Biện Chính Phật Học — Tập II

4. KẾT LUẬN

Với những quan điểm sai lầm về Phật giáo nêu trên, đã chứng tỏ rằng, kiến giải về Phật học của các nhà biên soạn ĐVSKTT cũng như một số Nho gia có vấn đề, nếu không nói là khá hạn chế. Sự thực này được Nho thần Lê Quát, làm quan dưới thời Trần Minh Tông (1300-1357) thừa nhận trong văn bia chùa Thiệu Phúc ở Bắc Giang, đã được ĐVSKTT ghi lại:

Cái thuyết họa phúc của nhà Phật tác động tới con người, sao mà được người ta tin theo sâu sắc và bền vững như thế? Trên từ vương công, dưới đến dân thường, hễ bố thí vào việc nhà Phật, thì dẫu đến hết tiền của cũng không sẻn tiếc. Nếu ngày nay gửi gắm vào tháp chùa thì mừng rỡ như nắm được khoán ước để lấy quả báo ngày sau. Cho nên trong từ kinh thành, ngoài đến châu phủ, cho tới thôn cùng ngõ hẻm, không mệnh lệnh mà người ta vẫn theo, không thề thốt mà người ta vẫn tin. Chỗ nào có người ở, tất có chùa Phật, bỏ rồi lại xây, hỏng rồi lại sửa, chuông trống lâu đài chiếm đến nửa phần so với dân cư, đạo Phật hưng thịnh rất dễ mà được rất mực tôn sùng³³.

Lời than thở của Nho thần Lê Quát ngoài đóng góp mang tính tư liệu về phương diện lịch sử, thì còn bộc lộ những hiểu biết giới hạn của ông về Phật giáo. Cần phải thấy, họa phúc chỉ là một trong những quan điểm của Phật giáo về đời sống nhân sinh, mà chưa phải là tinh hoa của Phật giáo. Ngay như quan điểm họa phúc mà Lê Quát còn chưa tường tận, thì sẽ khó lĩnh hội nhiều điều sâu kín trong giáo nghĩa Phật giáo.

Có thể nói, do nhận thức không đầy đủ về Phật giáo, cộng với những định kiến kế thừa từ những Nho thần cực đoan, đã tạo nên những ngộ nhận đáng tiếc về Phật giáo của các tác giả ĐVSKTT cũng như một số Nho gia bài Phật, sùng Nho tiêu biểu.

Điều đáng nói, những hiểu lầm như thế đôi khi vẫn xuất hiện trong thời cận - hiện đại; chính vì vậy, việc biện chính về những sai lầm này là một nhu cầu khách quan và công tâm với lịch sử.

LUẬN VỀ VẤN ĐỀ TĂNG QUAN

Ta dùng các quan chức Dharma Mahāmātra này khắp nơi trong vương quốc của Ta để họ giúp mọi người thực hành Chánh pháp (Dharma Dhrithayo), tận trung với Chánh pháp (Dharma Vadhiya) và làm các việc phúc lợi (Hita Sukhaya)¹.

Tăng quan luận (僧官論) là một trong những bộ luận do ngài Thích Ngạn Tông (557-610)² trước tác, nhằm thuyết minh và lý giải các chức vụ do chư Tăng đảm nhiệm (廣明僧職)³. Toàn văn của tác phâm nà đến nay vẫn chưa tìm thấy mà chỉ còn tựa đề của tác phẩm được ghi lại trong Pháp uyển châu lâm, quyển 1, Đại Tống Tăng sử lược, quyển 2, Đại Đường nội điển lục, quyền 5... Đây là tiền đề gợi mở để chúng tôi thực hiện đề tài Luận về vấn đề Tăng quan.

Như vậy, ngay từ thời vua Tùy Dạng Đế (569-618) tại Trung Hoa, vấn đề người xuất gia đảm nhận những chức vụ do triều đình sắp đặt (僧官) là một hiện thực lịch sử, được quan tâm và kiện toàn về cơ sở lý luận như tác phẩm của ngài Thích Ngạn Tông đã chỉ ra.

Trong khuôn khổ của đề tài, Tăng quan được hiểu là chức vụ của chư Tăng do triều đình bổ nhiệm, để thống lãnh Tăng, Ni các chùa viện trên toàn quốc, nhằm duy trì kỷ cương và phát triển Phật giáo⁴. Tăng quan có thực quyền và lương bổng cụ thế.

1. NGUỒN GỐC VÀ NIÊN ĐẠI HÌNH THÀNH TĂNG QUAN Ở ẤN ĐỘ

Căn cứ vào tư liệu lịch sử, định chế Tăng quan không phải xuất hiện đầu tiên ở Trung Quốc mà được hình thành từ thời vua Asoka (272-236 B.C)⁵ ở Ấn Độ cổ đại. Theo lịch sử, sau khi thống nhất toàn cõi Ấn Độ và trở thành một quốc gia rộng lớn, vua Asoka đã tổ chức một bộ máy quản lý nhà nước quy mô và khoa học. Theo bi ký số 3 (Bi ký Girnar)⁶, nhà vua đã thành lập các chức quan như Rajuka, Yutā, Pādesika với chức năng tuần du đất nước trong mỗi 5 năm nhằm phổ biến Chánh pháp và giải quyết các vấn đề cấp thiết khác của quốc gia.

Đặc biệt, đối với vấn đề tôn giáo, ông đã thành lập một cơ quan quản lý nhà nước về tôn giáo gọi là Dharma Mahāmātra⁷. Quan chức Dharma Mahamatra có thể là người thế tục và cũng có khả năng là người đại diện của các tôn giáo. Thông tin từ bi ký của vua Asoka đã cho thấy điều này.

Theo chủ trương của vua Asoka trong bi ký số 5 (Bi ký Mansehrā), ta dùng các quan chức này trong mọi giáo phái nhằm xây dựng và phát triển Chánh pháp vì lợi ích và hạnh phúc cho những ai tận trung với tôn giáo. Các quan chức này cũng được cắt cử phục vụ tại các xứ sở và dân tộc như Yona, Kamboja, Gandhara, Rastika, Pitinika và các dân tộc Aparanta hay các bộ tộc biên giới phía Tây. Họ được đề cử phục vụ trong quân đội, trong các hội chúng ẩn sĩ Bà-la-môn, hội chúng gia chủ, giữa những người nghèo khó và người già yếu nhằm mục đích mang lại lợi ích và hạnh phúc cho họ và đề giúp những người thực hành Chánh pháp thoát khỏi phiền toái. Họ cũng được đề cử nhằm xem xét đơn kháng án của các phạm nhân, giúp phạm nhân khỏi bị ngược đãi, giải phóng phạm nhân trong trường hợp phạm nhân phải nuôi con dại hay gặp quá nhiều bất hạnh hoặc bị khổ sở bởi tuổi già. Họ cũng được bố làm việc tại Pātaliputra và tại các tỉnh thành bên ngoài, trong các hậu cung của các anh chị em ta và bất cứ nơi nào có thân nhân của ta sinh sống. Ta dùng các quan chức Dharma-Mahāmatra này khắp nơi trong vương quốc của ta để họ giúp mọi người thực hành Chánh pháp, tận trung với Chánh pháp và làm các việc phúc lợi⁸ .

Vua Asoka đã dành nhiều quan tâm đến quan chức Dharmā Mahamatra bởi lẽ ở bi ký số 12, ông đã minh giải thêm chức năng và nhiệm vụ của quan chức này⁹. Theo bi ký số 12, vua Asoka tôn trọng mọi giáo phái. Theo ông, tôn trọng giáo phái của mình không đồng nghĩa với việc chê bai giáo phái người khác. Điểm nhấn trong bi ký 12 là quan điểm về bình đắng phát triển tôn giáo¹⁰. Đó là một trong những nguyên do ra đời của quan chức Dharma Mahamātra.

Mặc dù đã trở thành một Phật tử chính thức (Upāsaka) vào năm thứ 8 sau khi lên ngôi¹¹, tuy nhiên trong quan điểm đối với các tôn giáo đang hiện hữu trên đất nước mình, ông luôn dành cho họ một sự quan tâm và đối đãi hết mực trọng thị. Đây cũng là lời dạy của Đức Phật đối với tướng quân Siha được ghi lại trong kinh Tăng Chi (A.iv,179)¹², mà có lẽ vua Asoka đã tiếp thu và thực hành theo lời dạy đó.

Về niên đại thành lập tố chức Dharma Mahāmātra, theo tác phâm History of Indian Buddhism, thì vua Asoka thành lập quan chức Dharma Mahāmātra vào năm thứ 13 sau khi lên ngôi. Phối kiểm tác phẩm thì được biết, đây không phải là quan điểm của tác giả Étienne Lamotte (1903-1983) mà được ông dẫn lại từ một tác phâm khác¹³.

Với tác phẩm King Ashoka and Buddhism¹⁴, tác giả Ananda W.P Guruge (1928-2014) cũng cho rằng niên đại thành lập quan chức Dharma Mahāmatra vào năm thứ 13. Tác giả Smith A. Vincent (1848-1920) trong tác phẩm Rulers of India¹⁵s cho rằng vào năm thứ 14 sau khi lên ngôi, vua Asoka thành lập quan chức Dharma Mahāmatra. Tác phẩm tiếng Việt Vua A Dục Vương (Asoka) cuộc đời và sự nghiệp của tác giá Thích Tầm Minh cũng cho rằng quan chức Dharma Mahāmātra được thành lập vào năm thứ 13 sau khi vua Asoka lên ngôi¹⁶.

Tuy nhiên, theo quan điểm của tác giả James Prinsep (1799-1840), người sáng lập tạp chí The Journal of the Asiatic Society of Bengal¹⁷, cho rằng vua Āsoka thành lập quan chức Dharma Mahamatra vào năm thứ 10 sau khi lên ngôi. Trong bản dịch Anh ngữ bi ký số 5, thuộc tài liệu của nhà khảo cổ Cunningham, trong tác phẩm Corpus Inscriptionum Indicarum: Inscriptions of Asoka, cung cho rằng, sự kiện quan trọng đó diễn ra vào năm thứ 10.

Căn cứ vào cụm từ Dasavasabhisil¹⁸ được nhà khảo cổ Alexander Cunningham (1814-1893) cẩn thận rập lại từ bi ký số 5 và cả bi ký số¹⁹, đã khẳng định rằng, quan chức Dharmā Mahamatra đã được vua Asoka thành lập vào năm thứ 10 sau khi lên ngôi.

Ở đây, nếu tạm thống nhất dùng bảng niên biểu Asoka do tác giả Lamotte cung cấp, thì niên đại chính xác để vua Asoka tố chức thành lập quan chức Dharma Mahamātra vào năm thứ 10 sau khi lên ngôi, tức là năm 258 trước Tây lịch²⁰.

Với vua Asoka, kể từ khi quy ngưỡng Phật giáo, ông đã nỗ lực hết mình trong sự nghiệp phát triển Phật giáo. Bản thân mình đi chiêm bái thánh tích, cho phép con trai xuất gia và đi hoằng pháp ở các nơi, xây dựng chùa tháp và lưu truyền pháp Phật qua các dạng minh văn, bi ký ở nhiều nơi trong và ngoài đất nước... Tất cả những ý nguyện vĩ đại đó khó có thể hoàn thành trọn vẹn nếu như không có một bộ phận nhân sự chuyên trách. Sự ra đời của các quan chức Dharma Mahamātra cũng nhằm vào mục đích này.

Không những vậy, với một quốc gia rộng lớn về lãnh thổ, đa dạng về sắc tộc, tôn giáo, thì việc thành lập một cơ quan chuyên trách về vấn đề tôn giáo có một ý nghĩa quan trọng. Vì lẽ, ngoài chức năng bảo hộ sự phát triển của tôn giáo thì cơ quan chuyên trách này còn góp phần vào việc ngăn ngừa sự xung đột giữa các tôn giáo, góp phần ổn định và phát triển đất nước.

Có thế nói, sự ra đời của quan chức Dharma Mahamātra là một sáng tạo mang tính tiên phong của vua Asoka trong lãnh vực liên quan đến tôn giáo.

2. LƯỢC SỬ VÀ ĐỊNH CHẾ TĂNG QUAN TẠI TRUNG QUỐC

Định chế Tăng quan ra đời tại Trung Quốc nhằm giải quyết việc nội bộ của Tăng đoàn. Trong một vài trường hợp đặc biệt, Tăng quan còn đảm nhiệm những tước vụ quan quyền, có vai trò tương tự như một vị quan lại thế tục.

2.1. Niên đại hình thành

Theo Lương cao tăng truyện, truyện của ngài Cưu-ma-la-thập (344-413)²¹ và ngài Tăng Lược (347-416)²², thì vào thời kỳ Hậu Tần (384-417), Phật giáo phát triển mạnh mẽ, số lượng Tăng nhân ở thời kỳ này rất đông đảo²³, và cũng do vậy đã bước đầu phát sinh những tệ trạng trong sinh hoạt Tăng-già. Với tâm nguyện góp phần trùng hưng Tam bảo, để đoàn thể Tăng-già thanh tịnh và trang nghiêm, vua Diêu Hưng (366-416) vào niên hiệu Hoằng Thủy năm thứ bảy (405) đã ban thư câu thỉnh ngài Tăng Lược lên ngôi vị lãnh đạo Tăng-già toàn quốc, gọi là Tăng chánh. Đồng thời, để hỗ trợ Phật sự, nhà vua cũng cung thỉnh ngài Tăng Thiên làm Duyệt chúng, các ngài Pháp Khâm và Tuệ Bân làm Tăng lục.

Cũng theo Lương cao tăng truyện, quyển 8, ngài Thích Tuệ Cơ được ban sắc làm Tăng chủ, quản lý 10 thành. Nội dung tiểu truyện cũng cho rằng Tăng chánh của miền Đông Độ được khởi nguồn từ đây vậy (乃勅為僧主掌任十城. 蓋東土僧正之始也)²⁴. Trong khi đó, ngài Tuệ Cơ thọ 85 tuổi và viên tịch vào niên hiệu Kiến Vũ năm thứ ba, triều Nam Tề Minh Đế, tức năm 496, điều đó đã cho thấy rằng, ngài Tăng Lược viên tịch thì ngài Tuệ Cơ vừa mới ra đời.

Và như vậy, định chế Tăng quan tại Trung Hoa xuất hiện vào năm 405 và người đầu tiên làm Tăng quan là ngài Tăng Lược.

2.2. Cơ cấu tổ chức

Mô hình tổ chức của định chế Tăng quan ở Trung Hoa lúc đâu mang tính tự trị và độc lập tương đối. Tuy nhiên, cùng với sự thăng trầm của các triều đại tại Trung Hoa, tính tự trị độc lập đó cũng ít nhiều thay đổi, tùy theo quan điểm và sách lược của từng triều đại.

Về cơ quan lãnh đạo tối cao, theo Đại Tống Tăng sử 5, quyền²⁵ trung, vào thời Đông Hán, các Sa-môn Thích tử trực thuộc sự quản lý của Hồng Lô Tự. Đến thời Bắc Ngụy, theo Quảng Hoằng Minh tập, quyền 2, thì cơ quan lãnh đạo cao nhất của Phật giáo lúc đầu gọi là Giảm Phước Tào. Sau đó, vào niên hiệu Thái Hòa năm thứ 21 (497) cơ quan này đối tên thành Chiêu Huyền Tào. Đến thời nhà Đường, lập Sùng Huyền Thự thuộc Hồng Lô Tự. Đến thời kỳ nhà Minh, vào niên hiệu Hồng Vũ năm thứ 5 (1382) đã thành lập Tăng Lục Ty nhằm quản lý Tăng Ni toàn quốc và 6. Cơ chế quản²⁶ lý Phật giáo thời nhà Minh cũng được áp dụng ở Giao Châu²⁷.

Về chức danh lãnh đạo Tăng-già tối cao, ban đầu được gọi là Tăng chánh (thời nhà Tần), Đạo nhân thống, Sa-môn thống, Tăng thống (thời Bắc Ngụy), Đại Tăng chánh (thời nhà Lương), Tăng chủ (thời Lưu Tống, Nam Tề) Quốc thống (thời Đông Ngụy), Chiêu huyền thống (Bắc Tề), Đại thống (nhà Tùy), Tăng thống (nhà Đường), Thống lãnh (thời nhà Minh )...

Để hỗ trợ cho lãnh đạo Tăng-già tối cao điều hành Phật sự, tùy theo từng giai đoạn lịch sử mà nhân sự Tăng quan cấp dưới có các chức danh như Duy-na, Duyệt chúng, Tăng đô, Sa-môn đồ, Chiêu huyền đô, Thông thống, Đoạn sự Sa-môn, Đô ấp Tăng chánh, Công tào, Chủ bạ viên, Tả nhai Đại công đức sử, Hữu nhai Đại công đức sử, Tăng lục, Tả nhai Tăng lục, Hữu nhai Tăng lục... Bộ phận nhân sự này không những có đạo phong, giỏi về kinh điển mà còn vững vàng về kiến thức xã hội. Chính vì vậy, đã có trường hợp tiền triều ủng hộ Phật pháp thì làm Tăng quan, nhưng đến khi vương triều kế nhiệm bải bỏ Phật pháp thì vẫn có khả năng làm một vị quan thế tục. Đây cũng là trường hợp của Đạt-ma-xà-na (達磨閣那), tiếng Tùy gọi là Pháp Trí, đã từng , sau khi Phật²⁸ giáo bị bức hại, ông trở về đời sống thế tục và làm Thái thú quận Dương Xuyên ở Dương Châu²⁹.

Có một điều lưu ý trong chức danh lãnh đạo Tăng-già tối cao, đó là ngôi vị Pháp chủ. Thực ra, trong hệ thống chức danh Tăng quan không có tên gọi này. Trong kinh điển, Pháp chủ là mỹ hiệu tôn quý, dùng để chỉ cho Đức Phật Thích-ca³⁰. Trong tác phẩm Sắc tu Bách Trượng thanh quy, tên gọi Pháp chủ chỉ cho Quốc sư (cũng còn gọi là Đế sư) như ngài Bạt-hợp-tư-bát (拔合斯八)"³¹. Ngoài ra, Pháp chủ còn chỉ cho bậc Đại pháp sư chuyên diễn giảng kinh điên như ngài Tăng Đạo³², ngài Pháp Viện (409-489)³³, ngài Tăng Mân³⁴ (467-527), ngài Tĩnh Tung (537-614)³⁵...

2.3. Thực quyền và lương bổng

Tăng quan về cơ bản có thực quyền. Trường hợp đầu tiên phải kể đến là sự kiện vua Diêu Hưng hạ chiếu cho Ngụy thượng thư lịnh Diêu Hiển bức ép hai vị xuất gia tên là Thích Đạo Hằng và Thích Đạo Tiêu cởi áo cà-sa hoàn tục, giúp vua thừa hành vương nghiệp. Hai vị Tăng nhân này đã khẩn thiết dâng biểu trình bày tâm nguyện và khẳng khái thệ rằng: thà bỏ thân mạng chứ không thể lìa ca-sa (緇服之下誓畢身命)³⁶. Do vì muốn nhị vị Tăng nhân này phò vua giúp nước, Diêu Hưng đã viết thư cầu thỉnh Quốc sư Cưu-ma-la-thập và ngài Tăng chánh Đạo Lược, xin các ngài góp lời trợ khuyên（願法師等勗以喻之）.Sau khi nhận thư, cả hai ngài đều viết tấu dâng lên với lời lẽ chí tình và thống thiết, tán thán chí nguyện của hai bậc xuất gia kỳ đặc³⁷ này37 cùng, hai ngài Thích Đạo Hằng và Thích Đạo Tiêu được vào núi Lang Tà (琅邪山) ẩn tu cho đến cuối đời³⁸.

Theo Phật Tổ thống kỷ, vào niên hiệu Cảnh Minh năm thứ hai (501), triều vua Tuyên Vũ Đế (483-515), thời Bắc Ngụy, đã ban chiếu rằng: nếu Tăng nhân phạm tội sát nhân, thì y theo luật của thế tục mà xử, ngoài ra nếu phạm các tội khác, thì giao cho Chiêu Huyền Đô Thống để phân xử theo luật Phật³⁹. Ở thời nhà Đường, vua Huyền Tông ban chiếu: Tăng Ni có tội thì y theo luật Phật mà phân xử. Đường Đại Tông cũng ban chiếu: Quan ty trong thiên hạ, không được đánh đập hay làm nhục Tăng Ni. Xem ra, trong vai trò quản lý Tăng Ni, Tăng quan có những quyền hạn nhất định, thể hiện ở vai trò bảo hộ cũng như độc lập phân xử những việc liên quan đến Tăng đoàn.

Ở đây, một trong những đặc điểm của cơ chế quản trật, đó là lương bổng. Tăng quan do vương triều cung cử và bổ nhiệm, nên cũng nằm trong định chế đặc thù này.

Khi ngài Tăng Lược nhận vai trò Tăng chánh, phẩm trật thuộc hàng Thị trung, nên được vua Diêu Hưng cấp xe và người hầu cận. Mặc dù vậy, ngài đã nhường xe cho người già yếu, tật bệnh, còn bổng lộc thì cúng dường cho chúng Tăng⁴⁰.

Với ngài Tăng Cẩn (僧瑾), khi được vua Lưu Tống Minh Đế ban sắc làm Thiên hạ Tăng chủ (天下僧主), thì đồng thời cấp một bộ nghi trượng (法伎), 20 người hầu cận thân tín, xe cộ để đi lại và mỗi tháng cấp ba vạn tiền⁴¹.

Vào năm Thái Thủy nguyên niên (465), Lưu Tống Minh Đế sắc Sa-môn Đạo Mãnh làm Cương lĩnh, mỗi tháng cấp ba vạn tiền, cử bốn người thân tín và 20 người hầu hạ, xe và kiệu mỗi loại một chiếc⁴². Với bổng lộc được ban, ngài Đạo Mãnh chẩn thí cho người nghèo và xây dựng chùa miếu.

2.4. Vài trường hợp đặc biệt

Trong một số trường hợp đặc thù, Tăng nhân đôi khi đảm nhận những tước vị tương tự như quan lại thế tục.

Theo Phật Tổ thống kỷ⁴³, quyển 51, vào thời Bắc Ngụy, phong Sa-môn Pháp Quả làm Nghi Thành tử, sau đó lại gia phong thêm là An Thành công. Theo Phật Tô lịch đại thông , Việc⁴⁴ phong quan tước cho Tăng nhân được khởi đầu từ ngài Pháp Quả. Vào thời Lương Vũ Đế, đã sắc Sa-môn Huệ Siêu làm Thọ Quang Điện Học Sĩ.

Đường Thái Tông phong Sa-môn Trí Uy làm Triều Tán Đại Phu. Vua Cao Tông cũng sắc cho Sa-môn Huệ Uy làm Triều Tán Đại Phu. Vua Trung Tông cũng sắc ngài Huệ Phạm làm Chánh Nghị Đại Phu. Vua Đường Đại Tông phong cho Sa-môn Bất Không làm Đặc Tiến Hồng Lô Khanh, sau đó lại gia phong thêm là Khai Phủ Nghi Đông Tam Ty Túc Quốc Công, hưởng bổng lộc ba ngàn hộ...

Tăng quan là lãnh vực không chỉ dành riêng cho chư Tăng, vì ngay từ rất sớm, đã có sự tham gia của chư Ni. Theo Tỳ-kheo-ni truyện, quyển 2, Phật Tổ thống ký, quyền 36, Đại Tống Tăng sử lược, quyển trung, vào niên hiệu Thái Thủy năm thứ hai (466), Lưu Tống Minh Đế đã ban sắc cho Tỳ-kheo-ni Bảo Hiền làm Tăng chánh, quản lý chư Ni ở kinh đô (都邑僧正)⁴⁵, cúng dường đầy đủ tứ sự và mỗi tháng cấp một vạn tiền. Để hỗ trợ với Bảo Hiền, nhà vua đã sắc phong cho Tỳ-kheo-ni Pháp Tịnh làm Duy-na ở kinh đô (5. B AB4E 33)⁴⁶. Có thể nói, đây là hai vị Tỳ-kheo-ni đầu tiên tham gia vào lãnh vực quản lý Tăng nhân trong thiên hạ.

Cũng lưu ý rằng, với hai vị Tỳ-kheo-ni nêu trên, tuy mang tên gọi là Tăng chánh và Duy-na nhưng chỉ có nghĩa là quản lý Ni chúng ở kinh đô, vì cùng thời kỳ này, Lưu Tống Minh Đế đã sắc phong cho ngài Tăng Cẩn làm Thiên hạ Tăng chút⁴⁷.

3. KẾT LUẬN

Tăng quan có khởi nguồn rất sớm ở quê hương Phật giáo, thế nhưng tư liệu tại Ấn Độ không đề cập nhiều. Tại Trung Hoa, định chế Tăng quan được tổ chức mô phỏng theo bộ máy nhà nước thế tục, với phẩm trật và lương bổng rõ ràng.

Xuyên suốt thời phong kiến, định chế Tăng quan được thiết lập với tên gọi khác nhau, cách thức tổ chức và quản lý khác nhau. Thế nhưng, điểm chung trong định chế Tăng quan giữa các triều đại phong kiến là thừa nhận vai trò tự trị tương đối của tổ chức Tăng đoàn.

Vào thời Đông Tấn, Tăng Ni đặt dưới sự quản lý của bộ máy vương quyền. Đến thời ngài Cưu-ma-la-thập, từ khi bản kinh Phật thuyết kinh Nhân vương Bát-nhã Ba-la-mật do ngài dịch được phổ biến, đã cho thấy rằng, một trong những điều kiện làm cho Phật pháp suy vong là lập quan lại thế tục 8. Có lẽ⁴⁸ thấy được điều này nên Diêu Hưng, là đệ tử của ngài Cưu-ma-la-thập, đã giao việc Tăng cho chư Tăng quản trị, thể hiện ở việc lập ngài Tăng Lược lên làm Tăng chánh, điều hành và quản lý việc của Tăng.

Tuy làm Tăng quan, do tính chất công việc nên phải liên hệ đến đời sống thế tục, thế nhưng các ngài Tăng quan vừa được dẫn ở trên, không những khẳng định phẩm chất đạo đức riêng có của hàng Thích tử, mà còn cho thấy tính chất phụng sự dẫn thân, mang dáng dấp của tâm hành Bồ-tát.

KHẢO VỀ VẤN ĐỀ Y TÍA (TỬ Y)

Khổ lụy, này các Tỷ-kheo, là các lợi đắc, cung kính, danh vọng; thật là đắng cay, ác độc, là chướng ngại pháp để chứng đạt vô thượng an ổn, khỏi các khổ ách - S.ii,225¹.

1. VÀI NÉT VỀ TÍNH CHẤT VÀ MÀU SẮC Y PHỤC TRONG PHẬT GIÁO

Trong lịch sử Phật giáo, một trong những người đầu tiên cúng dường Đức Phật chiếc y được dệt bằng chất liệu uý chính là di mẫu Mahapaiapatī. Theo mô tả trong kin Phân biệt cúng dường², di mẫu Mahāpajāpatī đã tự tay dệt và cắt may một tấm y đặc biệt để cúng dường Đức Phật, Hán tạng gọi là Kim Lâu hoàng scicy（金縷黃色衣³）. Mặc dù di mẫu đã ba lần cầu khẩn nhưng Đức Phật quyết không thọ nhận mà khuyên bà nên cúng dường tấm y đó cho chúng Tăng.

Sự kiện này được lý giải từ nhiều góc độ khác nhau, riêng về phương diện phục sức cho tự thân, thì câu chuyện nêu trên đã góp phần chuyển tải một thông điệp quan trọng: Đức Phật luôn giản dị trong vấn đề ăn mặc. Điều đó có thể thấy rõ ở tấm y phấn tảo làm bằng vải gai thô, đáng được quăng bỏ, mà trong một dịp đặc biệt, Đức Phật đã trao tặng tấm y này cho Tôn giả Maha Kassapa được ghi lại trong kinh Tương Ưng (S.ii,217)⁴.

Trong quá trình phát triển, màu sắc y phục của các bộ phái Phật giáo chủ trương không giống nhau. Tác phẩm Thích thị yếu lãm⁵ dựa vào vào kinh Xá-lợi-phất vấn, đã cho biết rằng, các bộ phái Phật giáo thường mang y phục với màu sắc khác nhau, như Ma-ha-tăng-kỳ-bộ thường mặc y vàng, Đàm-vô-đức-bộ thường mang y đỏ, Tát-bà-đa-bộ thường khoác y đen, Ca-diếp-di-bộ thường mang y xanh thẫm pha đỏ (木蘭衣)⁶, Di-sa-tắc-bộ thường mặc y màu xanh.

Tư liệu về màu sắc y phục của các bộ phái Phật giáo trong kinh Xá-lợi-phất vấn đã được chúng tôi xác tín qua phối kiểm⁷. Ở đây, mặc dù màu sắc y phục có khác biệt nhau, nhưng không một bộ phái Phật giáo nào ở Ấn Độ được mang y dệt bằng lụa tơ tằm (五天竺國無著蠶衣)⁸. Đây là một điểm đặc thù về tính chất pháp phục của các bộ phái Phật giáo tại Ấn Độ.

Khi Phật giáo truyền sang Trung Hoa, việc ăn mặc của Tăng sĩ Phật giáo đã có một sự thay đổi lớn để phù hợp với phong tục và văn hóa của người bản xứ. Sự thay đổi này được thể chế hóa bằng những điều luật cụ thể, mà người có công đầu trong việc chế tác y phục cho Tăng nhân chính là ngài Pháp Hiển (337-418)⁹ (斯由製造依法顯有殊功)¹⁰, được thể hiện đầy đủ trong luật Ma-ha-tăng-kỳ. Đây là một trong những cơ sở tham chiếu quan trọng, trong nỗ lực biến tấu về y phục của Tăng nhân Trung Hoa, nhằm tạo nên hình ảnh vừa trang nghiêm vừa khác biệt của người xuất gia trong bối cảnh mới.

Tuy nhiên, căn cứ vào những thiết định trong Luật tạng ở các bộ phái Phật giáo, đều không hề đề cập đến y tía (** t: tử y). Nói rõ hơn, vấn đề y tía là một biến tấu về y phục dành cho Tăng nhân có cơ sở hình thành tại Trung Hoa.

2. NGUỒN GỐC Y TÍA VÀ CƠ SỞ ĐỂ BAN TẶNG Y

Theo Đại Tống Tăng sử lược¹¹ của ngài Tán Ninh (919-1001), thì y phục của Tăng nhân phần lớn mang các màu sắc như xanh, vàng, đen, đỏ... nhưng không có màu đỏ tía (不聞朱紫). Đến thời nhà Đường, khi Võ Tắc Thiên (625-705) lên ngôi đã dành nhiều quan tâm và ủng hộ Phật giáo. Trong thời kỳ này, có vị Tăng tên là Pháp Lãng (Z BA) cùng chín người khác đã trùng dịch bộ kinh Đại vân và sau đó dâng lên ngự lãm. Xem xong, Võ Tắc Thiên vô cùng hoan hỷ bèn ban thưởng ca-sa màu tía (賜紫袈裟) cho các vị Tăng nhân này. Đồng thời, nhà vua đã ban tặng bản kinh Đại vân đến tất cả các ngôi chùa trong cả nước, ra lệnh cho các chùa phải đăng đàn giảng thuyết bản kinh này. Nguồn gốc Tăng nhân được ban y tía khởi nguồn từ đây vậy.

Tác phẩm Phật Tổ thống kỷ, quyển 39, ghi nhận sự kiện này được diễn ra vào niên hiệu Tái Sơ nguyên niên (690). Từ đó, truyền thống nhà vua ban y cho Tăng nhân được diễn ra với số lượng khá đông và kéo dài khoảng một ngàn năm, từ Võ Tắc Thiên (624-705) thời nhà Đường cho đến vua Càn Long (1711-1796) ở thời Đại Thanh.

Thống kê trong Đại Tống Tăng sử lược cho thấy, vào tháng 9 niên hiệu Khai Nguyên thứ hai mươi (733), vua Đường Huyền Tông ban y tía cho một số Tăng nhân trong phái đoàn của vua Ba Tư cử sang cầu kiến. Cuối niên hiệu Thiên Bảo (742-756) Sa-môn Đạo Bình do có công phò vua giúp nước nên được Đường Túc Tông ban cho y tía và sắc tứ trú trì hai ngôi chùa Sùng Phước và Hưng Khánh. Vào niên hiệu Vĩnh Thái (765-766), Đường Đại Tông ban y tía cho ngài Sùng Tuệ. Không lâu sau đó, có vị Tăng Ấn Độ tên là Kỷ Đà ở chùa Trấn Quốc, khi lâm chung được vua ban y tía.

Vào niên hiệu Khai Bảo năm thứ hai (969) thời Bắc Tống, trong tiết Trường xuân, Tổng Thái Tổ (927-976) đã cho tổ chức khảo thí Tăng nhân và ban y tía cho những ai đạt kết quả. Cùng năm đó, Tam tạng Pháp sư Thi Hộ đến từ nước Ô-trấn-nẵng (Ô-trượng-na, Bắc Ấn Độ), nhà vua đã cho triệu kiến và ban y tía¹². Vào niên hiệu Hàm Bình nguyên niên (998) đời vua Tổng Chân Tông, có Sa-môn ở Trung Ấn Độ tên là Nhĩ-vĩ-ní ((HE JFE) đến cúng dường xá-lợi, Phạn kinh, lá bồ-đề và chuỗi hạt bồ-đề; để tỏ lòng thành, vua bèn ban y tía¹³ .

Trong tác phẩm Tống cao tăng truyện¹⁴, từ quyển 3 cho đến quyển 30, đã ghi nhận ít nhất 13 trường hợp nhà vua ban y tía dành cho các bậc cao tăng như: ngài Bát Nhã, Thừa Ân, Quy Dữ, Tùng Gián, Huyền Sa Sư Bị, Biện Tài, Thanh Quán, Tuệ Cảnh, Hồng Sở, Tăng Nhẫn, Sư Hội, Thuần Đà, Quảng Tu.

Như vậy, lý do để triều đình ban y tía cho Tăng nhân do vì quan hệ xã giao, hoặc vì tôn trọng ở phương diện đạo đức, hoặc do sự đóng góp về một phương diện đặc thù nào đó. Trong tất cả những lý do nêu trên, thì lý do vì tầm mức đạo phong của quý ngài nên triều đình đã ban y tía, là một trong những lý do được sự đồng cảm của nhiều người.

3. THÁI ĐỘ CỦA TĂNG NHÂN KHI ĐƯỢC BAN Y TÍA

Y tía tuy chỉ là Tăng phục được triều đình thiết kế bằng chất liệu và màu sắc đặc biệt dành để ban tặng cho Tăng nhân, nhưng đôi khi cũng được xem như một Tăng chức. Chính vì vậy, ngoài pháp danh và tên thường gọi, một số Tăng nhân Trung Hoa còn gắn thêm mỹ từ Sa-môn y tía (紫衣沙門) trước tên gọi của mình¹⁵.

Không những vậy, sau khi được ban y tía, một số vị Sa-môn còn làm biểu để tạ ơn. Đơn cử như biểu tạ ơn khi được ban y tía của Sa-môn Huệ Lãng và phúc đáp của Đường Đại Tông:

Sa-môn Huệ Lãng kính tâu:

Huệ Lãng thân côi, trong giới Du-già, may được Thánh ân, ơn riêng thấm đẫm, tự do xuất nhập, đại điện hoàng cung, huân tu thắng hạnh. Thánh chỉ kính vâng, hạnh kiến cửu trùng, ân thọ y tía. Không những vinh hiển tông phong, mà còn vẻ vang hậu học. Tiêu tăng không thế không bi cảm, nên soạn biểu cảm tạ đôi dòng. Hết mực cảm kích ơn này. Lòng thành vui mừng dâng biểu.

Ngày 29, tháng 11, niên hiệu Đại Lịch năm thứ chín (775), chùa Đại Hưng Thiện, đệ tử Tăng nối pháp của Hòa thượng Tam tạng Đại Biện Chính, tên là Huệ Lãng dâng biểu.

Bảo Ứng Nguyên Thánh Văn Võ Hoàng Đế đáp rằng: Thầy siêng năng Phạm hạnh, thừa tiếp dòng Pháp lưu, phước và tuệ kiêm ưu, sinh linh đều nương tựa. Do vậy Trầm ban y, không cần chi thâm tạ¹⁶.

Do vì người được vua ban y tía mặc định có một địa vị cao, được mọi người trọng vọng nên đôi khi cũng có những vị Tăng nhân mong muốn được diễm phúc này. Trong số đó có Sa-môn Tu Hội (修會) ở chùa An Quốc là một điển hình. Phật Tổ thống kỷ, quyển 42, ghi rằng, vào niên hiệu Đại Trung năm thứ hai (848), Sa-môn Tu Hội tuy có chút khả năng thi phú văn chương, tiện dịp thân cận Thánh thượng đã ngỏ lời cầu xin y tía. Đường Tuyên Tông (810-859) bảo rằng, không phải ta xan lẫn, nhưng vì ông còn chút khuyết điểm nên chưa thể ban y. Đến khi được hoàng để ban cho y tía thì chiều tối đó lâm bạo bệnh mà viên tịch¹⁷. Đại Tống Tăng sử lược, quyển hạ, cũng xác nhận sự kiện này. Điều đó cho thấy những yếu tố bất cập đã phát sanh từ sự kiện được nhà vua ban y tía.

Trên phương diện ngược lại, đã có nhiều vị cao tăng không màng đến đặc ân đó của triều đình mà còn biểu lộ bằng những thái độ cứng rắn nhất định.

Vào niên hiệu Đại Quán nguyên niên (1107), vua Tổng Huy Tông đã sắc ban y tía cho Thiền sư Đạo Giai (道楷) ở chùa Tịnh Nhân (7(淨因寺), nhưng ngài đã mạnh dạn từ chối. Trong biểu từ chối, ngài đã giải thích rằng:

Bần đạo thuở bé đã từ biệt mẹ cha, vì song thân nên phát nguyện rằng, sau khi xuất gia sẽ không màng đến lợi danh, chuyên tâm nhất ý học đạo. Lấy việc độ sanh vô tận nhằm đáp trả ơn mẹ cha. Dù phải xả bỏ thân này nhưng sẽ không thay đôi nguyện đó. Nay nếu như trộm hưởng vinh hiển hoàng ân, thì trước là cô phụ song thân, sau là lìa xa bổn thệ. Nên mạo phạm chối từ.

Hoàng thượng sai quan Phủ doãn Khai Quái là Lý Hiếu Thọ mang sắc thư phủ dụ. Đạo Giải kiên định không hồi đáp. Hoàng thượng nổi giận bèn bắt giam vào ngục. Có vị quan gợi ý: Nếu Trưởng lão báo bệnh thì theo luật sẽ được tha. Đạo Giải đáp rằng: Ta một đời không vọng ngữ, sao mạo xưng tật bệnh để lừa dối hoàng thiên? Ngài an nhiên chấp nhận hình phạt lưu đày ở Chuy Châu. Toàn bộ kẻ Tăng người tục ở thành đô, ai ai cũng ngẩn lệ thương cảm¹⁸.

Ngoài ra, còn có nhiều vị cao tăng thạc đức tuy được vua ban y tía nhưng đã im lặng không đáp hoặc khẳng khái chối từ. Trong số đó có thể kể đến các ngài như: Hưng Hóa Tồn Tưởng thiền sư (830-925)¹⁹; Trung Phong Minh Bổn thiền sư (1263-1323). Đặc biệt, ngài Minh Bổn thiền sư chính là tác giả của tác phẩm Huyễn trụ am thanh quy, và là người được thế nhân tôn xưng là Giang Nam Cổ Phật (江南古佛)²⁰.

Y tía là một tín vật đặc biệt do triều đình ân ban, tuy nhiên trong Tăng nhân luôn có những thái độ ứng xử sai khác. Một bên thì hân hoan lễ tạ và một bên là khẳng khái chối từ. Mặc dù vậy vẫn có những bậc cao tăng thong dong giữa hai thái cực vừa nêu, nương theo phép tắc của thiền môn trong việc đối nhân, tiếp vật. Tất cả những phương cách ứng xử đó đã góp phần cho thấy bức tranh đa chiều của Phật giáo Trung Hoa trong nhiều giai đoạn lịch sử.

4. THAY LỜI KẾT

Y phục của Tăng sĩ Phật giáo nói chung tuy có khác biệt về hình thức và màu sắc nhưng đều dựa trên các quy định về giới luật. Vấn đề y tía mặc dù có lịch sử hình thành khá sớm, có nguồn gốc liên quan đến vương quyền, tuy nhiên cơ sở hình thành lại không căn cứ trên nền tảng giới luật Phật giáo.

Không những vậy, trong kinh điển Phật giáo còn ghi nhận rằng, người tu sĩ Phật giáo nói chung và hành giả Mật tông nói riêng, thì không nên mặc áo quần màu tía (T. 應著紫衣裳）.Đó là điêu được khăng định trong kinh Tô-tất-địa-yết-la (蘇悉地羯羅經: Susiddhikara)²¹, một trong 3 bộ kinh quan trọng của Mật giáo Trung Quốc. Bản kinh này được ngài Du-ba-ca-la (輸波迦羅: Śubhākarasiṃha), tức là ngài Thiện Vô Úy (637-735)²² dịch vào niên hiệu Khai Nguyên năm thứ 14 (727)²³. Vì lẽ, màu đỏ tía là màu sắc y phục dành cho Phạm thiên（其梵天身披紫袈裟²⁴）？， do vậy thường nhân hay Tăng nhân không nên mặc y phục màu này.

Về phương diện giới luật, ngài Nguyên Chiếu (1048- 1116), là một trong những vị Tố của Luật tông, đã cực lực phản đối sự kiện y tía, được thể hiện trong tác phẩm Tứ phần luật hành sự sao tư trì ký. Theo ngài, việc ban y tía cho Tăng nhân của Võ Tắc Thiên là sự khởi đầu của một hủ tục. Với khái quát đầy trăn trở của ngài Nguyên Chiếu trong vấn đề y tía, chúng tôi xin trích dịch dưới đây để thay lời kết chuyên khảo.

Từ đây, điều hủ bại đã lan truyền không dứt. Đâu biết rằng, đó là do hàng thế tục lạm vào việc của thiền môn. Không tinh chuyên cải hóa nội tâm, lại tổ bày điểm trang sắc tướng. Huống nữa, vừa mới dự vào hàng niên lão, lại tiếm xưng đại thánh tôn danh. Quốc gia không rõ việc này, Tăng môn chưa từng tiến cử. Khiến cho hàng hậu học so kè tham lẫn, ưa thích chuyện xa hoa; truyền thống thanh tịnh giản đơn của Thiên gia, có nguy cơ mai một²⁵.

Kinh Trung Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2014, tr.222.

Viện Ngôn ngữ học, Từ điển tiếng Việt phổ thông, Nxb Tổng hợp TP.HCM, tr.984. Tuyên ngôn: bản tuyên bố có tính chất cương lĩnh của một chính đảng, một tổ chức. Đào Duy Anh, Hán Việt từ điển, Nxb Văn Hóa Thông Tin, 2005, tr.779. Tuyên ngôn: Nói rõ với công chúng.

Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.235.

Ibid.

Kinh Trung Bộ, tập 2. HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2014, tr.453.

Ibid, tr.453-454.

Buddhist Birth Story,(Jataka tales): The commentarial introduction entitled Nidanakathā, The story of the lineage. Translated from Prof. V. Faus Boll's editionof the Pāli text by T.W Rhys Davids. London: G.Routledge. 1925. p.xii. Cf:The Nidanakathā, as forming a running commentary on the Buddhavamsa.

Oskar von Hinüber. A Handbook of Pāli Literature. Berlin -New York: Walter de Gruyter. 1996. p.56. Cf: The Nidānakathā is the most important Theravada source for the life of the Buddha.

Dẫn lại từ Hajime Nakamura, Đức Phật Gotama: một tiểu sử căn cứ vào những bản kinh uy tín nhất, Trần Phương Lan dịch, Nxb Phương Đông, 2011. tr.93. Nguyên tác: Hajime Nakamura. Gotama Buddha - A biography based on the most reliable texts. Vol 1. Tokyo: Kosei Publishing Cỏ. 2000. p.67.

The Pāli Text Society. The Jātaka together with its commentary, being tales of the anterior births Gotama Buddha. Vol 1. Edited by V. Faus Boll. London: Messrs. Luzac and Company, Ltd. 1962. p.53.

Nguyên văn Pāli của kinh Đại bổn, thuộc Trường Bộ, và kinh Hy hữu vị tằng hữu, thuộc Trung Bộ ghi là: aggohamasmi lokassa, jetthohamasmi lokassā, setthohamasmi lokassa.

大正藏第01冊 No.0001 長阿含經，卷第一.

大正藏第03 冊 No.0187 方廣大莊嚴經，卷第十二.

Hajime Nakamura, Đức Phật Gotama, một tiểu sử căn cứ vào những bản kinh uy tín nhất, Trần Phương Lan dịch, Viện Nghiên Cứu Phật Học Việt Nam tại TP.HCM, 2011, tr. 105-106.

Kinh Trung Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2014, tr.221-222.

Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.443.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.359.

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tổng hợp TP.HCM, 2015, tr.453.

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tổng hợp TP.HCM, 2015, tr.322.

Hajime Nakamura, Đức Phật Gotama: một tiểu sử căn cứ vào những bản kinh uy tín nhất, Trần Phương Lan dịch, Nxb Phương Đông, 2011. tr. 106. Nguyên tác: Hajime Nakamura. Gotama Buddha - A biography based on the most reliable texts. Vol 1. Tokyo: Kosei Publishing Co. 2000. p.76. Cf: People therefore saw no contradiction in stating that only the Buddha, of all human beings, was to be honored, but this change should be taken as backsliding in philosophic sense.

Thèo Rig-Veda, III.34.2; IV.18.1&2., vua trời Đế-thích (Indra) cũng giáng trần từ hông của mẹ, và cũng được xưng tán: Ôi! Indra, Ngài là bậc Thây của Thiên chúng và số đông nhân loại. Xem The hymns of the Rigveda. Vol 2. Griffith, Ralph T. H. ed. and trans. Benares: E.J. Lazarus and Co. 1890. p.40 & 122. Cf: O Indra, thou art equally the Leader of heavenly hosts and human generations.

The Pāli Text Society. The Jātaka together with its commentary, being tales of the anterior births Gotama Buddha. Vol 1. Edited by V. Faus Boll. London: Messrs. Luzac and Company, Ltd. 1962. p.53.

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tổng hợp TP.HCM, 2015, tr.465-466.

Một tên khác của Asita, theo kinh Tiểu Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tổng hợp TP.HCM, 2015, tr.467, chú thích 1.

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tổng hợp TP.HCM, 2015, tr.467.

Dẫn lại từ Hajime Nakamura, Đức Phật Gotama: một tiểu sử căn cứ vào những bản kinh uy tín nhất, Trần Phương Lan dịch, Nxb Phương Đông, 2011. tr.92.

The Pāli Text Society. The Jātaka together with its commentary, being tales of the anterior births Gotama Buddha. Vol 1. Edited by V. Faus Boll. London: Messrs. Luzac and Company, Ltd. 1962. p.53.

Kinh Trung Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2014, tr.222.

The Pāli Text Society. The Jātaka together with its commentary, being tales of the anterior births Gotama Buddha. Vol 1. Edited by V. Faus Boll. London: Messrs. Luzac and Company, Ltd. 1962. p.71.

正藏第01 冊No. 0001 長阿含經，卷第四，遊行經.

大正藏第03 冊 No.0189 過去現在因果經，卷第三.

大正藏第 23 冊 No.1440 薩婆多毘尼毘婆沙，卷第二.

大正藏第 01冊 No. 0005 佛般泥洹經，卷下.

大正藏第 01 冊 No.0006 般泥洹經，卷下.

大正新脩大藏經第16冊 No. 0696 佛說摩訶剎頭經，

大正藏第48 冊No.2025 敕修百丈清規.

大正藏第46 冊 No. 1933南嶽思大禪師立誓願文.

大正藏第51冊 No.2069天台九祖傳.

大正藏第46 冊 No. 1933南嶽思大禪師立誓願文.Nguyên văn：至癸未年年三十.是臘月月八日得成道

大正藏第51 冊No.2087 大唐西域記，卷第二

大正新脩大藏經第 50冊 No.2061 宋高僧傳卷第五.

大正藏第 49冊 No.2037 釋氏稽古略，卷三，一行禪師.

大正藏第54冊No.2126 大宋僧史略.

大正藏第54 冊 No.2126 大宋僧史略，卷上.Nguyên văn：臘月乃周之二月也.

大正藏第 52 冊 No. 2118 折疑論，卷第一.Nguyên văn：周時正月建子.二月八日即今十二月八日是也.

The Pāli Text Society. The Jātaka together with its commentary, being tales of the anterior births Gotama Buddha. Vol 1. Edited by V. Faus Boll. London: Messrs. Luzac and Company, Ltd. 1962. p.68.

Tên khoa học là Ficus religiosa.

Thẹ Pāli Text Society. The Jātaka together with its commentary, being tales of the anterior births Gotama Buddha. Vol 1. Edited by V. Faus Boll. London: Messrs. Luzac and Company, Ltd. 1962. p.70.

The Pāli Text Society. The Mahavamsa. Wilhelm Geiger Ph.D, trans. Oxford: University Press, Amen Corner, E.C 1912. p.2.

Buddhist Birth Story,(Jataka tales): The commentarial introduction entitled Nidānakathā, The story of the lineage. Translated from Prof. V. Faus Boll's editionof the Pāli text by T.W Rhys Davids. London: G.Routledge. 1925. p.xii. Cf:The Nidānakathā, as forming a running commentary on the Buddhavamsa.

Oskar von Hinüber. A Handbook of Pali Literature. Berlin -New York: Walter de Gruyter. 1996. p.56. Cf: The Nidānakathā is the most important Theravāda source for the life of the Buddha.

Hajime Nakamura. Gotama Buddha - A biography based on the most reliable texts. 2 Vol. Tokyo: Kosei Publishing Co. 2000. Xem thêm bản dịch tiếng Việt: Hajime Nakamura, Đức Phật Gotama: một tiểu sử căn cứ vào những bản kinh uy tín nhất, Trần Phương Lan dịch, Nb Phương Đông, 2011.

Hajime Nakamura. Gotama Buddha - A biography based on the most reliable texts. 2 Vol. Tokyo: Kosei Publishing Co. 2000. p.16.

The Pāli Text Society. The Jātaka together with its commentary, being tales of the anterior births Gotama Buddha. Vol 1. Edited by V. Faus Boll. London: Messrs. Luzac and Company, Ltd. 1962. p.70.

Pāli Text Society. The Maha Vamsa or The Great chronicle of Ceylon. Trans. Wilhelm Geiger. London: Henry Frowde, Oxford University Press, Amen Corner. 1912. p.xi. See also, Malalasekera, G.P. Buddhist Dictionary of Pāli Proper Names. Vol 2. London: Luzac & Company Ltd., 1960, p.553.

Douglas Bullis. Mahavamsa: The Great Chronicle of Sri Lanka. Fremont, CA: Asian Humanities Press. 2012. p.54.

大正藏第51冊 No.2087大唐西域記，卷第八.Nguyên văn：上座部則吠舍伝月後半十五日成等正觉，當此三月十五日也，

SBE., Vol 25. The Laws of Manu. G Buhler, trans. Oxford: Clarendon press, 1886. Chapter II, Slokas 75. p.44.

The Atharva-Veda (Sanskrit text), Devi Chand M.A, trans. New Delhy: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd, Reprinted 2014, p. 762. Cf: O herb, (i.e., kusha-grass) thy main root is in the heavens but are firmly established on the earth.

Ibid, p. 763. Cf: a king among the plants and herbs.

Kinh Tiểu Bộ, tập 6, Chuyện thực phẩm thiên giới, số 535, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.84.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.698.

Nguyên văn: sammasambodhim, tức giác ngộ viên mãn.

The Pāli Text Society. The Jātaka together with its commentary, being tales of the anterior births Gotama Buddha. Vol 1. Edited by V. Faus Boll. London: Messrs. Luzac and Company, Ltd. 1962. p.71.

大正藏第25 冊 No.1509 大智度論，卷第三，共摩訶比丘僧釋論第六.

The Pali Text Society' Pāli English Dictionary. Edited by Rhys Davids T.W and Wiliam Stede. London: Pali Text Society. 1952. p.184.

M. Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, MA: Nataraj Books, 2014, p. 1283.

Theo Khai nguyên thích giáo lục, quyển thứ nhất và Lịch đại Tam bảo ký, quyển thứ tư, bản kinh này được dịch vào tháng 3, niên hiệu Kiến An năm thui 2, tuic năm 197. Xem，大正藏第49冊 No. 2034 歷代三寶紀，卷第四（譯經後漢）

大正藏第 03 冊 No. 0184 修行本起經，卷下. Nguyên văn：我名為吉祥，今刈吉祥草.

大正藏第 51冊 No.2087大唐西域記，卷第八.Nguyên văn：菩提樹垣內，四隅皆有大窣堵波.在昔如來受吉祥草已，趣菩提樹，先歷四隅，大地震動，至金剛座，方得安靜.

大正藏第23冊 No. 1444 根本說一切有部毘奈耶出家事，卷第二.

大正藏第51冊 No.2088 釋迦方志，卷下.

Đinh Phúc Bảo, Phật học Đại từ điển, quyển hạ, Phật Đà Giáo Dục Cơ Kim Hội ấn hành, 2012, tr. 1486.

M. Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, MA: Nataraj Books, 2014, p.296.

Mohanty R.B., Tripathy B. K., & Panda T., "Semiological Application of Plants and Vegetation in folk life and culture of Jajpur District, Odisha: Ān Introspection". Journal Anthropological Survey of India, 61(2) & 62(1) July-Dec, 2012 & Jan-June, 2013. p.562.

Mahdihassan. S. "Three important Vedic grasses". 1987. Indian Journal of History of Science, 22/4. 1987. p.287.

Salman Gulzar, M.A. Khan, and Xiaojing Liu. "Seed Germination Strategies of Desmostachya bipinnata: A Fodder Crop for Saline Soils". Rangeland Ecology & Management, 60 July 2007. p.402.

Sulochana Gadgil, "The Indian monsoon and its variability". Earth and Planetary Science Letter, 2003-31. p.430.

Rockhill, William Woodville. The life of Buddha and the early history of his Order. London: Trubner & Co Ludgate Hill, 1884, p.31. Cf: Then the Bodhisattvā waded across the river.

Kinh Trung Bộ, tập 2, Kinh Sela, số 92, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr. 180. Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.57.

Schumann H. W, Đức Phật lịch sử, Trần Phương Lan dịch, Nxb Tổng hợp TP.HCM, 2000, tr.598; Narada Maha Thera, Đức Phật và Phật pháp, Phạm Kim Khánh dịch, Nxb Tôn Giáo, 2008, tr.261. See also, Lamotte, Etienne. History of Indian Buddhism. Paris: Institut Orientaliste Louvain- La-Neuve. 1988. p.125.

Kinh Trường Bộ, kinh Thập thượng, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.691.

Kinh Trường Bộ, kinh Phúng tụng, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.633.

大正新脩大藏經第二十六冊 No. 1536，阿毘達磨集異門足論.Bản tiếng Việt được sử dụng trong bài của cư sĩ Nguyên Huệ.

Kinh Trường Bộ, kinh Thanh tịnh, số 29, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.578- 579.

大正新脩大藏經第一冊 No. 1，佛說長阿含經卷第八，佛說長阿含第二分眾集經第五.Nguyên văn：諸比丘.我等今者.宜集法，律.

Kinh Trung Bộ, Đại kinh Đoạn tận ái, số 38, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.317.

Kinh Trung Bộ, kinh Ví dụ con rắn, số 22, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.173.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, thiên Nhân duyên, chương năm: Tương ưng Kassapa, kinh Giáo giới.

Kinh Trung Bộ, Đại kinh Sư tử hống, số 12, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr. 101.

Cullavagga, chương liên quan năm trăm vị, nguyên nhân của cuộc kiết tập lần thứ nhất: Câu chuyện của Trưởng lão Mahākassapa và Subhadda, đoạn 614, Tỳ-kheo Indacanda - Nguyệt Thiên dịch.

Kinh Trung Bộ, kinh Làng Sāma, số 104, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.301.

Kinh Trường Bộ, kinh Thanh tịnh, số 29, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.571.

Kinh Trường Bộ, kinh Phúng tụng, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.633.

大正新脩大藏經第二十六冊 No.1536，阿毘達磨集異門足論.Quyển 1, phẩm 1: Duyên khởi.

Lamotte, Étienne. History of Indian Buddhism. Paris: Institut Orientaliste Louvain-La-Neuve. 1988. p.8-9. Xem thêm Kinh Tăng Chi, chương Ba pháp, phẩm Lớn, kinh Các lễ Uposatha, đoạn 70 cũng có đề cập đến 16 quốc gia này. Nguyên văn: Ví như, này Visākhā, có người áp đặt chủ quyền trên 16 quốc độ lớn tràn đầy bảy báu như Anga, Magadha, Kāsi, Kosala, Vajji, Malla, Ceti, Vangā, Kurū, Pancala, Maccha, Sūrasena, Assakā, Avanti, Gandhāra, Kambojā, nhưng chủ quyền ấy không bằng một phần mười sáu của một trai giới thực hành đầy đủ cả tám mặt. Vì cớ sao? Nhỏ nhoi thay, này Visākhā, là vương quyền của loài người, so sánh với hạnh phúc chư Thiên.

Lamotte, Étienne. History of Indian Buddhism. Paris: Institut Orientaliste Louvain-La-Neuve. 1988. p.12.

Kinh Trường Bộ, kinh Chủng đức, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.109; Kinh Trung Bộ, kinh Kandaraka, số 51, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.417; Kinh Tăng Chi Bộ, chương 7, phẩm Tế đàn, kinh Bố thí, VNCPHVN, 1996, tr.355.

Lamotte, Étienne. History of Indian Buddhism. Paris: Institut Orientaliste Louvain-La-Neuve. 1988. p.873.

John S. Strong. The Buddha, a short biography. England: 2002. p.102; Xem thêm Narada Maha Thera, Đức Phật và Phật pháp, Phạm Kim Khánh dịch, Nxb Tôn Giáo, 2008, tr.216.

Kinh Trường Bộ, Kinh Thập thượng, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.694.

Kinh đã dẫn, tr.695.

Kinh đã dẫn, tr.701.

Kinh đã dẫn, tr.694.

Kinh đã dẫn, tr.698.

Kinh đã dẫn, tr.694.

Xem thêm Jintaro Takakusu, A-tỳ-đàm trong truyền thống Hữu bộ, Tỳ-kheo Giác Nguyên dịch.

阿毘達磨集異門足論. Quyển 1, phẩm 1, Duyên khởi: 爾時世尊告舍利子.吾今背痛暫當寢息汝可代吾為苾芻眾宣說法要勿空度也.(Bấy giờ, Đức Thế Tôn bảo Tôn giả Xá-lợi-tử: Ta nay lưng bị đau, cần nghỉ ngơi. Vậy thầy có thể thay Ta giảng nói các pháp thiết yếu cho chúng Bí-sô, chớ nên bỏ phí thời giờ - Nguyên Huệ dịch).

Richard Salomon. Ancient Buddhist Scrolls from Gandhara. Seattle: University of Washington Press. 1999.

Thèo Niyanaponika Thera, Cuộc đời Xá-lợi-phất, Nguyễn Điều dịch, 1966. Phần chú giải kinh Cunda, thì Tôn giả Sariputta viên tịch trước Đức Phật sáu tháng. Hơn nữa, theo kinh Tương Ưng, tập V, chương ba, Tương ưng niệm xứ (phần a), phẩm Nalanda, kinh Cunda, và kinh Celam, Đức Phật biết tin Tôn giả Sariputta viên tịch lúc Ngài đang ở Savatthi, thuộc Kosala. Sau đó không lâu, bên bờ sông Hằng, tại Ukkacela, thuộc lãnh thổ Vajjii, Đức Phật có lời tưởng niệm về hai Đại đệ tử Sāriputta và Moggalāna vừa viên tịch. Theo lịch sử Ấn Độ cổ đại, hai quốc gia Kosala và Vajjii có chung đường biên giới với quốc gia Malla. Như vậy, sự kiện Tôn giả Sāriputta có mặt tại Pāvā, thuộc đất nước Mallā, thuyết kinh Phúng tụng trước khi trở về quê nhà ở làng Nala, thuộc Magadha để viên tịch, có cơ sở hợp lý về không gian và niên đại.

阿毘達磨集異門足論.Quyển 7, phẩm 5, Bốn pháp, phần 2. Nguyên Huệ dịch.

Kinh Trường Bộ, kinh Thanh tịnh, số 29, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.578.

Kinh Trường Bộ, kinh Phúng tụng, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.690.

阿毘達磨集異門足論. Quyển 20, phẩm 12, Khen, khuyên. Nguyên Huệ dịch.

Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Sela, số 92, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr. 180.

Kinh Trường Bộ, kinh Đại bát Niết-bàn, số 16, Tụng phẩm II, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.298-299.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr. 139.

Kinh Trường Bộ, Kinh Đại bát Niết-bàn, số 16, tụng phẩm III, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.309.

Kinh đã dẫn, tr.280-284.

Kinh đã dẫn, tr.337. Nguyên văn: Này Ānanda, nay các vị Tỳ-kheo xưng hô với nhau là Hiền giả. Sau khi Ta diệt độ, chớ có xưng hô như vậy. Này Ananda, vị Tỳ-kheo niên lão hãy gọi vị Tỳ-kheo niên thiếu, hoặc bằng tên, hoặc bằng họ, hoặc bằng tiếng Hiền giả. Vị Tỳ-kheo niên thiếu, hãy gọi vị Tỳ-kheo niên lão là Thượng tọa (Bhante) hay Đại đức.

Kinh đã dẫn, tr.338.227.

Kinh Trường Bộ, kinh Phúng tụng, số 33, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.645.

Kinh Trường Bộ, kinh Thanh tịnh, số 29, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.571.

Kinh Trường Bộ, kinh Đại bát Niết-bàn, số 16, Tụng phẩm II, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.298-299.

Kinh đã dẫn, Tụng phẩm VI, tr.337.

Kinh đã dẫn, Tụng phẩm IV, tr.315-316.

Kinh Tăng Chi Bộ, chương 3, phẩm Lớn, kinh Các vị ở Kesaputta, VNCPHVN ấn hành, 1996, tr.336.

Kinh Trường Bộ, kinh Phúng tụng, số 33, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.647. Trong Hán tạng, phần lớn nội dung bài kinh này còn được phát hiện ở 大正新脩大藏經第二十六冊 No.536 阿毘達磨集異門足論. Chi tiết Đức Phật chỉ giáo Tôn giả Sāriputta thay mình thuyết pháp vì bị đau lưng được xác tín qua câu： 爾時世尊告舍利子.吾今背痛暫當寢息

Kinh Trường Bộ, kinh Phúng tụng, số 33, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.647.

Kinh Trường Bộ, kinh Thập thượng, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.691.

Kinh Trường Bộ, kinh Đại bát Niết-bàn, số 16, Tụng phẩm IV, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.317-319.

Kinh đã dẫn, Tụng phẩm IV, tr.318.

Cullavagga, chương Chia rẽ hội chúng, Việc làm Như Lai chảy máu của Devadatta, đoạn 372. Tỳ-kheo Indacanda - Nguyệt Thiên dịch.

Kinh Trường Bộ, kinh Đại bát Niết-bàn, số 16, Tụng phẩm V, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.329.

Trong Hán tạng, kinh Trường A-hàm thì gọi là Bà-la-môn Hương Tánh; kinh Đại bát Niết-bàn, quyển 42, thì gọi là Bà-la môn Tánh Yên; kinh Đại bát Niết-bàn, quyển hạ, do ngài Pháp Hiển dịch thì gọi là Bà-la-môn Đồ-lô-na（徒盧那）.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.376-377.

Kinh đã dẫn, tr.804-810. Các bản kinh Bắc truyền liên quan đều xác tín, vị Bà-la-môn này thâm tín Tam bảo.

http://www.buddhanet.net/e-learning/pilgrim/pg_04.htm

Kinh Tương Ứng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.574-577.

大正藏第50冊 No.2053大唐大慈恩寺三藏法師傳，卷第十.Nguyên văn：於是門人遵其遠命，以籧篨為舆，奉神柩還京，安置慈［22］恩翻經堂內.

Thánh Nghiêm tự truyện, Hạnh Đoan biên dịch, Nxb Phương Đông, 2010, tr.399-342.

Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr. 298.

Pāli Text Society. The Mahā Vamsa or The Great chronicle of Ceylon. Trans. Wilhelm Geiger. London: Henry Frowde, Oxford University Press, Amen Corner, 1912, p.xii.

Pali Text Society. The Mahā Vamsa or The Great chronicle of Ceylon. Trans. Wilhelm Geiger. London: Henry Frowde, Oxford University Press, Amen Corner, 1912, p.14. Cf: When the Conqueror the incomparable, he who has the five eyes, had lived eighty-four years and had fulfilled all his duties in the world, in all ways, then at Kusinārā in the holy place between the two sala-trees, on the full-moon day of the month Vesākha, was the light of the world extinguished.

Chú giải luật Thiện kiến, Thích Tâm Hạnh dịch, Nxb Tôn Giáo, 2008, tr.7; 30-31.

Theo Phật Quang đại từ điển, đó là khoảng thời gian từ 16-8 đến 15-9 âm lịch. Là tháng 8 theo lịch quốc gia Ấn Độ (Indian National Calendar), tương đương tháng 10-11 dương lịch.

大正藏第51冊 No.2087 大唐西域記，卷第六.Nguyên văn：說一切有部則佛以迦刺底迦月後半八日入般涅槃，此當九月八日也

大正藏第52 冊 No.2102 弘明集，卷第一，牟子理惑.Nguyên văn：佛授教天下度脱人民.因以二月十五日.泥洹而去.

大正藏第55 冊 No.2145 出三藏記集，卷第三，卷第八，卷第十五

大正藏第12冊 No.0376 佛說大般泥洹經，卷第一，序品第一.Nguyên văn：如是我聞，一時佛在拘夷城力士生地，熙連河側堅固林雙樹間，與八百億比丘前後圍繞.二月十五日臨般泥洹，

大正藏第 12 冊 No.0374大般涅槃經，卷第一，壽命品第一.Nguyên văn：如是我聞，一時佛在拘尸那國力士生地阿利羅跋提河邊娑羅雙樹間.爾時世尊與大比丘八十億百千人俱，前後圍遶.二月十五日臨涅槃時.

大正藏第55 冊 No.2145 出三藏記集，卷第十五，竺佛念.

大正藏第12冊 No.0384 菩薩從兜術天降神母胎說廣普經，卷第一，天宮品第一.Nguyên văn： 如是我聞，一時佛在伽毘羅婆兜釋翅授城北雙樹間，欲捨身壽入涅槃. 二月八日夜半.

大正藏第55 冊No.2145 出三藏記集，卷第二.

Tiểu tạng kinh, Trường A-hàm, tập 1, kinh Du hành, Tuệ Sỹ dịch và chú, Nxb Phương Đông, 2008, tr. 197.

大正藏第51 冊 No.2087 大唐西域記，卷第六，拘尸那揭羅國.Nguyên văn：佛以生年八十，吠舍怯月後半十五日入般涅槃，當此三月十五日也.

Vinod K. Mishra. The Calendars of India, p.23-42.

Monier-Williams, M. A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014. p.81.

Monier-Williams, M. A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014. p.642.

Indian Journal of History of Science 28 (1).193., K.D Abhyankar, A Search for Earliest Vedic Calendar, p.2-3.

Cunningham, A. Book of India Eras. Calcutta: Thacker Spink and Co, 1883. p.1.

List of holidays during the year (2014;2015; 2016...) for administra-tive offices of central government located at Delhy/New Delhy.

S.K Chatterjee and Apurba Kumar Chakravarty. History of Astrono-my in India-Indian Calendar post-Vedic period to AD 900. p.256. Cf p.253: When the year started from the 1 day of the month of Māgha.

Cunningham, A. Book of India Eras. Calcutta: Thacker Spink and Co, 1883. p.107.

http://nepalicalendar.rat32.com/download-nepali-calendar Down-load-Nepali-Calendar-2072-BS-pdf.pdf.

unningham, A. Book of India Eras. Calcutta: Thacker Spink and Co, 1883. p. 109.

大正藏第55 冊 No.2154 開元釋教錄，卷第三，沙門佛陀跋陀羅.

大正藏第15冊 No.0618達摩多羅禪經，卷下.Nguyên văn：陛舍佉月者，正月十六日，至二月十五日.

大正藏第 51冊No.2087 大唐西域記，卷 第 二. Nguyên văn： 春三

S.K Chatterjee and Apurba Kumar Chakravarty. History of Astrono-my in India-Indian Calendar post-Vedic period to AD 900. p.299-300.

Jens Braarvig and Fredrik Liland. Traces of Gandhāran Buddhism. Bangkok: Amarin Printing and Publishing Public Co Ltd. 2010. p.7.

Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.297.

Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.298.

Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.298.

Kinh Trung Bộ, kinh Pháp trang nghiêm, số 89, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.150.

Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.303.

Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.336.

Thứ tự các tháng theo các hệ lịch pháp Ấn Độ: Chaitra, Vaishākha, Jyeshtha, Āshādha, Shrāvana, Bhaadra, Āshwin, Kārtika, Agrahayana, Pausha, Magha, Phalguna.

Căn cứ vào hệ thống chuyển đổi từ trang timeanddate.com; chúng tôi đã khảo sát trong 5 năm, từ 2012-2016, thì đã có 4 năm, thời gian tổ chức lễ hội Diwali (Deepavali) rơi vào ngày 29-9 âm lịch Việt Nam

Cũng theo trang timeanddate.com; từ 2012-2016, thì đã có 3 năm lễ hội Holi rơi vào ngày 16 tháng 2; đặc biệt, năm 2014 thì rơi vào ngày 17 tháng 2 và năm 2015 thì rơi vào ngày 16 tháng Giêng âm lịch Việt Nam.

Kinh Tiểu Bộ, tập 3, Chuyện vua Đại Thiện Kiến, số 95, HT. Thích Minh Châu và Trần Phương Lan dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.368.

Kinh Tiểu Bộ, tập 5, Chuyện đại nhân thiện xạ Sarabhanga, số 522, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.627.

大正新脩大藏經第50冊 No.2061 宋高僧傳傳卷第一.

大正藏第21冊 No. 1299 文殊師利菩薩及諸仙所說吉凶時日善惡宿曜經，卷下. Nguyên văn：西國以二月為歲首.以其道齊景正日夜停分.時淑氣和草木榮茂一切增長故.梵天折為曆元.

Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.326.

Tiểu tạng kinh, Trường A-hàm, tập 1, kinh Du hành, Tuệ Sỹ dịch và chú, Nxb Phương Đông, 2008, tr. 144.

大正藏第01冊 No.0007 大般涅槃經，卷中.Nguyên văn： 爾時，雙樹忽然生花，墮如來上.

Monier-Williams, M. A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014, p.1067.

Current Science Vol 88, No. 11, 10, June 2005., p. 1822. Cf: Flowering began in winter and continued until early summer (January-April).

Ajit K. Singh. Tribal festivals of Bihar: A Functional Anaysis. New Del-hy: Concept Publishing Company, 1982. p.127. Cf: When the Sal (Shorea Robusta) and the Mahua (Bassia Latifolia) trees begin to blossom most of thẹ tribes of Bihar celebrate a great festival - Sarhul or Baha or Ba in the month of Falgoon.

http://www.newindianexpress.com/videos/nation/Tribal-Festival-Sar-hul-Welcomes-New-Year-in-Jharkhand/2015/03/24/article2727999.ece.

Indian Journal of History of Science 28 (1).193 Search for Earliest Vedic Calendar., p. 12.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.176.

大正藏第24冊 No.1450 根本說一切有部毘奈耶破僧事，卷第十二 Nguyên văn：時彼國王因春陽月，此園林中花菓茂盛好鳥競集，王與宮人婇女往園遊觀.

大正藏第51 冊 No.2085 高僧法顯傳.

Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr. 338; Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, chương Bốn pháp, phẩm Không hý luận, kinh Kusinārā, HT. Thích Minh Châu dịch, Viện NCPHVN, 1996, tr.705. Xem thêm Kinh Trường Bộ, kinh Phúng tụng, số 33, HT. Thích Minh Châu, dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.645.

Trước khi vượt hai con sông, Đức Phật đã tuyên bố rằng: Này Anan-da, hôm nay khi canh cuối cùng đã mãn, tại Upavattana ở Kusinārā, trong rừng Sala của dòng họ Mallā, giữa hai cây sāla song thọ, Như Lai sẽ diệt độ. Này Ānanda, chúng ta hãy đi đến sông Kakuttha. Xem Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.323.

Schumann, H.W. The Historical Buddha - The Time, Life and Teachings of the Founder of Buddhism. Delhy: Motilal Banarsidass, 2004. p.248; See also: Malalasekera, G.P. Buddhist Dictionary of Pāli Proper Names. Vol 2. London: Luzac & Company Ltd, 1960, p.1327.

Srivastava, N.K. District Brochure of Kushinagar District, U.P. (A.A.P: 2008-2009), p.19-20.

Yamena, ngôn ngữ Pāli chỉ cho khoảng thời gian 3 giờ đồng hồ (a watch of three hours). Pathameneva yamena tức vào khoảng từ 7-9 giờ đêm. Phạn ngữ gọi là Yāma cũng mang nghĩa tương đương. Xem Monier-Williams, M. A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014. p.850.

Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.337.

Theo kinh Đại bát Niết-bàn, Tôn giả A-nan đã thỉnh cầu: Bạch Thế Tôn, Thế Tôn chớ có diệt độ tại đô thị nhỏ bé này, tại đô thị hoang vu này, tại đô thị phụ thuộc này.

Phạn ngữ ghi là Nākshatra. Xem Monier-Williams, M. A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014. p.532. Các hoạt động Phật sự thường diễn ra trong tháng trăng sáng được đề cập trong các kinh như: Kinh Trung Bộ, Đại kinh Mãn nguyệt; Tiếu kinh Mãn nguyệt, Kinh Tăng Chi, chương Tám pháp, kinh Ngày trai giới; Kinh Tương Ưng, chương tám, Tương ưng Trưởng lão Vangisa...

Trong Đại Đường Tây Vức ký ghi nhận rằng, thời điểm Đức Phật nhập Niết-bàn vào ngày 15 của nửa tháng sau ở tháng Vesākha (R z 12. A1* + H Đ). Nơi Đức Phật viên tịch là bang Uttar Pradesh, bang này sử dụng âm lịch Purnimāta làm ngày đầu tháng; do vậy, theo ngài Huyền Tráng trong Đại Đường Tây Vức ký, thì Đức Phật viên tịch vào ngày trăng tròn của tháng Vesākha.

Các tên như Cunda, Sujata, Bhaddiya... nhằm chỉ cho nhiều người khác nhau. Trong một vài trường hợp vẫn bị sử dụng lẫn lộn. Bi kịch lớn nhất về trường hợp này mà chúng tôi đã công bố, đó là sự kiện hiểu sai ngữ cảnh về cụm từ Nhất-xiển-đề (Icchāntika). Xem Thích Chúc Phú, Biện chính Phật học, tập 1, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.295-300. Thậm chí, ngay cả con sông Hiraññavati trong kinh Đại-bát Niết-bàn, thuộc Trường Bộ, từ điển Phật Quang mặc dù sử dụng cách phiên âm của ngài Huyền Tráng là 阿恃多伐底河, nhưng khi giải thích rộng hơn thì đã nhầm lẫn với sông Aciravati - một trong 5 con sông lớn ở Ấn Độ, còn gọi là Ngũ hà (Pañ-canadi). Ngũ hà bao gồm: Gangā; Yamunā; Aciravati; Sarabhū và Mahī. Xem, Malalasekera, G.P. Buddhist Dictionary of Pali Proper Names. Vol 2. London: Luzac & Company Ltd., 1960, p.102.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.96.

大正藏第51冊No.2087 大唐西域記，卷第六，劫比羅伐窣堵國，

Hán tạng：大正藏第 02冊No.0125增壹阿含經，卷第二十六，等見品第三十四；大正藏第 04 冊 No.0198 佛說義足經，卷下，維樓勒王經第十六; Nikāya: Thiền viện Viên Chiếu, Tích truyện Pháp cú, tập 1, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr. 339-357. Nguyên tác Anh ngữ: Eugene Watson Burlingame. Buddhist Legends. Vol 29. Vidudabha wreaks vengeance on the Sakyas. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 1921, p.30-46; Ja-taka, No.7; Jātaka, No.465.

Xem thêm bài viết của chúng tôi: Nghiên cứu về vương nạn Tỳ-lưu-ly và cuộc thiên di đến Gandhara của dòng họ Thích. Xem Thích Chúc Phú, Biện chính Phật học, tập 1, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.77-97.

Kinh Tiểu Bộ, tập 7, Chuyện Sāla - cổ thụ cát tường, Trần Phương Lan dịch, Viện NCPHVN, 2002, tr.648.

大正藏第 02 冊 No.0125 增壹阿含經，卷第二十六，等見品第三十四.

V. Fausboll. The Jātaka together with its commentary being tales of the anterior births of Gotama Buddha. Vol 4. London: Luzac and Company Ltd., 1963. p.152.

Hajime Nakamura, Đức Phật Gotama - Một tiểu sử căn cứ vào những bản kinh uy tín nhất, Trần Phương Lan dịch, Nxb Phương Đông, 2011, tr.566. Nguyên tác tiếng Anh: Hajime Nakamura. Gotama Buddha. Trans. Gaynor Sekimori. Tokyo: Kosei Publishing Co., 2002, p.380.

Theo chúng tôi thì có đến hai bản kinh chữ Hán cùng đề cập: 1. Kinh Tăng nhất A-hàm, phẩm Đẳng kiến, kinh số 2; 2. Kinh Nghĩa túc, quyển hạ, kinh Duy-lâu-lạc vương.

Hajime Nakamura, Đức Phật Gotama - Một tiểu sử căn cứ vào những bản kinh uy tín nhất, Trần Phương Lan dịch, Nxb Phương Đông, 2011, tr.566.

Kinh Tiểu Bộ, tập 7, Chuyện Sāla - cổ thụ cát tường, Trần Phương Lan dịch, Viện NCPHVN, 2002, tr.648.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 1, Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.135-174.

大正藏第02冊 No.0099雜阿含經，卷第四十六.

Kinh Tiểu Bộ, tập 5, chuyện Đại vương Janasandha, số 468, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.193.

Kinh Tương Ứng Bộ, tập 1, Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.167-168.

Kinh Trung Bộ, kinh Ái sanh, tập 2, Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.138.

Kinh Tiểu Bộ, tập 3, chuyện Hòn núi đẹp, số 195, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.652.

Kinh Tiểu Bộ, tập 5, chuyện Lợn rừng của thợ mộc, số 492, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.366.

Trường hợp này của vua Pasenadi rất giống trường hợp của vua Trần Nhân Tông. Theo lịch sử, vương triều nhà Lý và nhà Trần đã từng đánh bại quân Chiêm Thành, nhưng để xây dựng tình hòa hiếu, vua Trần Nhân Tông đã gả công chúa Huyền Trân cho chúa Chiêm Thành là Chế Mân. Chế Mân sau đó đã dâng hai châu Ô, Lý làm vật dẫn cưới. Xem Đại Việt sử ký toàn thư, tập 2, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr.96-97.

Kinh Tiểu Bộ, tập 3, chuyện Lời giáo giới cho vua, số 151, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.516.

Kinh Tiểu Bộ, tập 5, chuyện Bạn - thù, số 473, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.214.

Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Pháp trang nghiêm, số 89, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr. 148. Xem thêm Kinh Tương Ưng Bộ, tập 1, chương 3, Tương ưng Kosala, phẩm thứ nhất, kinh Triền phược, Thích Minh Châu dịch, Viện NCPHVN, 1993, tr.177-178; Kinh Tiểu Bộ, tập 5, chuyện Tiền thân Đức Phật, truyện Nhà tù trói buộc, số 201, Trần Phương Lan dịch, Nxb TP.HCM, 2001, tr.412-413.

Kinh Tiểu Bộ, tập 2, Trưởng lão Ni kệ, chương 1, Sumānā xuất gia khi tuổi già, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.536.

Kinh Tiểu Bộ, tập 2, Trưởng lão Tăng kệ, chương 6, Brahmadatta, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.361-362.

Kinh Tiểu Bộ, tập 3, chuyện Nhảy mũi, số 155, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.530.

Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Kannakatthala, số 90, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr. 159.

Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Pháp trang nghiêm, số 89, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.145-151.

Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Pháp trang nghiêm, số 89, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr. 150.

大正藏第01冊 No.0026中阿含經卷第五十九，法莊嚴經.

Rockhill, William Woodville. The life of Buddha and the early history of his Order. London: Trubner & Co Ludgate Hill, 1884, p.114. Cf: I am aged and de-crepit, fourscore years old, and the Blessed One is aged and decrepit, and (nearly) fourscore years old. And p.16: At the same time as the Buddha was born a son was born to King Aranemi Brahmadatta of Sravasti; from the whole country be-ing illuminated at the time of his birth he was called Prasenajit.

Kinh Trường Bộ, kinh Đại-bát Niết-bàn, số 16, Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, tr. 336.

T.W. Rhys Davids. Buddhist India. London: T. Fisher Unwin Adelphi Terrace - New Yord: G.P Putnam's Sons, 1911, p.17, n.1.

Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.303.

Theo tư liệu của T.W. Rhys Davids, sau khi quy đổi đơn vị tính từ do-tuần (yojanas) qua dặm (miles), thì khoảng cách từ vương quốc Sakyā đến Rājagaha khoảng 450 dặm; đến Vesāli khoảng 375 dặm; đến Sāvatthī khoảng 50-60 dặm. Xem thêm T.W. Rhys Davids, Buddhist India. London: T. Fisher Unwin Adelphi Terrace - New Yord: G.P Putnam's Sons, 1911, p.17, n.1.

Kinh Tiểu Bộ, tập 5, chuyện Sāla, cổ thụ cát tường, số 465, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.171.

J.P Sharma. Republics in ancient India. Leiden: E.J. Brill, 1968. p.184-185. Cf, Probably the death of the Buddha took place after King Pasenadi had passed away at the gates Rājagaha, and his power-loving son was not very enthusiastic about things religious and theological.

Kinh Trường Bộ, kinh Đại-bát Niết-bàn, số 16, Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.348.

H.W. Schumann, Đức Phật lịch sử, Trần Phương Lan dịch, Nxb Tổng hợp TP.HCM, 2000, tr.252-253.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.736.

Kinh Trường Bộ, kinh Đại-bát Niết-bàn, số 16, Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.344.

Rockhill, William Woodville. The life of Buddha and the early history of his Order. London: Trubner & Co Ludgate Hill, 1884, p.121.

Đức Phật nhập Niết-bàn vào khoảng đầu mùa mưa. Khi mùa mưa đến thì không thể khởi binh, đó là cân nhắc của vua Pasenadi và cũng là thực tế dụng binh thời xưa. Xem Kinh Tiểu Bộ, tập 3, chuyện Một nắm đậu, số 176, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.593.

Hai vị Phật đó là, 迦羅迦村馱佛, tức Đức Phật Câu-lưu-tôn (Krakuc-chandā-buddha）， và 迦諾迦牟尼佛，tuic Đức Phật Câu-na-hàm-mâu-ni (Konakāmuni-buddha).

大正藏第51 冊 No.2087大唐西域記，卷第六，劫比羅伐窣堵國.Nguyên văn：城東南窣堵波，有彼如來遺身舍利.前建石柱，高三十餘尺，上刻師子之像，傍記寂減之事，無憂王建焉⋯次北窣堵波，有彼如來遺身舍利，前建石柱， 高二十餘尺，上刻師子之像，傍記寂滅之事，無憂王建也. Xem thêm Étienne Lamotte. History Indian Buddhism. Paris: Institut Orientaliste Louvain La Neuve, 1988, p.227.

大正藏第02冊 No.0125增壹阿含經，卷第二十六，等見品第三十四

大正藏第 24冊No.1484 梵網經，卷下.Nguyên văn：一切眾生皆有佛性.

大正新脩大藏經第九冊 No.262，妙法蓮華經.

Cullavagga, chương Vil, chương Chia rẽ hội chúng, Tụng phẩm thứ nhất, Câu chuyện bảy vị xuất gia, đoạn 341. Tỳ-kheo Indacanda - Nguyệt Thiên dịch.

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.110-111.

Cullavagga, chương VII, chương Chia rẽ hội chúng, Tụng phẩm thứ nhì, Hành sự công bố về Devadatta, đoạn 363. Tỳ-kheo Indacanda - Nguyệt Thiên dịch.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 4, chương 9 pháp, phẩm Chỗ cư trú các loài hữu tình, kinh Trụ đá, VNCPHVN, 1997, tr.144.

Cullavagga, chương Vil, chương Chia rẽ hội chúng, Tụng phẩm thứ nhì, Devadatta xin cai quản hội chúng Tỳ kheo, đoạn 361. Theo văn bản, ông ta cầu thỉnh Đức Phật tới ba lần. Tỳ-kheo Indacanda - Nguyệt Thiên dịch.

Cullavagga, chương VII, chương Chia rẽ hội chúng, Tụng phẩm thứ nhì, Devadatta yêu cầu năm sự việc, đoạn 384. Tỳ-kheo Indacanda - Nguyệt Thiên dịch. Năm sự việc đó là: Các Tỳ-khưu phải sống ở rừng cho đến trọn đời, khất thực cho đến trọn đời, mặc y (may bằng) vải bị quăng bỏ cho đến trọn đời, sống ở gốc cây cho đến trọn đời, không ăn cá thịt cho đến trọn đời.

Cullavagga, chương VII, chương Chia rẽ hội chúng, Tụng phẩm thứ ba, Sự ứa ra máu nóng từ miệng của Devadata. Đoạn 394. Tỳ-kheo Indacanda - Nguyệt Thiên dịch. Tuy nhiên, trong Kinh Tiểu Bộ, tập 3, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.490, thì cho rằng, do bị Tỳ-kheo Kokalika đá vào ngực nên Devadatta hộc máu nóng và kể từ đó, ông ta ốm đau luôn.

Cullavagga, chương VII, chương Chia rẽ hội chúng, Tụng phẩm thứ nhì, Việc sai người giết Bậc Đạo Sư của Devadatta. Sự hóa độ những người ấy. Đoạn 368. Tỳ-kheo Indacanda - Nguyệt Thiên dịch.

Cullavagga, chương VII, chương Chia rẽ hội chúng, Tụng phẩm thứ nhì, Việc thả voi Nalagiri của Devadatta. Voi Nalagiri được thuần phục. Đoạn 377. Tỳ-kheo Indacanda - Nguyệt Thiên dịch.

Cullavagga, chương VII, chương Chia rẽ hội chúng, Tụng phẩm thứ nhì, Việc làm Như Lai chảy máu của Devadatta. Đoạn 372. Tỳ-kheo Inda-canda - Nguyệt Thiên dịch.

Kinh Tiểu Bộ, tập 6, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.13-18.

Truyện tiền thân Đức Phật. Truyện số 21, 26, 143, 222, 326, 329, 358, 416, 422, 438, 445, 448, 457, 466, 474, 482, 516, 518, 525, 533, 542.

大正新脩大藏經第04 冊 No.0203雜寶藏經，卷第三，白鵝王緣.

Kinh Tiểu Bộ, tập 7, chuyện Thương nhân trên biển cả, số 466. Kinh tương đương: Kinh Tăng nhất A-hàm, phẩm Phóng ngưu, thứ 49. Thích Đức Thắng dịch, kinh số 9.

Kinh Mi-tiên vấn đáp, HT. Giới Nghiêm dịch, Nxb Tôn Giáo, 2003, tr.323. Xem thêm Tích truyện Pháp cú, bản dịch của Viên Chiếu, Những hành động ác của Đề Bà Đạt Đa; Narāda, Đức Phật và Phật pháp, Những người chống đối và những đại thí chủ, Đức Phật và Devadatta.

Kinh Tăng nhất A-hàm, phẩm Phóng ngưu, thứ 49. Thích Đức Thắng dịch, kinh s6 9.Tham chiếu： 大正新脩大藏經第二冊 No. 125，增壹阿含經卷第四十七， 放牛品第四十九今分品：復由提婆達兜最後命終之時，起和悅心.稱南無故.後作辟支佛.號名日南無.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.738.

Kinh Trung Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.125-132.

Kinh đã dẫn, tr.130-131. Khi Tỳ-kheo Angulimala đi khất thực, bị những kẻ quá khích trừng phạt bằng đất đá và gậy gộc, thân thể và y áo tả tơi. Nhân đó, Đức Phật đã khuyên bảo: Ông đang gặt hái ngay trong hiện tại quả báo của nghiệp mà đáng lẽ Ông phải chịu nấu sôi ở địa ngục nhiều năm, nhiều trăm năm, nhiều ngàn năm.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.719.

Thích Minh Châu, So sánh kinh Trung A-hàm chữ Hán và kinh Trung Bộ chữ Pali, Luận án tiến sĩ Phật học, Đại học Bihar, Ấn Độ, 1961, Thích nữ Trí Hải dịch, Nxb Tổng hợp TP.Hồ Chí Minh, 1998. Xem thêm Thích Chúc Phú, Kinh Tứ thập nhị chương - đối chiếu và nhận định, Nxb Hồng Đức, 2014.

Lời giới thiệu luận án tiến sĩ của HT. Thích Minh Châu của Viện trưởng S. Mookerjee, Tân tòng lâm Nalanda, Ấn Độ. Xem Thích Minh Châu, Ibid, tr.8.

Kinh Tương Ứng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.504-505.

大正藏第 02 冊 No.0125 增壹阿含經，卷第三十三，等法品，六

Dòng ghi chú đó là: Kinh Hán Tạng: Tăng, Đại 2,73la. Xem Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.505.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.504-505

Kinh Tăng-nhất-A-hàm, bản dịch của HT. Thích Đức Thắng.

Malalasekera, G.P. Buddhist Dictionary of Pāli Proper Names. Vol 1. London: Luzac & Company Ltd., 1960, p.880.

Kinh Tiểu Bộ, tập 5, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.112.

Kinh Tiểu Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.471.

Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.324.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.574-577.

Kinh đã dẫn, tr.577.

Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.571.

Kinh Trung Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.301.

Malalasekera, G.P. Buddhist Dictionary of Pāli Proper Names. Vol 1. London: Luzac & Company Ltd., 1960, p.878.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.625.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.69.

Kinh đã dẫn, tr.70.

Tích truyện Pháp cú, tập 2, Viên Chiếu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.51-52.

Kinh Tương Ứng Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo 2013, tr.743.

Kinh đã dẫn, tr.747.

Kinh đã dẫn, tr.749.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.723.

Kinh đã dẫn, tr.750.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.719.

大正藏第02冊 No.0125增壹阿含經，卷第三十三，等法品，六.

Kinh Tương Ứng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.503-504.

Kinh đã dẫn, tr.504.

Lamotte, Étienne. History of Indian Buddhism. Paris: Institute Oriental-iste Louvain-La-Neuve, 1988, p.558.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.719.

Kinh Tương Ứng Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.633-634. See also, The Connected Discourses of the Buddha. Bhikkhu Bodhi, Trans. Boston: Wisdom Publications, 2000. p.853. Chúng tôi có biên tập văn kinh sau khi tham khảo nguyên tác Pali và bản dịch tiếng Anh.

Kinh Trung Bộ, tập 1, Tiểu kinh Rừng sừng bò, số 31, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.259-265.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2073. tr.503-505

大正藏第02冊No.0125增壹阿含經，卷第三十三，等法品，六.

Xem thêm bài viết của chúng tôi: So sánh kinh Bệnh (S.v,81) trong Tương Ưng và bản kinh tương đương trong Hán tạng. Xem tại: http:// thuvienhoasen.org/a25160/so-sanh-kinh-bệnh-s-v-81-trong-tương-ung-và-ban-kinh-tuong-duong-trong-hạn-tăng.

Piyadassī Thera. The Book of Protection. Kandy: Buddhist Publication Society, 1999.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.151.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.151.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.736. See also, The Numerical Discourses of the Buddha. Bhikkhu Bodhi, Trans. Boston: Wisdom Publications. 2012. p.742. Chúng tôi có biên tập văn kinh sau khi tham khảo nguyên tác Pāli và bản dịch tiếng Anh.

Kinh Trường Bộ, kinh Đại niệm xứ, số 22, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo 2013, tr.447.

Thắng pháp tập yếu luận, chương 1, HT. Thích Minh Châu dịch.

The Connected Discourses of the Buddha. Bhikkhu Bodhi, Trans. Boston: Wisdom Publications, 2000. p.853.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.280.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.44.

Maha Vagga 2, chương Y phục, đoạn 135, Indacanda - Nguyệt Thiên dịch.

Maha Vagga 2, chương Dược phẩm, đoạn 27-42, Indacanda - Nguyệt Thiên dịch.

Maha Vagga 2, chương Dược phẩm, đoạn 25, Indacanda - Nguyệt Thiên dịch.

Kinh Trung Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.601-606.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.278-280.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.633-634.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.692.

大正新脩大藏經第15冊 No.0620治禪病祕要法.

Xem Xuất Tam Tạng ký tập, quyển 9, Thiền yếu bí mật trị bệnh kinh ký; Khai nguyên thích giáo lục, quyển 5, cư sĩ Thư Cừ Kinh Thanh.

大正新脩大藏經第15冊No.0620治禪病祕要法：治阿練若亂心病七十二種法.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.607.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.511.

Ibid, tr.494.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.515.

Ibid.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.545.

Ibid, tr.504

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.533-535.

Bhadantacarya Buddhaghosa, Thanh tịnh đạo, tập 1, Thích nữ Trí Hải chuyển dịch, Nxb Tôn Giáo, 2001, tr.327.

Bhadantacarya Buddhaghosa, Thanh tịnh đạo, tập 1, Thích nữ Trí Hải chuyển dịch, Nxb Tôn Giáo, 2001, tr. 328.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.219-224.

Kinh Trung Bộ, tập 1, Kinh Ưu-ba-ly, số 56, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.462.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.42.

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.369.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.345.

Bhadantacarya Buddhaghosa, Thanh tịnh đạo, tập 1, Thích nữ Trí Hải chuyển dịch, Nxb Tôn Giáo, 2001, tr.233.

Bhadantacarya Buddhaghosa, Thanh tịnh đạo, tập 1, Thích nữ Trí Hải chuyển dịch, Nxb Tôn Giáo, 2001, tr.235.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu, dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.529.

Tham, sân, hôn trầm thụy miên, trạo hối, nghi.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.529.

Bhadantacarya Buddhaghosa, Thanh tịnh đạo, tập 1, Thích nữ Trí Hải chuyển dịch, Nxb Tôn Giáo, 2001, tr.257-258.

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.53.

Kinh Tương Ứng Bộ tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.544.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.113-116.

Kinh Trung Bộ, tập 1, kinh Mật hoàn, số 18, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.153.

s0 Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu, dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.686.

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.43-44.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.137-138.

Ibid, tr.143-144.

Ibid, tr.586-588.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.607.

Kinh Tiểu Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.479

Kinh Tiểu Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.500.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.151.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.43-45.

Kinh Trường Bộ, A-sá-nang-chi (Atānātiyā), số 32, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.643. Nguyên văn: Này các Tỷ-kheo, hãy học Atānātiya hộ kinh này, hãy thuộc lòng Atānātiya hộ kinh này. Các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo-ni, nam cư sĩ, nữ cư sĩ sẽ được che chở, được hộ trì, được ngăn khỏi ai làm hại, được sống thoải mái hạnh phúc.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.151.

Ibid, tr.96. Xem thêm, 大正藏第02冊No.0125增壹阿含經，卷第九，慚愧品，六.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.744.

Kinh Trung Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.601-606.

http://langmai.org/tang-kinh-các/kinh-văn/kinh-văn/kinh-do nguoi-hap-hoi.

大正藏第02冊 No.0125 增壹阿含經，卷第四十九，非常品，八.

s Kinh Trung A-hàm, tập 1, Tuệ Sỹ dịch và chú, Nxb Phương Đông, 2009, tr.263-279.

M. Monier-Williams. A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Na-taraj Books, 2014. p.939.

Nguyên văn: Cõi ác chờ đợi một tâm cấu uế... Cõi thiện chờ đợi một tâm không cấu uế. Xem Kinh Trung Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.61.

Kinh Trung Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.588.

Ibid.

Tích truyện Pháp cú, tập 2, Viên Chiếu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.135-137.

Pa-Auk Tawya Sayadaw. The Workings of Kamma. Helicon Publish-ing and Penguin Books Ltd: 1996, p.196.

Kinh Trung Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.225.

bid, tr.234. Con đường cộng trú với Phạm thiên là phải hoàn thiện bốn phẩm chất cao quý: Từ, Bi, Hỷ và Xả.

Kinh Trung Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.235.

Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.328.

/bid.

Tỳ-kheo Thanissaro dịch cụm từ này là: on such a pilgrimage. Tác giả Maurice Walshe dịch là: while making the pilgrimage. Cf: The Long Discourses of the Buddha - Maha-parinibbana sutta. trans. Mau-rice Walshe. Boston: Wisdom Publications, 1995. p.264.

Có ba yếu tố hiện diện đầy đủ mới được sanh thiên giới. Thứ nhất là trong khi chiêm bái thánh tích, thứ hai là với tâm thâm tín cao độ và thứ ba chết trong khi đang chiêm bái. Vì lẽ, nếu như chiêm bái thánh tích, nhưng trong tâm không khởi lòng thâm tín, dù có chết tại chỗ ấy thì cũng không thể sanh thiên. Trong một trường hợp khác, đã từng chiêm bái thánh tích và đã khởi tín tâm ngay khi đó, nhưng khi lâm chung mà tâm tư tán loạn, thì cũng không thể sanh thiên.

Theo Thắng pháp tập yếu luận, HT. Thích Minh Châu dịch và giải, chương 5, Nghiệp, nghiệp tướng và thú tướng; thì: Gatinimitta (Thú tướng) là một hình tướng gì của cảnh giới mà người ấy sắp được tái sanh, một sự kiện luôn luôn xảy ra với người sắp chết. Nếu là một hình tướng không tốt đẹp, thời có thể thay đổi chúng bằng cách ảnh hưởng đến tư tưởng của người sắp chết, và như vậy thiện niệm của người ấy biến thành cận tử và thay thế cho sanh nghiệp của người ấy.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.43-45.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.63.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.771-772.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.743-744.

Thẹ Phaedo of Plato. Harold Williamson, B.A Ed. New Yord: The Mac-millan Company, 1904. p. 245. Cf: Pay a cock to Aesculapius.

Nhờ ông, Đức Phật đã định nghĩa thế nào là cư sĩ: Bạch Thế Tôn, cho đến như thế nào là người cư sĩ? - Này Mahānāma, khi nào quy y Phật, quy y Pháp, quy y chúng Tăng, cho đến như vậy, này Mahānāma, là người cư sĩ. Xem Kinh Tăng Chi Bộ, tập 3, chương Tám pháp, phẩm Gia chủ, kinh Thích tử Mahānāma, VNCPHVN, 1996, tr.584.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.771.

Ibid, tr.744.

Ibid, tr.353.

Ibid, tr.354

Quan điểm chia sẻ vật dụng của người hấp hối, hoặc vì người hấp hối bố thí tài sản thường xuất hiện trong kinh điển Bắc truyền. Đây là trường hợp hiếm hoi xuất hiện trong Kinh tạng Nikāya.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.354.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.62.

Kinh Tương Ứng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.143.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.694-696.

http://daophatkhatsi.vn/giao-phap-khat-si/kinh-tụng/2841-kinh-vó-nga-tuong.html.

http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/sltp/MN_III_utf8.html#pts.258

Nyanaponika Thera & Hellmuth Hecker. Great Disciple of the Bud-dhā. Bhikkhu Bodhi, Edited. Boston: Wisdom Publications, 2003. p.360.

Cullavagga, chương Sàng tọa thứ 6, Tụng phẩm thứ nhì, câu 250. Tỳ-kheo Indacanda - Nguyệt Thiên dịch.

Kinh Trung Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.604-605

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.143-144.

Ibid, tr.153

Ibid, tr. 152.

Ibid, tr.724.

Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.674.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.164.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.724.

Nguyên văn: Chớ chê khinh điều thiện./ Cho rằng "Chưa đến mình"./ Như nước nhỏ từng giọt./ Rồi bình cũng đầy tràn./ Người trí chứa đầy thiện./ Do chất chứa dần dần. Xem Kinh Tiểu Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.59.

Trong tang lễ hiện nay của người xuất gia, có mục Bố-tát, tức tụng giới. Thực ra, việc tụng giới sẽ có ý nghĩa hơn nếu như người hấp hối còn nghe được giới pháp. Vì khi ấy, tâm của người hấp hối có khả năng chuyển biến tích cực và đó là mục tiêu chính của hoạt động trợ niệm. Trong tang lễ của người tại gia không có mục tụng giới. Theo chúng tôi, nếu như cư sĩ đó đã từng thọ Tam quy và giữ năm giới, thì cần nên nhắc lại khi người ấy hấp hối. Trong trường hợp người hấp hối tự nhận giới bị sút kém, thì nên hướng họ thành tâm sám hối. Ngay như Devadatta, tuy phạm trọng tội, nhưng nhờ tâm niệm sám hối lúc cuối đời, nên đã mở ra con đường bước lên Thánh quả.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.254-255.

Kinh Trung Bộ, Đại kinh Đoạn tận ái, số 38, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.317.

Kinh Trung Bộ, kinh Ví dụ con rắn, số 22, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr. 173.

Phật Quang đại từ điển, Thích Quảng Độ dịch, tập 6, Hội Văn hóa Giáo dục Linh Sơn Đài Bắc xuất bản, 2000, tr.6406.

Malalasekera, G.P. Buddhist Dictionary of Pāli Proper Names. Vol 1. London: Luzac & Company Ltd., 1960, p.746. Cf: Gandhabba means tatrūpakasatta - tasmim okāse nibbattanako satto - meaning a being fit and ready to be born to the parents concerned. The Tika says that the word stands for gantabba.

A.P. Buddhadatta Mahāthera, Consice Pāli-English Dictionary. Univer-sity of Ceylon, 1949, p.287.

Seeking birth. See The Pāli Text Society' Pāli English Dictionary. Edited by Rhys Davids T.W and Wiliam Stede. London: Pali Text Society. 1952. p.153.

Kinh Trung Bộ, Đại kinh Đoạn tận ái, số 38, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.328.

Kinh Trung Bộ, kinh Assalayana, số 93, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr. 194-195.

大正藏第 29冊 No.1558 阿毘達磨俱舍論，卷第八，掌馬族經.

Luận Câu-xá, chương 3, Phân biệt giới, Đạo Sinh dịch.

大正藏第 32 冊 No. 1646 成實論，成實論卷第三，有中陰品第二十四，阿輸羅耶那經.

Kinh Trung Bộ, kinh Chánh tri kiến, số 9, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.76.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.381.

Kinh đã dẫn, tr.382.

Kinh đã dẫn, tr.457.

Kinh đã dẫn, tr.459.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.430.

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.35-37.

Sutta-Nipāta, New Edition by Dines Andersen and Helmer Smith. London: Published for the Pāli Text Society by Geoffrey Cumberlege, Ox-ford University Press, 1948, p. 26.

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.358-359.

Sutta-Nipata, New Edition by Dines Andersen and Helmer Smith. London: Published for the Pāli Text Society by Geoffrey Cumberlege, Ox-ford University Press, 1948, p.25-26.

大正藏第55冊 No.2145 出三藏記集，卷第二，十報經二卷（舊錄云長阿含十報法）.

大正藏第 04 冊 No.0211 法句譬喻經，卷第一，無常品第一.Nguyên văn：佛告大王：人有四事，不可得離，何謂為四？一者在中陰中，不得不受生，二者已生，不得不受老.三者已老，不得不受病，四者已病，不得不受死.

大正藏第02 冊 No.0099雜阿含經，卷第二十五，（六四O）.Nguyên văn：巴連弗國，於彼國當有婆羅門，名曰阿耆尼達多，通達比陀經論，彼婆羅門當納妻，彼時，中陰眾生當來與其作子，入母胎中時，彼母欲與人論議.

大正藏第 12冊 No.0374 大般涅槃經，卷第二十九，師子吼菩薩品第十一之三.Nguyên văn：現在陰滅，中陰陰生，是現在陰，終不赞為中陰五陰、中陰五陰，亦非自生，不從餘來.因現陰故，生中陰陰、如印印泥，印壞文成.名雖無差，而時節各異.是故我說中陰五陰，非肉眼見，天眼所見.

大正藏第55 冊 No.2145 出三藏記集，卷第十五，佛念法師傳第五

大正藏第 12 冊 No.0385 中陰經，卷上，如來五弘誓入中陰教化品第一. Nguyên văn： 爾時，世尊內自思惟：此中陰形極為微細，唯佛，世尊獨能覩見， 然此眾生——有學，無學，一住，二住乃至九住—非彼境界所能覩見

大正藏第55冊 No.2154 開元釋教錄，卷第九.Nguyên văn：大寶積經一百二十卷（單重合譯神龍二年創首先天二年功畢）.

大正藏第11冊 No.0310大實積經，卷第五十六，佛說入胎藏會第十四之 -.Nguyên văn：云何受生入母胎中？若父母染心共為婬愛，其母腹淨月期時至中蘊現前，當知爾時名入母胎.

Theo ghi nhận của chúng tôi, có 9 bộ luận trong Hán tạng đã đề cập đến thân trung ấm.

M. Monier-Williams. A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014. p.748.

A.P. Buddhadatta Mahāthera, Consice Pali-English Dictionary. Uni-versity of Ceylon, 1949, p.108. Cf: the trunk of the body.

大正藏第02 冊 No.0099雜阿含經，卷第二十五，（六四〇）

大正藏第 12冊 No.0374大般涅槃經，卷第二十九，師子吼菩薩品第十一之三.

大正藏第12冊No.0374大般涅槃經，卷第二十九，師子吼菩薩品第十一之三.Nguyên văn： 是故我說中陰五陰，非肉眼見，天眼所見

大正藏第12冊 No.0385 中陰經，卷上，如來五弘誓入中陰教化品第一. Nguyên văn： 此中陰形極為微細，唯佛，世尊獨能覩見，然此眾生—有學，無學，一住，二住乃至九住—非彼境界所能覩見.

Các cấu trúc vật chất hạ nguyên tử như hạt boson higgs, hạtquark, hạt pentaquark...

Nếu thức không nhập thai thì thai không thành. Khẳng định này trong luận Đại trí độ tương tự như câu kinh Đại duyên, số 15, thuộc Trường Bộ: Này Ananda, nếu thức không đi vào trong bụng của người mẹ, thời danh sắc có thể hình thành trong bụng bà mẹ không? - Bạch Thế Tôn, không!

Mọi thứ ở đây chính là: tinh cha, huyết mẹ và thức trung ấm. Đoạn văn ở phía trước đã đề cập.

大正藏第25 冊 No.1509大智度論.卷第九十.Nguyên văn： “識”名“中陰中五眾”，是五眾细故，但名為“識”，若識不入而胎成者，如一切和合時，皆應成胎.

A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa luận, Nguyên Huệ dịch, tập 3, Nxb Hồng Đức, 2014, tr.611.

Nguyên tác Pāli ghi là: Manomayam. Tác phẩm Nhất thiết kinh âm nghĩa, quyển 20, do ngài Tuệ Lâm soạn vào niên hiệu Nguyên Hòa năm thứ 2 (807), phiên âm và giải thích: Ma-nô-mạt-da, Trung Hoa dịch là thân do ysanh（摩奴未耶此云意生身）.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáoo, 2015, tr.716.

Kinh Tương Ứng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.679.

大正藏第 02 冊 No.0099雜阿含經，卷第三十四，九五七.Nguyên văn：佛告婆蹉：“眾生於此處命終，乘意生身生於餘處，當於爾時，因愛故取，因愛而住，故說有餘” tit."

Kinh Trung Bộ, Bất động lợi ích, số 106, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.320.

Piyadassī Mahathera, The Spectrum of Buddhism, Jivinda de Silva, 1991. The Corporate Body of The Buddha Educational Foundation, Re-printed, p. 180. Cf: this vipāka-viññāṇa is referred to as the samvattani-ka-viññana, the consciousness that goes on, that links on, that proceeds from one life to another as vipāka, the consciousness that evolves into the next life.

Phật Quang đại từ điển, Thích Quảng Độ dịch, tập 1, Hội Văn hóa Giáo dục Linh Sơn Đài Bắc xuất bản, 2000, tr. 1258.

大正藏第31 冊 No.1585 成唯識論，卷第二.Nguyên văn：恒轉如瀑流

Nhất thiết chủng thức: thức này chứa đựng hết thảy mọi hạt giống. Nghĩa này tương tự như kinh Tăng Chi: nghiệp là thửa ruộng, thức là hột giống, ái là sự nhuận ướt. Xem Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.254-255.

大正藏第45冊 No.1865 八識規矩補註，卷下，去後來先作主公.

phiên dịch danh nghĩa tập gồm 7 quyển, do Đại sư Phổ Nhuận, tên là Pháp Vân, tự là Thiên Thụy, biên soạn vào niên hiệu Thiệu Hưng (1131- 1162） thời Nam Tổng. Xem，大正藏第 54 冊 No.2131 翻譯名義集，六，阿陀那. Nguyên văn：即有情於中有身臨末位.第八識初一念受生時，有執取結生相續義.

Piyadassī Mahathera, The Spectrum of Buddhism, Jivinda de Silva, 1991. The Corporate Body of The Buddha Educational Foundation, Re-printed, p.181. Cf: The third factor, gandhabba, is simply a term for the viññāna, or patisandhi-viññāna, or the samvattanika-viññāna, rebirth consciousness.

Wijesekera. O.H. Vedic Gandharva and Pāli Gandhabba. University of Ceylon Review, 3 (7) (1945): 95. Cf: Gandhabba: to denote a particular state of samsaric consciousness (viññana).

Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.373.

Kinh đã dẫn, tr.377.

Kinh Trung Bộ, Giáo giới Cấp-cô-độc, số 143, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.605.

A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa luận, Nguyên Huệ dịch, tập 3, Nxb Hồng Đức, 2014, tr.619.

大正藏第 12 冊 No.0385 中陰經， 卷上， 如來五弘誓入中陰教化品第一. Nguyên văn： 中陰眾生壽命七日.

A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa luận, Nguyên Huệ dịch, tập 3, Nxb Hồng Đức, 2014, tr.601.

Luận Du-già sư địa, tập 1, Nguyên Huệ dịch, Nxb Hồng Đức, 2013, tr.32-33.

Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.269.

大正藏第12冊 No.0374 大般涅槃經，卷第二十九，師子吼菩薩品第十一之三， Nguyên văn：現在陰減，中陰陰生，是現在陰，終不菱為中陰五陰、中陰五陰、亦非自生，不從餘來.因現陰故，生中陰陰，如印印泥，印壞文成.名雖無差，而時節各異.

大正藏第04 冊 No.0211 法句譬喻經，卷第一，無常品第一.Nguyên văn： 在中陰中，不得不受生

大正藏第 12 冊 No.0374大般涅槃經，卷第二十九，師子吼菩薩品第十一之三， Nguyên văn：父母交會胖合之時，隨業因緣向受生處，於母生愛，於父生瞋，父精出時謂是己有，見已心悅，而生歡喜.以是三種煩惱因緣，中陰陰壞，生後五陰，如印印泥，印壞文成.

大正藏第 25 冊 No.1509 大智度論，卷第九十.Nguyên văn：捨此中陰，受生陰有.

A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa luận, Nguyên Huệ dịch, tập 3, Nxb Hồng Đức, 2014, tr.613.

Kinh Tương Ứng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.148.

Kinh Trung Bộ, Đại kinh Đoạn tận ái, số 38, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.317.

Kinh đã dẫn, tr.323.

Kinh Tương Ứng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.798.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.38.

大正新脩大藏經第四十九冊 No.2034，歷代三實紀卷第十一.Tuy nhiên, theo 大正新脩大藏經第五十二冊 No.2103，廣弘明集， 第四，捨事李老道法詔，thì Lương Vi Đế lên ngôi năm 34 tu6i, nắm quyền 49 năm.

大正新脩大藏經第四十九冊 No.2034，歷代三寶紀卷第十一（譯經齊梁周）.

大正新脩大藏經第四十八冊 No.2008，六祖大師法實壇經，疑問第三.Xem thêm：大正新脩大藏經 第五十一冊 No.2076，景德傳燈錄卷第三；大正新脩大藏經第四十九冊 No.2035，佛祖統紀卷第二十九

大正新脩大藏經第五十二冊 No.2103，廣弘明集統歸篇第十卷三十.

大正新脩大藏經第五十二冊 No.2103，廣弘明集統歸篇第十卷三十. Nguyên văn: 少時學周孔，弱冠窮六經. Lục kinh: kinh Dịch, kinh Thư, kinh Thi, kinh Lễ, kinh Nhạc và kinh Xuân Thu. Thời Lương Vũ Đế, Lục kinh Nho giáo vẫn còn, như vậy, nghi án cho rằng Tần Thủy Hoàng đốt mất kinh Nhạc cần phải khảo cứu lại.

Sdd. Nguyên văn： 中復觀道書，有名與無名，妙術鏤金版

Sđd. Nguyên văn：晚年開釋卷.

No.2035, Nguyên văn：梁武帝天監四年.詔天下立孔子廟.Luong cũng ghi lại điều này.

君子道消小人道長.

大正新脩大藏經第五十二冊 No.2103，廣弘明集，慈濟篇序卷第二十六，斷殺絕宗廟犧牲詔

大正新脩大藏經第五十二冊No.2103， 廣弘明集，慈 濟篇序卷第二十六，斷殺絕宗廟犧牲詔.

大正新脩大藏經第五十二冊 No.2103， 廣弘明集，卷第四，捨事李老道法詔.Nguyên văn：道有九十六種.惟佛一道是於

大正新脩大藏經第五十二冊 No.2103，廣弘明集，卷第四，捨事李老道法詔.Nguyên văn：故言清信佛弟子.其餘諸信皆

大正新脩大藏經第四十九冊 No.2035，佛祖統紀卷第五十四. Nguyên văn： 十六年.敕廢天下道觀.道士皆反俗

Kinh Trung Bộ, tập 1, kinh Ưu-ba-ly, số 56, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.462-463.

大正新脩大藏經第五十二冊No.2103，廣弘明集，卷第四，捨事李老道法詔. Nguyên văn：維天鑒三年四月八日.梁國皇帝蘭陵蕭衍稽首和南.十方諸佛十方尊法十

方聖僧. 18 大正新脩大藏經第五十二冊 No.2103，廣弘明集，卷第四，捨事李老道法詔.Nguyen van.于時帝與道俗二萬人.於重雲

大正新脩大藏經，第49冊，No.2035 佛祖統紀，卷37.武帝.

第49冊，No.2035 佛祖統紀，卷51.崇禮高行.

第49 冊，No.2035 佛祖統紀，卷37.武帝.

Sđd.

Sđd.

大正新脩大藏經，第49冊，No.2035 佛祖統紀.

第49冊，No.2035 佛祖統紀，卷第五十三， PHẬT HỌC - TẬP 11 立壇受戒.Nguyên văn：梁武帝.從約法師受具足戒太子

大正新脩大藏經，第 49冊，No.2035佛祖統紀，卷51.崇禮高行.Nguyên văn：帝服田衣禮婁約法師受具足戒.

大正新脩大藏經，第49冊，No.2035 佛祖統紀，卷51.

大正新脩大藏經第五十二冊 No.2103，廣弘明集， 慈濟篇序卷第二十六，斷酒肉文.Bản dịch tiếng Việt của Hòa thượng Thích Phước Sơn. Xem thêm HT. Thích Phước Sơn, Một số vấn đề về giới luật, Nxb Phương Đông, 2010.

大正新脩大藏經，第49冊，No.2035 佛祖統紀，卷37. 武帝.

3

梁 書，卷第三本紀，武帝下. 31大正新脩大藏經第五十二冊No.2103， 廣弘明集統歸篇序第二十九， Nguyên văn： 四十餘年矣于時四體小惡問上省師劉澄之姚菩提疾候.所以劉澄之云澄之知是飲食過所致. 答劉澄之云 我是布衣甘肥恣口.劉澄之云.官昔日食，那得及今日食.姚菩提含笑搖頭云．唯菩提知

官房室過多.所以致爾.于時久不食魚肉.亦斷房室

Xem them 倪方六，帝王秘事，湖北人民出版社出版.

大正新脩大藏經第五十二冊No.2103，廣弘明集廣弘明集，慈濟篇序卷第二十六.Nguyên văn：斷 殺 絕宗廟犧牲詔.

大正新脩大藏經，第49 冊，No.2035 佛祖統紀，卷52.Nguyên văn：勅太醫不得以生類為藥

大正新脩大藏經第五十二冊No.2103，廣弘明集， 慈濟篇序卷第二十六，斷酒肉文.Xem, bản dịch tiếng Việt của HT. Thích Phước Sơn, Một số vấn đề về giới luật, Nxb Phương Đông, 2010, tr.213.

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.382-386.

Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr. 123-140.

大正新脩大藏經，第49冊，No.2035 佛祖統紀，卷37. Nguyên văn：天監元年.帝夢釋迦檀像入國（天竺優填王所造者

大正新脩大藏經，第49冊，No.2035佛祖統紀，卷53.建寺造塔. Nguyên văn：舊宅七夜放光.敕建光宅寺.

大正新脩大藏經，第49冊，No.2035 佛祖統紀，卷37.Nguyên văn：詔修長干塔.掘基得石凾.內有金罌流離瓶盛舍利爪髮

Sđd.

大正新脩大藏經，第49冊，No.2035 佛祖統紀，第51卷.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 2, chương Bốn pháp, Đại phẩm, kinh Bhaddya, VNCPHVN, 1996, tr.191.

Ven.S. Dhammika, The Edicts of King Asoka, The Fourteen Rock Edicts, XII. Cf: Whoever praises his own religion, due to excessive devotion, and condemns others with the thought "Let me glorify my own religion," only harms his own religion.

大正新脩大藏經第五十一冊 No.2094，梁京寺記，同泰寺.

大正新脩大藏經第五十二冊，史傳部，No.2119 寺沙門玄奘上表記.

阮攸，北行雜錄，梁昭明太子分經石臺.

Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Ghatikara, VNCPHVN, 1992, tr.493.

Kinh Tương Ứng Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.258.

正藏第55 冊 No.2145 出三藏記集，卷第四.

大正藏第21冊 No.1336 陀羅尼雜集，卷第五.Nguyên văn：是偽經

大正藏第21 冊 No.1394 佛說安宅神咒經.Nguyên văn： 諸事皆由眾生心行.

大正藏第21冊 No.1394佛說安宅神咒經.Nguyên văn：應當一心念佛念法念比丘僧.齋戒清淨奉持三歸五戒十善八關齋戒.日夕六時禮拜懺悔勤心精進.請清淨僧設安宅齋.

大正藏第21 冊 No.1394 佛說安宅神咒經.Nguyên văn：佛告阿難若欲安宅.露出中庭然四十九燈.掃灑燒香一心懺悔.禮十方諸佛.

，大正藏第21冊 No.1394 佛說安宅神咒經.Nguyên văn： 爾時世尊即呼守宅諸神.來到佛所而告之言.自今已後是諸神鬼.不得妄作恐動.

大正藏第21冊 No.1394 佛說安宅神咒經.Nguyên văn：若不順我語令汝等頭.破作七分如多羅樹枝.

大正藏第21冊No.1394 佛說安宅神咒經.Nguyên văn：若不順我呪頭破作七分.

Có một vị ẩn sĩ gom góp toàn bộ tài vật tổ chức một lễ bố thí lớn. Sau khi bố thí toàn bộ tài vật xong, có một vị Phạm chí đến trễ và xin vị ẩn sĩ kia 500 tiền. Vị ẩn sĩ bảo đã bố thí hết nên không thể đáp ứng. Vị Phạm chí đến trễ bực bội dọa rằng, sau 7 ngày mà ông không cho 500 tiền, tôi sẽ trì chú thuật làm đầu ông sẽ bể thành 7 mảnh. Xem Kinh Tiểu Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.531-532.

大正藏第19冊 No.1029佛說安宅陀羅尼咒經.Nguyên văn：善男子汝等持此陀羅尼呪.至娑婆世界與釋迦牟尼佛.此呪多所饒益.能令眾生長夜安隱. 獲大善利色力名譽.

大正藏第21 冊 No.1353 東方最勝燈王陀羅尼經；大正藏第21冊 No.1354東方最勝燈王如來經.

大正藏第21 冊 No.1353 東方最勝燈王陀羅尼經.Nguyên văn：乞夢即知吉凶陀羅尼.

大正藏第21冊 No.1336陀羅尼雜集，卷第五.Nguyên văn：是偽經

M. Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014, p.942.

Ibid, p.166.

Ibid, p.1190.

Ibid, p.790.

Ibid, p.743.

Ibid, p.5.

The Sacred Books of the East, F. Max Muller Ed. Vol. XLII. Oxford: The Clarendon Press, 1897. p. 140-141. Cf: Prayer at the building of a house: 1. Right here do I erect a firm house: may it stand upon a (good) foun-dation, dripping with ghee! Thee may we inhabit, O house, with heroes all, with strong heroes, with uninjured heroes! 2. Right here, do thou, O house, stand firmly, full of horses, full of cattle, full of abundance! Full of sap, full of ghee, full of milk, elevate thyself unto great happiness! 3. A supporter art thou, O house, with broad roof, containing purified grain! To thee may the calf come, to thee the child, to thee the milch-cows, when they return in the evening! 4. May Savitar, Vāyu, Indra, Brihaspati cunningly erect this house! May the Maruts sprinkle it with moisture and with ghee; may king Bhaga let our ploughing take root! 5. O mistress of dwelling, as a sheltering and kindly goddess thou wast erected by the gods in the begining; clothed in grass, be thou kindly disposed; give us, moreover, wealth along with he-roes! 6. Do thou, O cross-beam, according to regulation ascend the post, do thou, mightily ruling, hold off the enemies! May they that approach thee reverently, O house, not suffer injury, may we with all our heroes live a hundred autumns! 7. Hither to this (house) hath come the tender child, hither the calf along with (the other) domestic animals; hither the vessel (full) of liquor, together with bowls of sour milk! 8. Carry forth, O woman, this full jar, a stream of ghee mixed with ambrosia! Do thou these drinkers supply with ambrosia; the sacrifice and the gifts (to the Brahmans) shall it (the house) protect! 9. These waters, free from disease, destructive of dis-ease, do I carry forth. The chambers do I enter in upon together with the immortal Agni (fire).

Tạp A-hàm, tập 1, kinh 319, Lậu pháp, Thích Đức Thắng dịch, Nxb Phương Đông, 2010, tr.619-623.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.258-262.

Kinh Tương Ứng Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.258

Kinh đã dẫn, tr. 258-262.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.538-539.

大正藏第01冊 No.0001 長阿含經，卷第十三

Trường A-hàm, tập 2, Tuệ Sĩ dịch và chú, Nxb Phương Đông, 2012, tr.615.

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.521.

The Sacred Books of the East, F. Max Muller Ed. Vol. XLII. Oxford: The Clarendon Press, 1897, p.99.

Thẹ Atharva-Veda (Sanskrit text), Devi Chand M.A Trans. New Delhy: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd, Reprinted 2014, p.9-10.

The Sacred Books of the East, F. Max Muller Ed. Vol. XLII. Oxford: The Clarendon Press, 1897. p.99. Cf, Charm for easy parturition. a. Aryaman as active hotar-priest shall utter for thee the vashat-call at this (soma-) pressing, O Pûshan! May (this) woman, (herself) begotten in the proper way, be delivered, may her joints relax, that she shall bring forth! b. Four directions has the heaven, and also four the earth: (from these) the gods created the embryo. May they open her, that she shall bring forth! c. May Sûshan open: her womb do we cause to gape. Do thou, O Sûsha-nā, loosen the womb, do thou, O Bishkalā, let go (the ernbryo)! d. Attached not at all to the flesh, nor to the fat, not at all to the marrow, may the splotched, moist, placenta come down to be eaten by a dog! May thẹ placenta fall down! e. I split open thy vagina, thy womb, thy canals; I separate the mother and the son, the child along with the placenta. May the placenta fall down! f. As flies the wind, as flies the mind, as fly the winged birds, so do thou, O embryo,. ten months old, fall along with the placenta! May the placenta fall down!

M. Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Na-taraj Books, 2014, p.93.

Ibid, p.1249.

M. Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Na-taraj Books, 2014, p. 645. Thần Pūṣan, Hán dịch là thần Phổ Thiện (普善神). Theo Phật Quang đại từ điển, thần Phổ Thiện là vị thần chuyên lo việc dưỡng dục.

Ibid, p.732.

Ibid, p.1184.

Ibib, p.1082.

Ibid, p.292.

Ibid. p.472.

The Sacred Books of the East, F. Max Muller Ed. Vol. XLII. Oxford: The Clarendon Press, 1897, p.242-245.

大正藏第21冊 No.1336 陀羅尼雜集.

大正藏第53冊 No.2122 法苑珠林.

Vương Văn Nhan, Lịch sử phiên dịch Hán tạng, Thích Phước Sơn dịch, Nxb Phương Đông 2008, tr.290-291.

大正藏第54冊 No.2131 翻譯名義集.

大正藏第54冊 No.2135 梵語雜名.

大正藏第54冊 No.2128一切經音義.

大正藏第54冊 No.2130翻梵語.

大正藏第54冊 No.2133A 梵語千字文.

大正藏第54冊 No.2131 翻譯名義集，第二.

大正藏第54 冊 No.2130 翻梵語.

大正藏第54冊No.2131 翻譯名義集，第二.

大正藏第54 冊 No.2130 翻梵語.

大正藏第54冊No.2128一切經音義.

M. Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014, p.645. Thần Pusan, Hán dịch là thần Phổ Thiện (普善神). Theo Phật Quang đại từ điển, thần Phổ Thiện là vị thần chuyên lo việc dưỡng dục.

大正藏第10冊 No.0279大方廣佛華嚴經.

M.Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014, p.784.

大正藏第21冊 No.1214聖間曼德迦威怒王立成大神驗念誦法.

Theo Đinh Phúc Bảo, Phật học đại từ điển, quyển hạ, Phật Đà Giáo Dục Cơ Kim Hội ấn hành, 2012, tr.2566.

大正藏第54冊No.2130 翻梵語.

M. Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014, p.414.

大正藏第15冊 No.0639 月燈三昧經.Nguyên văn： 灰毛針夜叉，阿吒婆可畏.

大正藏第 17 冊 No.0721 正法念處經.Nguyên văn： 三十二者阿吒毘， 曠野餓鬼.

大正藏第 54 冊 No.2130 翻梵語. Nguyên văn: 波羅者護.

大正藏第54冊 No.2128一切經音義.Nguyên văn：此云噉人精氣鬼也.

大正藏第54 冊No.2130 翻梵語.Nguyên văn： 譯曰漏列屋也.

M. Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014, p. 846. See also: Indian Myth and Legend: Chapter III. Yama, the First Man, and King of the Dead". Sacred-texts.com. Retrieved 4 July2013. Cf, http://www.sacred-texts.com/hin/iml/iml08.htm.

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.521.

Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Angulimāla, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.125-132.

Kinh Tiểu Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.444-450.

Kinh đã dẫn, tr.447.

Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Angulimāla, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.130.

Aṅgulimāla Suttaṃ. Adapted from the digital version of the Sri Lanka Buddha Jayanti Tripitaka Series.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.416-417. Xem thêm Cullavagga 2, chương Các tiểu sự, Tụng phẩm thứ nhất và thứ nhì, Tụng phẩm 26-27. Tỳ-kheo Indacanda - Nguyệt Thiên dịch.

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.358-360.

ĐTKVN, Kinh Trường Bộ, tập 2, kinh Khởi thế nhân bổn, VNCPHVN, 1991, tr.407. Xem thêm，大正藏第01 冊 No.0001 長阿含經，卷第六，小緣經.Nguyên văn：世間便有王名，以正法治民，故名剎利，於是世間始有剎利名生.

Đại Việt sử ký toàn thư, tập 2, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr.41.

Phan Huy Lê, Đại Việt sử ký toàn thư: Tác giả, văn bản và tác phẩm. Bài nghiên cứu được in chung trong Đại Việt sử ký toàn thư, tập 1, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr.73.

Lamotte, Étienne. History of Indian Buddhism. Paris: Institut Oriental-iste Louvain-La-Neuve, 1988. p.213.

Đại Việt sử ký toàn thư, tập 1, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr.215.

Sđd, tr.230.

Sđd, tr.298.

Sđd, tr.326.

ĐTKVN, Kinh Trường Bộ, tập 2, kinh Khởi thế nhân bổn, VNCPHVN, 1991, tr.407.

Đại Việt sử ký toàn thư, tập 3, NXB.KHXH, Hà Nội, 2004, tr.76.

Phan Huy Chú, Lịch triều hiến chương loại chí, tập 5, Bình chế chí, Văn tịch chí, Bang giao chí, Nxb Trẻ, 2014, tr. 137.

Đại Việt sử ký toàn thư, tập 1, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr.119.

Sđd, tr.248.

Sđd, tr.250.

Đại Việt sử ký toàn thư, tập 2, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr.13.

Sđd, tr.32.

Hoàng Xuân Hãn, Lý Thường Kiệt, lịch sử ngoại giao và tông giáo triều Lý, Nxb KHXH, 2014, tr.20.

Sad, tr.21.

Đại Việt sử ký toàn thư, tập 1, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr.215.

Sad, tr.241.

Dương Hổ - Tiêu Dương, Nghệ sách Trung Quốc, Nxb Tổng Hợp TP.HCM, 2013, tr.64.

Đại Việt sử ký toàn thư, tập 1, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr.249.

Đại Việt sử ký toàn thư, tập 2, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr. 13.

Sđd.

Đinh Tiên Hoàng lên ngôi, đặt tên nước là Đại Cồ Việt vào năm 968. Xem Đại Việt sử ký toàn thư, tập 1, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr.214.

Sđd, tr.251.

Đại Việt sử ký toàn thư, tập 1, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr.119.

Sad, tr.266.

Sad, tr.285.

Đại Việt sử ký toàn thư, tập 2, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr.360.

Đại Việt sử ký toàn thư, tập 1, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr. 286.

Hoàng Xuân Hãn, Lý Thường Kiệt, lịch sử ngoại giao và tông giáo triều Lý, Nxb KHXH, 2014, tr.303.

Lý Thái Tông san định luật lệ trong nước, làm thành sách Hình thư, dựa vào đó làm cơ sở để xử kiện. Xem Đại Việt sử ký toàn thư, tập 1, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr.278. ĐVSKTT còn chép: Tháng (9) nhuận, xuống chiếu kẻ nào ban đêm vào nhà gian dâm với vợ cả, vợ lẽ người ta, người chủ đánh chết ngay lúc bấy giờ thì không bị tội. Xem Sad, tr.277.

Sad, tr.267.

Sđd, tr.274.

M. Monier-Williams. A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books. 2014. p.756.

T.R.S. Sharma. Ancient Indian Literature: Vedic Sanskrit and Pali, Vol 2. Delhy: Sahitya Akademi, 2004. p.263.

大正藏第54冊 No.2125南海寄歸內法傳.卷第四.Nguyên văn：故五天之地初出家者，亦既誦得五戒十戒，即須先教誦斯二讚.無問大乘小乘咸同遵此，有六意焉.一能知佛德之深遠，二體制文之次第，三令舌根清淨，四得胸藏開通，五則處眾不惶，六乃長命無病.誦得此已方學餘經.

大正藏第50冊 No.2059 高僧傳，卷第十三，經師第九.Nguyên văn： 感天地，通神明，安萬民，成性類.

Đại Việt sử ký toàn thư, tập 1, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr.121.

Sđd, tr. 122.

Đại Việt sử ký toàn thư, tập 2, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr.99.

Sđd, tr.92.

Sđd, tr.35.

Khâm định Việt sử thông giám cương mục, quyển 13, Viện Sử học dịch, Nxb Giáo Dục, Hà Nội, 1998, tr.369.

Đại Việt sử ký toàn thư, tập 2, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr.278.

Sđd, tr.73.

Sđd, tr.82.

Sđd.

Phan Huy Chú, Lịch triều hiến chương loại chí, tập 5, Binh chế chí, Văn tịch chí, Bang giao chí, Nxb Trẻ, 2014, tr.167.

Sự kiện dạy bảo vua diễn ra vào tháng 5, năm 1290. Tháng 8 cùng năm đó, vua vào núi Yên Tử xuất gia và tu khổ hạnh. Đại Việt sử ký toàn thư, tập 2, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr.80-81.

Đại Việt sử ký toàn thư, tập 2, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr.81.

Kinh Trung Bộ, tập 1, kinh Giáo giới La-hầu-la ở rừng Am-bà-la, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.507-512.

Đại Việt sử ký toàn thư, tập 2, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr.91-92-96-97.

Ngô Thì Sĩ, Đại Việt sử ký tiền biên, Dương Thị The và nhiều tác giả dịch, Nxb Hồng Bàng, 2012, tr.491.

Phan Huy Lê, Đại Việt sử ký toàn thư: Tác giả, văn bản và tác phẩm. Bài nghiên cứu được in chung trong Đại Việt sử ký toàn thư, tập 1, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr.69.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.266.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 2, chương Năm pháp, phẩm Andhakavinda, kinh Đi đến các gia đình, VNCPHVN, 1996, tr.529.

Đại Việt sử ký toàn thư, tập 1, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr.123.

Kinh Trung Bộ, tập 2, Tiểu kinh Nghiệp phân biệt, số 135, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 20123, tr.539-540.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 5, chương 8, kinh Người đất phương Tây hay người đã chết, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb VNCPHVN, 1993, tr.488.

Đại Việt sử ký toàn thư, tập 1, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr.317.

Sđd, tr.323.

Sđd, tr.358.

Sđd.

Sđd, tr.360.

Đại Việt sử ký toàn thư, tập 2, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr.167.

Sđd, tr.174.

Sđd, tr.177

Sđd, tr.178.

Đại Việt sử ký toàn thư, tập 1, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr.269.

Bảy thứ ngọc quý báu. Theo kinh Pháp Hoa, gồm: vàng, bạc, lưu ly, xa-cừ, mã não, trân châu và mai khôi.

M. Monier-Williams. A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014. p.1057.

大正藏第54冊 No.2131 翻譯名義集，五.

M. Monier-Williams. A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014. p. 1057. Cf: a relic of Buddha's body: such as a bone, tooth, a hair, or nail.

Etienne Lamotte. History of Indian Buddhism. Paris: Institut Oriental-iste Louvain-La-Neuve, 1988, p.240.Xem thêm：大正新脩大藏經第02冊No.0099雜阿含經，卷第二十三，六0四.

大正新脩大藏經第52冊No.2103廣弘明集卷第十五

Đại Việt sử ký toàn thư, tập 1, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr.270.

Đại Việt sử ký toàn thư, tập 2, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr.99.

Kinh Ánh sáng hoàng kim, cuốn 10, phẩm 26, Xả bỏ thân mạng, HT. Trí Quang, dịch, Nxb Tôn Giáo, 2010, tr.483.

大正藏第03 冊 No.0160 菩薩本生鬘論，卷第一.Nguyên văn：此之舍利乃是無量戒，定，慧香之所熏修.

大正藏第16冊 No.0663 金光明經

Đại Việt sử ký toàn thư, tập 2, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr. 102-103.

Kinh Pháp Hoa, phẩm Dược Vương Bồ-tát bổn sự, thứ 23.

Đại Việt sử ký toàn thư, tập 2, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr. 144.

Viện Văn học, Thơ văn Lý-Trần, tập 2, quyển thượng, Nxb KHXH, Hà Nội, 1989, tr.748.

桓寬，鹽鐵論，卷五，相刺.Nguyên văn：故非商工不得食於利末，非良農不得食於收穫，非執政不得食於官爵.今儒者釋耒耜而學不驗之語，曠日彌久，而無益於治，往來浮游，不耕而食，不蠶而衣，巧偽良民，以

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, kinh Tập, chương 1, phẩm Rắn, kinh Người cày ruộng, Viện NCPHVN, TP. HCM, 1999, tr.484-487. Tham chiếu kinh chữ Hán tuang duang：大正藏第02冊 No.0099 雜阿含經，卷第四，九八.

Đại Việt sử ký toàn thư, tập 2, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr. 164.

Thích Tâm Minh, A-dục vương (Ashoka) - Cuộc đời và sự nghiệp, Nxb Tôn Giáo, 2004, tr.308-309. See also Cunningham, Alexander. Corpus Inscriptionum Indicarum: Inscriptions of Asoka. Vol. I. Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1877, p.72. Căn cứ vào chữ Dharmavadhiya theo nguyên tác Sanskrit, thì cụm từ tận trung với Chánh pháp được hiểu là vị pháp vong thân. Vì, vadhiya nghĩa là bị giết chết, và dharma, là Chánh pháp.

大正藏第50冊 No.2060 續高僧傳，卷第二，釋彥琮.

大正藏第54冊No.2126 大宋僧史略，卷中.

Phật Quang đại từ điển, tập 4, Thích Quảng Độ dịch, Hội Văn hóa Giáo dục Linh Sơn Đài Bắc xuất bản, 2000, tr.5043.

Lamotte, Étienne. History of Indian Buddhism. Paris: Institut Orientaliste Louvain-La-Neuve, 1988. p.213.

Cunningham, Alexander. Corpus Inscriptionum Indicarum:Inscriptions of Asoka. Vol I. Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing. 1877. p.68; 118.

M. Monier-Williams. A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014. p.511.

Thích Tâm Minh, A-dục vương (Ashoka) - Cuộc đời và sự nghiệp, Nxb Tôn Giáo, 2004, tr.308-309.

Cunningham, Alexander. Corpus Inscriptionum Indicarum:Inscriptions of Asoka. Vol I. Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing. 1877. p.84;125.

/bid.

Lamotte, Étienne. History of Indian Buddhism. Paris: Institut Orientaliste Louvain-La-Neuve, 1988. p.226.

Kinh Tăng Chi Bộ, chương Tám pháp, phẩm Lớn, kinh Tướng quân Siha, Nxb Tôn Giáo, 2005, tr.540. Nguyên văn: Bạch Thế Tôn, con lại bội phần hoan hỷ, bội phần thỏa mãn với những lời Thế Tôn nói với con: "Này Sīha, đã từ lâu gia đình Ông như là giếng nước mưa nguồn cho các người Nigantha. Hãy cúng dường những món ăn cho những ai đến với Ông". Bạch Thế Tôn, con nghe như sau, Sa-môn Gotama nói: "Chỉ bố thí cho Ta, chớ bố thí cho các người khác. Chỉ bố thí cho đệ tử Ta, chớ bố thí cho đệ tử các người khác. Chỉ bố thí cho Ta mới có phước lớn, bố thí những người khác không có phước lớn. Chỉ bố thí cho đệ tử Ta mới có phước lớn, bố thí cho đệ tử những người khác không có phước lớn". Nhưng Thế Tôn lại khuyến khích con bố thí cho Nigantha.

Lamotte, Étienne. History of Indian Buddhism. Paris: Institut Orientaliste Louvain-La-Neuve, 1988. p.227.

King Ashoka and Buddhism. Anuradha Seneviratna Ed. Sri Lanka: Kandy, 1994. p.50.

Vincent A. Smith, M.R.A.S. Rulers of India: Ashoka- the Buddhist Emperor of India. London: Oxford, 1901. p.119.

Thích Tâm Minh, A-dục vương (Ashoka) - Cuộc đời và sự nghiệp, Nxb Tôn Giáo, 2004, tr.308.

James Prinsep F.S.R. Journal of the Asiatic Society of Bengal. Vol 7, Part 1. Calcutta: 1838, p.252.

Cunningham, Alexander. Corpus Inscriptionum Indicarum: Inscriptions of Asoka. Vol 1. Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing. 1877. p.72.

Ibid. p.77.

Lamotte, Étienne. History of Indian Buddhism. Paris: Institut Orientaliste Louvain-La-Neuve, 1988. p.226.

大正藏第50 冊No.2059 高僧傳，卷第二.

大正藏第50冊 No.2059 高僧傳，卷第六.Ngài Tăng Lược viên tịch vào năm cuối niên hiệu Hoằng Thủy, hưởng thọ 70 tuổi.

大正藏第54冊No.2126 大宋僧史略，卷中.Nguyên văn：殆姚秦之

大正藏第50冊No.2059高僧傳，卷第八.

大正藏第54冊 No.2126 大宋僧史略.

卍新續藏第77冊No.1521（古今圖書集成）釋教部彙考，卷第六

Đại Việt sử ký toàn thư, tập 2, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr.259.

Theo Lịch đại Tam bảo ký, quyển 9, truyện ngài Na-liên-đề Da-xá, Đạt-ma-xà-na đảm nhận chức Sa-môn đô.

大正藏第50冊No.2060 續高僧傳，卷第二，閣那崛多.Nguyên văn： 智因僧職轉任俗官，再授洋州洋川郡守.

大正藏第01冊 No.0001 長阿含經，卷第六，小緣經.Nguyên văn： 為世間法主.

大正藏第48 冊 No.2025 敕修百丈清規，卷第二.

大正藏第50冊 No.2059高僧傳，卷第七.

大正藏第50 冊No.2059 高僧傳，卷第八.

大正藏第 50冊No.2060續高僧傳，卷第五.

大正藏第 50 冊No.2060 續高僧傳，卷第十.

大正藏第50 冊No.2059 高僧傳，卷第六.

Toàn văn các bản thư, tấu giữa Diêu Hưng và các ngài Cưu-ma-la-thập, Tăng Lược, Tăng Thiên... hiện bảo lưu tại: 大正藏第 52 冊 No.2102 弘明集，卷第十一

大正藏第49 冊 No.2036 佛祖歷代通載，卷第七.