Biện Chính Phật Học — Tập II

TỪ SỰ SÁM HỐI CỦA ĐỀ-BÀ-ĐẠT-ĐA NGHĨ VỀ KHẢ TÍNH THÀNH PHẬT CỦA MỖI NGƯỜI

Hết thảy chúng sanh đều có Phật tánh¹.

Trong lịch sử Phật giáo, một trong những nhân vật có mối quan hệ thâm thiết với Đức Phật không chỉ một đời là Đề-bà-đạt-đa (Devadatta). Tên tuổi và hành trạng của Devadatta được các truyền thống Phật giáo quan tâm rất mực chi tiết. Vì lẽ, ở ông là sự tập hợp đầy đủ những phẩm chất của một nhân vật phản diện, tiêu biểu cho mọi cái ác gần như tột cùng. Xét trong tương quan nhân quả, với những nhân bất thiện đã gây, thì con đường trở về cõi lành của Devadatta dường như bít lối. Mặc dù vậy, trong kinh Diệu Pháp Liên Hoa (Saddharma Pundarika Sutra), bản dịch của ngài Cưu-ma-la-thập², Devadatta được chính Đức Phật Thích Ca thọ ký thành Phật trong đời vị lai.

Cơ sở nào đề một kẻ chìm sâu trong tội lỗi như Devadatta có khả năng bước lên địa vị Phật quả? Ở đây, việc làm sáng tỏ về hành trạng cũng như những chuyển biến quan trọng trong cuộc đời Devadatta là một trong những cố gắng nhằm trả lời câu hỏi đó.

1. BƯỚC ĐƯỜNG NHẬP ĐẠO VÀ THÀNH TỰU TU TẬP

Do niềm tịnh tín Tam bảo nên Devadatta xuất gia. Theo ghi nhận từ Luật tạng, trong chuyến trở về quê hương Kapilavatthu của Đức Phật, đã có nhiều vương tôn cảm mến Phật pháp nên phát tâm xuất gia. Devadatta, vốn là anh em cô cậu với Đức Phật, đã cùng sáu vị vương tôn và một người thợ hớt tóc như Bhaddiya, Anuruddha, Ānanda, Bhagu, Kimpila, Devadatta và Upāli cùng phát nguyện xuất gia tại Anupiya, một thị trấn của tiểu quốc Malla³.

Với sơ tâm nhập đạo, trong thời gian đầu, Devadatta đã đạt được nhiều thành tựu tu tập đáng khích lệ. Trong kinh Phật tự thuyết, chính bản thân Đức Phật đã xác tín Devadatta là một trong 11 vị Trưởng lão có năng lực và phẩm hạnh ở thời kỳ đầu (Ud.3)⁴. Không những thế, theo ghi nhận của Luật tạng, Tôn giả Sariputta đã từng ca ngợi Devadatta giữa chốn đông người trong thành Rājagaha: Con trai của Godhi có đại thần lực! Con trai của Godhi có đại năng lực⁵. Hơn thế nữa, ngài Sariputta đã từng đứng ra bảo vệ cho Devadatta, khi bị Tôn giả Candikāputta giải thích sai lệch về bài thuyết giảng⁶. Có phẩm hạnh, đức độ, nhiều người mến mộ và một ít năng lực thần thông, là sự thực được ghi nhận về Tôn giả Devadatta trong giai đoạn đầu chuyên tâm và nỗ lực tu tập.

2. VẾT TRƯỢT DÀI VÀ CHÌM SÂU TRONG TỘI TỖI

Trong một niệm vô minh chợt khởi, Devadatta mong muốn vươn lên ngôi vị lãnh đạo chúng Tăng và ông ta đã mạnh dạn cầu thỉnh Đức Phật về điều đó không chỉ một lần⁷. Đức Phật đã thẳng thắn từ chối đề nghị đó làm cho Devadatta bẽ bàng giữa hội chúng. Sau đó, để tạo đột phá riêng, nhằm thu hút những kẻ hiếu kỳ, Devadatta tiếp tục cầu thỉnh Đức Phật về năm sự việc và tiếp tục bị từ chối⁸. Đây là cơ sở bước đầu để ông ta chia rẽ hội chúng Tỳ-kheo. Sự oán hận của Devadatta đối với Đức Phật tăng dần, đó là khi hai Tôn giả Sariputta và Moggalana quy hướng năm trăm đệ tử của Devadatta hồi đầu và trở về với Đức Phật. Ông ta tức giận đến mức hộc máu nóng từ miệng"⁹. Đỉnh điểm của lòng oán hận sau hàng loạt những thỉnh cầu và đề nghị không thành, Devadatta đi đến quyết định sai lầm nghiêm trọng: mưu hại Đức Phật.

Đầu tiên, ông ta thuê sát thủ hành thích Đức Phật. Độc ác hơn, Devadatta còn tính đến việc thủ tiêu luôn những kẻ hành thích này¹⁰. Mưu mô bị bại lộ, khi những kẻ hành thích được Đức Phật giáo hóa, làm cho Devadatta càng lồng lộn toan tính bước tiếp theo. Trong lần này, Devadatta không tin dùng người nữa, mà mượn sức mạnh của một con voi dữ tợn tên là Nālāgiri¹¹. Để tăng cường mức độ cuồng bạo của mãnh thú, Devadatta đã cho người chuốc rượu cho voi nhằm dễ dàng thực hiện dã tâm. Mặc dù được mệnh danh là con voi hung dữ nhất kinh thành Rājagaha và trong tình trạng bấn loạn tâm thần do say rượu, nhưng khi đối diện với tôn dung và từ tâm của Đức Phật ban rải, Nalagiri đã tỉnh rượu và quỳ xuống trước Thế Tôn.

Thuê người hành thích không thành và dụ voi say giết Phật cũng không xong, Devadatta đi đến quyết định cuối cùng: tự mình mưu hại Đức Phật. Một lần nọ, khi Đức Phật kinh hành dưới hẻm núi Gijjhakūta, Devadatta đã phục sẵn thời cơ và xô một tảng đá to để hãm hại Ngài¹². Tảng đá lăn xuống núi nhưng vô tình mắc kẹt vào một mỏm đá và chỉ có một viên đá nhỏ rơi xuống trúng chân Đức Phật mà thôi. Vết thương tuy đau nhức nhưng Đức Phật không hề dao động và sau đó được y sĩ Jivaka chữa lành¹³. Trong 547 chuyện Tiền thân Đức Phật (Jataka), thì sự kiện Devadatta ba lần mưu hại Đức Phật đã được 21 câu chuyện ghi lại rất mực chi tiết¹⁴.

Có thể nói, phát xuất từ lòng tham cầu về danh vọng, địa vị, sự tôn trọng, lợi dưỡng... đã đưa Devadatta từ sai lầm này đến sai lầm khác. Với tất cả những tội lỗi đã gây tạo, địa ngục Vô-gián (Avīci-naraka) sẽ mãi mãi là chốn dung thân của Devadatta, nếu như ông không có những phút giây tỉnh ngộ lúc cuối đời.

3. GIÂY PHÚT TỈNH NGỘ LÚC CUỐI ĐỜI

Sau hàng loạt những lỗi lầm có hệ thống, Devadatta bị mọi người khinh bỉ, chửi rủa, bỏ rơi, sống trong lo âu triền miên và bệnh tật đau đớn. Ý thức được rằng, mạng căn đã hết, phút giây thọ tử đã gần kề, Devadatta khởi tâm muốn quay về sám hối với Đức Phật.

Đây là một sự kiện quan trọng, được kinh Tăng nhất A-hàm, phẩm Phóng ngưu, kinh số 9, kinh Tạp Bảo Tạng, quyển¹⁵, và kinh Tiểu Bộ, Chuyện thương nhân trên biển cả ghi lại¹⁶. Sự kiện này đã mở ra một con đường sáng, dù muộn màng, đối với Devadatta.

Cả hai bản kinh thuộc hệ Nikāya và hệ A-hàm vừa dẫn ở trên cùng thừa nhận một số nội dung giống nhau. Trước hết, Devadatta khởi lên tâm ăn năn với Đức Phật do những tội lỗi đã gây tạo. Thứ hai, ông ta muốn trở về sám hối với Đức Phật nhưng không đi nổi nên đành nhờ người cáng đi. Thứ ba, khi về đến Kỳ-viên tinh xá, dẫu sức lực cùng kiệt, nhưng Devadatta muốn tự mình xuống cáng để sám hối với Đức Phật. Thứ tư, niệm cuối trong đời sống của ông ta là niệm Phật. Thứ năm, sau khi chết, Devadatta rơi ngay vào địa ngục Vô-gián (Avīci-naraka).

Riêng các bản chú giải thuộc văn hệ Nikaya thì cho rằng, sau hàng vạn đại kiếp thọ khổ trong địa ngục, Devadatta sẽ trở thành một vị Phật Độc giác, hiệu là Atthissara¹⁷. Đặc biệt, bản kinh Tăng nhất A-hàm đã mở rộng một số chi tiết. Đó là sau khi trải qua hết đại kiếp trong địa ngục A-tỳ, thì Devadatta sanh về cõi trời Tứ thiên vương và lần lượt trải qua các cõi Trời như Tam thập tam, trời Diệm thiên, trời Đâu suất, trời Hóa tự tại, trời Tha hóa tự tại. Sau 60 kiếp, kiếp cuối cùng, Devadatta sẽ thành một vị Bích chi Phật hiệu là Nam Mô.

Theo sự khẳng định của Đức Phật trong kinh Tăng nhất A-hàm, thì cơ sở để Devadatta thành Phật là do Đề-bà-đạt-đâu (đa - NV) vào giây phút cuối cùng trước khi mạng chung đã khởi tâm vui vẻ xưng 'Nam-mô Phật', cho nên sau này thành Bích Chi Phật hiệu là Nam-mô"¹⁸.

Như vậy, mặc dù tạo trọng tội dường như không thể rửa sạch, thế nhưng do thiện niệm hồi tâm sám hối và quy hướng Tam bảo lúc lìa đời, Devadatta đã tự mở ra cho mình một con đường sống, một lý tưởng vươn lên. Từ câu chuyện kết thúc có hậu của Devadatta, đã mở ra một hướng đi rất mực nhân văn theo quan điểm của Phật giáo.

4. TỪ SỰ KIỆN DEVADATTA, NGHĨ VỀ TÍNH THỐNG NHẤT TRONG KINH ĐIỂN PHẬT GIÁO

Theo kinh Tăng Chi, một kẻ cùng cực hung ác, phạm vào năm tội trọng thì không thể chữa trị¹⁹. Làm Như Lai chảy máu là một trong năm trọng tội đó. Như vậy, trường hợp của Devadatta nêu căn cứ vào kinh điên, thì mãi mãi phải thọ khổ báo nơi địa ngục. Theo người viết, quan điểm đó hoàn toàn đúng nếu như không có chi tiết hồi đầu sám hối vào lúc cuối đời của Devadatta. Vì lẽ, sự kiện sám hối của Devadatta không những mở ra con đường phong quang cho bản thân ông ta, mà còn chứng minh sự gặp gỡ của cả hai hệ tư tưởng Bắc truyền và Nam truyền. Hơn thế nữa, sự kiện sám hối của Devadatta cũng tương tự như câu chuyện . Chuyện chỉ²⁰ khác biệt về mức độ tội ác, sự hồi đầu kịp thời và sự thọ nhận quả báo trong đời hiện tại²¹.

Đáng chú ý, đó là khi nối kết dữ kiện về câu chuyện của Devadatta qua ba bản kinh như kinh Tiểu Bộ, kinh Tăng nhất A-hàm và kinh Pháp Hoa, thì sẽ nhận ra tính hợp lý, bố chính cho nhau mang tính bất khả phân ly, giữa các hệ thống kinh điển Phật giáo.

Ở đây, nếu như kinh Tiểu Bộ chỉ dừng lại ở sự sám hối của Devadatta, thì các bộ luận giải liên quan đến kinh điển Nikāya xác tín, ở đời vị lai, Devadatta sẽ thành Phật Độc giác hiệu là Atthisara. Không những thế, kinh Tăng nhất A-hàm tiến lên một bước, khi khẳng định rằng, sau khi sám hối và trả hết nghiệp cũ, Devadatta sẽ thành một vị Phật Bích chi hiệu là Nam Mô. Với kinh Pháp Hoa, mặc dù không ghi lại sự kiện sám hối trước đó, nhưng kinh văn đã khẳng định Devadatta được Đức Phật Thích Ca thọ ký sẽ thành Phật ở đời vị lai với danh hiệu là Thiên Vương Như Lai (Devarāja).

Cả ba bản kinh cùng đề cập đến một sự kiện và có nội dung gần giống nhau, phải chăng giữa ba bản kinh đó có liên quan đến một nguyên bản, mà đến nay chúng ta vẫn chưa phát hiện ra? Vấn đề này, chúng tôi sẽ trình bày trong một chuyên khảo khác.

Có thể nói, từ những thông tin về Devadatta được thể hiện rải rác qua kinh điền Nikāya, đến hệ thống A-hàm và cho đến kinh Pháp Hoa, đã chỉ ra một giải pháp đậm chất nhân văn trong những lời dạy của Đức Phật. Đó là sự thừa nhận khả tính thành Phật trong mỗi con người, và điều kiện căn bản để thành tựu, là căn cứ vào mức độ ăn năn, hối cải của mỗi chúng sanh.

SO SÁNH KINH BỆNH (S.V, 81) TRONG TƯƠNG ƯNG VÀ BẢN KINH TƯƠNG ĐƯƠNG TRONG HÁN TẠNG

Ta không có chờ đợi các đệ tử che chở cho Ta về mạng sống¹.

(Na cāhaṃ sāvakehi ājīvato rakkhaṃ paccāsīsāmi)

Lời dạy của Đức Phật được kết tập thành kinh điến và bảo lưu trong nhiều truyền thống và bộ phái Phật giáo. Trong kho tàng kinh điển Phật giáo, thì một phần di sản của hai truyền thống kinh điển Nhất thiết hữu bộ (Sarvāstivādins) và Thượng tọa bộ (Theravadins) còn được lưu lại đến hôm nay trong Hán tạng và Nikāya.

Do đặc thù từ mỗi truyền thống kết tập, thế nên có những bản kinh tuy cùng phản ánh một sự kiện, một nội dung nhưng lại khác biệt về tên gọi, kết cấu, nhân vật... Việc chỉ ra những điểm giống nhau cũng như khác biệt giữa hai truyền thống kinh điển này đã được nhiều học giả trên thế giới và ngay cả Việt Nam đã và đang nỗ lực thực hiện², nhằm góp phần đưa Phật giáo phục hồi trở lại với vinh quang và nguồn sinh lực nguyên thủy³.

Với tinh thân đó, chúng tôi thử khảo sát về bài kinh Bệnh trong Tương Ưng (S.v,81)⁴ và bản kinh tương đương trong Hán tạng⁵, được gợi mở từ dòng ghi chú ngắn cuối bản kinh của dịch giả, là Hòa thượng Thích Minh Châu⁶.

1. NỘI DUNG HAI BẢN KINH

1.1. Kinh Tương Ưng

1) Một thời Thế Tôn ở Vương-xá, rừng Trúc Lâm, tại chỗ nuôi dưỡng các con sóc.

2) Lúc bấy giờ, Thế Tôn bị bệnh, khổ đau, bị trọng bệnh. 3) Rồi Tôn giả Mahā Cunda đi đến Thế Tôn, sau khi đến, đảnh lễ Thế Tôn rồi ngồi xuống một bên.

4) Thế Tôn nói với Tôn giả Mahā Cunda đang ngồi một bên:

- Này Cunda, hãy thuyết về giác chi.

5) Bạch Thế Tôn, có bảy giác chi này do Thế Tôn chơn chánh thuyết giảng, được tu tập, được làm cho sung mãn, đưa đến thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn. Thế nào là bảy? Bạch Thế Tôn, niệm giác chi do Thế Tôn chơn chánh thuyết giảng, được tu tập, được làm cho sung mãn, đưa đến thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn... Bạch Thế Tôn, xả giác chi do Thế Tôn chơn chánh thuyết giảng, được tu tập, được làm cho sung mãn, đưa đến thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn. Bạch Thế Tôn, bảy giác chi này do Thế Tôn chơn chánh thuyết giảng, được tu tập, được làm cho sung mãn, đưa đến thẳng trí, giác ngộ, Niết-bàn.

- Thật vậy, này Cunda, chúng là giác chi. Thật vậy, này Cunda, chúng là giác chi.

6) Tôn giả Mahā Cunda thuyết như vậy, bậc Đạo Sư chấp nhận. Và Thế Tôn thoát khỏi bệnh ấy. Bệnh ấy của Thế Tôn được đoạn tận như vậy⁷.

1.2. Kinh Tăng nhất A-hàm, quyển 33, phẩm Đẳng pháp, kinh số 6

Tôi nghe như vầy:

Một thời, Đức Phật ở trong vườn Cấp-cô-độc, rừng cây Kỳ-đà, nước Xá-vệ.

Vào lúc bấy giờ, Tôn giả Quân-đầu thân mang bịnh nặng, nằm liệt giường, không thể tự ngồi dậy. Khi ấy, Quân-đầu nghĩ: "Hôm nay ta không được Thế Tôn Như Lai rủ lòng thương xót. Ta đang gặp bệnh nặng, không còn sống bao lâu nữa. Thuốc thang không tiếp. Lại nghe Thế Tôn nói: "Còn một người chưa độ, Ta quyết không bỏ'. Song nay chỉ một mình ta bị bỏ rơi. Còn khô nào hơn!".

Bấy giờ, Thế Tôn dùng thiên nhĩ nghe được lời oán trách của Tỳ-kheo Quân-đầu. Thế Tôn bảo các Tỳ-kheo:

"Các ngươi hãy tụ họp đi đến chỗ Tỳ-kheo Quân-đầu, hỏi thăm bệnh Tỳ-kheo ấy".

Các Tỳ-kheo đáp:

"Thưa vâng, Thế Tôn!".

Rồi Thế Tôn dẫn các Tỳ-kheo đi lần đến phòng Tỳ-kheo Quân-đầu. Quân-đầu từ xa nhìn thấy Như Lai đến, liền tự gieo mình xuống đất. Bấy giờ, Thế Tôn bảo Quân-đầu:

"Nay ngươi mang bệnh rất là nặng, không cần xuống giường. Ta tự có chỗ ngồi".

Thế Tôn bảo Quân-đầu:

"Bệnh của ngươi tăng hay giảm, hay không tăng giảm? Ngươi có thể nghe Ta dạy được không?".

Tỳ-kheo Quân-đầu bạch Phật:

"Bệnh hôm nay của đệ tử rất nặng, chỉ có tăng, không có giảm. Thuốc uống không thấm vào đâu".

Thế Tôn hỏi:

"Người chăm sóc bệnh là ai vậy?".

Quân-đầu bạch:

"Các vị phạm hạnh đến, gặp thì chăm sóc".

Bấy giờ, Thế Tôn bảo Quân-đầu:

"Nay ngươi có thể nói cho Ta nghe bảy giác chi không?". Quân-đầu nêu tên bảy giác chi ba lần:

"Nay con có thể ở trước Như Lai nói pháp bảy giác chi". Thế Tôn bảo:

"Nếu có thể nói cho Như Lai nghe thì cứ nói".

Quân-đầu bạch Phật:

"Bảy giác chi. Những gì là bảy? Như Lai đã nói, đó là niệm giác chi, pháp giác chi, tinh tấn giác chi, hỷ giác chi, khinh an giác chi, định giác chi, xả giác chi. Bạch Thế Tôn, nói là có bảy giác chi này, chính là như vậy".

Sau khi Tôn giả Quân-đầu nói những lời này xong, mọi bệnh tật đều được trừ khỏi, không còn khổ não. Bấy giờ, Quân-đầu bạch Thế Tôn:

"Hiệu nghiệm nhất trong các thứ thuốc, đó chính là pháp bảy giác chi này. Muốn nói là thuốc hay nhất không qua bảy giác chi này. Con nhờ tư duy về bảy giác chi mà bệnh gì cũng khỏi cả".

Bấy giờ, Thế Tôn bảo các Tỳ-kheo:

"Các ngươi thọ trì pháp bảy giác chi này, khéo nhớ phúng tụng, chớ có hồ nghi đối với Phật, Pháp, Tăng. Mọi bệnh hoạn của chúng sanh kia được trừ khỏi. Vì sao vậy? Vì bảy giác chi này rất khó lường hết, nhưng nhờ đó tất cả các pháp đều được thấu rõ, hết thảy các pháp đều được soi sáng. Cũng như thuốc hay chữa trị hết thảy các bệnh. Giống như cam lồ ăn không biết chán. Nếu không được bảy giác chi này, các loài chúng sanh sẽ trôi lăn sanh tử. Các Tỳ-kheo, hãy tìm cầu phương tiện tu bảy giác chi.

"Các Tỳ-kheo, hãy học điều này như vậy".

Các Tỳ-kheo, sau khi nghe những gì Phật dạy, hoan hỷ phụng hành⁸.

2. SỰ GIỐNG NHAU VÀ KHÁC BIỆT GIỮA HAI BẢN KINH

2.1. Sự giống nhau

- Về tuyển nhân vật: gồm Đức Phật và Mahā Cunda (bản Hán ghi là Quân-đầu).

- Về thất giác chi: Gồm niệm; trạch pháp; tinh tấn; hỷ; khinh an; định và xả.

- Người trì tụng Thất giác chi: Maha Cunda.

- Đức Phật xác tín vai trò của Thất giác chi.

2.2. Sự khác biệt

- Về địa điểm. Tương Ưng ghi: tinh xá Trúc Lâm thuộc thành Vương-xá. Tăng nhất A-hàm ghi: vườn Cấp-cô-độc, thuộc nước Xá-vệ.

- Về người bệnh: theo kinh Tương Ưng là Đức Phật, theo Tăng nhất A-hàm là Tôn giả Quân-đầu.

- Sau khi nghe Maha Cunda thuyết Thất giác chi, kinh Tương Ưng ghi: Đức Phật khỏi bệnh. Tăng nhất A-hàm ghi: Tôn giả Quân-đầu khỏi bệnh.

- Tăng nhất A-hàm ghi nhận Đức Phật khuyến tấn trì tụng Thất giác chi. Kinh Tương Ưng không có chi tiết này.

Mặc dù có bốn điểm giống nhau và bốn điểm khác biệt trong hai bản kinh này, thế nhưng nội dung giống nhau chủ yếu mà cả hai bản kinh cùng đề cập, đó chính là vấn đề bệnh tật, được nghe Thất giác chi và sau đó lành bệnh. Sự khác biệt quan trọng giữa hai bản kinh là: một bên Đức Phật bị bệnh và một bên là Tôn giả Quân-đâu.

Trong việc tìm kiếm tính logic nội tại từ câu chuyện này, việc tìm hiểu nhân thân của Tôn giả Mahā Cunda là tiền đề góp phần vén bức màn bí ẩn của sự kiện.

3. VỀ TÔN GIẢ MAHĀ CUNDA

Theo khảo sát, trong Kinh tạng Nikāya có nhiều nhân vật cùng mang tên Cunda như sau:

Tên người thợ rèn (kammāraputta) ở Pava.

Sa-di Cunda (Cunda-Samaṇuddesa).

Mahā Cunda.

Cūla Cunda.

Theo khảo cứu của G.P Malalasekera (1899-1973) trong Từ điển Phật học nhân xưng Pāli (Buddhist Dictionary of Pali Proper Names), ngoại trừ người thợ rèn, thì ba nhân vật Sa-di Cunda, Mahā Cunda và Cūla-Cunda đều chỉ cho một người⁹. Chúng tôi đã xem lại cơ sở tham chiếu của chiếu của G.P Malalasekera và các nguồn tư liệu đều khẳng định rằng, Mahā Cunda chính là người em trai của Tôn giả Sariputta.

Theo Jataka¹⁰ và Trưởng lão Tăng kệ¹¹, Tôn giả Mahā Cunda đã từng làm thị giả cho Đức Phật. Ngay trong chuyến du hành cuối cùng về Kusinārā, Tôn giả Mahā Cunda là người xếp áo Saṅghāti làm bốn để Như Lai nghỉ ngơi sau khi vượt sông Kakutthā¹².

Đặc biệt, sau khi Tôn giả Sāriputta viên tịch ở làng Nāla thuộc vương quốc Magadha, chính Tôn giả Mahā Cunda đã giữ gìn y bát của ngài Sāriputta, sau đó đem về tinh xá của ông Cấp-cô-độc ở Sāvatthi, để trình với ngài Ānanda đầu tiên¹³. Cần phải thấy, Tôn giả Sāriputta là một cao đồ của Đức Phật, sự viên tịch của Tôn giả làm cho chúng Tỳ-kheo dường như trống không¹⁴. Tuy nắm giữ thông tin về sự kiện Tôn giả Sāriputta viên tịch mà nhiều người muốn biết, nhưng Mahā Cunda vẫn theo phép thầy trò, thưa chuyện với ngài Ānanda trước, để rồi sau đó được ngài Ānanda dẫn đến hầu Phật, nhằm trình bày câu chuyện cụ thể và chi tiết hơn.

Cũng liên hệ với Tôn giả Ānanda, trong thời gian an cư ở Pāvā, Tôn giả Mahā Cunda biết tin giáo chủ Nigaṇṭha Nātaputta vừa viên tịch và các đệ tử của giáo phái này đã xung đột, tàn hại lẫn nhau. Ưu tư trước sự kiện này, liên hệ đến viễn tượng Đức Phật viên tịch; thế nên sau khi kết thúc mùa an cư ở Pāvā, Sa-di Cunda đã nhanh chóng đến Sāmāgama để thưa chuyện với Tôn giả Ānanda. Sự kiện giáo chủ Nigaṇṭha Nātaputta qua đời và nỗi lo lắng của Sa-di Cunda được kinh Trường Bộ¹⁵ và kinh Trung Bộ¹⁶ cùng ghi nhận.

Trong cả hai sự kiện quan trọng vừa nêu, Tôn giả Mahā Cunda đều trực tiếp thưa với ngài Ānanda đầu tiên và sau đó, được ngài Ānanda dẫn đến hội kiến Đức Phật. Trình tự diễn tiến này là cơ sở để G.P Malalasekera cho rằng, ngài Ānanda là thầy tế độ của Sa-di Cunda¹⁷.

Ở đây, trong nội dung câu chuyện được ghi nhận ở kinh Bệnh (S.v.81) ở trên, Tôn giả Mahā Cunda hay tin Đức Phật lâm bệnh liền tự tiện đến thăm. Liên hệ đến phép ứng xử đúng mực với thầy của mình là Tôn giả Ānanda, qua hai trường hợp vừa dẫn, thì sự việc Mahā Cunda tự mình đến thăm Đức Phật dường như là một ngoại lệ. Điều này sẽ được làm sáng tỏ hơn khi xem xét một vài trường hợp liên quan đến bệnh tật của Đức Thế Tôn.

4. TÂM THẾ KHI ĐỨC PHẬT LÂM BỆNH

Với cấu trúc bằng tứ đại, thân thể của Đức Phật cũng tổn hại và hư hao cùng năm tháng. Sự ngạc nhiên của ngài Ānanda và câu trả lời của Đức Phật đã nói rõ hơn về thực tế nghiệt ngã này:

- Thật kinh hoàng thay, bạch Thế Tôn! Thật kỳ dị thay, bạch Thế Tôn! Bạch Thế Tôn, màu da Thế Tôn nay không còn thanh tịnh, trong sáng, tay chân rã rời (sithilāni), nhăn nheo, thân được thấy còm về phía trước, và các căn đang bị đổi khác, nhãn căn, nhĩ căn, tỷ căn, thiệt căn, thân căn.

- Sự thể là vậy, này Ānanda, tánh già nằm trong tuổi trẻ; tánh bệnh ở trong sức khỏe; tánh chết ở trong sự sống. Như vậy, màu da không còn thanh tịnh, trong sáng, tay chân rã rời, nhăn nheo, thân còm về phía trước, và các căn đang bị đổi khác, nhãn căn, nhĩ căn, tỷ căn, thiệt căn, thân căn¹⁸.

Câu chuyện này đã cho thấy, có thân tứ đại, tất sẽ bị hư hoại theo quy luật tự nhiên hoặc do những yếu tố khác.

Trong kinh điển và Luật tạng ghi nhận nhiều trường hợp Đức Thế Tôn bị bệnh, và hầu hết các trường hợp đều do ngự y Jīvaka điều trị, chăm nom. Trong những lần thân tứ đại lâm bệnh, thì trường hợp Đức Phật bị thương ở chân do Devadatta xô đá, là một sự kiện phản ánh tầm mức vĩ đại của một bậc vĩ nhân.

Kinh Miếng đá vụn, Tương Ưng (S.i.27) ghi:

Lúc bấy giờ, chân Thế Tôn bị miếng đá bể đâm phải. Cảm thọ Thế Tôn mãnh liệt. Thân cảm thọ khổ đau, nhói đau, nhức nhối, khốc liệt, không khoái tâm, không thích thú. Nhưng Thế Tôn chánh niệm tỉnh giác, nhẫn chịu, không phiền não¹⁹.

Đoạn kinh trên nhấn mạnh rằng, dù bị miếng đá vụn đâm phải, và Đức Thế Tôn có cảm thọ khó chịu về thân (sārīrikā vedanā dukkhā) nhưng Ngài đã chánh niệm tỉnh giác (sato sampajāno), nhẫn chịu (adhivāseti) và không phiền não (avihaññamāno).

Chứng kiến sự kiện này, bảy trăm quần tiên Satullapakāyikā đã thay nhau tán thán:

Sa-môn Gotama thật là bậc Long tượng... là bậc Sư tử... là Lương tuấn mã... là bậc Ngưu vương... là bậc Nhẫn nại Kiên cường... bậc Khéo điều phục... Ngài nhẫn chịu thân thọ khởi lên, khổ đau... không có phiền não²⁰.

Trong Cullavagga, chương Chia rẽ hội chúng và Tích truyện Pháp cú²¹ đều ghi nhận sự kiện này với những cách thức biểu đạt rất mực sinh động.

Trở lại với nội dung chính, tức câu chuyện được ghi lại trong kinh Tương Ưng (S.v.81), ghi rằng:

Lúc bấy giờ, Thế Tôn bị bệnh (ābādhiko), khổ đau (dukkhito), bị trọng bệnh (bāḷhagilāno).

Vế sau của câu kinh này thường xuất hiện trong những câu chuyện liên quan đến bệnh tật, từ bậc xuất gia cho đến hàng cư sĩ như Tôn giả Vakkali (S.iii,119)²²; Tôn giả Assāji (S.iii,124)²³; Tôn giả Khemaka (S.iii,126)²⁴, cư sĩ Dīghāvu (S.v,344)²⁵, cư sĩ Anāthapiṇḍika (S.v,380)²⁶... với cấu trúc sau: 1.tên một người nào đó; 2.bị bệnh; 3.bị khổ đau; 4.bị trọng bệnh (... abādhiko hoti dukkhito bāḷhagilāno).

Trong khi đó, theo kinh Miếng đá vụn (S.i.27), cho dù thân thể cảm thọ khó chịu, nhưng Ngài đã chánh niệm tỉnh giác (sato sampajano), nhẫn chịu (adhivaseti) và không phiền não (avihaññamāno).

Cần phải thấy, một bậc đã giác ngộ viên mãn như Đức Phật, hoàn toàn tự chủ lẽ sống chết, làm chủ cả thân và tâm, thì không lý nào phải nhờ một vị xuất gia như Maha Cunda trùng tuyên lại một nội dung giáo pháp, mà chính Ngài là người đã phát hiện, chứng nghiệm và tuyên thuyết! Không những vậy, bậc Y vương như Đức Phật không cần ai bảo hộ mạng sống, dù đó là hàng đệ tử, như lời Ngài đã dạy trong kinh Tăng Chi:

Mạng sống của Ta thanh tịnh, Ta tự rõ biết: "Mạng sống của Ta thanh tịnh, trong sáng, không có uế nhiễm". Các đệ tử không có che chở Ta về mạng sống, và Ta không có chờ đợi các đệ tử che chở cho Ta về mạng sống²⁷. Từ câu kinh này cho thấy, việc nhờ đệ tử Mahā Cunda tụng Thất giác chi đề Thế Tôn lành bệnh, là câu chuyện không có cơ sở.

Như vậy, trong sự kiện Đức Phật bị bệnh ở kinh Tương Ung (S.v.81), có khả năng tên của Đức Phật bị nhầm lẫn với Tôn giả Mahā Cunda. Khi đối chiếu với bản kinh chữ Hán tương đương, thì câu chuyện này có sự thay đổi vài chi tiết quan trọng.

5. TÍNH HỢP LÝ, SINH ĐỘNG CỦA BẢN KINH CHỮ HÁN

Kinh Tăng nhất A-hàm, quyển 33, phẩm Đăng pháp, kinh số 6, có nội dung tương tự kinh Tương Ưng (S.v,81). Để tiện việc theo dõi, chúng tôi xin được tóm tắt bài kinh như sau:

Tôn giả Quân-đầu bệnh nặng, tư duy tiêu cực, nghĩ rằng bị Đức Thế Tôn bỏ rơi, ngập tràn khổ não. Bằng thiên nhĩ siêu việt, Đức Phật nghe được những lời bi lụy này và dạy các Tỳ-kheo cùng đến thăm bệnh Tôn giả.

Sau thông lệ thăm hỏi bệnh tình, Đức Phật bảo Quân-đầu: Ông có thể nói cho Ta nghe bảy giác chi không?

Theo yêu cầu của Phật, Quân-đầu trùng tụng bảy giác chi ba lần và sau đó mọi tật bệnh của Tôn giả đều được dứt sạch.

Đức Phật tán thán giá trị tối thắng của bảy giác chi và khuyến tấn các Tỳ-kheo nên phát tâm hành trì²⁸.

Theo tư liệu Nikāya đã chứng minh ở trên, Tôn giả Māha Cunda còn là Sa-di trong thời điểm anh trai ngài là Tôn giả Sariputta viên tịch, và sau đó vài tháng Đức Phật cũng nhập Niết-bàn. Nếu đó là sự thật, tức Maha Cunda còn là Sa-di khi Phật còn tại thể, thì dễ hiểu tại sao Tôn giả có những tư duy bi lụy, khổ đau trong khi thân lâm trọng bệnh như kinh Tăng nhất A-hàm đã chỉ ra.

Việc Tôn giả Quân-đầu theo lời dạy của Phật trùng tuyên Thất giác chi là điều được công nhận ở cả hai truyền thống kinh điển, và điều này giống với những trường hợp Đức Phật thuyết bảy giác chi cho Tôn giả Maha Kassapa (S.v,79)²⁹ và cả Tôn giả Mahā Moggalāna (S.v,80)³⁰ được ghi nhận trong kinh Tương Ung.

Do vậy, câu chuyện Tôn giả Quân-đầu bị bệnh, nghe Phật dạy tụng Thất giác chi và sau đó khỏi bệnh trong kinh Tăng nhất A-hàm, là câu chuyện có nội dung và kết cấu hợp lý.

6. NHẬN ĐỊNH

Trong Kinh tạng Nikāya, bản kinh có tựa đề là Bệnh (S.v,81) đã lấy việc trì tụng Thất giác chi làm liệu pháp trị bệnh. Kinh Tăng nhất A-hàm tương đương trong Hán tạng cũng phản ánh vấn đề bệnh tật và đề xuất cách chữa trị bằng cách nghe Thất giác chi.

Điểm khác biệt quan trọng giữa hai bản kinh chính là, Kinh tạng Nikāya cho rằng Đức Phật bị bệnh, nghe Thất giác chi và sau đó khỏi bệnh. Tư liệu Hán tạng cho rằng, Sa-di Quân-đầu bị bệnh, nghe Thất giác chi và sau đó thoát khỏi bệnh tình. Vậy, trong hai nguồn kinh điển nêu trên, thì trường hợp nào phù hợp với chân lý?

Theo cách thức tổ chức của Kinh tạng Nikāya, thì kinh Tương Ưng là sự tập hợp những bài kinh có cùng một chủ đề (Samyutta). Kinh Bệnh (S.v,81) là một kinh ngắn, nằm trong chủ đề Thất giác chi, gọi là Tương Ưng giác chi (Bojjhangasamyuttam). Phải chăng, với khoảng thời gian hơn bốn trăm năm giữ gìn kinh điển bằng cách thức ghi nhớ trước khi được ghi lại thành văn bản³¹, đã có một sự nhầm lẫn trong quá trình gìn giữ, ghi chép, tập thành kinh văn liên quan đến bài kinh Bệnh (S.v,81)? Phải chăng, do quan điểm muốn nhấn mạnh đến vai trò của thất giác chi trong vấn đề chữa bệnh, cầu an nên đã thay đổi cấu trúc bản kinh? Nghi vấn này càng thể hiện rõ đối với xu hướng biện giải Phật học, xem bản kinh này như một Hộ kinh (Parittam).

Có thể nói, từ những đối khảo về nội dung hai bản kinh, từ những phân tích về nhân thân của Tôn giả Maha Cunda, về tâm thể của Đức Phật khi lâm bệnh, và đặc biệt là ý kinh Tăng Chi: Ta không có chờ đợi các đệ tử che chở cho Ta về mạng sống³²; đã cung cấp nhiều bằng chứng xác thực để có thể khẳng định rằng: bản kinh Tăng nhất A-hàm nêu trên chứa đựng những nội dung hợp lý, so với bài kinh Bệnh (S.v,81) trong Kinh tạng Nikāya.

TẠI SAO TỤNG THẤT GIÁC CHI ĐỂ CHỮA BỆNH, CẦU AN?

Ai mang tấm thân này.

Tự cho là không bệnh.

Dầu chỉ trong giây lát.

Gọi đó là kẻ ngu!¹

(Imaṃ kāyaṃ pariharanto muhuttampi ārogyaṃ paṭijāneyya, kimaññatra bālyā)

Theo lời Phật dạy, người xuất gia không những giúp nhau trong cuộc sống đời thường mà còn phải lân mẫn khi bệnh tật, ốm đau². Sự kiện Đức Phật cùng chúng Tăng thăm Tỳ-kheo đang lâm bệnh và sau đó thuyết giảng, cầu nguyện cho vị này thường xuất hiện trong nhiều bản kinh. Ba bản kinh đều mang tên kinh Bệnh trong Tương Ưng Bộ là những ví dụ tiêu biểu.

1. TỪ BA BẢN KINH BỆNH TRONG TƯƠNG ƯNG BỘ

Trong kinh Tương Ưng Bộ, có ba bản kinh nằm trong chương Tương Ưng giác chi đều mang tên kinh Bệnh, với số hiệu S.v,79; S.v,80; S.v³,813. Bài kinh thứ nhất liên quan đến Tôn giả Maha Kassapa, bài kinh thứ hai dành cho Tôn giả Mahā Moggallāna và bài kinh thứ ba liên quan đến Đức Phật và Tôn giả Māha Cunda. Để tiện việc khảo sát, chúng tôi xin dẫn nguyên văn bài kinh thứ nhất.

Bệnh (1) (S.v,79)

Như vầy tôi nghe.

Một thời Thế Tôn trú ở Vương-xá, rừng Trúc Lâm, tại chỗ nuôi dưỡng các con sóc.

2) Lúc bấy giờ, Tôn giả Mahā Kassapa trú ở hang Pipphali, bị bệnh, khổ đau, bị trọng bệnh.

3) Rồi Thế Tôn, vào buổi chiều, từ Thiền định đứng dậy, đi đến Tôn giả Mahā Kassapa; sau khi đến, ngồi xuống trên chỗ đã soạn sẵn.

4) Ngồi xuống, Thế Tôn nói với Tôn giả Mahā Kassapa: - Này Kassapa, Ông có kham nhẫn được chăng? Ông có chịu đựng được chăng? Có phải khổ thọ giảm thiểu, không có tăng trưởng? Có phải có triệu chứng giảm thiểu, không có tăng trưởng?

- Bạch Thế Tôn, con không thể kham nhẫn, con không thể chịu đựng. Khổ thọ kịch liệt tăng trưởng nơi con, không có giảm thiểu. Có triệu chứng tăng trưởng, không có giảm thiếu.

5) Này Kassapa, bảy giác chi này do Ta chơn chánh thuyết giảng, được tu tập, được làm cho sung mãn, đưa đến thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn. Thế nào là bảy? Niệm giác chi, này Kassapa, do Ta chơn chánh thuyết giảng, được tu tập, được làm cho sung mãn, đưa đến thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn... Xả giác chi, này Kassapa, do Ta chơn chánh thuyết giảng, được tu tập, được làm cho sung mãn, đưa đến thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn. Bảy giác chi này, này Kassapa, do Ta chơn chánh thuyết giảng, được tu tập, được làm cho sung mãn, đưa đến thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn.

- Thật vậy, bạch Thế Tôn, chúng là giác chi. Thật vậy, bạch Thiện Thệ, chúng là giác chi.

6) Thế Tôn thuyết như vậy, Tôn giả Mahā Kassapa hoan hỷ tín thọ lời Thế Tôn dạy. Và Tôn giả Mahā Kassapa được thoát khỏi bệnh ấy. Bệnh ấy của Tôn giả Mahā Kassapa được đoạn tận như vậy.

Về bài kinh Bệnh thứ ba (S.v,81), theo kinh Tương Ưng thuộc văn hệ Nikāya, khi Đức Phật bị bệnh, đã nghe Tôn giả Mahā Cunda thuyết Thất giác chi (satta bojjhaṅgā), sau khi nghe xong thì Đức Phật đã lành bệnh.

Trong bài kinh thứ ba này, sau khi khảo chứng và đối chiếu bản kinh tương đương trong Hán tạng⁴, chúng tôi đã chứng minh điều ngược lại. Tức Tôn giả Mahā Cunda bệnh, Đức Phật ghé thăm và dạy Tôn giả Mahā Cunda tự mình thuyết Thất giác chi, sau khi nghe xong, Tôn giả Maha Cunda đã lành bệnh⁵.

Do vì ba bản kinh trên đều chuyên chở cùng một nội dung mang tính công thức: bị bệnh → nghe thất giác chi → lành bệnh nên đã được một số truyền thống Phật giáo Nam truyền, xem ba kinh này như những bản kinh mang tính cầu an cho những người bệnh tật. Đặc biệt, dựa vào chi tiết Đức Phật cũng lành bệnh nhờ nghe Thất giác chi ở bản kinh Bệnh thứ ba (S.v,81) trong kinh Tương Ưng Bộ, nên cả ba bản kinh này được các nhà biên tập Kinh tạng Nikāya tinh tuyển vào nhóm 24 Hộ kinh (Paritta Sutta) với chức năng đem đến bình an, bảo hộ sức khỏe⁶.

Như vậy, với Phật giáo nói chung, phải chăng mỗi khi bệnh tật thì chỉ cần trì tụng ba bản kinh có nội dung Thất giác chi này, hay cần phải vận dụng nhiều phương cách trị liệu khác?

Khảo sát kho tàng kinh điển và Luật tạng cho thấy, ngoài việc trì tụng Thất giác chi trong khi bệnh tật, Đức Phật đã mở ra những phương cách điêu trị bệnh tật mang hiệu quả thiết thực, và vẫn còn giá trị ứng dụng trong thời đại hôm nay.

2. CÁC ĐIỀU KIỆN TRỊ LIỆU BỆNH TẬT TRONG KINH ĐIỂN PHẬT GIÁO

Từ những giáo huấn của Đức Phật liên quan đến vấn đề bệnh tật và sức khỏe đã cho thấy, Đức Phật là bậc Y vương đúng nghĩa của từ nguyên. Khảo sát về các điều kiện, liệu trình điều trị bệnh tật trong kinh điển và Luật tạng đã chứng tỏ điều này.

2.1. Ba điều kiện để điều trị bệnh tật

Theo kinh Tăng Chi (A.i,120), để điều trị bệnh tật thành công, cần phải hội đủ ba điều kiện. Thứ nhất là dược liệu (Bhesajja). Thứ hai là thức ăn (Bhojana). Thứ ba là người điều trị, chăm sóc (Upatthaka)⁷. Yêu cầu quan trọng là cả ba yếu tố này phải phù hợp (Sappāya) với bệnh tình, thể tạng, hoàn cảnh cụ thể của bệnh nhân. Trong khi thăm bệnh, Đức Phật cũng như các vị Tăng thăm bệnh thường quan tâm đến ba việc này. Trường hợp ngài Sariputta thăm bệnh Tôn giả Channa (S.iv,55) là một ví dụ tiêu biểu⁸. Ở đây, trong ba điều kiện này, thì điều kiện về người điều trị, chăm sóc có một vai trò quan trọng.

Cũng theo kinh Tăng Chi (A.iii, 144), một người chăm sóc và điều trị bệnh (upatthaka) cần phải hội đủ năm yếu tố. Thứ nhất, có thẩm quyền về dược lý (bhesajjam samvidhatum). Thứ hai, có thể chỉ định liệu trình điều trị phù hợp (sappayasappayam). Thứ ba, chăm sóc bệnh nhân không vì lợi lộc vật chất (no amisantaro), mà với tâm thương yêu cao cả (mettacitta). Thứ tư, không nhờm gớm (ajegucchi) các chất thải và phụ phẩm của bệnh nhân. Thứ năm, có năng lực giải thích, thuyết phục (sandassetum samadapetum); thỉnh thoảng thăm hỏi, động viên khiến cho bệnh nhân hoan hỷ (sampahamsetum)⁹.

Ba điều kiện để trị bệnh cũng như năm tiêu chuẩn của một người chăm sóc bệnh theo kinh Tăng Chi, có thể tìm thấy trong quy trình điều trị cũng như trong tiêu chuẩn lý tưởng của người thầy thuốc ngày nay. Điều đó cho thấy tính tiên phong của Đức Phật trong lãnh vực y khoa nói chung, và giải pháp điều trị bệnh tật nói riêng.

2.2. Hai liệu pháp điều trị thân, tâm

Cơ thể của con người là sự tổng hòa những yếu tố vật chất và tinh thần, gọi chung là năm uẩn (Pañca-khandha). Khi năm uẩn hòa hợp thì con người khỏe mạnh; khi năm uẩn bất hòa thì tạo ra bệnh tật, khổ đau.

Xét về phương diện tổng quát, thân thể vật chất có ít nhất 32 thành phần và trong mỗi thành phần đó do những yếu tố khác tạo thành¹⁰. Về phương diện tinh thần, có rất nhiều yếu tố tâm lý với cơ cấu vận hành rất phức tạp. Theo Pāli Abhidhamma, có tất cả là 89 Tâm vương, 54 Dục giới tâm, 15 Sắc giới tâm, 12 Vô sắc giới tâm và 8 Siêu thế tâm"¹¹. Khảo sát sơ bộ cho thấy, để giữ cho các yếu tố vật chất và tinh thần này phát triển hài hòa, không xung đột trong một chỉnh thể thống nhất là việc không giản đơn. Chính vì vậy, trong kinh Tương Ưng (S.iii, l), Đức Phật đã khẳng định: Ai mang tấm thân này, tự cho là không bệnh, dầu chỉ trong giây lát, gọi đó là kẻ ngu!"¹².

Do vì thân ngũ uẩn là sự tổng hòa những yếu tố vật chất và tinh thần, thế nên khi thân ngũ uẩn bệnh tật, thì tùy theo bệnh nguyên mà lựa chọn một liệu pháp điều trị tương ứng. Theo khảo sát, có hai liệu pháp điều trị thường được sử dụng.

Thứ nhất, liệu pháp dược liệu

Trong tu viện thời Phật đã có bệnh xá (gilanasala) để điều trị bệnh tật cho Đức Phật và chúng Tăng (S.iv,210)¹³. Điều đó cho thấy Đức Phật quan tâm đến vấn đề y tế, sức khỏe. Tu viện ở suối nước nóng Tapodarama (Ôn-tuyền-lâm-viên) cũng là một trong những nơi tịnh dưỡng tối ưu mà Đức Phật và các vị Thánh đệ tử từng lưu trú (S.i,8)¹⁴. Ngay như bản thân Ngài, do được cấu thành từ tứ đại, thế nên thân thể của Thế Tôn cũng héo hắt và bất hòa khi gặp phải chướng duyên. Để trị bệnh cho Ngài, ngự y Jivaka đã dùng dược liệu tương ưng với bệnh trạng. Cụ thể, khi Đức Thế Tôn bị sình bụng, Ngài muốn uống thuốc xổ, ngự y Jīvaka đã bào chế một loại thuốc xổ tinh tế mà nhờ đó Đức Phật khỏi bệnh¹⁵.

Chương Dược phẩm (Bhesajjakkhandhakam) trong Mahāvagga 2 đã liệt kê những thứ bệnh mà chúng Tăng thường gặp phải như: bệnh ở mắt, bệnh nóng đầu, bệnh gió, bệnh phong, bệnh tay chân nứt nẻ, bệnh mụn nhọt, bệnh trĩ, bệnh vàng da... và đề xuất những phương cách trị liệu như thuốc mỡ, thuốc bôi, thuốc sắc bằng nước lá... tương ứng với mỗi loại bệnh¹⁶.

Đặc biệt, ngoài việc điều trị bằng dược liệu, với một số bệnh trạng, Đức Phật còn khuyến khích bệnh nhân bổ sung những thực phẩm đặc thù. Thuật ngữ y học ngày nay gọi đó là nhóm thực phẩm chức năng (functional foods). Mahāvagga ghi:

Này các Tỳ-khưu, Ta đây đã khởi ý điều này: "Năm loại dược phẩm này như là bơ lỏng (sappi), bơ đặc (navanitam), dầu ăn (telam), mật ong (madhu), đường mía (phānitam) là các loại dược phẩm tuy đã được quy định là dược phẩm và được dùng theo mục đích của thức ăn cho cơ thể, nhưng không được xem là loại thức ăn thông thường; có lẽ Ta nên cho phép các Tỳ-khưu được thọ lãnh năm loại dược phẩm này đúng thời và thọ dụng đúng thời? "¹⁷

Như vậy, với những căn bệnh liên quan đến yếu tố vật chất, Đức Phật cho phép sử dụng những dược liệu tương ứng để điều trị. Với những bệnh tật liên quan đến yếu tố tinh thần, Ngài đã chỉ định phương cách điều trị tâm lý.

Thứ hai, liệu pháp tâm lý

Liệu pháp tâm lý thường được sử dụng song song với liệu pháp dược liệu. Kinh điển ghi nhận rằng, trong khi thăm hỏi các Tỳ-kheo bệnh tật, Đức Phật cũng như chúng Tăng thường thuyết pháp an ủi với những nội dung như: an trú chánh niệm (S.iv,302), thực hành Tứ niệm xứ (S.v,176; S.v,178), không chấp thủ (na upādiyissami)¹⁸, hành trì Thất giác chi (satta bojjhaṅgā)...

Liệu pháp tâm lý có mục đích làm cho thân thể tuy đau đớn, nhưng tâm của bệnh nhân không bị khổ não dày vò. Trong kinh Tương Ung (S.iv,207)¹⁹, Đức Phật đã đưa ra hình ảnh người lâm bệnh về thân giống như bị bắn bởi một mũi tên. Một khi thân đau khô, sẽ kéo theo tâm đau khổ, trạng huống ấy giống như bị bắn bởi mũi tên thứ hai. Theo Đức Phật, các phương cách trị liệu về tâm có chức năng ngăn ngừa người bệnh trúng phải mũi tên thứ hai.

Liệu pháp này đã được Đức Phật giảng dạy cho cư sĩ Nakulapitā (S.iii, 1): Thân của gia chủ, này gia chủ, là bịnh hoạn, ốm đau, bị nhiễm ô che đậy. Ai mang cái thân này, này gia chủ, lại tự cho là không bịnh, dầu chỉ trong một giây phút; người ấy phải là người ngu! Do vậy, này gia chủ, gia chủ cần phải học tập như sau: "Dầu cho thân tôi có bịnh, tâm sẽ không bị bịnh". Như vậy, này gia chủ, gia chủ cần phải học tập²⁰.

Một khi thân bệnh, nhưng đề tâm không bị khô não giày vò, thì có nhiều liệu pháp để thực hiện, và một trong số chúng, chính là an trú vào Tứ niệm xứ. Đây cũng là câu trả lời của Tôn giả Anuruddha dành cho số đông các vị Tỳ-kheo: Thưa chư Hiền, do tôi trú với tâm khéo an trú trên bốn niệm xứ, nên các khổ thọ về thân khởi lên không có ảnh hưởng đến tâm. (S.v,302)²¹.

Trong thư tịch Hán tạng, cụ thể là trong Đại tạng kinh Đại chính tân tu có tác phẩm Trị thiền bệnh bí yếu pháp do²² cư sĩ Thư Cừ Kinh Thanh dịch vào năm Hiếu Kiến thứ hai (455)²³, đã đề xuất 72 pháp trị bệnh loạn tâm ở chốn A-lan-nhã²⁴. Trong 72 pháp này, ngoài những liệu pháp liên quan đến ẩm thực và dược liệu, còn bao gồm cả liệu pháp tâm lý như quán tưởng, thiền định. Đặc thù nhất trong 72 liệu pháp này chính là các pháp quán tưởng về tôn dung của Đức Phật, quán các yếu tố trong cơ thể, quán bất tịnh, quán minh châu, quán ao A-nậu-đạt... thành tựu quán tưởng theo sự hướng dẫn trong kinh thì bệnh sẽ lành.

Tương tự, trong kinh Tăng Chi (A.v,108), khi Tôn giả Girimānanda bị bệnh, Đức Phật dạy quán 10 tưởng sau, thì bệnh sẽ thuyên giảm. Mười tưởng đó là: Tưởng vô thường, tưởng vô ngã, tưởng bất tịnh, tưởng nguy hại, tưởng đoạn tận, tưởng từ bỏ, tưởng đoạn diệt, tưởng nhàm chán đối với tất cả thế giới, tưởng vô thường trong tất cả hành, tưởng niệm hơi thở vô hơi thở ra²⁵.

Như vậy, bên cạnh những phương cách điều trị bằng thức ăn, dược liệu thì người bệnh cũng cần được chăm sóc về phương diện tinh thần. Những pháp an ủi như quán thập tưởng, quán sổ tức, hành pháp Thất giác chi... là những liệu pháp điều trị về phương diện tinh thần. Khi tinh thần sảng khoái, thì thân bệnh mau lành. Tính tương thuộc, bất khả phân ly giữa thân và tâm là điều mà Đức Phật đã chứng nghiệm và công bố. Ở đây, việc tìm hiểu vì sao Thất giác chi được vận dụng như một liệu pháp trị bệnh, cũng là một yêu cầu cần làm sáng tỏ.