẹ, thương dân, quần thân, ngay cả kẻ thù và nghiêm minh trong phép nước. Sở dĩ như vậy có lẽ do Đức Phật đã từng dạy Thập vương pháp cho vua Pasenadi¹⁴. Đầu tiên, khi hay tin mẹ già quá vãng, vua Pasenadi rất đau khổ, ông ước như có thể thay thế cái chết của mẹ bằng một con voi, một thôn ấp hay một quốc độ... ông cũng nguyện làm¹⁵. Với dân chúng, khi trả lời câu hỏi của hoàng hậu Malika, đã chứng tỏ lòng thương dân của ông chất ngất: Nếu có một sự biến dịch đổi khác xảy đến cho dân chúng nước Kāsi và Kosala, thì sẽ có một sự đối khác xảy đến cho mạng sống của ta, làm sao không khởi lên nơi ta sầu, bi, khổ, ưu não?¹⁶ Chuyện tiền thân số 195 ghi rằng, vua Pasenadi tha chết cho một trọng thần, vì đã lỡ phạm tội thông dâm với nữ nhân trong cung nội¹⁷. Và ngay sau khi đánh bại, bắt sống Ajatasattu, vua Pasenadi không những tha chết, mà còn gả con gái duy nhất Vajirī Kumāri cho vua Ajatasattu¹⁸, nhằm đem lại hạnh phúc và bình yên cho muôn dân trăm họ¹⁹. Đối với pháp luật, ông rất cẩn trọng và cân nhắc²⁰, không để ai phạm phải án oan và cực kỳ sáng suốt trong phân xử²¹. Đối với những kẻ phạm trọng tội, vua Pasenadi đã dành cho họ những hình phạt nghiêm khắc và nặng nề²². Tất cả những điều đó của vua Pasenadi đã làm nên sự hùng mạnh của vương quốc Kosala.

Thứ ba, vương tộc Kosala có truyền thống kính tín Tam bảo, từ người chị ruột, con ruột của vua Pasenadi, thậm chí cả nghịch tử Tỳ-lưu-ly. Theo Trưởng lão Tăng kệ và Trưởng lão Ni kệ, vua Pasenadi có một người chị gái, tên là Sumana, nguyện chăm nom mẹ già. Sau khi mẹ vua Pasenadi quá vãng vào tuổi 120, Sumanā phát tâm xuất gia và đã chứng đắc Thánh quả, dù tuổi đã giಳ. Tương tự, vua Pasenadi còn cho phép con trai Brahmadatta xuất gia và Tôn giả này đã chứng đắc quả vị A-la-hán²⁴. Không những vậy, nhằm giúp cho chị mình là Sumana và chư Ni ở kinh đô nói chung có chỗ lưu trú, vua Pasenadi đã phát tâm xây một tinh xá gọi là Rājakārāma²⁵ (Hòa thượng Thích Minh Châu dịch là Vương Tự, hay Vương Lâm). Tinh xá này cũng xuất hiện trong kinh Giáo giới Nadaka, thuộc kinh Trung Bộ, số 146. Trong một vài lần tham vấn Đức Phật, vua Pasenadi cũng dẫn theo Tỳ-lưu-ly, căn cứ vào những đối thoại Phật pháp giữa Tôn giả Ānanda và tướng quân Tỳ-lưu-ly trong kinh Kannakatthala đã cho thấy, Tỳ-lưu-ly cũng am hiểu Phật pháp phần nào²⁶.

Như vậy, với truyền thống mộ Phật của gia đình, cùng với sự anh minh tài trí của vua Pasenadi, đã làm cho Tỳ-lưu-ly khó có thể làm một điều gì đó trái đạo trong khi vua Pasenadī còn nắm vương quyền.

2. TỲ-LƯU-LY CHƯA SOÁN NGÔI KHI ĐỨC PHẬT VÀ VUA PASENADI ĐÃ 80 TUỔI

Giữa vua Pasenadi và Đức Phật có nhiều cuộc hội kiến, tuy nhiên cuộc hội kiến tại thị trấn Medatalumpa dường như là một hội kiến cuối cùng giữa hai người.

Theo kinh Pháp trang nghiêm?"²⁷, số 89 thuộc Trung Bộ, trong một dịp tuần du tại thị trấn Nagaraka, được biết Đức Phật đang ở gần đó, vua Pasenadi đã bảo tướng quân Digha- Kārayana chuẩn bị ngựa xe để đến thăm Đức Phật.

Trong cuộc hội kiến này, vua Pasenadi đã kể lại lòng kính tín Tam bảo của mình, thể hiện qua tám việc đặc thù với Đức Phật, giáo pháp và đệ tử của Ngài, gọi là pháp truyền thống (Dhammanvaya) của bản thân. Đặc biệt, trong điều cuối cùng, vua Pasenadi đã khẳng định một vấn đề quan trọng: Thế Tôn được tám mươi tuổi, con cũng được tám mươi tuổi²⁸ (Bhagavapi asitiko, ahamipi asitiko). Kinh Trung A-hàm cũng xác chứng: Con đã tám mươi tuổi, Thế Tôn cũng tám mươi tuổi (我年八十，世尊亦八十²⁹)9 Tây Tạng không những xác nhận cả hai đều 80 tuổi mà còn bổ sung thêm, Đức Phật và vua Pasenadi cùng sanh trong một ngày³⁰.

Như vậy, khi Đức Phật và vua Pasenadi đều 80 tuổi, thì vương tử Tỳ-lưu-ly vẫn chưa soán ngôi vua. Theo kinh Đại bát Niết-bàn, cũng trong năm đó, Đức Phật đã nhập Niết-bàn tại Kusinara³¹.

Cũng cần nói thêm rằng, thời điểm vua Pasenadi và Đức Phật gặp nhau tại thị trấn Medatalumpa khi cả hai đã 80 tuổi, sự kiện này đã mở ra một thông tin mới: Đức Phật đã ghé thăm quê nhà lần cuối trước khi diệt độ ở Kusinara. Vì lẽ, xét về khoảng cách và lộ trình, thị trấn Medatalumpa của vương tộc Sākya rất gần với Kusinārā và cách Vesāli rất xa, khoảng 375 dặm, theo cách tính của T.W. Rhys Davids³² Trong điều kiện giao thông ngày nay, khoảng cách đó có thể ngăn hơn.

Theo kinh Đại bát Niết-bàn, sau kỳ an cư cuối cùng tại làng Beluvā ở thành Vesāli, Đức Phật tuyên bố ba tháng nữa, Ngài sẽ nhập Niết-bàn, và lúc này Ngài đã 80 tuổi³³ Từ Vesāli, Ngài đã lần lượt đi qua các thành phố và thôn ấp như Bhandagāma, Hatthigam, Ambagama, Jambugama, Bhoganagara, Pava, vượt sông Kakutha, sông Hiraññavati và đến rừng Sāla, thuộc Kusinārā Upavattana. Với những thông tin từ kinh Đại bát Niết-bàn cho thấy, đây là chuyến du hành cuối cùng, và có thể kinh Niết-bàn đã lược bỏ địa danh Medatalumpa thuộc vương quốc Sakyā, nhưng được kinh Pháp trang nghiêm đã kịp thời ghi nhận.

Trở lại sự kiện vương nạn Tỳ-lưu-ly, theo chuyện tiền thân số 465, Chuyện Sāla - cổ thụ cát tường đã bổ túc phần tiếp theo câu chuyện ở kinh Pháp trang nghiêm. Trong thời gian vua Pasenadi vào hầu chuyện với Đức Phật tại Medatalumpa, tướng quân Digha-Karayana đã trộm lấy năm tín vật của vương quyền rồi sau đó trốn về Sāvatthī, tôn Tỳ-lưu-ly lên làm vua. Sau khi kết thúc cuộc hội kiến và bái biệt Đức Thế Tôn, nhận ra tình hình nguy cấp, vua Pasenadi không quay trở lại Sāvatthi, mà ngay tức khắc cùng với người hầu gái cưỡi ngựa thẳng đến Rājāgaha nhằm tìm sự trợ giúp từ vua Ajatasattu. Do tuổi già, do khoảng cách quá xa³⁴ và khi đến Rājagaha thì trời tối nên cổng thành đã đóng, chính vì vậy vua Pasenadi đã đột ngột băng hà trong công quán trước cổng thành Rājagaha³⁵.

Theo tác giả J.P. Sharma trong tác phẩm Republics in Ancient India: Có thể Đức Phật cũng viên tịch sau khi vua Pasenadī mất tại công thành Vương-xá, và đứa con đảm mê quyền lực (Tỳ-lưu-ly - NV chú) thì không mặn mà lắm với những việc như tôn giáo hay thần minh³⁶. Đề xuất quan điểm này, tác giả J.P. Sharma nhằm lý giải sự vắng mặt của đại diện vương triều Kosala trong tang lễ của Đức Phật.

3. SỰ VẮNG MẶT CỦA ĐẠI DIỆN VƯƠNG TRIỀU KOSALA VÀ SỰ HIỆN DIỆN CỦA VƯƠNG TỘC SĀKYA TRONG TANG LỄ CỦA ĐỨC PHẬT

Theo ghi nhận của kinh Đại bát Niết-bàn, trong những đại diện quốc gia, cá nhân và khu vực đến thỉnh cầu xá-lợi Điều³⁷ này được lý giải theo nhiều hướng.

Căn cứ vào lịch sử cho thấy, ở Sāvatthi có đến ba tinh xá lớn, đó là Jetavanārama, Pubbārāma và Rājakārama thường được Đức Phật quang lâm. Theo thống kê, Đức Phật đã trải qua 18 kỳ an cư tại Kỳ Viên tinh xá (Jetavanārama), 6 kỳ an cư tại Đông Viên tinh xá (Pubbārāma)³⁸ và thi thoảng thuyết giảng tại tinh xá Vương Lâm (Rajakārama)³⁹. Gần nửa sự nghiệp hoằng pháp gắn liền với Sāvatthi, có hàng ngàn đệ tử xuất gia và tại gia tại nơi này, thế nhưng khi Đức Phật nhập Niết-bàn thì không có đại diện của nước Kosala tham dự tang lễ. Điều đó chứng tỏ, cùng thời gian này đã có một biến động quan trọng nào đó từ giai tầng lãnh đạo, hoặc đất nước Kosala đang diễn ra nội loạn bên trong. Ở đây, việc đại diện vương triều Kosala không có mặt trong tang lễ của Đức Phật tại Kusināra, một địa điểm rất gần so với Rājagaha hay Vesāli; hơn nữa, tang lễ kéo dài tới bảy ngày, nhờ đó mà Trưởng lão Mahā Kasspa đã kịp về dự lễ hỏa táng⁴⁰. Do vậy, có thể nói sự vắng mặt của đại diện vương triều Kosala tại tang lễ Đức Phật dường như báo hiệu một sự bất ổn về chính trị đang diễn ra trong nước.

Dựa trên kinh thư khả tín của Tây Tạng, tác giả W. Woodville Rockhill trong tác phẩm The life of The Buddha and the early history of His Order, đã bố sung thêm, sau khi đăng quang vương vị, Tỳ-lưu-ly yêu cầu thái tử Jeta, người cùng với thương gia Anathapindika xây dựng Kỳ Viên tinh xá, cùng cất quân chinh phạt vương quốc Sakyā, thái tử Jeta đã thẳng thắn chối từ nên bị Tỳ-lưu-ly giết hại⁴¹. Việc tiếm đoạt vương quyền cũng như ổn định tình hình đất nước, và cân nhắc thời gian thuận lợi để khởi binh⁴²... cũng đòi hỏi nhiều sức lực và thời gian. Thế nên theo chúng tôi, Tỳ-lưu-ly chưa thể phát binh chinh phạt vương quốc Sakyā ngay sau khi lên ngôi.

Bên cạnh sự vắng mặt không rõ lý do của đại diện vương triều Kosala, thì sự xuất hiện của vương tộc Sākya thuộc khu vực kinh đô Kapilavatthu, trong khi phân chia xá-lợi đã đồng thời khẳng định: khi Đức Phật nhập Niết-bàn thì vương tộc Sākya không những đang sống bình yên, mà còn tỏ ra cường thịnh, khi đem xá-lợi Phật về xây tháp phụng thờ tại kinh đô Kapllavatthu.

Liên quan đến việc phụng thờ xá-lợi của vương tộc Sakyā tại Kapilavatthu, theo ngài Huyền Tráng trong tác phẩm Đại Đường Tây Vức ký, quyển sáu, đã ghi nhận rằng, có hai bảo tháp thờ xá-lợi các vị cổ Phật quá khứ trong thành . Một⁴³ tháp cao hơn 30 thước và một tháp cao hơn 20 thước, bên cạnh tháp đều có trụ đá gắn đầu sư tử ở phía trên, kèm theo minh văn do vua Asoka ghi lại. Ở đây, cần lưu ý rằng, xá-lợi là của các vị Phật quá khứ, nhưng bảo tháp và trụ đá thì do vua Asoka dựng nên⁴⁴. Mặc dù mãi đến hôm nay, các ngành khoa học hữu quan vẫn chưa phát hiện được xá-lợi Đức Phật Sākya cũng như của các vị cổ Phật tại Kapilavatthu, nhưng những nền móng tháp và trụ đá do vua Asoka xây dựng thì đã được phát hiện.

Từ sự kiện vương tộc Sākya ở Kapilavatthu nhận một phần xá-lợi Đức Phật để xây tháp phụng thờ, từ sự vắng mặt của đại diện vương triều Kosala trong tang lễ Đức Phật tại Kusinara, đã bố trợ thêm cho quan điểm, khi Đức Phật viên tịch thì vương nạn Tỳ-lưu-ly chưa xảy ra.

4. NHẬN ĐỊNH

Vương nạn Tỳ-lưu-ly là một sự kiện có thực, vì ngoài phương diện tư liệu, sự kiện này còn được ngài Huyền Tráng xác tín bằng những di chỉ lịch sử.

Căn cứ vào lịch sử của vương triều Kosala nói chung và sự nghiệp của vua Pasenadi nói riêng, dựa trên sự kiện vương tộc Sākya có mặt tại thời điểm phân chia xá-lợi Đức Phật, đặc biệt là y cứ vào thông tin Đức Phật và vua Pasenadī đều thọ 80 tuổi ở kinh Pháp trang nghiêm; sau thời điểm đó, Tỳ-lưu-ly mới tiếm ngôi Pasenadi, đã cung cấp nhiều bằng chứng khả tín để kết luận: Tỳ-lưu-ly thảm sát vương tộc Sākya sau khi Đức Phật nhập Niết-bàn.

Từ sự thực mà chúng tôi đã minh chứng, đã đồng thời phủ định những huyền tích liên quan đến việc Đức Phật đã ba lần ngăn cản cuộc tiến công của Tỳ-lưu-ly, cũng như Ngài không hề tuyên bố: Bóng của thân tộc, mát hơn người ngoài (親族之廕故勝外人)⁴⁵, vì đây là lập ngôn của một tư duy hữu ngã.