Phật Pháp Cùng Khoa Học

Lời Tâm Niệm

Kính thưa tác giả Uông Trí Biểu, tôi tự xưng là một thầy tu tên là Thích Thắng Hoan, xin chân thành gởi đến tác giả lời tâm niệm tha thiết theo đây, tôi không biết mặt và trụ xứ của tác giả, chỉ biết danh hiệu qua tác phẩm với nhan đề là “PHẬT GIÁO DỮ KHOA HỌC”, có chỗ gọi là “PHẬT GIÁO KHOA HỌC QUAN” do Phổ Môn Văn Khố Ấn Tặng. Tôi đọc xong tác phẩm này của Ngài vô cùng hoan hỷ ca ngợi, không ngờ Ngài là một nhà bác học chẳng những thông bác khoa học mà còn thông bác cả tư tưởng Phật Giáo. Chẳng những thế Ngài còn thông bác cả kinh tế học, chánh trị học, văn học, xã hội học vân vân được nằm gọn trong tác phẩm. Theo tôi nhận thấy trong tác phẩm này Ngài dùng khoa học để biện minh cho Phật giáo cũng là một tông giáo khoa học tâm linh. Cụ thể như Ngài xử dụng Kỷ Hà Học của nhà Bác Học soi sáng vũ trụ học của Phật Giáo, cũng như Ngài đem Luận Lý Học của La Tập giới thiệu tỷ giảo qua Nhân Minh Luận của Phật Giáo không thua kém. Còn nhiều vấn đề độc đáo khác giữa khoa học và Phật Giáo muốn được rõ biết xin đọc thẳng vào tác phẩm của tác giả.

Hôm nay tôi viết lời tâm niệm đây gởi đến Ngài là để xin phép Ngài dịch tác phẩm này ra Việt ngữ là tiếng nước ngoài để phổ biến đến các học giả Việt Nam tham cứu. Rất tiếc tác phẩm này của Ngài là viên ngọc quý mà lại nằm yên trong thư viện và nằm âm thầm trong chữ Hán không ai biết thật là vô cùng hối tiếc. Theo nguyên tắc muốn dịch tác phẩm của Ngài phải xin phép Ngài trước và được Ngài cho phép mới được dịch và phổ biến. Nhưng rất tiếc, tôi không biết chỗ ở và địa chỉ của Ngài. Nhằm mục đích hoằng pháp và truyền bá tư tưởng Phật giáo qua tác phẩm của Ngài, nhưng ở đây không có tánh cách thương mãi làm ăn, xin Ngài hiểu và tha thứ cho. Hơn nữa tôi thiết nghĩ Ngài cũng muốn phổ biến tác phẩm của mình được hiểu biết sâu rộng khắp nơi mà ở đây tôi là một trong những ý muốn của Ngài đem tư tưởng của Ngài phát huy ra nước ngoài.

Tôi là một nhà tu một nhà tư tưởng Phật giáo mà không phải là nhà khoa học, cho nên danh từ chuyên môn của khoa học tôi không rành cho lắm, chỉ biết lờ mờ khi còn cập sách đến nhà trường và hơn nữa tôi năm nay 2020 đã hơn 92 tuổi đời, không còn nhớ rõ khi còn đi học mà đặc biệt hơn nữa khoa học không phải là ngành chuyên môn của tôi. Xin tác giả và các học giả cao minh thấy chỗ nào dịch không chính xác chỉ bảo để tôi tu chỉnh lại cho hoàn bị hơn.

Điều đáng chú ý, tôi dịch theo lối thoát văn, chỉ lấy ý tưởng của tác giả hơn là theo cú pháp của chữ Hán. Những chỗ nào có những chữ nằm nghiêng trong dấu ngoặc đây (...) chính là những chữ của dịch giả thêm vào để cho rõ nghĩa hơn.

Tóm lại, để làm tư liệu phong phú cho nền văn học Phật giáo Việt Nam trên công trình phát huy quang đại tư tưởng Phật giáo khắp mọi tầng lớp trí thức muốn tìm cầu Phật giáo nói chung và văn học Việt Nam nói riêng, tôi cố gắng với tuổi già sức yếu dịch xong tác phẩm này để giới thiệu đến các nhà trí thức Việt Nam yêu văn hoá dân tộc hãy cố gắng tìm hiểu đúng ý nghĩa của Phật giáo và nhờ đó không phản bội lại tinh thân văn hoá dân tộc hơn bốn ngàn năm văn hiến.

Trước khi dứt lời, một lần nữa xin sám hối tác giả tha thứ việc làm của tôi không xin phép trước và có chỗ nào sai sót thành tâm xin chỉ bảo cho để tôi tu chỉnh cho được hoàn hảo hơn.

Thành tâm kính lễ,

Ngày 16. 04. 2020

Dịch giả: Thích Thắng Hoan

Chùa Phật Quang

Lời Nói Đầu

Phật giáo là Tông giáo theo quan niệm cổ xưa, trước đây bị người đời ngộ nhận cho là mê tín. Xem từ trên phương diện bề ngoài, nó xác thực là đã khoác lên trên nó sắc thái tông giáo rất sâu nặng. Người ta xem thấy tượng Phật trang sức bằng vàng, nghe đến tụng kinh bằng tiếng Phạn với tiếng chuông và tiếng khánh, nếu có ai hỏi đến, họ đều khăng khăng trả lời là lễ bái nhằm mục đích tỏ lòng tôn kính thần tượng; người ta lại xem thấy sự sinh hoạt của tăng chúng trong tự viện liền khăng khăng vu khống cho chúng nó là ký sanh trùng trong xã hội. Phải biết trong giáo lý của đạo Phật, mỗi sự việc, mỗi sự vật đều có lý luận trên căn cứ, chỉ là những thứ lý luận này hoàn toàn quá cao thâm, chẳng những không phải dùng ba nói hai lời có thể giảng giải được minh bạch, mà lại cần yếu phải có cơ sở học vấn tương đương thì mới có thể nghe đến hiểu rõ được. Người ta nói Phật giáo là mê tín, kỳ thật ngược lại họ đã hoàn toàn phạm phải bệnh mê tín, nguyên vì họ đều chưa từng triệt để nghiên cứu qua giáo lý Phật giáo, thậm chí có thường thức phổ thông gắn liền với Phật giáo cũng chẳng biết đến, người kỳ thị đã nói cũng nói rồi, đây mới là mê tín chân thật - - là người nói bừa bãi chụp mũ cho người khác là mê tín.

Phật giáo có thể cho là Tông giáo và cũng có thể cho là không phải Tông giáo, đây cần yếu là xem họ đối với hai chữ Tông giáo định nghĩa như thế nào. Nếu như căn cứ nơi nguồn gốc của nó mà nói chắc chắn là Religion, là chỉ cho Tông giáo sùng bái nhất Thần hoặc đa Thần, riêng Phật giáo trên căn bản chính là không phải Tông giáo, nguyên vì Phật giáo thì không chủ trương thần quyền. Nếu giải thích nghĩa rộng thì phàm chỗ có tông chỉ chỗ có giáo dục đều được xưng là Tông giáo, như Khổng giáo, Đạo giáo, vân vân, thì Phật giáo cũng có thể cho là Tông giáo.

Từ khi khoa học phát đạt trở về sau, nơi có Tông giáo sùng bái nhất Thần hoặc đa Thần, ý nghĩa từ từ bị thu hẹp lại, sớm đã chịu công kích không ngừng của khoa học, chỉ có Phật giáo thì dĩ nhiên không như thế, khoa học càng phát triển thì giáo nghĩa của Phật giáo càng phát huy sáng ngời rộng lớn. Những năm gần đây, các chỗ Phật giáo trên thế giới càng ngày càng hưng thịnh, thật là tiến bộ so cùng với khoa học trở thành tỷ lệ thuận. Ngay như quốc gia của ta những năm gần đây, trong Phật giáo đồ lại có không ít là khoa học gia và công trình gia. Đây là nhân vì lý luận của Phật pháp đều có thể khảo nghiệm khoa học quá rành mạch, cho nên phàm đối với khoa học tạo trình độ càng thâm sâu, càng có khả năng giải thích trong Kinh Phật mà xưa nay văn nghĩa không thể giải thích. Từ trước đến nay, hiểu biết tất cả sự tướng trong Phật giáo, ở nơi người thường thấy cho là mê tín, nhưng nó lý luận đều có cơ sở kiện toàn và kiên cường. Tác giả nhân căn cứ nơi đây sáng tác “Quan Niệm Phật Giáo Khoa Học” xin trình bày lý thuyết đó nơi sau.

I. Phật Giáo Là Tông Giáo Thuần Lý Trí.

Các đại gia đều biết sản vật của đạo Khoa học là lý trí, nhưng không biết sản vật của Phật giáo có phải cũng là lý trí hay chăng? Có thể nói sản vật của Phật giáo so sánh cùng Khoa học cả hai cũng đều là lý trí, cho nên theo lập trường của Khoa học để xem Phật giáo, cần yếu là so sánh từ nơi các phương diện kinh tế, chánh trị, văn học, triết học để xem và khi xem cần phải được rõ ràng và chính xác. Khoa học đã từng đả phá hoàn toàn ngu ám của nhân loại trải qua kể từ ngàn năm về trước, giải trừ hoàn toàn sự mê chấp của nhân loại; còn Phật giáo đối với nhân loại cũng có quá trình cống hiến giống nhau. Ở đây tường thuật tỉ mỉ như bên trái:

1. Bài trừ mê ám, nhân loại đều hướng về nơi có rất nhiều sai lầm, như không dùng lý trí để suy tính trắc nghiệm cho tinh tế, chúng nó thường thường bị mê hoặc ở chỗ lợi dụng sai lầm để theo mục đích riêng tư. Thí dụ rất đơn giản, như trước kia các đại gia đều công nhận mặt địa cầu là bằng phẳng, là hình vuông, là đứng yên bất động; còn mặt trời thì chuyển động. Sau này các nhà Khoa học thuyết minh địa cầu là hình tròn, là tự chuyển động và khác hẳn là hướng về mặt trời đi vòng quanh. Lại nữa như vấn đề nhựt thực và nguyệt thực, từ trước nhận định cho là rất thần bí, hiện tại đều biết nhựt thực là mặt trời bị mặt trăng ngăn che, còn nguyệt thực là mặt trăng bị ảnh địa cầu ngăn che; cho nên những sự việc sai lầm trước kia đều là do thời điểm suy tính của họ. Tôi lại ghi nhận được là nhờ khóa căn bản mở đầu Kỷ Hà Học mới có thể có bao nhiêu thí dụ. Trước hết để thuyết minh con mắt có nhiều thứ hiểu biết sai lầm, như bên trong con mắt có một thí dụ, là đem hai căn số bình hành (song song với nhau) mà dài đồng đẳng (ngang nhau) để hai căn số trực tuyến (đường thẳng) và hai đầu, mỗi đầu thêm <==> cùng với >==< hai thứ hoa văn (hai thứ kiểu vẻ) lại gặp nhau khiến người hiểu được hai căn số trực tuyến đây là một dài một ngắn. Do đó chứng minh đơn phương dựa vào con mắt để phân biệt dài ngắn chính là dựa vào chỗ không ngừng lại. Hơn nữa như vào đêm tối, chúng ta xem thiên văn thấy tinh tú trên không trung liền cho

chúng nó là tồn tại, nhưng các nhà Thiên Văn Học cho chúng ta biết có rất nhiều tinh tú khoảng cách địa cầu chúng ta rất xa đã lìa khỏi; đặc biệt những tinh tú nói trên khoảng cách địa cầu chúng ta không thể dùng đoạn đường Dặm (555 mét) để tính toán, chính là phải dùng ánh sáng xa và niên số để tính toán, ánh sáng niên số gọi là Quang Niên, khoảng cách một Quang Niên dùng mỗi Sao là 30 vạn Công Ly (Một Công Ly là một cây số: 1 kí lô mết) để tính toán, một Quang Niên (một năm ánh sáng) là 30 vạn Công Ly (tức là 30 vạn năm ánh sáng), về khoảng cách cũng tức là 30 vạn kilômét, cũng tức là 30 vạn cây số. Các hành tinh khoảng cách xa có số lượng là 10 Quang Niên. (10 Quang Niên, nghĩa là 10X30 = 300 vạn cây số cũng tức là 300 vạn năm ánh sáng). Cho nên chúng ta xem thời gian của viên ngọc hành tinh đây đã phát hiện ánh sáng từ mấy mươi năm trước, đã trải qua thời gian mãi cho đến ngày nay và hiện tại viên ngọc hành tinh đó sớm đã bay đến chỗ nào không biết và bên trong của nó đã ra đi bao giờ. Lại nữa như chúng tôi hiện thấy trong nhà của mình, nào là bàn ăn, ghế dựa, bút nghiêng, mâm chén đều đứng yên bất động và vững chắc, nhưng chỉ có nhà Vật Lý Học cho chúng tôi biết, những thứ nguyên tử trong vật chất này (tức là trong bàn ghế, ghế dựa..v..v... nói trên) cũng giống với thái dương hệ, nhưng nó khác hẳn với điện tử vì điện tử hoàn toàn đi vòng quanh hạt nhân nguyên tử, còn khoảng cách giữa nguyên tử với nguyên tử chú ý xem thì có kẻ hở rất to lớn, thưa thớt và lỏng lẻo, nhưng chúng hoà hợp lại rất lạ thường; nhưng chúng ta chỉ thấy biểu hiện bên ngoài của bàn ăn, ghế dựa, bút ghiêng, mâm chén đều vẫn đứng yên bất động, vững chắc và chúng ta thấy như thế thì hoàn toàn không đúng, không giống nhau; mắt thịt của chúng ta thực tế không thể thấy được chân tướng nơi vật thể của chúng; chúng ta muốn thấy chân tướng của vật thể như bàn ăn vân vân, lẽ tất nhiên phải dùng lý trí của Lan Tập (Lôgíc) để phối hợp thì mới có thể suy tính đáp án được chính xác.

Phật giáo khác nhau, nghĩa là không hiểu biết theo kiểu uốn nắn sai lầm. Nước ta hướng về trước có cổ ngữ “Trời không hai mặt trời”, nhưng trong Kinh Phật nói “ba ngàn đại thiên thế giới” chính là nói có mười vạn vạn thái dương (mặt trời), may mắn thay những vua của nước ta không có nắm lấy tội danh đại nghịch bất đạo đi tàn sát những tư tưởng đối nghịch, lại thêm các Kinh Phật tiếp nhận tượng Ni áo trắng giống anh của vua. Hiện tại trong Kính Thiên Văn chứng minh có nhiều định tinh bí mật tập hợp, mỗi một định tinh là một thái dương hệ. Tất cả không có đọc qua sinh lý học đều cho thân thể của ta đây chỉ có “Ngã” độc chiếm cá nhân một người. Nhưng đạo Phật cho biết phía bên trong mỗi nhục thân có rất nhiều thứ sanh chiếm giữ, và mỗi sinh trùng đều có “Ngã” của chúng để cùng nhau đồng hưởng thụ. Đức Phật ở hai ngàn năm trăm năm trước đã báo cho chúng ta biết Ngài hoàn toàn mạnh dạn và nói thẳng trong thân người là một ổ vi trùng, đặc biệt quan trọng là trong một chén nước có tám vạn bốn ngàn loại vi trùng; vấn đề vi trùng đây đưọc thấy rõ trong các Kinh như “Trị Thiền Bệnh Tất Yếu Kinh” và “Chánh Pháp Niệm Xứ Kinh”. Kinh Phật không riêng nói ra tên chử các thứ trùng, mà lại còn miêu tả hình dạng và động tác của chúng nó. Ở Khoa học trở về trước không có mở mang, chỉ giống nhau là người không tin tưởng và chấp nhận thuyết vi trùng này, thật là không dễ dàng. Đức Phật tuy nói được vấn đề đây rất rõ ràng, mà lại chỉ đức Phật tự nói, đức Như Lai là người chân ngữ (chân ngữ là lời nói chân lý không sai trái), người thật ngữ (Thật ngữ là lời nói đúng sự thật không giả dối), người như ngữ (Như ngữ trước sau không biến đổi), người không cuồng ngữ, người không dị ngữ (Không Dị ngữ là lời nói trước sau không khác nhau), nhưng những thứ vi trùng này quá nhỏ bé, con mắt thịt đã không bao giờ thấy được, lúc bấy giờ lại không có kiến hiển vi giúp người kiểm soát, thế vậy làm cách nào đức Phật có thể dạy người triệt đễ hiểu rõ. Hiện tại con người khá đầy đủ Sinh Lý Học Thường Thức, cho nên hoàn toàn dễ tiếp nhận lời của đức Phật. Hơn nữa trên Kinh Phâït lại nói đức Phật xem trong một chung nước có tám vạn bốn ngàn vi trùng, hiện tại lời nói này của đức Phật cũng hiểu được hoàn toàn không có vấn đề.

Ở thời đại con Số không có phát minh trở về trước, các đại gia chỉ thừa nhận con Số Chính mà không thừa nhận con Số Phụ và con Số Lẽ, lại không hiểu được cái gì rõ ràng liền thành lập Tố Huyễn Số (làm số giả thuyết). Lúc bấy giờ trong đây biểu thị nhân loại đối với Số Học nhận thức đều chưa được hoàn mỹ. Phật giáo đối với vấn đề Số Học bất kỳ lúc nào đều rất hoàn mỹ và rất phổ biến. Thí dụ như nói Xúc Giác, theo phổ thông chỉ nhận thức thân thể vật chất kết hợp với nhau gọi là Xúc, nhưng không biết thời gian ly cách của Xúc cũng vẫn có Giác, (nghĩa là cũng vẫn có hiểu biết). Nếu thời gian ly cách của Xúc mà không có Giác (không biết) thì sự ly cách của Xúc, nghĩa là khi Xúc kết hợp với nhau cũng sẽ không có Giác (không biết) về sự kết hợp của Xúc, cho nên Kinh Phật đối với sự kết hợp của Xúc gọi là Hợp Xúc và thời gian ly cách của xúc gọi là Ly Xúc, cũng giống như trong Đại Số ngoài số Chánh ra cũng thừa nhận số Linh (số lẻ). Lại cũng giống như nói lạc là Lạc Thọ, khổ là Khổ Thọ và không khổ không lạc gọi là Xả Thọ, tương đương với vấn đề ba vị trí của Số Học là Số Chánh, Số Phụ và Số Linh (số lẻ). Lại cũng giống như nói ngoài Thiện và Ác, còn nắm luôn cả không phải thiện không phải ác gọi là Vô Ký. Những dữ kiện trên đây đều là biểu hiện sự hoàn mỹ giáo pháp của Phật nói so cùng tinh thần Khoa học thì giống nhau, nhưng lại vượt quá tầm thường thức của địa phương.

Thêm nữa có một sự kiện là Khoa học và Phật giáo không khác nhau ở chỗ đều bài bác Linh Hồn. Con người phần đông đều giống nhau là tin có linh hồn như: con người đích thực được điều khiển nơi cái vỏ bên ngoài là nhục thể mà nhục thể chính là vật chất; nhưng vật chất thì không có hiểu biết linh hoạt, cho nên con người nhất định phải có linh hồn để hiểu biết linh hoạt, đồng thời làm chủ điều khiển nhục thể. Thí dụ như một chiếc xe hơi, nhất định phải có tài xế điều khiển chiếc xe. Linh hồn đây thì cũng được chứa ở trong nhục thể, mà nhục thể đã có linh hồn thì con người mới có sinh hoạt và linh hồn khi ly khai nhục thể thì con người liền bị chết. Lời nói đây dường như trở thành lý thuyết, nhưng chắc chắn La Tập (lôgíc) hoặc Nhân Minh Học lại trắc nghiệm bỗng chốc lại phát hiện cho thuyết linh hồn đưa đến sự lỗi lầm. Chúng ta hiện tại hỏi họ: Linh hồn đây là vật chất hay không phải là vật chất? Nếu nói linh hồn đây là vật chất thì linh hồn đây tất nhiên phải có kích thước dài hay ngắn, phải có trọng lượng nặng hay nhẹ; hiện tại môn học mổ xẻ thân thể con người rất phát đạt, các bộ phận cấu tạo trong thân thể con người được hiểu rõ rất rành mạch, mặc dù các bộ phận đó quá nhỏ bé cho đến tế bào vi trùng, mỗi mỗi cũng đều biết danh xưng và sự tác dụng của chúng nó. Nhưng từ khi phát hiện một việc kỳ quái mà không biết được danh xưng và sự tác dụng của nó như thế nào, nếu bảo nó thuộc về vật chất thì khi ở nơi sự mổ xẻ trước kia hoặc ở nơi khi con người bị chết, lúc đó chúng ta phải thấy nó đã bay ra ngoài thân thể; hơn nữa linh hồn đây đã là vật chất thì không có động lực nào thúc đẩy linh hồn và quyết định linh hồn không thể tự bay ra khi con người bị mổ xẻ hay khi con người bị chết; còn nếu con người dựa vào nhục thân thì khi nhiệt lực trong nhục thân chán bỏ con người đi ra ngoài thân thể, chừng đó con người phải chết và khi con người đã chết thì nhất định có thể tìm kiến được điện lực ở xung quanh chu vi con người để đưa nó vào thân thể trở lại khiến cho con người khỏi bị chết. Huống chi vật chất đã là vô tri (không hiểu biết) và linh hồn thuộc về vật chất cũng thuộc loại vô tri, thì tại sao nhục thể lại riêng chọn lấy vật chất một thứ vô tri để làm chủ tể cho mình? Còn nếu nói vật chất có hiểu biết thì nhục thể cũng có hiểu biết mà tại sao nhục thể lại riêng chọn vật châát một thứ hiểu biết khác làm chủ tể cho mình? Cho nên nói linh hồn là vật chất thì quyếât định không thể lý luận để chứng minh cho chúng nó. Có người nói linh hồn không phải là vật chất điển hình như ở trong thân đồ đạc phải hiểu có linh hồn mới điều khiển tế bào này tiến vào thì tế bào kia phải ra đi. Tuy rằng tế bào này tiến vào thì tế bào kia phải ra đi nhất định không thể cho nó là linh hồn được.

Phật giáo đã bài bác linh hồn, như vậy ai làm chủ tể khi người ta chưa sanh và ai chịu luân hồi khi người ta đã chết? Phật giáo giải đáp như sau: Vấn đề đây nguyên nhân là bản thể của vạn vật có mặt ở khắp nơi và bản thể đều không có hình tướng, không trụ ở trong và ở ngoài, không đi ra và cũng không đi vào, Phật giáo cương quyết gọi nó là Thần thức, là Phật tánh. Thần thức là chỉ cho bản thể bị vật dục che đậy, còn Phật tánh là chỉ cho bản thể không có vật dục trói buộc, đúng ra Thần thức và Phật tánh tuy là hai nhưng mà một, tuy là một nhưng mà hai (Mê vọng nó là Thần thức, giác ngộ nó là Phật tánh). Còn Thần thức và Linh hồn có người cho là giống nhau, nhưng căn cứ trên bản chất thì không giống nhau, người ta chấp nhận cho Linh hồn là có hình tướng, là trụ ở trong thân và có thể ra vào. Chẳng qua chúng ta có thể được nói trở lại là, Thần thức và Phật tánh tuy nhiên không có hình không có tướng, không trụ ở trong không trụ ở ngoài, không ra và cũng không vào, nhưng mà gặp duyên thành thục (gặp duyên chín mùi) thì cũng có thể hiển bài vật chất có hình có tướng ra vào trong và ngoài, cho nên nó đã không phải vật chất mà lại không phải không vật chất. Hiện tại các nhà Khoa học đối với vấn đề Thần thức và Phật tánh lại không có khả năng để giải đáp thêm, chỉ là đoán mò nói rằng: “không có nó thì sự việc không trở lại”, câu nói đây đúng là câu nói hoàn toàn có ý công kích đả phá; ngược lại Phật giáo thì dùng hiện lượng (thực nghiệm) của đức Phật thân chứng để thuyết minh câu nói đoán mò trên là không phải (không đúng); nếu giải thích Thần thức và Phật tánh bằng cách mổ xẻ phân tích thì lại càng sai lầm, đồng thời đức Phật chỉ thị cho chúng ta sử dụng các thứ pháp môn tu hành để khiến họ chứng đặng chân lý giống nhau.

Cho nên Khoa học và Phật giáo là hai ngọn đèn sáng trên thế giới và hai ngọn này hoàn toàn chiếu phá tất cả hắc ám của thế gian và giải trừ hoàn toàn sự mê chấp của chúng ta, giúp trí tuệ của nhân loại để phát triển cảnh giới không ngừng, mong đạt đến chánh giác vô thượng. Có thể hối tiếc là Khoa học hiện đại chỉ giới hạn ở nơi hiểu rõ tướng mạo của vật chất, còn về phần quan hệ bộ phận của Tâm thì Khoa học cho dù có nhờ vả một ngọn đèn trí tuệ của Phật giáo, nhưng không đủ khả năng để phá trừ mê ám. Thí dụ như quan hệ nơi các bộ phận cảm giác khí quan (Khí Quan là giác quan cảm giác) của thân thể con người, lại có liên quan đến vấn đề của Tâm, do đây các thứ cảm giác dẫn đến rất nhiều Tâm lý tác dụng xuất hiện (Bách Pháp Minh Môn Luận gọi là Tâm Sở

Hữu Pháp), Phật giáo đối với các thứ cảm giác Tâm lý này nghiên cứu rất được tinh tế và đi rất xa mà không phải Tâm Lý Học hiện tại có thể mong đuổi kịp. Hôm nay giả định (giả thuyết) chúng ta nghe một thứ âm nhạc do nhạc sĩ trình diễn một khúc nhạc nào đó, Nhĩ Thức chúng ra liền phân biệt giai điệu của khúc nhạc đó, Ý Thức liền theo giai điệu khúc nhạc nói trên, tức thì phân biệt được phong cách tư tưởng tình cảm của khúc nhạc này, nhờ đây dẫn khởi rất nhiều Tâm sở xuất hiện, giúp chúng ta cảm giác đến chỗ tươi đẹp nghe êm tai của bản nhạc, tiếp theo phát sanh các thứ tưởng tượng giả huyễn đồng thời nhân đó cũng liền phát sanh Tâm yêu chuộng và luyến ái mãi không bỏ (Đó chính là danh từ của Pháp Tướng Tông nhân đến giảng và giải thích các Tâm Sở nào là xúc, tác ý, thọ, tưởng, tư, tham, si, phóng dật). Trường hợp đây chỉ đối với âm nhạc mà đã có người nói tương đương huấn luyện; nếu một người trên căn bản không hiểu rõ âm nhạc thì sau khi nghe xong khúc nhạc này nó thực tế không hiểu đạo lý giai điệu là gì, lại còn không hiểu rõ phong cách tư tưởng tình cảm của khúc nhạc đó, đã vậy nó chỉ biết tiếng ngâm nga đầy lỗ tai, mà không phải chỉ không phát sanh Tâm yêu chuộng và lại còn lo sợ nó phản lại bằng cách tỏ thái độ chán ghét. Nếu căn cứ theo sự phân tích của Vật Lý Học, một bộ phận đây gọi là Khúc Nhạc, chẳng qua là một chuỗi không khí ba động liên kết với nhau, bao gồm liên kết các thứ âm ba dẫn dắt lan khắp mọi nơi được gọi là Huyền Khúc Tuyến (cũng gọi là Hài Ba) (nghĩa là ba động hài hoà; Huỳnh Khúc Tuyến, nghĩa là dòng chảy khúc nhạc mầu nhiệm). Đúng ra đây là Màng Nhĩ khi tiếp nhận sự chấn động của âm thanh khúc nhạc từ nơi không khí ba động, sự thật đó là trạng thái. Cảnh giới hiện lượng của Nhĩ Căn đúng là như đây, tức là trạng thái của khúc nhạc, là không khí ba động của âm thanh.

2. Vứt bỏ tình cảm, Phật giáo có thể nói là chuyên môn tìm ra các thứ thố giác (hiểu sai lầm), huyễn giác (hiểu giả tạo) của người ta, nhưng người ta lại cho là uốn nắn hợp lý, khiến người ta chạy mãi lên đại đạo giác ngộ mà vẫn chưa đến đâu. Cho nên Phật giáo là thuần lý trí, không phải chỉ không lẫn lộn một điểm tình cảm, nhưng chỉ dốc toàn lực vứt bỏ tình cảm, đây là cùng với Khoa học hoàn toàn đồng nhau. Triết học mặc dù cũng chú trọng lý trí, chỉ chủ trương lập thuyết, rốt cuộc không khỏi kiến lập bè phái, thưởng đồng phạt dị (thưởng đồng phe đảng và phạt khác phe đảng). Còn Khoa Học Xã Hội thì có khác, chủ yếu cũng chưa có thể thoát khỏi tình trạng bè phái này. Cho đến Văn Học Nghệ Thuật thì lại thiên trọng về tình cảm, nhưng tình cảm thạnh hành thì lý trí yếu kém; riêng đánh giá Văn Nghệ xưa nay không định lý luận. Tình cảm cùng lý trí thường thường lẫn nhau tăng giảm, một cá nhân khi nông nổi tiếp nhận tình cảm thì lý trí thường nhân đây tiêu giảm, cũng có thể nói bị tình cảm che lấp trở nên lờ mờ; ngược lại lý trí đương lúc phát triển lên cao thì tình cảm (thí dụ như tâm lý tham ái vân vân bị khủng bố) cũng bị tiêu giảm, lúc đó lý trí như ánh sáng mặt trời, còn tình cảm như mây trôi. Tức là như tình của con yêu, mặc dù tình thuộc về nhân luân thường thường cũng khiến cha mẹ có những hành vi đối với con gái phán đoán sai lầm. Lại nữa như nhiệt tình ái quốc, mặc dù không phải là tình riêng tư, nhưng cũng dễ bị mất đi sự khống chế của lý trí, mà gây nên thảm họa. Đến như nam nữ luyến ái nhiệt tình thì thường thường làm ra những hành vi không lý trí, thậm chí quá ngu si làm những việc chết vì tình. Xem nơi lập trường của Phật giáo, những thứ tình cảm đây tuy có phân ra công tư nặng nhẹ, đều là một thứ si ái, cũng liệt vào chỗ vứt bỏ. Cho nên Kinh Lăng Nghiêm nói, chúng sanh bị thăng trầm trong sáu đườøng là do phần xảy ra tình tưởng, tưởng nhiều thì đi lên, tình nhiều thì chìm đắm, thuần tưởng thì lên trời, thuần tình thì vào ngục A Tỳ, còn tình và tưởng đều bình đẳng thì sanh vào nhân gian.

Thái độ nghiên cứu của các nhà Khoa học, hướng đến là không xen lẫn một mảy may tình cảm, mà đối với năng lực tưởng tượng thì xem trọng cực đoan. Chỗ có sự cấu tạo của nguyên tử, có sự vận hành của thiên thể, giăng bủa truyền đạt những làn sóng từ trường của điện tử đến các thứ máy móc cơ giới kết cấu phức tạp, có loại ở nơi sức tưởng tượng không đủ để phổ cập đến nhục nhãn. Thí dụ như chiếu ảnh của Kỷ Hà Học chính là nhu cầu công dụng sức tưởng tượng tối đa của Khoa học. Học sinh khi học khoa này, tất nhiên trước hết phải tưởng tượng trong không gian có ba miếng mặt bằng ánh sáng xuyên qua lẫn nhau giao tiếp thẳng góc, do đây phân chia chúng ra tám góc phần tư (toán). Lại kế đến tưởng tượng có một thứ đường cong gì đó, hoặc thứ mặt bằng gì đó, hoặc thứ lập thể gì đó, an trí nó ở trong một góc phần tư đó. Kế đến tưởng tượng có ba thứ quang tuyến, theo ba phương hướng, thảy đều phân biệt thẳng góc chiếu soi bắn đến trên mặt bằng của ba cơ bản nói trên. Do đây tưởng ra ở mỗi một trên mặt bằng, chỗ đạt đến chiếu ảnh của quang tuyến gì đó hoăc của mặt phẳng gì đó hoặc của lập thể gì đó. Ba thứ chiếu ảnh đây, hiện tại có mặt ở nơi bức họa đồ cơ giới, hoặc họa đồ chánh diện, hoặc họa đồ trắc diện, hoặc họa đồ bình diện. Như tưởng tượng tái diễn sử dụng một thứ hoạ đồ bình diện, căn cứ nơi một thứ khía cạnh gì đó của họa đồ, nương nơi thứ góc độ nào đó liền cắt đứt một lập thể gì đó (hoặc một thứ cơ giới gì vân vân), liền đem trên mặt cắt đứt của một lạâp thể đây đến chỗ tiếp xúc họa đồ điều tuyến của lập thể nào đó đi đến xuất hiện kết thành họa đồ phẫu diện. Những thứ sức tưởng tượng đây đối với một sự học tập thuần túy Khoa học, hoặc người ứng dụng Khoa học, cực đoan trọng yếu ở chỗ, chỉ tuyệt đối không đòi hỏi gia thêm mấy căn khúc tuyến tốt đẹp. Một khi trình bày giá trị họa đồ cơ giới, ở nơi chính xác mà không phải ở nơi sáng đẹp, những chữ liên hệ trên họa đồ cũng chỉ cần diễn tả thể chất công trình của nó đơn giản và chỉnh tề, mà không cần diễn tả thể chất hoa mỹ của nó, hoặc thể chất mỹ thuật của nó.

Trong Phật giáo, người dạy lợi dụng sức tưởng tượng mang đến rất nhiều phương pháp tu hành, gọi chung là thiền quán. Thí dụ như năm thứ pháp quán của Ngũ Đình Tâm: 1)- Bất tịnh quán, 2)- Sổ tức quán, 3)- Từ bi quán, 4)- Nhân duyên quán, 5)- Giới phân biệt quán. Ngoài đây lại có Pháp không quán, Duy thức quán, Pháp giới quán, và Kinh Quán Vô Lượng Thọ có đề cử 16 thứ pháp quán. Trong các nghĩa lý quán tưởng của Phật giáo đây cũng có quán tưởng hình thái vật chất. Như Bất tịnh quán đích thực đối tượng chính là sự cấu tạo của thân thể con người; Cửu tưởng quán đối tượng đích thực là quá trình bại hoại của thân thể con người sau khi chết. Mười sáu pháp quán gồm có:

1>- Lạc Nhựt Quán (quán mặt trời lặn), người dạy pháp quán này là quán một bánh xe mặt trời đỏ lặn dần phía sau núi ở hướng tây, cần yếu xem thấy cho đạt được là khi mắt đóng mắt mở mà vẫn thấy rõ ràng phân minh thì mới tính thành công.

2>- Dĩ Hạ Quán (quán lấy ra), người dạy pháp quán tưởng các thứ cảnh tượng và nhân vật của thế giới Cực Lạc. Thứ pháp quán tưởng đây rõ ràng và chiếu ảnh bao nhiêu theo đó xuất hiện mỗi cách. Để thảo luận kinh nghiệm cho sáng tỏ, nhân vì tôi sớm đã thọ giáo qua sự huấn luyện bao nhiêu chiếu ảnh, cho nên khi quán mặt trời sắp lặn đều không có nhiều khốn nạn lớn. Rất gần vào tĩnh lặng, tiểu đồ cư sĩ họ Vương cũng hoan hỷ đi vào pháp quán thứ nhất và thứ nhì của 16 pháp quán, đại khái cũng nhân vì đã có trải qua huấn luyện giống nhau, dễ dàng ở nơi quan hệ thực hiện phép quán. Chỉ là mặc tình ở lúc thiền quán các thứ, chính là nhờ năng lực tưởng tượng đã được huấn luyện cao độ, vạn sự vạn vật xuất hiện lẫn lộn, nhưng trong lúc đó không cho một số tình cảm như, tâm tham ái, tâm chán ghét, tâm sợ hãi, tâm bi thương, vân vân chen lấn vào, nếu không thì liền nguy hiểm có ma nhập vào.

3. Phát khởi chánh tín. Như Tiên sinh Lương Khai Siêu nói: “Phật giáo là trí tín, mà không là mê tín.” Có thể là lý luận chính xác. Chỗ gọi tín ngưỡng của Phật giáo là chỉ cho tín ngưỡng trên lý trí chỗ suy đoán trắc nghiệm có thể đạt được, mà ở trên sự thật lễ bái theo Phật giáo mặc dù vẫn chưa có thể chứng nghiệm nhưng so nó cùng với Tông giáo khác đối tượng chỗ tín ngưỡng hoàn toàn không giống nhau. Chỗ tín ngưỡng của Phật giáo đồ là: tất cả chúng sanh đều có Phật tánh, đều có thể thành Phật; trong Phật tánh đầy đủ tất cả pháp, xưa nay vẫn thanh tịnh, vốn không sanh diệt, vốn không giao động; vạn sự vạn vật đều từ nhân duyên hoà hợp sanh ra, không có tự tánh, duy tâm chỗ hiện, duy thức chỗ biến. Tín ngưỡng của Phật giáo đích thực tự chính mình chứng được vô thượng chánh đẳng chánh giác, đây chính là trí tuệ phát triển đến địa vị tối cao siêu, cũng chính là nhân sanh tiến hoá đến cảnh giới tối hoàn toàn viên mãn. Nếu so sánh với Tông giáo khác, họ dạy người tín ngưỡng một vị vạn năng làm chủ sáng tạo vạn vật, khiến tín đồ của họ cam chịu làm con cái của họ, hoàn toàn chìm mất cá tánh của mình, hoàn toàn buông bỏ chủ quyền của tự mình, hoàn toàn tự che mất lý trí của mình; nếu so sánh với tín ngưỡng của Phật giáo thật là hoàn toàn cách biệt nhau một trời một vực. Đức Phật đối với chúng ta nói rằng: “Các ông đều có trí tuệ đức tướng của Phật, nhân vì các ông bị năm dục tạp niệm che đậy không thể chứng đắc, cho nên phải chịu các khổ lâu dài”. Chúng ta nghe xong, biết đạo lý chúng ta xưa nay cùng với Phật đều bình đẳng không hai, chính liền ngay tức khắc phát khởi tâm tự hãnh diện và phát xuất tâm dõng mãnh tinh tấn, cần tu các thiện, gắng sức cầu chứng vô thượng chánh đẳng chánh giác. Ngược lại, chúng ta nếu hoàn toàn nghe theo Tông giáo họ nói: chúng ta là do Thần tạo dựng, quyền uy thưởng phạt đều do nơi Thần, chúng ta chỉ có thể tưởng tượng như mình là kẻ nô lệ chờ đợi phụng sự chủ nhân. Nếu như phụng mạng chỉ kính trọng, sau khi chết được lên trời, lại nữa chúng ta chỉ kết duyên làm con cái của họ, nhưng tuyệt đối không thể cùng họ hưởng thụ quyền lợi giống nhau. Thử hỏi có người nào là bậc trượng phu khí khái có hổ thẹn hối hận như đây không?

Người học Khoa học dường như chỉ chú trọng lý trí mà không giảng về tín ngưỡng, nhưng tử tế nói đến Khoa học cũng có tín ngưỡng. Thí dụ như lúc chúng ta học Vật lý Hoá học, chúng ta đối với toàn bộ học lý chỉ thực nghiệm được một phần của ngàn trăm phần. Chúng ta mỗi mỗi thí nghiệm xong, đã tiếp nhận được bao nhiêu học thuyết? Cuối cùng đã thí nghiệm hoàn toàn nhưng vẫn thấy không bình đẳng mà sao lại tín nhiệm nó? Trên sự thật, chúng ta đều đã kiên quyết nhất định tiếp nhận tín ngưỡng này sau khi có biện pháp. Nhân vì chúng ta đã trải qua sử dụng lý trí hoàn toàn giải thích rất nhiều lý luận, đều không tìm đến một Khoa học gia nào có thí dụ lừa dối, vì thế cho nên chúng ta cũng có thể tin tưởng đến chỗ giống nhau của hình chất, nhưng khác nơi lý luận, mặc dù hình chất đó chúng ta chưa đích thân tự trải qua chứng nghiệm. Lý do người khoa học cũng có tín điều của họ, hình chất tin tưởng của họ là căn cứ nơi con người mà chỗ con người công nhận chính là công lý và nơi công lý đó phải lý luận trình bày cho ra đầu mối phiền phức, cũng tức là chân lý của mọi người đều công nhận. Hình chất của họ tin tưởng phải có đề ra giả định hoặc lý luận của quy nạp, ở nơi vấn đề mới, có ngoại lệ không đem hình chất đặt để hàng đầu trước khi đề ra giả định hoặc lý luận, cho đến ít nhất có thể công nhận cho là sử dụng thích hợp nơi tình hình chân lý hiện tại. Hình chất tin tưởng của họ tất cả vật chất đều biến hoá, đều chịu chi phối của luật nhân quả, quyết định không phải là không có nguyên nhân sanh ra, lại quyết định không phải là do chủ tạo vật sanh ra, cũng quyết định không phải do thần quyền đến làm chủ tể.

Tín ngưỡng của Phật giáo đồ chính là cùng với tín ngưỡng của Khoa học gia bao quát thái độ giống nhau. Chúng nó nhân vì đã trải qua quá trình sử dụng lý trí để giải rõ, nếu sử dụng ngàn lý luận của Phật giáo đều cũng không có tìm được chỗ không thích hợp của La Tập, cũng không tìm ra lý do lừa dối, do đó cũng chính kiên quyết nhất định để tín ngưỡng của họ vào chỗ chưa trải qua lý luận chứng nghiệm. Thí dụ như Phật Tánh, đại đa số tín đồ Phật giáo đều hoàn toàn không có thân chứng đến, nó chỉ là có tín ngưỡng nơi lời nói của đức Phật không hư dối, rồi sau đó lại nương nơi lời dạy mà tu hành để cầu chứng thật. Một sớm chúng ta bỗng nhiên thân chứng, lúc ấy đã thành sự thật, lại bàn bạc không tin được, hoàn toàn không tin. Thí dụ như tôi nói, khi bụng đói ăn cơm có thể no, sự việc đây ai ai cũng đều biết, sử dụng đến không cần người tín ngưỡng. Khi bụng đói ăn thứ gì đó để duy trì mạng sống của họ hoàn toàn cũng không thể cho là no, đây chính là không phải sử dụng luận cứ trên học lý, không thể dạy người sanh tín ngưỡng, bằng không chỉ có xin người thí nghiệm. Giả sử tất cả không có thể kiểm nghiệm, hoặc cảnh không người bằng lòng kiểm nghiệm, đây cũng không làm trở ngại, chỉ cần yếu là ta đưa ra lý do đầy đủ, lại cũng có người tin tưởng hình chất. Ta nếu nói khi bụng đói chỉ cần yếu là cho ta ăn cơm, ta mới được no. Khi ta nói lời nói đây không cần phải kiểm nghiệm hay không kiểm nghiệm, chính là ta đưa ra bất cứ lý do gì, người nhà cũng không cần tín ngưỡng hình chất đó. Cho nên Tông giáo giống như người nhà nói, một người chết khó, có thể thay thế chuộc tội cho vạn người, lời nói đây làm sao có thể khiến người tin nhận? Nếu có tin thì chỉ mê tín mà thôi.

II. Phật Giáo Đích Thực Nghiên Cứu Tinh Thần.

Phật giáo dạy người tin và cũng dạy người nghi, chỗ gọi là “Nghi lớn thì ngộ lớn, nghi nhỏ thì ngộ nhỏ, không nghi thì không ngộ”. Chỗ gọi Tin đây, là tin tưởng lời nói chữ nghĩa có thể đủ để giải thích rõ ràng về lý; chỗ gọi là Nghi đây, là nghi ngờ lời nói chữ nghĩa có chỗ không thễ diễn đạt biểu hiện về sự. Thiền tông của Trung Quốc chính là dạy người đề xướng một sự nghi tình, nghiên cứu tâm khi chết, tất cả đạt đến công phu thành thục, tự nhiên nó lại tiêu mất. Phạm vi chỗ nghiên cứu của Phật giáo rất rộng, nghiên cứu giả tâm rất lớn. Phật giáo nơi nơi ở chỗ tìm kiếm cá nhân, ở nơi nơi nghi vấn “Là cái gì”. Vấn đề nhân sanh và vũ trụ đều không phải là đơn thuần từ nơi phương diện vật chất tìm đến giải đáp, tất nhiên phải ở tinh thần và vật chất cả hai phương diện đi đến nghiên cứu. Cho nên Phật giáo nghiên cứu tinh thần so sánh với khoa học thật là vĩ đại.

1. (giáp) Phương Pháp Nghiên Cứu. Phương pháp nghiên cứu của Khoa học không ngoài hai phương pháp diễn dịch và quy nạp trong La Tập. Quy Nạp nghĩa là từ công dụng biến hóa của mỗi mỗi vật, tìm đặng quy luật tuân theo cộng đồng. Diễn Dịch nghĩa là theo bao nhiêu điều khoản công lý nào đó đã biết, hoặc quy luật đã trải qua chứng thật, trở lại truy tầm những lý luận chưa biết. Các nhà khoa học lúc nào cũng sử dụng hai thứ phương pháp này, thái độ không phải là thường nghiêm khắc cẩn thận. Nhưng có khi đạt được kết luận quy nạp, chưa chắc có thể nương tựa. Thí dụ như ống kính viễn vọng có công thức của dẫn lực, nhưng trong công thức đó không có nắm bắt được vật thể đang vận động phát nhanh và đi xa hơn, lại nữa như vật chất không giảm năng lực, không giảm sự sai lầm của hai định luật quy nạp và diễn dịch. Nhưng căn cứ nơi pháp diễn dịch mà kiến lập các thứ toán học thì còn không xấu đối với đây, nhân vì chúng nó căn cứ nơi lý luận cơ bản, măïc dù không giống như chỗ chứng hiện lượng của tịnh trí trong Phật giáo, nhưng cũng đều không trái ngược với hiện lượng của thế giới, cho nên xem ra ở nơi nhãn quang của tín đồ Phật giáo có thể nhận là chân thật.

Trong Phật giáo, chỗ sử dụng phương pháp nghiên cứu so sánh với các Khoa học thì rất nghiêm chỉnh. Căn cứ nơi Nội Minh của Phật giáo, chỗ gọi là chân tướng của sự vật, tất nhiên phải sử dụng tịnh trí chân hiện lượng để xa lìa hai chướng phiền não và sở tri thì mới có thể hiển hiện. Nay tính toán theo thông tục, không được thối lui một bước mà chọn lấy sử dụng hiện lượng và tỷ lượng của Nhân Minh Học, thứ hiện lượng và tỷ lượng đây so cùng lý trí thì tương phù (lý trí phù hợp với nhau), cũng là chỗ cộng đồng thừa nhận của nhân gian. Nguyên vì ba chi thức của Nhân Minh Học cùng với pháp Ba Đoạn Luận của La Tập giống nhau, chỉ có thứ tự là hoàn toàn ngược lại. Nhân Minh trước hết đưa ra “Tông”, kế đến đưa ra “Nhân”, sau cùng đưa ra “Dụ”. La Tập thì trước hết thành lập “Đại Tiền Đề”, thứ đến thành lập “Tiểu Tiền Đề”, sau cùng thành lập “Đoán Án”. Đoán Án tức Nhân Minh là Tông, Tiểu Tiền Đề tức Nhân Minh là Nhân, Đại Tiền Đề tức Nhân Minh là Dụ. Riêng đề cử đồ biểu rõ ràng bên trái:

A. Pháp Ba Đoạn Luận của La Tập:

1)- Đại Tiền Đề: Phàm vật thuộc loại Kim đều có thể truyền điện.

2)- Tiểu Tiền Đề: Nhôm là vật thuộc loại kim

3)- Đoán Án: Cho nên Nhôm có thể truyền điện.

B. Pháp Ba Chi Thức của Nhân Minh Học:

1)- Tông: Nhôm có thể truyền điện.

2)- Nhân: Nguyên nhân nhôm là vật thuộc loại kim

3)- Dụ: Có hai loại Dụ: Đồng Dụ và Dị Dụ;

a. Đồng Dụ: Hiện thấy chỗ có vật thuộc loại kim đều có thể truyền điện,

b. Dị Dụ: Hiện thấy vật thuộc loại không phải kim đều không có thể truyền điện.

Hai thứ luận pháp đây trừ Đại Tiền Đề cùng Dụ hơi có ngoài vấn đề không giống nhau, còn lại đều giống nhau. Dụ chi của Nhân Minh được chia làm hai: Đồng Dụ và Dị Dụ, so sánh với Đại Tiền Đề thì chu đáo hơn, mà lại trong Dụ tránh ra chữ “Phàm”, đặc biệt dùng hai chữ “Hiện Thấy”, cùng so sánh với Đại Tiền Đề thì linh hoạt hơn mà không lỗi lầm. Dụ chi so với Pháp Quy Nạp thì rất vững chắc, nhưng chữ “Phàm” của Đại Tiền Đề thì hơi dễ rơi vào độc đoán, bởi vì nhôm có thể không truyền điện, còn đợi suy đoán, tại sao đặt trước chỗ chưa ấn định, nếu nói Phàm là vật thuộc loại kim đều có thể truyền điện, đâu không phải là mạo hiểm. Cho nên như khi biện luận để chống đối kẻ địch thì mới sử dụng pháp ba đoạn luận của La Tập, còn nếu sử dụng năng lực của Nhân Minh để chống đối kẻ địch thì không thể không lỗi lầm. Ở đây có thể thấy chỗ sử dụng phương pháp nghiên cứu của Phật giáo thì rất nghiêm mật, còn các phương pháp khoa học thì có chỗ hơi thiếu sót.

2. (Ất) Công Cụ Nghiên Cứu. Các nhà khoa học đối với chỗ nghiên cứu rất chú trọ họ rõ ràng biết ba căn là nhãn, nhĩ và thân đối diện nơi ánh sáng, âm thanh và nhiệt lượng, phân biệt so lường cứng rắn nhưng không đủ tinh tế; hơn nữa năng lực các người phân biệt không đồng đẳng với nhau và lan rộng ra không có tiêu chuẩn, cho nên họ sớm cần đến rất nhiều máy móc giúp đỡ, như máy đo trắc nghiệm ánh sáng (như sử dụng máy chụp ảnh, biểu đồ cảm quang cũng là một thứ), nghi thức đo ba động âm thanh, máy đo độ cứng, hàn thử biểu, nhiệt lượng biểu vân vân và họ còn vay mượn sức cảm thọ của các thứ vật thể, làm biểu thị cho số lượng, để tránh khỏi nhận lầm của chủ quan. Người khác muốn trắc nghiệm và đo lường thiên thể thì phải có kiến thiên văn, muốn xét thấy sinh vật cực vi thì phải có kiếng hiển vi. Thêm nữa như điện lực, điện làn sóng, tuyến lực nam châm, vân vân trên căn bản chỉ là khí quan (cơ quan) mà không phải là chỗ có cảm giác, đồng thời có các thứ như đồ biểu dòng điện chạy và máy đo cường độ từ trường nam châm cũng không phải là chỗ có cảm giác. Đã vậy họ lại còn có máy móc trắc lượng khía cạnh khoảng cách kinh tuyến, vĩ tuyến vân vân để buộc thắt chúng lại; trắc lượng đây nghĩa là trắc nghiệm qua tính toán đo lường độ dầy của dịch thể; nói cách khác, họ nhờ có máy móc tin mật để trắc lượng về trọng lượng, độ dầy, độ dài, thời gian vân vân của dịch thể; chủng loại của dịch thể qua sự trắc lượng đây đều có danh xưng, nhiều đến nỗi không thể tính số được. Các nhà khoa học lợi dụng rất nhiều máy móc tinh mật nói trên, nhờ đó đạt được rất nhiều các thứ số lượng của đơn vị thật quí báu. Sau đó họ còn áp dụng pháp diễn dịch của toán học suy tìm các thứ đơn vị số lượng quan hệ của không gian, đồng thời căn cứ những đều nói trên buộc lại thành các thứ đồ biểu khúc tuyến (đường cong), để thuyết minh các thứ biến hóa của vật thể. Thế thì nhiều máy móc này có thể chính xác một trăm phần trăm. Nếu không, một số máy móc đây đều là dụng cụ sai lầm. Các nhà khoa học biết rõ nó có sai lầm, cho nên lại tưởng tượng ra phương pháp chỉnh lý chỗ ngộ ngận sai lầm đó. Các nhà khoa học dùng các thứ máy móc đi bổ túc những chỗ thiếu sót của khí quan (cơ quan). Họ lại dùng lý trí đi kết hợp điều chỉnh những chỗ sai lầm của máy móc, nhưng ai là người vận dụng lý trí đây, việc ấy chỉ một phần rất nhỏ của đồ đạc có sự sai lầm, lại nữa thế nào cũng cần phải đi kết họp lại để chỉnh lý nó; các nhà khoa học trước sau không có hoài nghi đến nó một điểm nào, họ không bằng lòng nhưng cũng không dám đưa ra vấn đề đó trở lại, chỉ được bỏ đi những đoạn nghi vấn, đừng để nhà triết học đi phỏng đoán lung tung và đừng để nhà Tông giáo đi hỏi thần hỏi quỷ.

Phật giáo lùi bước có thể nắm vững chỗ thắt chặt vấn đề, nhận biết đây là chủ yếu công cụ của tất cả công cụ, là tiêu chuẩn máy móc của tất cả máy móc, là có thể biết rõ gương sáng của hiện tượng vật chất, chủ yếu đây công dụng của công cụ một phần rất nhỏ hoàn toàn đã mất hiệu quả, tiêu chuẩn của máy móc đã mất tánh chính xác, trên gương sáng đã che đậy một lớp trần cấu thì tất cả của tất cả đều không phải chân tướng. Phật giáo chỉ thị cho chúng ta chỗ có tâm thể của chúng sanh đều là gương sáng, so cùng với Phật không hai, chỉ vì trên gương sáng của chúng sanh đã bị che đậy trần cấu, nên biết rõ đã mất công dụng, tất nhiên phải tăng thêm công phu để mài dũa, thì mới có thể khôi phục lại bản thể của nó trở nên trong sáng. Ba tạng mười hai bộ kinh rộng lớn như sương mù mênh mông, không thể không thuyết minh các thứ phương pháp mài dũa của các thứ trần cấu, để tự chúng sanh cần yếu không thể không khôi phục lại công dụng của gương sáng trong sáng chiếu soi, khiến chân lý của vũ trụ nhân sanh có thể sáng lạng triệt đễ. Có thể nói công phu mài dũa thật không đơn giản, để mài dũa cũng cần sử dụng công cụ của mài dũa, phương pháp của mài dũa. Hiện tại trong chùa viện, chỗ cúng gồm có tượng kim thân Phật, chuông trống linh khánh, hương hoa tràng phang, tại nhóm người ngộ nhận cho là mê tín, phía bên trong người biết đạo đây chính là dụng cụ mài dũa. Tại trong chùa viện Mật tông bố trí được thấy đều ánh sáng màu sắc loè lẹt kỳ quái, khiến người cảm giác đến thần bí, kỳ thật trong Phật giáo, căn bản không có dụng cụ thần bí, sự sự vật vật đều có căn cứ của lý trí, chẳng qua nhân vì luận lý che đậy thâm sâu, một số người không dễ gì biết được thì thôi. Lại nữa như xem đến chuyên cần niệm Phật của Tịnh Độ Tông, ngồi đốt đầu đốt hương của Thiền Tông, khai đàn truyền giới của Luật Tông, ngoài ra cho đến xem kinh thiền quán của Giáo Tông, không có một điều nào là không nằm trong công phu mài dũa. Cho nên chúng ta ở nơi đây thành khẩn chuyên cần thỉnh đọc, cấp thiết chớ chờ sự việc đến thượng hạng rồi sau đó mới tưởng đến mê tín, mới tưởng đến chỗ khinh thường, mới tưởng đến thần bí, cần nên biết trong Phật môn nhất cử nhất động, nhất sự nhất vật đều từ trong tịnh trí của Đại giác xuất hiện, chính chỗ gọi là Phật pháp như nước cam lồ, mỗi giọt mỗi giọt đều ngọt, như hạt ngọc ma ni, mỗi mặt mỗi mặt đều hoàn mỹ, xin các Ngài thưởng thức, liền biết lời nói này không hư dối.

3. (Bính), Đối Tượng Nghiên Cứu. Chỗ đối tượng nghiên cứu của các nhà khoa học chính là sự cấu tạo của vật chất, sự vận động biến hóa của vật chất, sự giao hợp biến hóa của vật cùng vật, và trong chỗ biến hóa phát sanh các thứ quan hệ của số lượng. Với trong Phật giáo danh từ để giảng chính là nghiên cứu đến chỗ giảng như là, sắc pháp, thời, phương, thế tốc, thứ đệ, vân vân và bao nhiêu thứ pháp Bất Tương Hành của của Bách Pháp Minh Môn Luận, nhưng mà đều chưa nghiên cứu đến các thứ tâm pháp như tâm vương và tâm sở vân vân. Để so sánh sắc pháp cùng tâm pháp, sắc pháp so sánh sâu xa cùng tâm pháp làm bị ngưng trệ không linh hoạt; tâm pháp thì sinh hoạt biến hoá, linh hoạt dị thường, không như sắc pháp dễ dàng nắm được.

Tuy nhiên chỉ có sắc pháp là đơn giản, khi các nhà khoa học nghiên cứu, nhưng không thể kết hợp toàn bộ nghiên cứu. Giả như có thứ hiện tượng biến động của Giáp, khi chịu ảnh hưởng đến những thứ hiện tượng biến động khác trở lên như của Ất, của Bính, của Đinh vân vân, trong lúc đó chỉ có cách đình chỉ hai hiện tượng tác động của Bính và Đinh thì riêng còn thừa lại một hiện tượng động tác của Ất mà thôi, rồi sau đó mới có thể suy đoán biết được sự quan hệ nhân quả hai thứ hiện tượng biến động của Giáp và Ất. Thí dụ như dòng điện mạnh hay yếu là chịu ảnh hưởng hai thứ dòng điện là điện kiềm chế và điện ngăn trở, ở đây cần yếu phải rõ chỗ hở của dòng điện cùng quan hệ với điện kiềm chế, tất nhiên nên khiến điện ngăn trở phải ở chỗ cố định không cho biến, hoặc cần rõ chỗ hở của dòng điện cùng quan hệ với điện ngăn trở, thì tâm liền điều khiển điện kiềm chế phải ổn định không được biến. Cho nên các nhà khoa học nghiên cứu đối tượng, thường thường đem sự vật phiền phức thiết lập pháp biến hóa trở thành đơn thuần, quyết định không cho toàn bộ biến hoá đem ra nghiên cứu một khi chúng phát khởi.

Như thế đem phương pháp đơn thuần hóa đối tượng để nghiên cứu, Phật pháp cũng áp dụng phương pháp này, chỗ đối tương nghiên cứu của Phật giáo không chỉ là sắc pháp, mà là thể của sắc tâm phối hợp, chúng nó biến hóa rất rắc rối và phiền phức, ở xa trên sắc pháp cố nhiên khi nghiên cứu tất nhiên cũng phải khiến đối tượng đây hoá làm đơn thuần. Hiện tại trong Phật giáo pháp môn niệm Phậât rất thạnh hành, tức là khiến sức chú ý tập trung nơi trên phương diện sáu chữ “Nam Mô A Di Đà Phật”, không cho tán loạn. Lại nữa như bên tham thiền tham cứu một câu thoại đầu, dạy người quán sát “Bản lai diện mục của ta trước khi cha mẹ chưa sanh” và ngoài ra các thứ pháp môn thiền quán khác cũng không phải là ý muốn ở đây vậy. Chờ đến khi tâm tác dụng theo đơn thuần vào chánh định, dụ như gió lặn sóng yên, mặt nước như gương, lại dùng gương đây chiếu soi tất cả hiện tượng vật chất, tự nhiên đạt đến chân diện mục của nó so cùng chúng ta sử dụng tâm phân loạn xem đến hoàn toàn không giống nhau. Chúng ta dùng tâm phân loạn giống như mặt nước bị gió thổi sóng ba đào liền phát khởi, ánh sáng tạp loạn, lúc đó đương nhiên chân tướng của sự vật đều không xuất hiện.

III. Quán Bình Đẳng Của Phật Giáo.

Thế gian chỗ gọi ý nghĩa bình đẳng là nhỏ hẹp, là nhánh lá, chỉ mới nói đến bình đẳng của địa vị chánh trị, bình đẳng của địa vị kinh tế, bình đẳng của cơ hội giáo dục, bình đẳng của quyền lợi nam nữ, mà không thể giảng rốt ráo triệt đễ của bình đẳng. Nhơn sanh lại có rất nhiều sai biệt, nào là luận về gia thế, luận về tướng mạo, luận về phẩm tánh, luận về trí huệ, luận về thể cách, cho đến có quý tiện, đẹp xấu, mạnh yếu, trí ngu; riêng phân biệt mạnh yếu, trên căn bản chính là có thể bình đẳng. Nhưng nơi giáo nghĩa của Phật giáo cho đây là sai biệt giả tưởng, còn luận về nguyên lý bản thể của nó thật là triệt để bình đẳng. Cho nên kinh Phật có nói: “Tâm, Phật và chúng sanh, ba thứ không sai biệt, đều bình đẳng bình đẳng”. Phật giáo chỗ nói về bình đẳng, không phải là bộ phận nhỏ, chính là bình đẳng toàn diện. Nói không đơn giản bình đẳng giữa người cùng người, bình đẳng giữa Phật cùng Phật, giữa người cùng Phật, giữa người cùng động vật, giữa người cùng thiên thần quỷ ngục đều là bình đẳng. Nói không đơn giản bình đẳng hữu tình, tất cả tâm pháp, tất cả sắc pháp, tâm pháp cùng sắc pháp, nhân pháp cùng quả pháp, thảy đều bình đẳng. Chỗ nói: “Thị pháp bình đẳng, vô hữu cao hạ.” (Là pháp bình đẳng, không có cao thấp). Sở dĩ chúng sanh có tướng sai biệt, nhân vì mê mất bản tánh, phát khởi tà kiến điên đảo, chạy theo vọng thấy các thứ sai biệt, thật ra thì mỗi mỗi đều nương nơi bản tánh chiếu hiện bình đẳng, chưa thường cải biến. Đây là Phật giáo lý luận cơ bản, toàn bộ giáo nghĩa đều từ đây lưu xuất.

1. Giả tưởng của nhơn và ngã, Phật giáo nói thể chất của con người là năm uẩn tập hợp, năm uẩn gồm có năm thứ nhân tố là sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Sắc chính là vật chất, còn thọ, tưởng, hành, thức là bốn thứ tác dụng của tâm. Thọ chính là năng lực cảm thọ của khổ, lạc, ưu, hỷ; tưởng chính là năng lực của tư tưởng hoặc của tưởng tượng; hành đây chính là hành vi tâm lý của tạo tác thiện ác; thức chính là năng lực biện biệt hoặc năng lực phán đoán. Hiện tại ở nơi phương diện vật chất để xem, thân thể của các người không ngoài là da lông xương thịt máu huyết, nếu như đưa đến nhà hóa học thí nghiệm để hóa học phân tích, thì kết quả đều là một đám lớn nguyên tử như than củi, khí dưỡng (Oxyhydro), chất đạm (Nitrogen), Lân (Phocphorium), giáp (Kalium), thiết vân vân. Thân thể của các ông là như thế, thân thể của tôi cũng là như thế, cho đến thân thể của các động vật trên thế giới thảy đều như thế cả. Tôi luôn luôn không thể nói trên thân tôi chắc chắn toàn là nguyên tử và trên thân của các ông có cái gì là không giống, cho nên phân tích từ phương diện vật chất, tôi và mọi người và tất cả động vật thật tại tìm kiếm không ra chỗ nào là không giống. Trở lại nói từ phương diện tinh thần, Mạnh Tử sớm đã nói qua: “Tâm trắc ẩn, mọi người đều có; tâm xấu hổ mọi người đều có; tâm thị phi, mọi người đều có; tâm nói lời nhún nhường, mọi người đều có”. Đây chính là nói người người đều có đầy đủ bốn thứ tinh thần tác dụng của thọ, tưởng, hành, thức, đều không phân biệt. Trở lại suy cứu đến động vật, mặc dù sự tác dụng của tưởng, hành, thức, không mạnh như loài người, nhưng cảm tình của thọ khổ và lạc thì hiển bày dễ thấy. Từ các động vật cao đẳng cho đến các động vật hạ đẳng, đều biểu thị tham sống sợ chết, tâm tình tránh khổ theo vui. Cho nên Kinh Phật nói tất cả hữu tình đều đầy đủ Phật tánh, bình đẳng không hai. Nhưng mà chúng ta thiên lệch chỉ chạy theo năm uẩn tập hợp trên thân thể đây, vọng khởi chấp trước các ngã si, ngã kiến, ngã mạn, ngã sân vân vân, đem người cùng ta đối đãi với nhau, xem ta và người tuyệt nhiên không đồng nhau, đối với giả ngã này thì kiệt sức cung phụng, chỉ e không đủ khả năng, vì mỗi chỗ mỗi mưu cầu danh dự lợi ích dồn tất cả về nơi ta, thậm chí sát hại chúng sanh không thương tiếc cũng vì ta, lấy máu thịt của chúng nó cung phụng phục vụ cho miệng của ta. Nếu như người cùng một nhà làm tổn hại đến danh dự và lợi ích của giả ngã (của ta) này, thì lúc đó họ lại gặp tâm của ta phát xuất sân hận phẫn nộ, tâm không khéo léo, không có cơ hội để toàn lực cùng người đấu tranh, nếu như lực lượng không đủ, thì lại gian trá sử dụng các thứ máy móc tinh xảo mong đợi thủ thắng. Trong người của ta nếu biết đạo thì vốn giả ngã của ta là kẻ thù không phải kẻ thù, một sớm ngộ được đạo lý này, đâu chẳng im lặng mất cười!

Kinh Phật nói: “Nhân duyên sở sanh pháp, ngã thuyết tức thị không, thị danh vi giả danh, diệt danh trung đạo nghĩa” (Các pháp do nhân duyên sanh, ta nói nó tức là không, tên nó là giả danh, tên diệt là nghĩa trung đạo). Hiện tại ngã mà người đời chấp, chính là pháp của ngũ uẩn do nhân duyên sanh, ở nơi tâm pháp của thọ, tưởng, hành, thức, đã tìm không ra ngã (Hiện tại Tông giáo mê tín cho ngã là linh hồn, trên văn tự tôi đã bác bỏ). Ở trên vật chất, không phải chỉ trên da, lông, xương, thịt, máu huyết không tìm ra ngã, chẳng những thế chính ở trên mỗi đầu nguyên tử lại không tìm thấy ngã. Cho nên triệt đễ nói ngã tướng đây chính là không, nhưng thế tục nói, thiết lập giả danh thì không trở ngại. Chúng ta chỉ cần yếu là không sanh chấp trước, không khởi ngã si, ngã kiến, ngã mạn, ngã ái, xem người và ta đều một thể bình đẳng; nhưng rất tiếc, tất cả chúng sanh vì mưu cầu lợi ích riêng tư, như thế sao gọi là hành trung đạo và sao cho là thật hành đúng giáo nghĩa của Phật giáo. Trở lại nói tiến lên một bước, Phật gia con người không có ngã tướng, cho đến tất cả pháp cũng đều không có ngã tướng. Chỗ gọi pháp vô ngã đây, tức là chỉ cho tất cả pháp không có tự tánh, nguyên do vì tất cả pháp đều là nhân duyên hoà hợp sanh ra; tất cả pháp nếu có tự tánh hoặc thật thể, thì chưa chắc chờ đợi nhân duyên sanh. Không phải chỉ vật chất là như thế, chỗ có tất cả danh từ, tất cả học thuyết, tất cả chủ nghĩa, cũng đều như thế. Thí dụ như quốc gia, chính là do đất đai, nhân dân, chủ quyền, ba nhân tố đây hoà hợp tạo thành, bất kỳ quốc gia nào hoàn toàn mất đi một nhân tố trong ba nhân tố đây thì không thành quốc gia đó, chỉ có mỗi một nhân tố thì không thể gọi là quốc gia, nhưng nếu lìa ba nhân tố đây, quốc gia đều không có tự thể. Nhân nó không có tự thể, cho nên nói quốc gia là giả tướng do từ ba thứ đây sanh ra, lại nữa như quân trận cũng không có tự tánh, phê bình thật đấy, chẳng qua là một đám bá tánh già nua, hoàn toàn chịu huấn luyện quân sự, hoàn toàn mang lên một số quân trang. Chúng ta nếu quán sát như thế, mới có thể hiểu rõ chân tướng của sự vật, mà không bị giả tướng mê hoặc, để vọng khởi các thứ tà kiến. Từ nhận thức đây cho thấy, chính tất cả học thuyết, tất cả chủ nghĩa, tất cả một đám gọi tiếng là đoàn thể cũng đều là giả tướng đấy thôi, bên trong của chúng không có thật thể chân thường bất biến. Hiện tại có một số người mê tín chủ nghĩa, mê tín vũ lực, nhận cho là chân thật có thể dựa vào, lại đi ủng hộ lẫn lộn giả tướng ngã nhơn và ngã pháp, cho nên nơi trong Phật giáo gọi họ là “Ngu si”, nghĩa là “Có thể thương xót!”.

“Thế thì”, có người nghe xong lại hỏi vặn với tôi “Ông nói Phật pháp cũng không có tự tánh, cũng là không, là hoàn toàn giả”. Tôi đáp: “Một điểm không lầm, ông thế này là mới hiểu được Phật pháp.” Trên kinh Kim Cang sớm đã nói qua: “Sở vị Phật pháp giả, tức phi Phật pháp” (Chỗ gọi là Phật pháp đó, tức là không phải Phật pháp). Lại nữa nói: “Nhược nhơn ngôn Như Lai hữu sở thuyết pháp, tức vi báng Phật, bất năng giải ngã sở thuyết cố. Tu Bồ Đề, thuyết pháp giả, vô pháp khả thuyết, thị danh thuyết pháp” (Nếu như người nói Như Lai có chỗ thuyết pháp, tức là hủy báng Phật, không thể giải thích là vì ta có nói pháp. Này Tu Bồ Đề, thuyết pháp đây, nghĩa là không có pháp để thuyết, đó mới gọi là thuyết pháp”. Phật vì chúng sanh mà thuyết pháp, là nhân vì chúng sanh ngu si, chúng sanh có các thứ phiền não tà kiến, Phật liền nói các pháp dùng để đối trị chúng nó. Cho nên Phật pháp thì kiến lập trên phương diện ngu si của chúng sanh, ngu si nếu không còn thì Phật pháp cũng không.

2. Chân nghĩa của khách quan. Thế tục cho rằng khách quan đều không rõ nghĩa, ý nghĩa theo thế tục nói, chỗ gọi là khách quan, không ngoài ba điểm: (1) Thành phần tình cảm không xen lẫn, (2) Căn cứ sự thật công nhận, (3) Căn cứ phán đoán của lý trí. Ở trên thế tục chỉ có thể thực hiện được điểm thứ ba đây và cũng thừa nhận khách quan phải như thế mới được hoàn toàn. Vấn đề khách quan chỉ có Phật giáo nói đến nghĩa mới đích thực chính xác. Còn quan niệm khách quan của thế tục thì không đủ triệt đễ. Như Phật giáo nói tất cả pháp xưa nay đều thanh tịnh, xưa nay đều bình đẳng; chỉ vì chúng sanh ngu si, ở nơi trong tướng thanh tịnh bình đẳng đây lại vọng thấy ngã tướng, rồi chấp cho là thật tướng. Do đó đối với chung quanh cái ngã, họ chấp cái không phải ngã chọn lấy làm ngã trung tâm. Phàm không phải ngã mà thuận theo ngã thì trở thành ngã tham ái, nghịch lại ngã thì trở thành ngã căm ghét. Chúng sanh đây là như thế, còn những chúng sanh kia đều cũng như thế cả. Cho đến tất cả pháp xưa nay vẫn thanh tịnh, xưa nay vẫn bình đẳng, nhưng ngày nay vì hổn trược biến động trở thành không bình đẳng. Thí dụ như ao nước mùa xuân, thanh bình như gương, bỗng nhiên lấy đá ném loạn xạ vào trong ao, trên mặt nước ao liền sanh ra vô số hình tròn đồng tâm, mỗi một tâm hình tròn dụ như một ngã tướng của một chúng sanh, từ trung tâm đây khởi lên vô số hình làn sóng vòng tròn hướng ngoại tán rộng ra, do nơi vô số hình làn sóng vòng tròn tấn công lẫn nhau, liền khiến mặt nước thanh tịnh bình đẳng, giả huyễn phát khởi giả tướng loạn động không bình đẳng. Ở trên mặt nước không bình đẳng đây, tuyệt đối không có một phần tử nước nào không chịu ảnh hưởng đến ba động của các trung tâm khác. Do thí dụ này có thể dùng suy đoán mà biết tất cả sự vật khách quan trên thế giới, đã bị chủ quan của chúng sanh tham gia xen lẫn ở bên trong, cho nên bất cứ chỗ nào gọi là sự lý của khách quan, cũng đều bị nhiều sự lý chủ quan hiểu biết sắp xếp tạo thành, hơn nữa chủ quan cũng nhờ sự giúp đỡ của máy móc trắc nghiệm được số lượng ngoài ra còn nhờ toán học để tạo ra công thức; thế là bao nhiêu sự lý của khách quan đều không thoát khỏi chủ quan kiềm chế. Từ đấy suy nghiệm ra ngã tướng khi bị tiêu diệt thì năng và sở cả hai cũng đều tiêu vong theo, rồi sau đó thuần chân lý khách quan mới có xuất hiện. Không có ngã tướng thì không có năng và sở, cũng dụ như mặt nước không ba động thì bình tịnh như gương và hiện tượng sự vật lại được gương chiếu ảnh vào một cách tự nhiên, được như thế mới cho là chân khách quan.

3. Từ bi cùng Bác ái. Các nhà Tông giáo đề xướng nói Bác ái, nhưng các Học giả không giám thảo luận để cho hoà hợp, nguyên vì vấn đề đây là vấn đề thiên kinh địa nghĩa, chân thật không bàn luận để tước bỏ, biết vậy Phật giáo từ chối không phải chỉ không nói bác ái, mà ngược lại do chữ ái là nguyên nhân của các khổ, là nguồn gốc của sanh tử, nhưng bỏ chữ ái chỉ sợ không lợp lệ. Thế thì cuối cùng Phật giáo nói từ bi cùng bác ái có thứ gì để phân biệt?

Đáp rằng, hai thứ đây bao hàm nghĩa tuyệt nhiên không giống nhau. Nguyên vì đã gọi là ái (yêu), tất nhiên phải có năng ái (là chủ hay yêu) và sở ái (là nơi để yêu), đã có năng và sở thì tất nhiên cũng phải có ngã (ta) và nhơn (người), cho ngã là năng ái (người thì hay yêu) và cho người kia là sở ái (còn kẻ kia là người để yêu). Đã thấy rõ tướng của nhơn và ngã thì đã có sai biệt. Tôi yêu (ái) quá nặng nơi người tôi yêu (ái), phần lớn người đời đều như thế, quả nhiên đây là lối thấy của kẻ thế tục; nhưng nếu nói người yêu (nhơn ái) rất cần nơi ta yêu (ngã ái), cũng không phải là thấy không thiên lệch, huống chi đã nói ái thì tất nhiên phải có điều kiện để ái, thí dụ như nói, nhân vì tướng mạo của người kia rất đẹp, học vấn cao, phẩm tánh tốt; nhưng tướng mạo, học vấn, phẩm tánh không phải là cố định, không phải là tuyệt đối, một khi biến đổi không tốt, hoặc trước mặt mọi người so sánh dở dở ương ương, khi riêng một người so sánh dở dở ương ương, nó chính là bị người ta không yêu (không ái). Trở lại tiến thêm một bước nữa nói, chỗ tôi yêu, người nhà cũng yêu, tôi khi yêu liền chiếm lấy làm vật sở hữu của tôi, thì lúc đó người khác tất nhiên bị mất đi chỗ yêu của mình, nguyên nhân ta được thì người mất, người được thì ta mất, vì thế liền phát khởi tâm ganh ghét, phát khởi hành vi là sát hại, trộm cướp, dâm dục; luận về quả của nó thì có khổ về oán tắng hội (thù ghét nhau mà cứ gặp nhau mãi là khổ), khổ về cầu bất đắc (hy vọng không thành là khổ), khổ về ái biệt ly (yêu nhau mà bị xa lìa là khổ), ở nơi thế gian thanh tịnh liền trở thành ngũ trược ác thế. Cho nên Phật nói ái là nguồn gốc của sanh tử luân hồi, là nhân của ưu, bi, khổ, não. Ái đã là nguyên nhân nhiễm trước, mà bỗng nhiên lại được mở rộng phong phú (bác ái), mở rộng cho đến vô hạn, cũng không có pháp nào biến đổi nhiễm ô để trở thành thanh tịnh. Đây chính là Phật giáo không đề xướng lý do của bác ái. Lại có một câu Khẩu Đầu Thiền, gọi là “Ái trở thành địch nhân”, cũng là một nhóm nhà Tông giáo thường thường đề cập đến, kỳ thật đã xưng là địch nhân thì trong tâm của họ hoàn toàn có tướng địch, đối với tâm chỗ phát khởi tướng địch đây, chỉ có oán hận, ganh ghét, hiềm thù; chính là quyết định không được tâm sanh khởi hoan hỷ, không được tâm sanh khởi thân thương; mặc dù nó miễn cưỡng thân tương kẻ địch của nó, cũng không ngoài là tâm hư ngụy, tâm giả dối. Phật giáo lại quyết định không nói như thế, chỉ dạy chúng ta đối đãi người sau lưng não hại chúng ta, cần yếu trước hết quán bình đẳng, không làm cho bạn tưởng mình thù địch, chúng ta không dùng đến ái tha (yêu người khác), chỉ có thể phát khởi tâm đại bi của đồng thể, thiết lập pháp loại trừ tâm não hại của họ khiến họ chuyển sanh tâm hoan hỷ. Như thế mới là Phật pháp. Cho nên tôi lại đem chân ý của từ bi xin giới thiệu phổ biến đến mọi người cùng đọc.

Phật giáo đối với hai chữ từ bi giải thích, từ là cùng vui, bi là trừ khổ. Từ bi không phải là dùng cái ngã làm trung tâm mà phát khởi, chính là kiến lập nơi phương diện tướng bình đẳng của tất cả chúng sanh. Đây là từ bi cùng bác ái tuyệt đối chỗ không giống nhau. Trên văn Kinh đã nói qua, từ trên phương diện vật chất để nói, tất cả chúng sanh đều đồng một thể, tuyệt đối không sai biệt; từ trên tinh thần mà nói, tất cả chúng sanh đồng đủ tâm thức, mà vã lại tinh thần không giới hạn có thể phân biệt được, càng đủ biểu tượng rõ một thể bình đẳng của nó, cho nên trong Phật giáo lại xưng từ là từ bình đẳng, như vô duyên từ và bi là bi đồng thể. Chúng ta như khi luyện tập quán từ bi, trước hết nên quán tất cả chúng sanh (liên kết với ngã cùng ở trong) đồng một thể bình đẳng, như thấy chúng sanh nhu cầu cái gì thì ta liền tùy theo phần (phần quà) tùy theo sức (khả năng) cung cấp cái đó cho họ, khiến họ đạt được đầy đủ và khoái lạc. Đây lúc ta thí xả nơi chúng sanh, nhất định không thể còn cái ngã để làm năng thí (làm người bố thí) tưởng người kia là sở thí (người kia là kẻ nhận sự bố thí.),

khoảng cách của hai (của năng và sở) cũng không còn tưởng đến tài vật nhiều ít để thí xả, như đây thì không phát khởi ngã mạn, không cầu danh dự, không mong báo đáp, không duyên tất cả tướng, đó mới là chỗ gọi vô duyên từ, bình đẳng từ. Như thấy chúng sanh có khổ gì liền thực hiện tư tưởng đồng thể, nghĩa là chỗ họ thọ khổ thì chỗ ta cũng thọ khổ, không có họ thì ta không phân biệt, liền khi đó ta hưng khởi tâm đại từ, tùy phần tùy sức diệt trừ thống khổ của họ. Ngay lúc ta cứu khổ chúng sanh, ta cũng không thể còn ngã tướng nhơn tướng, không cầu danh dự báo đáp, không trụ tất cả tướng, đây mới là chỗ gọi đồng thể đại bi.

Sau khi lý luận đại từ bi đây rõ ràng, tự nhiên ta không đồng ý sát hại chúng sanh để cung phụng miệng và bụng của ta, tự nhiên ta không đồng ý lấy phần tài vật phi pháp để ta tiêu pha lãng phí, tự nhiên ta không đồng ý tham ái mỹ sắc để khởi tâm tà dâm. Nhân vì chúng ta đã giác ngộ gà, vịt, heo, cá, cùng với chúng ta đều không phải là hai thể, tiền, tài, mỹ, sắc cũng không phải ngoài tâm riêng có, năng tham và sở tham, cả hai không thể đạt đến được, mà chúng sanh sở dĩ phạm sát đạo dâm đây, nói chung là do “ngu si” mà thôi. Lại nữa chúng ta như sau khi lý luận từ bi đây rõ ràng đối với Bồ Tát Quan Thế Âm rất nhiều sự tích cảm ứng, cũng không nhận đó làm mê tín, cũng không công kích cho là mê vọng viễn vông, nhân vì chúng ta đã biết đạo lý bản tánh của pháp thân Bồ Tát cùng chúng ta đều là một thể bình đẳng; chỉ là một thể, cho nên ta có chỗ cảm thì kia có chỗ ứng, nhưng tất nhiên phải có tâm đầy đủ chí thành khẩn thiết mới được, nếu không thì bị tham dục phiền não làm chướng ngại, khiến cùng bản thể không dễ tương ưng. Nếu Bồ Tát cùng các chúng sanh bản tánh không phải là một thể, đều chiếm lấy không gian nhất định, thì Bồ Tát liền không thể tùy duyên ứng hiện, mà lại còn phiền không vãng lai cứu ứng thù thắng, lúc đó một tiếng hiệu Phật, ngay lập tức cùng nhau ném vào khoảng không.

4. Phân biệt thiện ác. “Chư ác mạc tác, chúng thiện phụng hành” (các điều ác chớ làm, các điều lành nên làm), hai câu nói đây đứa trẻ ba tuổi cũng đều đắc đạo. Có thể hai câu nói đây đúng là tiêu chuẩn của Phật giáo chuyên dùng, các Tông giáo khác cũng đều nói như thế, nhân đó một nhóm người không cầu giải thích sâu, liền căn cứ nơi tám chữ đây nói, tất cả Tông giáo đều là tốt cả, đều là cần người làm thiện. Ở nơi đầu não khoa học có hoan hỷ phân tích tinh tế, có người xem đến không hoan hỷ tuỳ ý ấu trỉ cho là không đơn giản như thế. Chúng ta đầu tiên cần hỏi: các Tông giáo đối với định nghĩa thiện ác như thế nào, tiêu chuẩn thiện ác như thế nào, muc đích khuyên người hành thiện, đình chỉ việc ác là gì?

a. Quan hệ nơi định nghĩa thiện ác, các Tông giáo đều không có một định nghĩa nào, có chỗ cho lễ bái tổ tiên là ác, mà Phật giáo và Nho giáo thì cho là thiện. Có chỗ cho các động vật là do ông chủ tạo vật đặc biệt tạo ra để cung cấp cho nhơn loại ăn, giết chúng nó, ăn chúng nó đều không tính là ác. Có người chủ trương chỉ ăn riêng các thứ động vật mà nên ăn, ngoài ra không nên các thứ động vật khác không cần thiết và ăn như thế là tính không có tội. Ở nơi Phật giáo thì cho sát sanh bất cứ động vật nào đều cũng là ác.

b. Quan hệ nơi tiêu chuẩn thiện ác, các lời dạy cũng không đồng nhất, phần lớn căn cứ nơi lời dạy của các giáo chủ lập ra các giới điều, nếu phạm là ác; nhưng ở nơi Phật giáo thì phân chia rất vi tế, nơi tại gia thì có tiêu chuẩn của tại gia, nơi xuất gia thì có tiêu chuẩn của xuất gia, riêng Bồ Tát Giới cùng Tỳ Kheo Giới tiêu chuẩn lại có chỗ không giống nhau. Ở tại gia người phạm hoàn toàn không tính là ác, còn người xuất gia nếu phạm thì lại hoàn toàn cho là ác; còn có chỗ giữa tỳ kheo giới nếu như phạm tính là ác, còn giữa Bồ Tát giới nếu như phạm hoàn toàn cũng không tính là ác.

c. Quan hệ nơi mục đích hành thiện ngăn ác. Các lời dạy cũng đều không giống nhau, có chỗ là cầu sanh Thiên đường, có chỗ là hy vọng thành Thánh thành Hiền, mà Phật giáo thì chỉ cầu giác ngộ chánh chân bình đẳng vô thượng, mà không cầu được phước báo nhân gian thiên thượng. Do đây xem lại, luận hai chữ thiện ác, chính như một nhóm người hoàn toàn tưởng tượng đơn giản như thế.

Phật giáo luận đạo lý thiện ác, nói rất được tinh tế. Nói đến thiện thì có phân chia hành thiện và chỉ thiện, có phân biệt hữu lậu và vô lậu. Hành thiện là chỉ cho thiện thuộc tích cực, Chỉ thiện là chỉ cho thiện thuộc tiêu cực; hữu lậu thiện là chỉ cho phiền não xen lẫn không triệt đễ mà trong đó có thiện hữu lậu, còn vô lậu thiện là chỉ cho thiện được hoàn mỹ triệt đễ không có chút phiền não. Người đời đối với thiện ác phần lớn đều phân biệt không thanh tịnh, cho nên một nhóm người thường nói: “Tôi chỉ bằng lương tâm hành sự, tự hỏi nơi tâm không xấu hổ, xưa nay không làm việc ác”. Kỳ thật lời nói đây không triệt đễ, căn cứ theo giáo nghĩa (liễu nghĩa giáo) triệt đễ của Phật giáo nói, họ và mình tuy đã nói không làm việc ác, đúng ra sáng sớm cho đến chiều tối, thời khắc nào cũng không lìa khỏi ngã si, ngã kiến, ngã mạn, ngã ái, tất cả mọi việc đều mưu tính làm cho riêng mình được lợi ích. Còn các thứ chủng tử phiền não thống khổ đối với họ, gọi là lương tâm, chính là hư vọng phân biệt của sáu Thức, cũng chính là theo Phật giáo gắn cho tên Lục Tặc, sáu thứ giặc này chuyên môn cướp đoạt gia bảo của họ, họ sớm đã trầm luân nơi trong thâm sâu mê muội, nhận giặc làm con, hằng ngày tạo ác, hằng giờ tạo ác mà không tự biết. Cho nên mỗi cá nhân con người cần yếu ngăn điều ác và làm điều lành, tất nhiên trước hết phải minh bạch chân nghĩa của thiện ác, rồi sau đó mới biết chỗ thủ (chọn lấy) và xả (buông bỏ). Cần minh bạch chân nghĩa của thiện ác, tất nhiên trước hết phải quán bình đẳng của Phật giáo cho được rõ ràng. Đã biết rõ quán bình đẳng của Phật giáo, chúng sanh là bình đẳng, không có năng và sở, không có nhơn và ngã. Chúng sanh nhân vì ngu si, ở trong không có năng và sở vọng thấy năng và sở, ở trong không có nhơn và ngã vọng phân biệt nhơn và ngã; do thấy ngã đây liền sanh tâm ngã mạn, cho ngã là trọng yếu đi so sánh với mọi người, cho ngã là đáng yêu đi so sánh với mọi người, liền tận lực chiếm lấy các thứ vật chất có thể hưởng thụ, cung phụng nơi “Ngã”, đây chính là đầu mối phát khởi tạo ác, chỗ gọi là mười ác nghiệp, gồm có: tham, sân, si, sát, đạo, dâm, lưỡng thiệt, ác khẩu, vọng ngôn, ỷ ngữ, cùng với các thứ phiền não tà kiến đều từ đây sanh ra. Cho nên triệt đễ nói, mỗi khi chỉ cần thấy còn ngã, không luận đối với người đối với ta lợi hại như thế nào, cùng đây thấy tương ưng với tất cả tâm lý và hành vi đều là ác nghiệp; ngược lại nếu không thấy như đây thì tất cả hành vi đều là thiện nghiệp. Mới đây trong Phật giáo đối với định nghĩa thiện ác triệt đễ chỉ bày lý do, nguyên nhân chúng sanh từ vô thỉ đến nay chứa nhóm thâm trọng thiện ác, đức Phật vì thương chúng sanh cho nên mới phương tiện nói pháp, liền dựng lên các thứ tiêu chuẩn giúp cho các chúng sanh theo thứ tự lần lượt tu tập. Cho đến giáo dục nơi các người khác đức Phật cũng không cho làm ác sát hại động vật, nhưng vì có số người của họ chủ trương cho rằng, các động vật có sanh mạng nhưng không có linh tri, hoặc họ nói đấng tạo vật sanh ra động vật cung cấp cho con người ăn dùng. Họ sở dĩ chủ trương như thế vì không rõ chân lý, cho nên họ trở thành tà kiến, nguyện xin cho họ chớ bị mê hoặc. Lại nữa họ giáo dục tín ngưỡng nhất thần hoặc đa thần cho là thiện, họ tin họ sẽ được phước sanh lên trời, còn kẻ không tin sẽ bị tội vào địa ngục. Riêng Phật giáo xem lại cho tín ngưỡng thần quyền là trái với tánh bình đẳng, là ác chớ không phải thiện, so cùng với tín ngưỡng Phật tánh bình đẳng của Phật giáo dĩ nhiên tuyệt đối không giống nhau. Lại nữa Phật giáo bình luận thiện ác đều từ nơi tâm địa phát xuất, không trọng sự tướng, so cùng thế gian chỉ trú trọng sự tướng cho nên không giống nhau. Thí dụ như riêng xem người nhà đánh đập người, chưởi mắng người, không đủ để định thiện ác, tất nhiên phải xem trở lại tâm của họ còn như thế nào, rồi sau đó mới quyết định. Nếu cho họ lợi ích thì sự đánh đập chưởi mắng thuộc về hành thiện, nếu cho mình có mưu đồ lợi ích thì mặc dù kính lễ người trên nhưng vẫn là ác, hơn nữa còn đánh đập chưởi mắng. Căn cứ nơi Bồ Tát Giới Bổn, người đã giữ giới Bồ Tát, như đã phá trừ ngã kiến, nhưng vì lợi ích cho chúng sanh, mặc dù hành động các việc như sát sanh, trộm cắp, dâm dục cũng không tính là ác, mà ngược lại chính là thiện. Thí dụ như Trung Quốc có một lần mộ quân, kẻ tham tài háo chiến, khiến vô số nhơn dân mất của tan mạng; còn người giữ giới Bồ Tát, lại không thể khoanh tay ngồi nhìn, nên ra sức đem trí tuệ của nó tham gia mộ quân này, mặc dù nó sẽ sát hại nhưng luận đến cũng không phạm giới sát, lại còn được công đức lớn. Do đây chứng minh Phật giáo thế này là tích cực, là Tông giáo hợp lý.