Biện Chính Phật Học — Tập II

BÀN VỀ HAI CUỘC KẾT TẬP KINH ĐIỂN KHI PHẬT CÒN TẠI THẾ

Chính Sāriputta, chuyển bánh xe Chánh pháp, thừa tự Như lai vị¹.

(Sāriputto anuvatteti, anujāto tathāgataṃ)

Sau khi Đức Phật diệt độ, Tôn giả Mahā Kassapa đã triệu tập 500 vị A-la-hán vân tập tại thành Rājagaha để kết tập kinh điển. Nhiều nhà nghiên cứu Phật học cho rằng, đây là cuộc kết tập kinh điển đầu tiên trong lịch sử Phật giáo².

Tuy nhiên, qua khảo sát kinh Thập thượng³, kinh Phúng tụng⁴ và luận A-tỳ-đạt-ma tập dị môn túc⁵ ; chúng tôi cho rằng, đã có nhiều dấu hiệu liên quan đến việc kết tập kinh điển khi Phật còn tại thế.

1. KẾT TẬP KINH ĐIỂN LÀ GÌ?

Kinh điền là những lời dạy của Đức Phật. Trong thời Đức Phật, kinh điển chưa xuất hiện trong hình thức văn bản mà được lưu giữ bởi năng lực ghi nhớ của chư Tăng. Thậm chí, sau khi Đức Phật diệt độ, với cuộc kết tập kinh điển quy mô do ngài Mahā Kassapa tổ chức tại Rājāgaha, thì kinh điển vẫn chưa được ghi lại bằng văn bản.

Trong kinh Thanh tịnh, Đức Phật đã đưa ra những phác thảo đầu tiên về hình thức kết tập kinh điển: Này Cunda, những pháp ấy do Ta tự chứng tri và tuyên bố cho các ngươi, tất cả các ngươi hãy hội họp lại và tụng đọc lại, chớ có cãi lộn nhau, nhưng hãy so sánh các nghĩa với nhau, các câu với nhau, đề cho phạm hạnh này được tồn tại lâu dài, được an trú lâu dài, vì hạnh phúc của muôn loài, vì an lạc cho muôn loài, vì lòng thương tưởng cho đời, vì lợi ích, vì an lạc cho chư Thiên và cho loài người⁶.

Tựa đề bản kinh Sangīti trong kinh Trường Bộ có sự liên hệ nhất định đến việc kết tập kinh điển trong lịch sử Phật giáo. Hơn thế, trong Hán tạng, kinh Chúng tập (tương đương kinh Phúng tụng), Tôn giả Xá-lợi-phất cũng khẳng định: các vị Tỳ-kheo, hôm nay chúng ta cần phải kết tập pháp, luật⁷.

Như vậy, kết tập kinh điển là tập hợp những lời dạy của Đức Phật thành một chỉnh thể thống nhất, sau đó được chư Tăng lưu lại bằng trí nhớ hoặc bằng văn bản. Hạt nhân của sự kết tập chính là những nội dung kinh điên do một vị Thánh Tăng có thẩm quyền trùng tụng, sau đó được hội đồng Tăng-già xác tín. Trong trường hợp ở kinh Thập thượng và kinh Phúng tụng, thì những khái quát kinh điển do Tôn giả Sāriputta tuyên thuyết, đã được chính bản thân Đức Phật ghi nhận, do vậy, những nội dung này có giá trị pháp lý rất cao.

Theo cách hiểu truyền thống, kết tập kinh điển mang ý nghĩa là sự tập hợp toàn bộ những lời dạy của Đức Phật. Tuy nhiên, do một vài thành viên có ảnh hưởng trong Tăng đoàn bất đồng về nội dung kết tập, nên đã nảy sinh nhiều cuộc kết tập kinh điển trong lịch sử phát triển của Phật giáo. Từ đó có thể thấy, kết tập kinh điền không hoàn toàn mang nghĩa là sự tập hợp toàn bộ hệ thống giáo điển của Đức Phật. Ở đây, việc khái quát những lời dạy then chốt của Đức Phật, sắp xếp chúng vào trong một chỉnh thể thống nhất, cũng nên được xem là một dạng thức kết tập kinh điển.

2. NHỮNG TIỀN ĐỀ DẪN ĐẾN VIỆC KẾT TẬP KINH ĐIỂN TRONG THỜI PHẬT CÒN TẠI THẾ

Thứ nhất, ở thời Phật, kinh điển được quảng bố và lưu hành do bởi năng lực ghi nhớ của chư Tăng. Do đặc thù của tri thức ghi nhớ, do khả năng của người tiếp nhận và lưu giữ kinh điển... nên đã có sai lầm trong nhận thức về kinh điển, ngay cả trong chúng xuất gia.

Theo Đại kinh Đoạn tận ái, Tỳ-kheo Sati đã nhận thức sai lệch về sự vận hành của thức, và đã được chư Tỳ-kheo can ngăn: Hiền giả Sāti chớ có nói như vậy. Chớ có xuyên tạc Thế Tôn. Xuyên tạc Thế Tôn là không tốt. Thế Tôn không có nói như vậy⁸. Tương tự, trong kinh Vi dụ con rắn⁹, Tỳ-kheo Arittha đã hiểu sai về bản chất của dục và đã được các vị đồng học Tỳ-kheo cảnh báo. Kinh Tương Ưng¹⁰ cũng bố sung thêm, Tỳ-kheo Bhanda, đệ tử của Ānanda, và Tỳ-kheo Abhinjika, đệ tử của Anuruddha họ không kính trọng lời giáo giới, và đã được chính Đức Phật trực tiếp huấn thị. Không những thế, có những kẻ sau khi từ bỏ đời sống xuất gia như thanh niên Sunakkhatta đã có những phát biểu lệch lạc về Đức Phật và giáo pháp của Ngài¹¹. Sự sai lầm trong nhận thức về giáo pháp còn được đề cập rải rác trong nhiều bản kinh.

Xem ra, việc hiểu sai giáo pháp không phải đợi đến những cuồng ngôn của Tỳ-kheo Subhadda sau khi Đức Phật nhập Niết-bàn¹², mà đã xuất hiện ngay trong thời Phật. Đó cũng là một trong những lý do dẫn đến khát vọng hệ thống hóa và kiện toàn kinh điển.

Thứ hai, sự kiện các đệ tử của giáo phái Nigantha Nathaputta tranh cãi nhau quyết liệt sau khi giáo chủ của họ từ trần, là một thực tế làm cho các cao đệ của Đức Phật suy nghĩ và lo lắng. Đó cũng là ưu tư của Sa-di Cunda và Tôn giả Ananda được ghi lại trong kinh Làng Sama¹³ và kinh Thanh tịnh¹⁴. Đó cũng là lời đề dẫn của Tôn giả Sariputta trước khi thuyết kinh Phúng tụng¹⁵. Đặc biệt, nội dung tương tự cũng được ghi lại rất đầy đủ trong luận A-tỳ-đạt-ma tập dị môn túc¹⁶.

Từ hai cơ sở vừa trình bày cho thấy, nhu cầu tập hợp những lời dạy của Đức Phật thành một chỉnh thể thống nhất mà thuật ngữ Phật học gọi là kết tập kinh điển, đã xuất hiện ngay trong thời Phật.

3. NỘI DUNG HAI CUỘC KẾT TẬP KINH ĐIỂN

Mặc dù hai bài kinh Thập thượng và kinh Phúng tụng được sắp xếp gần nhau trong kinh Trường Bộ, thế nhưng mỗi bản kinh ra đời trong một không gian và thời điểm khác biệt, cũng như có sự dị biệt tương đối về những nội dung giáo lý căn bản của Đức Phật.

3.1. Kết tập lần thứ nhất qua bài kinh Thập thượng

Về không gian và niên đại

Căn cứ vào những thông tin được đề cập trong bản kinh cho thấy, địa điểm thuyết giảng kinh Thập thượng diễn ra bên bờ hồ Gaggara, trong đô thị Campā, thuộc nước Anga. Theo lịch sử Ấn Độ cổ đại, Anga là một trong mười sáu quốc gia ở thời Phật¹⁷! và có mối quan hệ giao hảo với quốc gia láng giềng Magadha. Sau khi vua Bimbisara, trị vì vương quốc Magādha đánh bại vua Brahmadatta, Anga bị sáp nhập và chịu tùng phục đế quốc Magadha¹⁸. Trên bước đường du hóa, Đức Phật thường qua lại giữa hai quốc gia Magadha - Anga và đã có nhiều bài kinh quan trọng được thuyết giảng tại đây¹⁹. Khảo sát về phương diện địa lý, đô thị Campā nằm ở vùng hạ lưu sông Hằng và cũng là điểm cuối về hướng Đông- Nam trong lộ trình hoằng hóa của Đức Phật²⁰.

Mặt khác, trong bốn mươi lăm năm giáo hóa, Đức Phật đã hai lần hoằng hóa ở khu vực Magadha²¹. Lần thứ nhất diễn ra từ năm thứ hai đến năm thứ tư sau khi thành đạo, lúc đó đoàn thể Tăng-già chưa đông đảo và đó cũng là lúc Đức Phật nhận sự hiến cúng tinh xá Veluvana của vua Bimbisāra. Lần thứ hai, Đức Phật trở lại Magadha từ năm thứ mười bảy đến năm thứ hai mươi với chúng Tỳ-kheo khoảng năm trăm vị.

Từ những thông tin liên quan đến vị trí địa lý, thời gian hoằng hóa của Đức Phật, số lượng đông đảo Tỳ-kheo và bài kinh do Tôn giả Sāriputta thuyết, đã cho thấy, thời điểm bản kinh Thập thượng xuất hiện là vào chặng giữa trong bốn mươi lăm năm giáo hóa của Đức Phật.

Về nội dung kết tập

Qua năm trăm năm mươi pháp từ bài kinh Thập thượng được Tôn giả Sāriputta lần lượt trình bày trong mười nhóm, đã tóm thâu những giáo nghĩa căn bản của Đức Phật.

Trước hết, về phương diện kinh điển, những giáo lý căn bản như Tứ đế, Ngũ uẩn, Bát chánh đạo... đều được định hình từ lần kết tập sơ khởi này. Đơn cử, Thế nào là bốn pháp cần được thắng tri? Bốn Thánh đế: Khổ thánh để, Khổ tập thánh để, Khổ diệt thánh đế, Khổ diệt đạo thánh đế. Đó là bốn pháp cần được thắng trị²²; Thế nào là năm pháp cần phải biến tri? Năm thủ uẩn: sắc thủ uẩn, thọ thủ uẩn, tưởng thủ uẩn, hành thủ uẩn, thức thủ uẩn. Đó là năm pháp cần phải biến trị²³. Thế nào là tám pháp cần phải tu tập? Bát Thánh đạo: Chánh kiến, Chánh tư duy, Chánh ngữ, Chánh nghiệp, Chánh mạng, Chánh tinh tấn, Chánh niệm, Chánh định. Đây là tám pháp cần phải tu tập²⁴. Ngoài ra, pháp tu Tứ niệm xứ²⁵, quán vô thường, vô ngã, bất tịnh²⁶ cũng được thể hiện khá chi tiết và rõ ràng.

Sau khi lần lượt trình bày 550 pháp thể hiện trong mười nhóm, từ nhóm một pháp đến nhóm mười pháp, Tôn giả Sāriputta đi đến kết luận: pháp này là chơn, thực, như thị, không phải không như thị, không phải sai khác được Như Lai giác ngộ, Chánh đẳng Chánh giác. Những pháp này có hiệu năng: Diệt trừ mọi khổ đau, Giải thoát mọi triền phược²⁷.

Như vậy, sau hơn hai mươi năm giáo hóa, những lý thuyết căn bản trong giáo pháp của Đức Phật đã được Tôn giả Sariputta khái quát thành công qua 550 pháp cô đọng, súc tích và dễ nhớ. Đây là một trong những tiên đề để trước khi Đức Phật nhập Niết-bàn, ngài Sāriputta lại một lần nữa trùng tuyên những nội dung cơ bản của giáo pháp qua bài kinh Phúng tụng.

3.2. Kết tập lần thứ hai qua bài kinh Phúng tụng và luận A-tỳ-đạt-ma tập dị môn túc

Về tư liệu, không gian và niên đại

Theo khảo sát của chúng tôi, luận A-tỳ-đạt-ma tập dị môn túc (gọi tắt là luận Tập dị môn túc) thực chất là một bộ chú giải bản kinh Phúng tụng. Bộ luận này mang số hiệu 1536 thuộc tập 26 trong Đại tạng kinh Đại chính tân tu. Tác giả bộ luận là Tôn giả Xá-lợi-tử và do ngài Huyền Tráng dịch sang Hán văn. Bộ luận này hiện đã được cư sĩ Nguyên Huệ dịch sang tiếng Việt và sắp ấn hành. Đây là một trong 7 bộ luận nổi tiếng của phái Thuyết Nhất thiết hữu bộ, đã được soạn thuật từ thời Đức Phật tại thế²⁸. Về hình thức và nội dung thì luận Tập dị môn túc được phân thành 20 quyền, chú giải các nhóm pháp số, từ một pháp cho đến mười pháp. Đặc biệt, phần duyên khởi có nội dung giống như phần đầu của kinh Phúng tụng, thậm chí giống đến cả chi tiết nhỏ, như việc Đức Phật bị đau lưng, nên đã chỉ định Tôn giả Xá-lợi-phất thay Phật thuyết giáo²⁹.

Sự giống nhau giữa kinh Phúng tụng và luận Tập dị môn túc có ý nghĩa quan trọng về mặt tư liệu. Vì cả hai bản kinh và luận vừa nêu đã góp phần chứng minh tính xác thực về những nội dung giáo lý được Tôn giả Sariputta tuyên thuyết. Đặc biệt, kinh Phúng tụng (Sangīti) cũng hiện diện trong số 29 bản kinh cổ được phát hiện tại Kashmir vào năm 1994, có niên đại từ thế kỷ I đến thế kỷ II sau Tây lịch, đã góp thêm tư liệu về tính xác thực của bản kinh này³⁰. Để tiện việc theo dõi, chúng tôi phần lớn sử dụng tư liệu bản kinh Phúng tụng và sẽ sử dụng luận Tập dị môn túc khi cần tham chiếu, bổ sung.

Kinh Phúng tụng do Tôn giả Sāriputta thuyết tại một hội trường lớn tên là Ubbhataka (Ốt-bạt-nặc-ca), trong đô thị Pāvā của dân tộc Malla. Theo kinh, Đức Phật được dân chúng Mallā mời chứng minh lễ khánh thành hội trường Ubbhataka vào một buổi chiều tối. Sau khi thuyết giảng cho dân chúng Mallā xong, Đức Phật chỉ định Tôn giả Sariputta giáo giới cho năm trăm vị Tỳ-kheo hiện đang có mặt tại hội trường này.

Về vấn đề niên đại bản kinh Phúng tụng, căn cứ vào thông tin về giáo chủ Nigantha Nāthaputta vừa từ trần, được ghi lại trong ba bản kinh như kinh Làng Sāma, Kinh Thanh tịnh và kinh Phúng tụng, căn cứ vào khoảng cách từ Pava đến Kusinagar, căn cứ vào tình trạng sức khỏe của Đức Thế Tôn, căn cứ vào lịch sử cuộc đời của ngài Sariputta, đã cho thấy rằng, thời điểm mà Tôn giả Sāriputta thuyết bài kinh Phúng tụng có niên đại xuất hiện trước khi Đức Phật nhập Niết-bàn hơn sáu tháng³¹.

Về nội dung kết tập

Nhận sự chỉ định giáo giới cho chúng Tỳ-kheo trong chặng cuối hành trình hóa độ của Đức Phật, đã làm cho Tôn giả Sāriputta không tránh khỏi trầm tư. Trầm tư gần gũi nhất là sự kiện môn đệ của giáo phái Nigantha Nathaputta tranh cãi nhau quyết liệt về việc đúng, sai trong giáo nghĩa, đã làm cho Tôn giả Sāriputta nghĩ về phương cách bảo lưu những lời dạy của Đức Thế Tôn.

Do vậy, dù Đức Phật không ấn định nội dung thuyết giảng, thế nhưng căn cứ vào bối cảnh hiện tại và đặc biệt là khi nhớ lại bài tông kết giáo nghĩa mang tên kinh Thập thượng, được chính bản thân Tôn giả thuyết giảng hơn hai mươi năm trước, đã thôi thúc Tôn giả Sariputta trùng tụng lại toàn bộ những chủ điểm căn bản về giáo pháp. Với tên gọi là Sangīti, bài thuyết giảng của Tôn giả Sāriputta thực chất là cuộc kết tập kinh điển dựa theo nghĩa căn bản của từ nguyên.

Cũng như bài kinh Thập thượng, kết cấu của bài kinh Phúng tụng được phân chia thành từng nhóm từ một pháp cho đến mười pháp, với tổng số lên đến 1.010 pháp. Sự cô đọng, khúc chiết và đầy đủ của bản tóm lược kinh điển đã nói lên tầm mức trí tuệ của Tôn giả Sariputta.

Trước hết, về nội dung giáo lý. Có thể nhận ra toàn bộ nội dung giáo lý Tứ đế đều hiện diện trong bài thuyết giảng này. Đó chính là, Khổ trí, Tập trí, Diệt trí, Đạo trí. Hơn nữa, các thành phần chi tiết trong giáo nghĩa Tứ đế như Khổ, Tập, Diệt và Đạo đều có mặt xen kẽ trong 1.010 pháp. Luận Tập dị môn túc giải thích: 1. Thế nào là khổ trí? Đáp: Nghĩa là đối với năm thủ uẩn tư duy chúng là vô thường, khổ, không, vô ngã, phát khởi trí vô lậu. Đó gọi là khổ trí. 2. Thế nào là tập trí? Đáp: Nghĩa là đối với các nhân hữu lậu, tư duy nhân nơi tập sinh duyên phát khởi trí vô lậu. Đó gọi là tập trí. 3. Thế nào là diệt trí? Đáp: Nghĩa là đối với các thứ trạch diệt, tư duy về diệt, tĩnh, diệu, lìa, phát khởi trí vô lậu. Đó gọi là diệt trí. 4. Thế nào là đạo trí? Đáp: Nghĩa là đối với đạo vô lậu tư duy về đạo, như, hành, xuất, phát khởi trí vô lậu. Đó gọi là đạo trệ³².

Đặc biệt, 37 phẩm trợ đạo trong Đạo đế đã được Tôn giả Sāriputta trình bày mạch lạc và rõ ràng. Đó là các yếu tố như: Tứ niệm xứ, Tứ chánh cần, Tứ như ý túc, Năm căn, Năm lực, Thất giác chi và Bát chánh đạo đều có mặt đầy đủ trong bài kinh Phúng tụng này. Đây được xem là những nội dung giáo lý quan trọng được Đức Phật xác tín trong kinh Thanh tịnh³³.

Về phương diện giới luật và các pháp hành tu tập, năm giới và mười điều thiện cũng là điều được Tôn giả Sāriputta khái quát từ bản kinh. Các yếu tố liên quan đến giới luật như ba hình thức cử tội (thấy, nghe và nghi), bảy pháp Diệt tránh, Sáu phép hòa kính... cũng xuất hiện. Bên cạnh đó, các lưu ý về lợi ích khi giữ giới và những nguy hiểm khi phạm giới cũng được thể hiện trong bản kinh này. Ngoài ra, các pháp hành bổ trợ như Tứ nhiếp pháp, các pháp môn tu như Chỉ và Quán, pháp môn Lục niệm (Niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm giới, niệm thí, niệm Thiên), quán Vô thường, Vô ngã, Bất tịnh... cũng được đề cập.

Mặc dù chỉ dừng lại ở phương diện khái quát, thế nhưng qua những nội dung được trình bày trong kinh Phúng tụng, thì hai trọng tâm cơ bản trong giáo pháp của Đức Phật đã bước đầu được củng cố và định hình, đó là những dấu hiệu sơ khởi đầu tiên về hai tạng Kinh và Luật.

Sau khi lắng nghe Tôn giả Sāriputta trình bày xong, Thế Tôn ngồi dậy và bảo Tôn giả Sāriputta: - Lành thay, lành thay Sāriputta! Này Sāriputta, ngươi đã khéo giảng, khéo tụng kinh này cho chúng Tỷ-kheo³⁴.

Tương tự, luận Tập dị môn túc đã dành phẩm thứ mười hai cuối quyển hai mươi để ghi lại sự ấn chứng của Đức Phật:

Lúc này, Đức Thế Tôn biết Tôn giả Xá-lợi-tử vì chúng Bí-sô thuyết giảng pháp vừa xong, nên Ngài từ nơi chỗ nằm đứng dậy, thân tâm điều thuận, sửa lại y phục cho ngay ngắn, rồi ngồi kiết-già, tán thán Tôn giả Xá-lợi-tử: Lành thay! Tôn giả nay đã khéo có thể ở nơi giảng đường này, cùng với chúng Bí-sô hòa hợp kết tập pháp môn Tăng nhất do Như Lai đã giảng nói. Tôn giả có thể từ nay, vì các đại chúng thường nên diễn nói pháp môn như thế, vì các pháp ấy có thể khiến cho các hàng trời, người trong đêm dài sinh tử, chứng nhập, đạt nghĩa lợi, an lạc. Đức Thế Tôn lại bảo chúng Bí-sô: Các Bí-sô đều nên thọ trì đọc tụng pháp môn Tập dị do Tôn giả Xá-lợi-tử giảng nói, vì pháp môn như thế có thể dẫn đến điều thiện lớn, nghĩa lớn, pháp lớn, phạm hạnh thanh bạch, lại chứng đắc thông tuệ, Bồ-đề Niết-bàn. Các Thiện nam tịnh tín xuất gia thọ trì đọc tụng pháp môn như thế, không lâu nhất định sẽ hoàn thành mọi sự việc tu tập³⁵.

Có thể nói, việc khái quát toàn bộ những điểm chính của giáo pháp qua bản kinh Phúng tụng rất thuận lợi cho việc ghi nhớ và giữ gìn kinh điển. Trong bối cảnh gấp rút về thời gian và tính cấp bách của vấn đề trước khi Đức Phật diệt độ, nỗ lực của Tôn giả Sāriputta đáng được lịch sử Phật giáo ghi nhận và tôn vinh. Vì lẽ, từ những khái quát quan trọng này, sẽ là một trong những tiền đề cơ bản, để các cuộc kết tập kinh điển về sau tham chiếu và y cứ.

4. KẾT LUẬN

Giữ gìn và truyền bá những lời dạy của Đức Phật là trách vụ cơ bản của tất cả những người đệ tử Phật, không luận xuất gia hay tại gia. Quan tâm đến việc giữ gìn những lời dạy của Đức Phật, không chỉ là trăn trở của riêng Tôn giả Maha Kassapa ngay sau khi Đức Phật diệt độ, mà đã được Tôn giả Sāriputta quan tâm từ rất sớm và không chỉ một lần, trong thời gian Đức Phật còn tại thế. Đành rằng, việc kết tập kinh điển của Tôn giả Sariputta chưa quy mô và chỉ dừng lại ở những điểm khái quát, nhưng qua đó đã cho thấy tầm vóc của một bậc cao đồ được tôn xưng là trí tuệ đệ nhất và được Đức Phật xác tín: "Chính Sariputta, chuyển bánh xe Chánh pháp, thừa tự Như lai vị "³⁶. Hơn thế nữa, những khái quát từ Kinh, Luật của Tôn giả Sariputta đã được chính bản thân Đức Phật ấn chứng, đó cũng là điều mà đại hội kết tập tại Rājāgaha không thể có được.

Với những nội dung khái quát về những điểm chính trong giáo pháp, được thể hiện qua hai bài kinh Thập thượng, Phúng tụng và luận A-tỳ-đạt-ma tập dị môn túc, cần được xứng đáng ghi nhận là hai cuộc kiết tập kinh điển sơ bộ đầu tiên khi Phật còn tại thê.

ĐỨC PHẬT ĐÃ CHUẨN BỊ NHỮNG GÌ TRƯỚC KHI ĐẠI DIỆT ĐỘ?

Vậy nên, này Ānanda, hãy tự mình là ngọn đèn cho chính mình, hãy tự mình nương tựa chính mình, chớ nương tựa một gì khác.

Dùng Chánh pháp làm ngọn đèn, dùng Chánh pháp làm chỗ nương tựa, chớ nương tựa một gì khác¹.

(Tasmātihānanda, attadīpā viharatha attasaraṇā anaññasaraṇā, dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā D.16/II)

Đức Phật là bậc tự chủ hoàn toàn sự sống, chết. Việc muốn sống bao lâu hoặc ra đi vào thời điểm nào, Đức Phật đều có thể tự mình quyết định. Đó là sự thực được ghi nhận khi Đức Phật báo trước cho môn đệ và cả ma quân về thời điểm Ngài sẽ viên tịch. Hơn đâu hết, với chân lý mà Ngài đã giác ngộ: Không có cái gì sinh mà không già và không chết², thì việc từ bỏ xác thân tứ đại cũng là một cách khẳng định và làm rõ thêm về những quy luật căn bản mà Đức Phật đã dày công khám phá.

Có thể nói, kể từ thời điểm Ngài tuyên bố: Sau ba tháng bắt đầu từ hôm nay, Như Lai sẽ diệt độ. Này Ānanda, hôm nay tại điện thờ Cāpāla, Như Lai chánh niệm, tỉnh giác, từ bỏ thọ, hành (không duy trì mạng sống lâu hơn nữa)³, thì còn rất nhiều việc mà Đức Phật đã nghiêm cần chuẩn bị cho cuộc trở về vĩ đại của mình.

Qua việc khảo sát kinh Đại bát Niết-bàn, các bản kinh liên quan và các dịch phẩm tương đương trong Hán tạng, đã phát lộ những chi tiết quan trọng về việc Đức Phật đã chuẩn bị cho sự kiện Đại diệt độ. Trong số những chi tiết theo kinh văn, người viết chỉ tập trung vào bốn trọng tâm chính. Thứ nhất, kiện toàn tổ chức Tăng-già; thứ hai, xác tín Kinh, Luật làm kim chỉ nam; thứ ba, hiện thân cho lý tưởng phụng sự và cuối cùng là chỉ định cư sĩ phụ trách tăng nghi.

1. KIỆN TOÀN TỔ CHỨC TĂNG-GIÀ

Sau những góp ý dành cho Bà-la-môn Vassakara, đại thần nước Magadha, liên quan đến những giải pháp dành cho việc trị an quốc gia, thuật ngữ thường gọi là bảy pháp bất thối; nhân đó, Đức Phật đã thể hiện sự quan tâm sâu sát đến sự tồn tại và phát triển vững chãi của đoàn thể Tăng-già.

Ngài đã cho Tôn giả Ananda triệu tập Tăng chúng ở gân Rājagaha và chỉ dạy về những nguyên tắc cơ bản cho một sự ổn định và phát triển bền vững của tổ chức đoàn thể xuất gia. Theo thống kê, chỉ trong tụng phẩm thứ nhất của kinh Đại bát Niết-bàn, Đức Phật đã liệt kê có tới 35 pháp bất thối và sáu nguyên tắc căn bản cho sự hòa hợp của đoàn thể Tăng⁴.

Trong 35 pháp bất thối và sáu nguyên tắc sống chung liên quan thâm thiết đến bản thể sinh mệnh của Tăng-già. Theo Đức Phật, bản thể sinh mệnh của Tăng-già là nội chứng, là thiền định, là giới luật. Sống tuân thủ theo học giới, tu tập Tứ niệm xứ, Thất giác chi, quán lý vô thường, vô ngã, bất tịnh và hư giả,... thì đoàn thể Tăng-già sẽ vững chãi về sinh mệnh. Nói cụ thể, nỗ lực chuyển hóa tự thân theo những phương thức mà Đức Phật đã chỉ dạy, là điều kiện căn bản nhằm góp phần vào việc kiện toàn tổ chức Tăng-già.

Bên cạnh đó, sức mạnh của Tăng chính là sức mạnh tổng hợp của các cá nhân sống trong đoàn thể. Muốn có được sức mạnh đó, cần phải tôn trọng những nguyên tắc sống chung. Sự cung kính, tôn trọng các bậc cao niên lạp trưởng, biết tàm, biết quý, không tụ họp và phiếm luận vô bổ, giữ gìn sáu phép hòa kính, sống với nhau hòa hợp như nước với sữa... là những nguyên tắc và chuẩn mực làm cho đoàn thể Tăng-già phát triển vững mạnh.

Sự quan tâm đến việc sống chung và những chuẩn mực ứng xử giữa các Tỳ-kheo như danh xưng, hình thức giao tiếp giữa người nhỏ với người lớn và ngược lại, cũng được Đức Phật dạy bảo hết mực chi tiết⁵. Không dừng lại ở đó, Đức Phật đã có những quan tâm với những cá thể đặc thù trong tố chức Tăng-già. Việc tìm cách chuyển hóa Tỳ-kheo Channa phạm lỗi⁶ vào thời khắc cuối của đời sống, là một minh chứng sống động của Đức Phật, đối với sự ổn định, đoàn kết và phát triển của Tăng chúng.

Từ hiện thực các chúng đệ tử của giáo phái Nigantha Nathaputta không biết tôn trọng lẫn nhau, đấu tranh và tàn hại lẫn nhau sau khi giáo chủ viên tịch ở Pava, cách Kusinārā khoảng 15km về phía Đông, được ghi lại trong kinh Phúng tụng⁷, kinh Thanh tịnh⁸, đã làm cho vấn đề kiện toàn tổ chức Tăng-già trở thành một trong những vấn đề quan trọng và bức thiết. Bảy pháp bất thối được triển khai rộng rãi trên năm phương diện, cộng với sáu phép hòa kính, là một trong những cơ sở biện minh cho quan điểm này.

2. XÁC TÍN KINH, LUẬT LÀ KIM CHỈ NAM

Sau khi Đức Phật diệt độ, thì Tăng chúng phải nương tựa vào ai và ai là người lãnh đạo Tăng-già? Đây không những là băn khoăn của riêng ngài Ananda mà dường như của hầu hết những đệ tử Phật. Đức Phật đã xóa tan nghi vấn đó bằng sự khẳng định mạnh mẽ: Này Ānanda, hãy tự mình là ngọn đèn cho chính mình, hãy tự mình nương tựa chính mình, chớ nương tựa một gì khác. Dùng Chánh pháp làm ngọn đèn, dùng Chánh pháp làm chỗ nương tựa, chớ nương tựa một gì khác⁹. Không những thế, trong những lời cuối cùng, Đức Phật đã trở lại sự khẳng định này: Này Ananda, Pháp và Luật, Ta đã giảng dạy và trình bày, sau khi Ta diệt độ, chính Pháp và Luật ấy sẽ là đạo sư của các Ngươi¹⁰.

Lời dạy của Đức Phật đã rất mực rõ ràng khi xác tín giáo pháp là kim chỉ nam, là chỗ y cứ cho mọi phương châm và hành động của chúng đệ tử Phật về sau. Thế nhưng, một thực tế được đặt ra là ở thời Phật, kinh điển chưa được ghi lại bằng văn bản, thế nên dễ xảy ra tình trạng bất cập về nội dung. Ở đây, vấn đề làm cách nào để xác tín những lời dạy hoặc truyền tụng do chính Đức Phật thuyết, cũng là một vấn đề quan trọng, được Đức Phật thuận thứ chỉ bày.

Theo Đức Phật, cơ sở để phân biệt đâu là lời dạy chân thực của Đức Phật cần phải tham chiếu vào hai yếu tố, đó là Kinh và Luật.

Theo kinh Đại bát Niết-bàn, Đức Phật đã dẫn ra bốn trường hợp liên quan đến việc xác tín tính chân thực của kinh văn¹¹. Trong tất cả bốn trường hợp, dù tự nhận rằng chính bản thân được nghe từ kim khẩu của Đức Thế Tôn hoặc được nghe từ chính một vị Tỳ-kheo hay nhiều vị thượng tọa có thẩm quyền về kinh điển... thì cũng không nên vội vã khẳng định rằng, đó là kinh văn do Phật thuyết. Theo Đức Phật, cần phải dựa vào Kinh và Luật mới có thể minh định đó có phải là lời dạy của Đức Phật hay không. Đây cũng là ưu tư mà trước đó Đức Phật đã dạy cho dân chúng Kalama trong bài kinh Các vị ở Kesaputta¹².

Cùng liên quan đến việc kiện toàn cơ sở Kinh, Luật, do vì bị đau lưng (HH) nên Đức Phật chỉ định Tôn giả Sāriputta thay Ngài tóm tắt lại những điểm chính của giáo pháp¹³. Đáng chú ý, trước khi bắt đầu bài pháp, Tôn giả Sariputta cũng dẫn lại câu chuyện về sự tranh cãi của môn đệ sau khi giáo chủ Nigantha Nathaputta từ trần. Sự cấp thiết của vấn đề đã được Tôn giả Sariputta trình bày thống thiết: Này các Hiền giả, pháp này được Thế Tôn khéo giảng dạy, khéo trình bày, một Chánh pháp có hiệu năng hướng dẫn, hướng đến an tịnh, do vị Chánh Đẳng Giác trình bày. Ở đây, tất cả mọi người cần phải cùng nhau tụng đọc, không cãi cọ nhau, để phạm hạnh này được trường tồn, được duy trì lâu ngày, vì hạnh phúc cho chúng sanh, vì an lạc cho chúng sanh, vì lòng thương tưởng cho đời, vì lợi ích, vì an lạc cho chư Thiên và loài Người¹⁴.

Có một điều đáng lưu ý, vì trước đó khá lâu, trong đô thị Campa, Tôn giả Sariputta đã thuyết cho chúng Tỳ-kheo bài thuyết giảng với mười pháp số tương tự qua bài kinh Thập thượng¹⁵. Trong lần này, với những nội dung căn bản, sâu sắc, cô đọng, bài thuyết giảng của Tôn giả Sāriputta có thể được xem là cuộc kiết tập kinh điền đầu tiên khi Phật còn tại thế

3. HIỆN THÂN CHO LÝ TƯỞNG PHỤNG SỰ

Kể từ khi chứng đạo, Đức Phật đã dành trọn thời gian còn lại của đời mình chỉ với một mục đích duy nhất: giáo hóa chúng sanh nhận ra chân lý mà Ngài đã giác ngộ. Xúc động hơn cả, trong những chặng cuối và đêm cuối của hành trình, bằng bạc trên mỗi dấu chân của Ngài vẫn chất ngất chí nguyện độ sanh.

Câu chuyện về bữa cơm cuối cùng ở Pava do chàng thợ rèn Cunda hiến cúng, là khúc ca bi tráng về chí nguyện độ sanh của Đức Thế Tôn¹⁶. Theo kinh văn, Cunda cúng dường Đức Thế Tôn một bữa cơm với thức ăn tinh túy và tốt nhất trong điều kiện khả dĩ của mình. Kinh Trường Bộ ghi rằng, đó là món Sukara-maddave - một loại mộc nhĩ. Điều bất hạnh là bữa ăn đó không phù hợp với thể trạng hiện tại của Đức Thế Tôn, nói chính xác hơn là thức ăn vô tình bị nhiễm độc, nhưng Cunda không nhận ra. Với lòng chí thành của Cunda, Đức Thế Tôn hoan hỷ thọ dụng, và để phòng hộ cho mọi người, Đức Phật đã bảo Cunda chôn ngay món ăn mộc nhĩ còn lại, vì không một ai ở cõi Trời, cõi Người, ở Ma giới, ở Phạm thiên giới, không một người nào trong chúng Sa-môn và chúng Bà-la-môn, giữa những Thiên, Nhơn, ăn món mộc nhĩ này mà có thể tiêu hóa được, trừ Như Lai¹⁷.

Cần phải thấy, với luận điểm: các Đức Như Lai nhập Vô dư Niết-bàn không có sự hãm hại¹⁸, do vậy, mọi sự tác động của các yếu tố bên ngoài đều không ảnh hưởng đến thọ mạng của Đức Thế Tôn. Mặc dù vậy, với trách nhiệm của một bậc Thầy tối thượng, Đức Phật e rằng, sau khi Ngài viên tịch, thợ rèn Cunda sẽ mãi hối hận về bữa cơm cúng dường, xem đó là một trong những nguyên do làm cho Thế Tôn sớm viên tịch, nên Ngài đã căn dặn Tôn giả Ananda: Có hai sự cúng dường ăn uống đồng một quả báo, đồng một dị thục quả, quả báo lớn hơn, lợi ích hơn các sự cúng dường ăn uống khác. Thế nào là hai? Một là bữa ăn trước khi Như Lai chứng Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, hai là bữa ăn trước khi Như Lai diệt độ Niết-bàn giới, không còn di hưởng sanh tử. Hai bữa ăn này đồng một quả báo, đồng một dị thục quả, quả báo lớn hơn, lợi ích hơn các sự cúng dường ăn uống khác.

Có thể nói, mặc dù biết rõ thức ăn có độc, thế nhưng vì muốn lợi lạc hữu tình, cụ thể là đem lại phước quả lớn cho thợ rèn Cunda, Đức Thế Tôn đã không ngại ngần thọ dụng bữa ăn cuối. Hình ảnh bữa ăn cuối cùng của Đức Phật có nhiều nét tương đồng như ly thuốc độc mà nhà hiền triết Socrates (469-399) đã ung dung uống cạn, vì lòng thương tưởng cho đời, vì hạnh phúc cho con người và mọi loài.

Cũng trong đêm trước khi Đại diệt độ, với lòng chí thành của du sĩ ngoại đạo Subhadda, Đức Phật đã cho thuận thứ thuyết giảng, ông ta đã phát nguyện xuất gia, thọ Cụ túc giới và không bao lâu, đắc quả A-la-hán. Sự hóa độ du sĩ Subhadda trong đêm Đại diệt độ, Đức Thế Tôn đã hiện thân cho lý tưởng độ sanh không mệt mỏi, dù đó là phút cuối của đời mình.

4. CHỈ ĐỊNH CƯ SĨ ĐẢM TRÁCH TĂNG NGHI

Với Đức Phật, thân thể chỉ là sự hòa hợp của tứ đại. Sau khi, Đức Phật nhập Vô dư Niết-bàn thì thân tứ đại dù được kết tinh thành xá-lợi thì cũng theo quy luật tự, tán cùng thời gian. Do đó, Ngài đã chọn phương thức hỏa táng và chỉ định cho hàng cư sĩ phụ trách tăng nghi.

Trước trăn trở của ngài Ānanda về hình thức tang nghi và ai là người đứng ra chủ trì sự kiện quan trọng này, Đức Phật đã trang nghiêm phân định: Này Ananda, các Ngươi đừng có lo lắng vấn đề cung kính thân xá-lợi của Như Lai. Này Ananda, các Người hãy nỗ lực, hãy tinh tấn hướng về tự độ, sống không phóng dật, cần mẫn, chuyên hướng về tự độ. Này Ananda, có những học giả Sát-đế-lỵ, những học giả Bà-la-môn, những học giả gia chủ thâm tín Như Lai, những vị này sẽ lo cho sự cung kính cúng dường thân xá-lợi của Như Lai¹⁹.

Đây là di huấn quan trọng, có ý nghĩa tham khảo đối với mọi vấn đề liên quan đến việc hậu sự của người xuất gia, bất kể thời đại nào. Mặc dù có mặt trong khoảng thời gian diễn ra tang lễ, thế nhưng cả ba Đại đệ tử của Đức Phật như Tôn giả Maha Kassapa, Tôn giả Anurudha và Tôn giả Ānanda vẫn đứng ngoài mọi diễn biến tang lễ. Nếu có đóng góp chăng, thì chỉ riêng Tôn giả Maha Kassapa châm lửa vào đài hỏa táng kim thân của Đức Từ Phụ. Ngay sau khi Đức Phật vừa diệt độ, trong phần đêm còn lại, ngồi hầu bên di thể của Đức Thế Tôn, Tôn giả Ānanda và Anurudha an tịnh bàn luận Chánh pháp và chờ trời sáng, để vào thành Kusināra thông báo cho dân chúng Mala.

Sau khi được Tôn giả Ananda thông báo, các vị cư sĩ ở Mala đã đứng ra lo tang lễ của Đức Phật và họ đã làm những gì cần làm theo di huấn. Đặc biệt, vị cư sĩ tại gia có ảnh hưởng quyết định trong tang lễ của Đức Phật là Bà-la-môn Dona²⁰. Chính bản thân vị Bà-la-môn này đã ngăn ngừa một cuộc xung đột giữa các nước, khi các nước muốn phụng thỉnh một phần xá-lợi của Đức Thế Tôn về xây tháp tôn thờ. Một vị Bà-la-môn, không phải là người xuất gia, đứng ra phân chia xá-lợi của Đức Phật và có khả năng thuyết phục cả tám quốc gia, khu vực, thì tất có một nhân thân vững chãi, đặc thù.

Đọc kỹ lại kinh văn, nhân thân của Bà-la-môn Dona hiện rõ dần. Trước hết, đó là vị Bà-la-môn phát hiện dấu chân rất lạ và dõi theo chúng, để cuối cùng diện kiến Đức Phật trên con đường giữa Ukkattha và Setabbya. Từ cuộc hội kiến, Bà-la-môn đi từ ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác và cuối cùng nhận ra người đang đàm thoại chính là một vị Phật²¹. Từ nhân duyên gặp Phật ban đầu, Bà-la-môn Dona từng bước hâm mộ Phật pháp. Trong cuộc tham vấn về năm hạng Bà-la-môn, ngài Dona đã xin quy y với Đức Thế Tôn và chính thức trở thành một vị cư sĩ tại gia thâm tín Tam bảo²². Được biết, đã có một bảo tháp được xây dựng đề tôn thờ cái bát mà Bà-la-môn Dona dùng đề phân chia xá-lợi Đức Phật. Ngài Huyền Tráng có xác nhận trong nhật ký của mình và theo ngành du lịch Ấn Độ, bảo tháp này vẫn hiện còn tại một địa điểm gần Kusinārā²³.

Như vậy, mặc dù tang nghi Đức Phật chỉ định do hàng cư sĩ phụ trách, thể nhưng, căn cứ vào tư liệu kinh văn đã xác tín, đó là hạng cư sĩ vững chãi, thâm tín Tam bảo, mới đủ phước, đủ duyên thực hiện thiện hạnh rất mực quan trọng này.

5. THAY LỜI KẾT

Trong thời Đức Phật, các vị xuất gia lấy việc tu tập, thú hướng giải thoát, xem đó là việc chính yếu và không quá chú trọng về các thể thức tang nghi. Theo kinh điển ghi lại, đã có vài vị Tỳ-kheo bị rơi xuống núi tử nạn, bị rắn cắn chết, bị mạng vong do bệnh tật và tang lễ được tổ chức rất mực giản đơn. Ngay như cao đệ của Đức Phật là Tôn giả Sāriputta, tang lễ của ngài diễn ra đơn giản, chỉ có vài vị xuất gia bên cạnh và sau đó, Sa-di Cunda hỏa thiêu xác thân, thu lấy xá-lợi bỏ vào bình bát và trở về cáo bạch cùng Đức Thế Tôn²⁴.

Học theo sự giản đơn về tang nghi của tiền nhân, ngài Huyền Tráng (602-664) di huấn môn đồ bỏ chiếu đem chôn sau khi ngài viên tịch²⁵. Gần hơn, Pháp sư Thánh Nghiêm (1930-2009) cũng chọn phương thức hỏa táng và tro cốt còn lại đem rải trong rừng cho cây cối tốt tươi²⁶. Ở Việt Nam trong quá khứ và hiện tại, cũng có nhiều bậc cao tăng thể hiện sự giản đơn nhất định, trong việc lo hậu sự của mình.

Đành rằng, tùy theo không gian văn hóa mà ở mỗi quốc gia, khu vực có những cách thức xử lý đối với di thể người đã khuất. Trong những tảng thức đặc thù của từng khu vực, thì riêng đối với người xuất gia, việc gia tăng sự tu tập của bản thân, hầu lấy đó làm công đức yểm trợ cho người vừa khuất, tối giản đến mức có thể các thể thức tang nghi... là những lựa chọn gần giống với những điều mà bậc Thầy của mình đã làm, từ hàng ngàn năm trước.

NGHIÊN CỨU VỀ NGÀY, THÁNG NHẬP NIẾT-BÀN CỦA ĐỨC PHẬT

Này Ānanda, Ta nay đã già, đã thành bậc trưởng thượng, đã đến tuổi lâm chung, đã đến tám mươi tuổi.

Này Ānanda, như cỗ xe đã già mòn, sở dĩ còn chạy được là nhờ dây thắng chằng chịt; cũng vậy, thân Như Lai được duy trì sự sống giống như chính nhờ chống đỡ dây chằng¹.

Sự kiện Đức Phật nhập Niết-bàn thường được các giới Phật giáo tổ chức thành một lễ hội thiêng liêng. Tuy nhiên, do ảnh hưởng từ nhiều nguyên nhân, nên cả hai truyền thống lớn của Phật giáo là Bắc truyền và Nam truyền đã tổ chức sự kiện trọng đại này vào những thời điểm khác nhau trong năm.

Cụ thế, Phật giáo Nam truyền đã tố chức ngày Đức Phật nhập Niết-bàn trùng với ngày Đản sanh và Thành đạo, gọi là lễ Tam hợp, thường được diễn ra vào ngày trăng tròn tháng Vesak (tương đương 15 tháng Tư âm lịch ở Việt Nam). Với Phật giáo Bắc truyền, sự kiện Đức Phật nhập Niết-bàn thường được tổ chức vào ngày 15 tháng Hai âm lịch.

Sự khác biệt về thời gian trong khi tổ chức sự kiện Đức Phật nhập Niết-bàn không những tạo nên tính đặc thù của mỗi truyền thống Phật giáo, mà còn là mối quan tâm của nhiều người, trong đó có chúng tôi.

Tử trăn trở đó, chúng tôi thử khảo sát về ngày, tháng Đức Phật nhập Niết-bàn căn cứ vào tư liệu kinh văn của hai truyền thống, cũng như dựa trên những thành tựu của nhiều ngành khoa học có liên quan đến sự kiện này.

1. TƯ LIỆU VỀ NGÀY, THÁNG ĐỨC PHẬT NHẬP NIẾT-BÀN VÀ TÍNH ĐA DẠNG CỦA LỊCH PHÁP ẤN ĐỘ

1.1. Tư liệu từ Nikāya và Hán tạng

Theo tác phẩm Mahavamsa, được biên soạn vào khoảng thế kỷ VI AD², ở chương III, ghi:

Khi đấng Tối thắng, đấng Vô song, đấng Ngũ nhãn, đã sống đến năm tám mươi bốn tuổi và đã làm xong tất cả những phận sự của Ngài trong thế gian về mọi phương diện; sau đó, vào ngày trăng tròn của tháng Vesakha, tại Kusinārā, trong khoảng thiêng liêng giữa hai cây sāla, ánh sáng của thế gian đã ngừng chiếu³.

Chú giải Luật Thiện kiến (Samantapasadika nāmā Vinayatthakatha), là một tác phẩm chú giải luật Tỳ-kheo theo truyền thống Theravāda của Phật giáo Tích Lan, do ngài Tăng-già-bạt-đà-la dịch vào năm 488, ghi rằng:

Khi làm xong những điều cân làm, giữa rừng cây sa-la thuộc Quốc vương họ Mạt-la (Mala), nước Câu-thi-na (Kuninara) vào lúc rạng sáng ngày 15 tháng Hai (Visakhā punnamadivasa paccusasamaya), ngài nhập Vô dư Niết-bàn⁴.

Theo Thuyết Nhất thiết hữu bộ, (Sarvāstivadin), Đức Phật nhập Niết-bàn vào ngày mùng 8 tháng Ca-lạt-để-ca ((迦刺底迦)/E⁵). Theo đối chiếu của ngài Huyền Tráng trong tác phâm Đại Đường Tây Vức ký, tức là ngày mùng 8 tháng 9 theo lịch thời nhà Đường, triều đại Đường Thái Tông (599-649)⁶.

Mâu Tử lý hoặc luận, một tác phẩm gắn liền với lịch sử Phật giáo Việt Nam, được biên soạn ở thế kỷ II, ghi:

Phật giáo hóa Trời, người, độ thoát chúng sanh. Sau đó vào ngày 15 tháng Hai đã vào cảnh giới Niết-bàn⁷.

Kinh Phật thuyết Đại bát Nê-hoàn, bản dịch của ngài Pháp Hiền (337-418)⁸ ghi:

Đúng thật như thế, chính tôi được nghe: Một thời Thể Tôn nằm ở khoảng giữa hai cây sa-la trong rừng Kiên cố, bên bờ Hi-liên, nơi vùng đất của bộ tộc Lực sĩ, thuộc thành Câu-đi. Bấy giờ nhằm ngày trăng tròn tháng Hai, Thế Tôn sắp sửa vào Bát Nê-hoàn, tám trăm ức vị Tỳ-kheo cùng ngồi vây quanh Thế Tôn⁹. (Thích Nguyên Hùng dịch).

Kinh Đại bát Niết-bàn, bản dịch của ngài Đàm Vô Sấm (385-433), ghi:

Tôi nghe như vậy, một thuở nọ Đức Phật ở tại nước Câu-thi-na, trong thôn gia của bộ tộc Lực sĩ, bên bờ sông A-lợi-la-bạt-đề, dưới bóng cây Sa-la. Lúc ấy, Thế Tôn cùng với tám mươi ức trăm ngàn chúng Đại Tỳ-kheo cùng câu hội, tuần tự nhiều quanh Đức Phật, vì khi ấy vào ngày 15 tháng Hai, Ngài chuẩn bị nhập Niết-bàn¹⁰.

Bồ-tát tùng Đâu-thuật thiên giáng thần mẫu thai thuyết kinh quảng phổ, do ngài Trúc Phật Niệm dịch vào năm đầu niên hiệu Hoằng Thủy (399)¹¹ ghi:

Tôi nghe như vậy, một thuở nọ Đức Phật ở tại phía Bắc thành Ca-tỳ-la-vệ, dưới bóng cây Song-thọ, vào lúc nửa đêm ngày mùng 8 tháng Hai, Ngài chuẩn bị buông bỏ thọ mạng để nhập Niết-bàn¹².

Kinh Trường A-hàm, ngài Phật-đà-da-xá và Trúc Phật Niệm dịch vào niên hiệu Hoằng Thủy thứ 15 (414)¹³ ghi:

Mồng tám, sinh Lưỡng Túc Tôn.

Mồng tám, vào rừng tu khổ.

Mồng tám thành Tối thượng đạo.

Mồng tám vào thành Niết-bàn.

Tháng Hai Như Lai sanh.

Tháng Hai Phật xuất gia.

Tháng Hai thành Bồ-đề.

Tháng Hai vào diệt độ¹⁴.

Đại Đường Tây Vức ký của ngài Huyền Tráng (602- 664) ghi:

Vào năm 80 tuổi, Phật đã nhập Niết-bàn vào ngày 15 tháng Phệ-xá-khư (A đ(H), tương đương ngày 15 tháng Ba theo lịch nhà Đường¹⁵.

Qua 9 nguồn tài liệu nêu trên, đã cho thấy, thời điểm Đức Phật nhập Niết-bàn được xác tín vào những ngày, tháng sau:

Về ngày: mùng 8; trăng tròn; rạng sáng ngày 15; ngày 15. Về tháng: Vesākha; Phệ-xá-khư; Ca-lạt-để-ca, tháng Hai. Ngoại trừ hai điểm dị biệt, là ngày mùng 8 và tháng Ca-lạt-để-ca, thì 9 nguồn tài liệu nêu trên phần lớn đều thống nhất ở điểm, Đức Phật viên tịch vào ngày 15 tháng Vesākha. Vậy phải chăng, đây chính là ngày mà Đức Phật đã viên tịch theo lịch pháp của Ân Độ?