Biện Chính Phật Học — Tập I

1. TÂM, HÀNH NGƯỜI XUẤT GIA TỪ KINH, LUẬT NIKAYA

Người xuất gia là kẻ từ bỏ gia đình, sống không gia đình³; là con ruột Thế Tôn, sanh ra từ miệng, do pháp sanh, do pháp hóa sanh, thừa tự Chánh pháp⁴. Hình ảnh của nhiều con sông khi đổ vào biển lớn thì không còn mang tên, họ của mình là ấn dụ sinh động khi đề cập đến tính chất không gia đình của người xuất gia được Phật dạy trong kinh Tăng Chi:

Ví như, này Pahārāda, phàm có các con sông lớn nào, ví như sông Hằng, sông Yamunā, sông Aciravatī, sông Sarabhū, sông Mahī, các con sông ấy khi chảy đến biển, liền bỏ tên họ cũ trở thành biển lớn. Cũng vậy, này Pahārāda, có bốn giai cấp: Sát-đế-ly, Bà-la-môn, Phệ-xá, Thủ-đà, sau khi từ bỏ gia đình, sống không gia đình, xuất gia trong Pháp và Luật được Như Lai tuyên bố, họ từ bỏ tên và họ của họ từ trước, và họ trở thành những Sa-môn Thích tử⁵.

Như vậy, kể từ thời điểm được xuất gia theo Chánh pháp và đúng như pháp, thì tất cả những yêu cầu, những hệ lụy, những quy định của xã hội, những chuẩn mực đạo đức của gia đình… người xuất gia đã phần nào giảm bớt sự vướng bận. Sự kiện Tôn giả Sangamāji đã có gia đình rồi mới xuất gia, người vợ không hiểu đạo, đem con giao cho Tôn giả, Tôn giả không đoái hoài làm cho người vợ phải ôm con trở về, được Phật tự kể lại qua những vần kệ sống động trong kinh Phật tự thuyết:

Không hoan hỷ, nàng đến/ Không sầu muộn, nàng đi/ Giải thoát khỏi ái phược/ Là Sangamāji/ Ta gọi người như vậy/ Là vị Bà-la-môn⁶.

Với người xuất gia, phẩm vị được khẳng định ở giới hạnh chứ không phải ở tuổi tác. Có thể đầu xanh tuổi trẻ nhưng vẫn được tôn trọng cung kính, bởi lẽ có khi ẩn đằng sau vóc dáng con trẻ là phẩm vị đạo đức cao cả thiêng liêng. Trường hợp Tôn giả Lakuntaka được ghi lại trong Tích truyện Pháp cú đã minh chứng cho trường hợp này. Đức Phật dạy: Ta không gọi người nào là trưởng lão chỉ vì họ già, vì họ ngồi ở ghế trưởng lão, nhưng người nào thấu đạt chân lý, và đối xử tốt với người khác, người ấy là Trưởng lão⁷. Hơn thế nữa, trong kinh Tương Ưng, Đức Phật dạy đức vua Kosala không nên khinh thường vị Tỳ-kheo nhỏ tuổi⁸, vì phẩm vị đạo đức và tầm mức trí tuệ quan trọng hơn tuổi tác. Trong Luật tạng thời Phật cũng thiết định: Này các Tỳ-kheo, Ta cho phép việc đảnh lễ, việc đứng dậy chào, hành động chắp tay, hành động thích hợp, chỗ ngồi tốt nhất, nước uống tốt nhất, vật thực tốt nhất tính theo thâm niên⁹ (Hạ lạp - NV). Nói rõ hơn, theo quan điểm của Phật giáo, người mới thọ giới phải kính lễ người trì giới thâm niên, không tính đến quan hệ thân sơ, lớn tuổi hay nhỏ tuổi.

Trên một phương diện khác, trong vấn đề thể hiện sự cung kính đối với hàng xuất gia, thì câu chuyện hoàng thân Sakya và vương phụ Suddhodana thể hiện sự cung kính với Đức Phật là một sự kiện chấn động. Theo Chuyện tiền thân số 547¹⁰, trong chuyến về thăm quê hương Kapilavastu sau khi thành đạo, khi các vị hoàng thân quốc thích lớn tuổi muốn ra chào Ngài, nhưng vẫn còn ái ngại vì chưa quen việc thể hiện sự cung kính với một người trẻ tuổi như Đức Phật. Mãi đến khi Đức Phật thi triển các dạng thức thần thông, thì sự ái ngại đó được xóa tan và ngay cả phụ vương Suddhodana cũng thể hiện sự cung kính, mà ở đây là lễ lạy đối với Đức Phật. Cũng ngay trong bản kinh vừa nêu, phụ vương Suddhodana thừa nhận rằng, đây là lần thứ ba ngài đảnh lễ Đức Phật. Theo ngài, hai lần trước đó là khi thái tử vừa chào đời và lúc thái tử nhập định trong lễ Hạ điền. Chi tiết này còn được phát hiện trong luật Thiện kiến (善見律)¹¹.

Theo quan điểm của Đức Phật, trong những bổn phận thiết yếu của người cư sĩ là cần nên hỗ trợ, cúng dường chư Tăng, dù các vị Tăng đó chưa chứng Thánh. Vì lẽ, các vị phàm Tăng tuy khuyết tật nhưng họ vẫn đang trong Tăng tướng và phẩm mạo cao thượng; họ đang đi trên con đường phạm hạnh, họ ăn một bữa, họ thiểu dục, tri túc; họ thường sống nơi tịch mịch, xa chỗ huyên náo ồn ào, xa chỗ ngũ dục thấp hèn!... Còn ta là gì? Ta là cư sĩ áo trắng, dù đắc quả Tu-đà-huờn, nhưng ta vẫn có gia đình với vợ và con, bạc tiền, của cải, danh vọng, địa vị, nghề nghiệp nuôi sống. Ta không cắt móng tay, không cạo râu tóc, vẫn trang điểm, vẫn thoa vật thơm, y phục lành tốt, thọ hưởng ngũ dục, ăn ngon, mặc ấm, giường cao, nhà rộng v.v... Chỉ nguyên nhân ấy thôi, ta đã phải lễ bái, cúng dường đến các ngài rồi. Huống hồ các ngài, chư phàm Tăng ấy còn có khả năng dạy giáo pháp, truyền giới luật cho người tại gia, người xuất gia?¹².

Đây là một quan điểm tích cực và tiến bộ. Quan điểm này tương tự như câu chuyện về nữ cư sĩ Mātikamātā được ghi lại trong Tích truyện Pháp cú, tuy đã chứng Thánh nhưng vẫn lễ kính và cúng dường phàm Tăng.

Theo văn kinh, mặc dù đã chứng đệ tam Thánh quả A-na-hàm nhưng cư sĩ Mātikamātā vẫn phụng cúng cho sáu mươi vị phàm Tăng bốn món cần dùng suốt mùa an cư kiết hạ, để cuối cùng các vị ấy đã chứng Tứ thánh quả¹³. Từ đây, có thể thấy, người xuất gia mang hình bóng của Tam bảo thì được cư sĩ tại gia phụng kính. Vì Tăng không phải là cá nhân mà là đoàn thể, là ngôi vị tôn quý thứ ba trong Tam bảo. Và, Tam bảo là đối tượng tôn thờ tối thắng, không thể vượt qua và không có ai cao hơn ngôi vị Tam bảo.

Về cách thức thể hiện lòng hiếu thảo của con cái đối với cha mẹ, trong một số trường hợp, Đức Phật vẫn cho phép người xuất gia nuôi dưỡng cha mẹ của mình trong điều kiện khả dĩ. Đây chỉ là giải pháp mang tính tình thế, riêng lẻ, nhằm giúp cho một vài vị Tỳ-kheo trong hoàn cảnh vừa nêu không phải trở lui đời sống thế tục, mà vừa có thể tu tập, vừa có thể chăm lo cha mẹ của mình¹⁴. Ở phương diện người xuất gia thể hiện lòng hiếu thảo đối với đấng sanh thành, kinh điển Nikaya chỉ nhấn mạnh lấy việc tu tập, chuyển hóa của bản thân, xem đó là một trong những cách thức báo hiếu tối ưu dành cho cha mẹ.

Với khảo sát bước đầu, chúng tôi chưa phát hiện bất cứ một tư liệu nào trong Kinh tạng Nikaya yêu cầu hàng xuất gia phải lễ bái hàng tại gia, dù đó là cha mẹ hay quân vương, mà còn phát hiện nhiều điều ngược lại. Có thể sự tinh nghiêm, trong sạch của đại đa số chúng xuất gia trong thời kỳ đầu, đã làm cho chúng tại gia dễ dàng chấp nhận và tuân phục theo những bổn phận mà Đức Phật đã quy định cho hàng cư sĩ. Nói cách khác, vấn đề người xuất gia lễ lạy cha mẹ khi còn sống hay trong tang nghi không có mặt trong kinh điển thuộc văn hệ Nikaya.

2. NGƯỜI XUẤT GIA LỄ LẠY CHA MẸ THEO KINH ĐIỂN BẮC TRUYỀN

Từ sự quy định của quân vương và tự nảy sinh trong hiện thực đời sống, sự kiện người xuất gia lễ lạy cha mẹ xuất hiện trong Phật giáo Trung Hoa ở nhiều thời kỳ. Tư liệu về thể tài này được bảo lưu phong phú trong ĐTKĐCTT. Người viết tiếp cận vấn đề dựa trên nguồn tư liệu chủ yếu này.

2.1. Chiếu lệnh và kháng thư

Vấn đề quân vương yêu cầu người xuất gia lễ lạy cha mẹ, lễ kính các đối tượng vương quyền và các ý kiến phản đối của Tăng nhân được tập hợp trong Tập Sa-môn bất ưng bái tục đẳng sự¹⁵. Đây là một tác phẩm gồm sáu quyển, là sự tổng hợp phong phú các dạng sắc, chiếu, lệnh... của vương quyền như: Kim thượng chế Sa-môn đăng trí bái quân, thân sắc (今上制沙門等致拜君親敕); Tống Hiếu Vũ Đế ức Sa-môn trí bái sự (宋孝武帝抑沙門致拜事); Kim thượng đình Sa-môn bái quân chiếu (今上停沙門拜君詔)… cùng các kháng thư thể hiện qua các dạng văn bản như khải, biểu, thư, nghị trạng ... của các tăng nhân và đạo sĩ xuyên suốt nhiều thời kỳ. Theo tác phẩm Tập Sa-môn bất ưng bài tục đẳng sự, các vị vương quan yêu cầu Sa-môn quỳ lạy rất đông đảo, từ Hán Thành Đế, Hàn Huyền, Hiếu Võ Đế, Hách Liên Bột Bột, Tề Vũ Đế, Tùy Dạng Đế, Thượng Quan Nghi... Yêu cầu đó đã gặp phải sự phản ứng mạnh mẽ của đạo sĩ và tăng nhân. Có thể điểm qua những tăng nhân có kháng thư tiêu biểu như Lô Sơn - Tuệ Viễn, Thích Ngạn Tông, Oai Tú, Đạo Tuyên, Linh Hội, Hội Ấn, Huyền Phạm, Tĩnh Mại, Sùng Bạt...

Từ nội dung sắc chỉ của các vương quan, có thể nhận ra cơ sở nền tảng của lý lẽ Sa-môn phải lễ lạy vương quyền và cha mẹ dựa trên những chuẩn mực đạo đức của Nho gia như Lục thuận¹⁶, Ngũ thường¹⁷: Mở bày nền tảng Lục thuận; sánh hợp căn bản Ngũ thường (具開六順之基. 偕協五常之本)¹⁸. Trong những Tăng nhân viết kháng thư, người đầu tiên thể hiện sự phản kháng đáng chú ý là ngài Lô Sơn - Tuệ Viễn với tác phẩm thời danh Sa-môn bất kính vương giả luận¹⁹. Đặc biệt, ngài Đạo Tuyên, vị khai tổ của Luật tông Trung Quốc, đã viết bốn kháng thư vừa mang tính lý luận Phật học vừa dẫn ra những tai hại cho các vương quan khi ban sắc, chiếu trái đạo. Trong luận thư, ngài Đạo Tuyên đã vận dụng Kinh thư Trung Hoa để xiển dương sự tôn nghiêm của Tam bảo²⁰. Theo ngài Đạo Tuyên, Do chiếu lệnh nên phải quỳ lạy phụ mẫu, với người xuất gia theo Phật thì đó là việc quá sai lầm (然於父母猶令跪拜. 私懷徒愜佛教甚違)²¹. Trong những kháng thư, ngoài việc viện dẫn kinh điển, các Tăng nhân đều khẳng định rằng, nếu yêu cầu người xuất gia lễ bái, dù đó là quân vương hay cha mẹ, thì người thọ lễ sẽ bị tổn phước và thậm chí là đoản thọ. Theo Phụ mẫu đồng quân thượng bất lệnh xuất gia nhân trí bái biểu (父母同君上不令出家人致拜表) của Tăng nhân Sùng Bạt, thì Sa-môn lạy người đời thì họ sẽ tổn giảm công đức và thọ mạng, dù đó là quân vương hay cha mẹ (沙門拜俗損君父功德及以壽命)²².

Thái độ phản kháng của Tăng nhân về việc bắt Sa-môn lễ lạy vua quan và cha mẹ còn được phát hiện rải rác trong Pháp uyển châu lâm (法苑珠林)²³, Quảng hoằng minh tập (廣弘明集)²⁴, Phật tổ lịch đại thông tải (佛祖歷代通載)²⁵, Trúc song tùy bút (竹窗随笔)²⁶… Cơ sở nền tảng của những yêu cầu Sa-môn lễ lạy cha mẹ, vương quan cùng những kháng thư vừa dẫn, có liên quan đến hoặc căn cứ vào những bộ kinh, luật căn bản của Phật giáo.

2.2. Cơ sở kinh, luật

Đạo Phật được xem là đạo Hiếu. Đạo hiếu ấy bàng bạc trong mỗi trang kinh và được tiếp cận từ nhiều góc độ. Đề cập về hiếu đạo, ĐTKĐCTT có ghi lại các kinh căn bản sau: Phật thuyết báo ân phụng bồn kinh, cũng có tên là Báo tượng công đức kinh²⁷; Phật thuyết phụ mẫu ân trọng kinh²⁸; Phật thuyết hiếu tử kinh²⁹; Phật thuyết phụ mẫu ân nan báo kinh³⁰; Phật thuyết Vu lan bồn kinh³¹.

Một trong những cơ sở lý luận của việc lễ bái cha mẹ có liên quan đến luận điểm Đức Phật lạy đống xương khô. Ở đây, trong tất cả những kinh văn liên quan đến hiếu đạo vừa dẫn, không có chi tiết này. Lần ngược nguyên tác chữ Hán từ bản kinh tiếng Việt mang tên Báo ân cha mẹ, chi tiết: Như Lai năm vóc sát đất, lễ bái đống xương khô (如來五體投地，禮拜枯骨）được phát hiện trong một bản kinh biệt hành mang tên Phật thuyết đại báo phụ mẫu ân trọng kinh, đôi khi còn được mang tên Phật thuyết phụ mẫu ân trọng nan báo kinh. Điều đáng chú ý là bản kinh này không nằm trong Nghi tợ bộ và cũng không có tên trong bất cứ một bộ Đại tạng kinh chữ Hán nào. Qua khảo cứu và tỉ giảo, chúng tôi đã chứng minh rằng, bản kinh này do người đời sau tổng hợp và biên soạn nên³². Từ cơ sở này đã minh chứng, chi tiết Đức Phật lạy đống xương khô là sự kiện không có thực trong kinh văn Phật giáo Bắc truyền.

Trong giáo nghĩa Đại thừa, người xuất gia thể hiện lòng hiếu thảo với cha mẹ bằng nhiều cách. Trong tất cả những hình thức báo hiếu, kinh điển không đề cập đến việc quỳ lạy cha mẹ.

Theo kinh Đại bát Niết-bàn, quyển thứ sáu³³, Đức Phật dạy rằng: Người xuất gia không nên lễ kính người tại gia (然出家人不應禮敬在家人也)³⁴; trong Chư kinh yếu tập, quyển thứ hai, Phật dạy: Không nên lễ bái hết thảy người tại gia (不應禮拜一切白衣)³⁵. Tương tự, kinh Phạm võng Bố-tát giới, quyển hạ, tập hai mươi bốn, Đức Phật dạy: Phép của người xuất gia thì không nên lễ bái quốc vương, không lễ lạy cha mẹ, không kính lễ lục thân quyến thuộc, không kính lễ quỷ thần (出家人法不向國王禮拜.不向父母禮拜. 六親不敬.鬼神不禮)³⁶. Chi tiết này cũng xuất hiện trong Giới pháp xuất gia tại gia - Bố-tát giới, bản dịch tiếng Việt của Hòa thượng Trí Quang³⁷.

Đặc biệt, trong quyền thứ năm mươi của Tứ phần luật, bộ luật căn bản của người xuất gia, Đức Phật dạy: không nên lạy người thế tục... không nên lạy tháp miếu của hàng bạch y (佛言：不應禮白衣.不應禮白衣塔廟)³⁸. Tư liệu này cũng được tìm thấy trong Luật Tứ phần, bản dịch tiếng Việt của Hòa thượng Thích Đỗng Minh³⁹.

Căn cứ vào những tư liệu kinh, luật vừa nêu đã khẳng định rằng, người xuất gia không nên lễ lạy người tại gia, dù đó là quân vương, cha mẹ hay lục thân quyền thuộc, dù còn sống hay đã chết. Vì lẽ, người xuất gia, đã thọ giới Bồ-tát, nếu lạy cha mẹ, thì phạm vào giới số 40 trong 48 giới nhẹ của Bồ-tát giới Phạm võng⁴⁰; người xuất gia nói chung, nếu lạy cha mẹ, thì không đúng với kinh, luật vừa được dẫn ở trên.

3. THAY LỜI KẾT HAY NHỮNG GIẢI PHÁP GỢI MỞ

Mặc dù thân, tâm xuất gia nhưng Tăng nhân vẫn có những mối liên hệ về nguồn cội của mình. Ứng xử hài hòa trong quan hệ thân tộc và hành trì đúng theo giới luật là việc làm cần thiết của một người xuất gia. Tham khảo về hành xử của Đức Phật trong tang lễ của thân phụ Tịnh Phạn được ghi lại trong Phật thuyết Tịnh Phạn vương bát Niết-bàn kinh⁴¹, là những giải pháp gợi mở về trường hợp này.

Theo kinh, Đức Phật đã có những hỗ trợ cần thiết qua những khai thị ngắn gọn và thực tế, để cuối cùng sau khi từ bỏ huyễn thân, vua Tịnh Phạn được sanh lên cõi Trời Tịnh Cư. Kinh văn mô tả ứng xử khéo léo của Đức Phật, xoay quanh những sự kiện trong tang lễ. Một trong những chi tiết, đó là Đức Phật và Nan Đà nghiêm, kính đứng ở trước linh cữu, ngài A-nan và La Vân (La Hầu La - NV) thì đứng ở phía cuối（佛共難陀.在喪頭前肅恭而立．阿難羅云.住在喪足). Đặc biệt, Đức Phật sợ chúng sanh đời sau không báo đáp thâm ân cha mẹ, nên dự định tự mình khiêng quan tài của thân phụ（自欲擔於父王之棺）.

Ở đây, cần phải thấy rõ là Ngài chưa tự mình khiêng quan tài thân phụ. Ngài vừa khởi ý như thế thì tam thiên đại thiên thế giới chấn động. Khi đó, bốn vị Thiên vương liền phát nguyện và được Phật cho phép, nên thay Đức Phật khiêng quan tài vua Tịnh Phạn. Chi tiết đáng lưu ý là trước khi khiêng quan tài, bốn vị Thiên vương đều hiện thân hình như người bình thường（時四天王.各自變身.如人形像.以手擎棺). Nghĩa cử cuối cùng của Đức Phật đối với thân phụ Tịnh Phạn là, đích thân Như Lai tay cầm lò hương, đi trước linh cữu, đưa di thể vua Tịnh Phạn về nơi an táng (如來躬身. 手執香爐.在喪前行．出詣葬所）.

Kinh Phật thuyết Tịnh Phạn vương bát Niết-bàn đã chuyển tải những thông điệp quan trọng về hành xử của người xuất gia đối với tang lễ của cha mẹ mình. Từ kinh văn cho thấy, những ứng xử của Đức Phật trong tang lễ của thân phụ vẫn nằm trong khuôn khổ những thiết định giới luật mà Ngài đã ban hành.

Trong thực tiễn đời sống, có một số trường hợp người xuất gia xem mẹ cha như những cư sĩ bình thường. Đây là những trường hợp mà Đại sư Liên Trì đã cực lực lên án trong tác phẩm Chánh ngoa tập (正訛集). Theo ngài Liên Trì, có những hạng ngu tăng không hiểu biết, cứ để cho cha mẹ lạy, hoặc ngồi chính giữa đề cha mẹ chầu hầu bên cạnh, hoặc ngồi giữa thuyền để cha mẹ vất vả chèo ghe. Trong sâu xa thì trái với lời dạy của Phật, trong liên hệ đời thường thì ngược với nhân luân, làm cho người đời chê cười và tự thân trưởng dưỡng tánh ngã mạn⁴². Ở tác phẩm Trúc song tùy bút (竹窗随笔), ngài Liên Trì đã bố sung thêm trong đoản văn Là Tăng sĩ, thì phải hiếu thảo với cha mẹ⁴³.

Hiếu đạo là giá trị nhân văn mang tính toàn nhân loại. Mỗi dân tộc, quốc gia, tôn giáo... có những quy chuẩn về hiếu đạo khác nhau. Thang bậc hiếu thảo lớn nhất theo quy chuẩn của Nho gia là Tôn thân⁴⁴. Với Phật giáo, người con hiếu thảo đúng mực, ngoài những phận sự lo cho cha mẹ tương đương như Nho gia, thì việc khuyến hóa cha mẹ an trú trong Tín và Giới⁴⁵, quảng phát Bồ-đề tâm, hồi hướng công đức tu hành cho cha mẹ... là những cách thức báo hiểu cao cả.

KINH ĐIỂN PHI PHẬT THUYẾT TRONG KINH TẠNG NIKĀYA

Chúng Tăng đệ tử Thế Tôn chân chánh tu hành, chúng Tăng đệ tử Thế Tôn chân trực tu hành, chúng Tăng đệ tử Thế Tôn chân trí tu hành, chúng Tăng đệ tử Thế Tôn chân tịnh tu hành, tức là bốn đôi tám vị. Chúng Tăng đệ tử Thế Tôn đáng được nghênh đón, đáng được cúng dường, đáng được chiêm ngưỡng, đáng được chắp tay, là phước điền vô thượng ở trên đời¹.

Trong lịch sử nghiên cứu Phật học, đã có nhiều hoài nghi xoay quanh về nguồn gốc, cũng như quá trình hình thành một vài bộ kinh điển Đại thừa. Cụ thể, đã có những quan điểm cho rằng, kinh điển Đại thừa được hình thành là do các vị Bồ-tát, hoặc do những luận sư có thẩm quyền trước thuật². Và cũng từ đây, đã mở ra một nếp nghĩ không chính thức, khi cho rằng, chỉ có những kinh điển thuộc hệ Đại thừa, mới có những bản kinh không phải do chính Đức Phật tuyên thuyết. Đây là một nếp nghĩ chưa hoàn toàn chính xác. Vì lẽ, khi khảo sát bốn bộ kinh Nikaya, chúng tôi đã phát hiện ra có khá nhiều kinh văn không phải do chính Đức Phật tuyên thuyết.

Trong nhiều cách hiểu khác nhau về cụm từ kinh điển phi Phật thuyết, thì cách hiểu đó là những kinh điển không phải do chính Đức Phật tuyên thuyết, mà do những đệ tử có thẩm quyền của Ngài thuyết giảng, là nghĩa cơ bản được sử dụng trong bài viết này.

1. VỀ SỐ LƯỢNG KINH ĐIỂN

Từ kết quả khảo sát bước đầu cho thấy:

Kinh Trường Bộ có 6 kinh.

Bao gồm: kinh Subha, số 10; kinh Tệ-túc, số 23; kinh Tự hoan hỷ, số 28; kinh A-sá-nang-chi, số 32; kinh Phúng tụng, số 33 và kinh Thập thượng số 34.

Kinh Trung Bộ có 31 kinh.

Bao gồm: kinh Không uế nhiễm, số 5; kinh Chánh tri kiến, số 9; kinh Tư lượng, số 15; kinh Mật hoàn, số 18; kinh Trạm xe, số 24; Đại kinh dụ dấu chân voi, số 28; Đại kinh Phương quảng, số 43; Tiểu kinh Phương quảng, số 44; kinh Hàng ma, số 50; kinh Bát thành, số 52; kinh Hữu học, số 53; kinh Gulissani, số 69; kinh Sandaka, số 76; kinh Ratthapala, số 82; kinh Madhura, số 84; kinh Bahitika, số 88; kinh Pháp trang nghiêm, số 89; kinh Bhrahmayu, số 91; kinh Ghotamukha, số 94; kinh Dhananjani, số 97; kinh Gopaka Moggallana, số 108; kinh Hành trì không nên hành trì, số 114; kinh Hy hữu vị tằng hữu pháp, số 123; kinh Bạc Câu La, số 124; kinh A Na Luật, số 127; kinh Đại Ca Chiên Diên nhất dạ hiền giả, số 133; kinh Tổng thuyết và biệt thuyết, số 138; kinh Phân biệt về sự thật, số 141; kinh Giáo giới Cấp Cô Độc, số 143; kinh Giáo giới Channa, số 144; kinh Giáo giới Nandaka, số 146.

Kinh Tăng Chi Bộ có 23 kinh.

Bao gồm: chương 2 pháp, phẩm Tâm thăng bằng, kinh Đất, phần 6; chương 3 pháp, phẩm Người, kinh Chứng thực với thân; chương 3 pháp, phẩm Ananda, kinh Tà mạng đệ tử; chương 3 pháp, phẩm Ananda, kinh Người họ Thích; chương 3 pháp, phẩm Ananda, kinh Vị lõa thể; chương 4 pháp, phẩm Các căn, kinh Thối đọa; chương 4 pháp, phẩm Các căn, kinh Tỳ-kheo-ni; chương 4 pháp, phẩm Đại hành, kinh Gắn liền cột chặt; chương 4 pháp, phẩm Tư tâm sở, kinh Kotthita; chương 4 pháp, phẩm Tư tâm sở, kinh Upavana; chương 4 pháp, kinh Niết-bàn; chương 4 pháp, Đại phẩm, kinh Các vị Sapuga; chương 5 pháp, phẩm Năm phần, kinh Giải thoát xứ; chương 6 pháp, phẩm Dhammika, kinh Mahacunda; chương 9 pháp, phẩm Chánh giác, kinh Tôn giả Nandaka; chương 9 pháp, phẩm Chánh giác, kinh Cần phải thân cận; chương 9 pháp, Đại phẩm, kinh Niết-bàn; chương 10 pháp, phẩm Lớn, kinh Những câu hỏi lớn (2); chương 10 pháp, phẩm Tâm của mình, kinh Tổn giảm; chương 10 pháp, phẩm Song đôi, kinh Tại Nalakapàna (1); chương 10 pháp, phẩm Trưởng lão, kinh Nói lên chánh trí; chương 10 pháp, phẩm Trưởng lão, kinh Khoe khoang; chương 10 pháp, phẩm Trưởng lão, kinh Câu hỏi về chánh trí.

Kinh Tương Ưng Bộ có 16 kinh.

Bao gồm: tập 1, chương 1, Tương ưng chư thiên, phẩm Quần tiên, kinh Lòng tin; tập 1, chương 1, Tương ưng chư thiên, phẩm Quần tiên, kinh Tụ hội; tập 1, chương 1, Tương ưng chư thiên, phẩm Quần tiên, kinh Miếng đá vụn ; tập 1, chương 1, Tương ưng chư thiên, phẩm Quần tiên, kinh Con gái của Pajjunna; tập 1, chương 1, Tương ưng thiên tử, phẩm Các ngoại đạo, kinh Jantu; tập 1, chương 9, Tương ưng rừng, kinh Viễn ly; tập 1, chương 9, Tương ưng rừng, kinh Ananda; tập 1, chương 9, Tương ưng rừng, kinh Sen hồng hay sen trắng; tập 1, chương 10, Tương ưng Dạ-xoa, kinh Sukka; tập 3, chương 1, Tương ưng uẩn, phần a, năm mươi kinh căn bản, phẩm Nakulapita, kinh Nakulapita; tập 3, chương 1, Tương ưng uẩn, phần a, năm mươi kinh căn bản, phẩm Nakulapita, kinh Hàliddikàni; tập 3, chương 1, Tương ưng uẩn, phần e, phẩm Trưởng lão, kinh Khemaka; tập 4, chương 1, Tương ưng sáu xứ, phần g, phẩm Rắn độc, kinh Dục lậu; tập 4, chương một, Tương ưng sáu xứ, phần b, phần 2, năm mươi kinh thứ hai, Phẩm thế giới dục công đức, kinh Lohicca; tập 4, chương 1, Tương ưng sáu xứ, phần b, phần 2, năm mươi kinh thứ hai, phẩm Thế giới dục công đức, kinh Verahaccàni; tập 4, chương 4, Tương ưng Jambukhàdaka, kinh Nibbana.

Như vậy, qua khảo sát sơ bộ, hiện có 76 kinh phi Phật thuyết trong bốn bộ Nikaya. Thực ra, số lượng kinh phi Phật thuyết trong bốn bộ Nikaya còn gấp nhiều lần như thế. Vì lẽ, do tính chất đặc thù và số lượng phong phú của hai bộ kinh Tăng Chi và Tương Ưng, nên chúng tôi chỉ khảo sát hai bộ kinh này mang tính chọn điểm, trên một số khu vực hạn định.

2. VỀ TÁC GIẢ, BỐI CẢNH XUẤT HIỆN, TÍNH CHẤT VÀ NIÊN ĐẠI

Thành phần tác giả của những kinh văn phi Phật thuyết rất phong phú, đa dạng, bao gồm các Đại đệ tử của Đức Phật cho đến các vị chư Thiên, quốc vương và ngay cả hàng Bà-la-môn ngộ đạo. Có thể điểm qua một số tôn danh như: Tôn giả Kumàra Kassapa³, Tôn giả Sariputta⁴, Tôn giả Maha Moggallana⁵, Tôn giả Ananda⁶, Tôn giả Maha Kaccana⁷, Tôn giả Anuruddha⁸, Tôn giả Bakkula⁹, Tôn giả Nandaka¹⁰, Tôn giả Ratthapala¹¹, Tôn giả Udena¹², Tỳ-kheo-ni Dhammadinna¹³, Tỳ-kheo-ni Sukka¹⁴, Tỳ-kheo-ni Kajangalà¹⁵, Đại vương Vessavana¹⁶, Vua Pasenadi¹⁷, Bà-la-môn Bhrahmayu¹⁸ và đông đảo chư Thiên¹⁹.

Về bối cảnh xuất hiện những bài kinh do đệ tử Phật tuyên thuyết cũng rất đặc thù.

Thứ nhất, đôi khi Đức Phật có vấn đề về sức khỏe mà cụ thể là bị đau lưng nên đã chỉ định các đệ tử thay Ngài thuyết giảng²⁰.

Thứ hai, có lúc vì thấy Như Lai không khỏe nên các đệ tử đã chủ động thay Ngài thuyết giảng cho người cầu pháp²¹.

Thứ ba, các vị Thánh đệ tử trên bước đường du hóa, do yêu cầu của tha nhân nên đã tùy nghi thuyết giảng²².

Thứ tư, Đức Phật chỉ dạy những điểm căn bản, vắn tắt, và sau đó có một vị Thánh đệ tử mở rộng ý nghĩa này ra²³.

Thứ năm, trong một số trường hợp đặc biệt, có những vị đệ tử tự thuật lại nguyên nhân mình đến với Đạo, hoặc tôn vinh Đức Phật, hoặc cống hiến những giải pháp nhằm hộ trì Tam bảo. Những sự kiện đó chuyên chở chất liệu phạm hạnh, đem đến mục tiêu giải thoát cho nhiều người, nên cũng được xác lập như những bản kinh²⁴.

Trong những trường hợp vừa nêu, có những bản kinh sau khi các đệ tử tuyên thuyết, thì được Đức Phật ấn chứng và đôi lúc không có được sự ấn chứng cần thiết này. Ở đây, có một đặc điểm dễ nhận thấy, đó là những bản kinh thuộc dạng này, phần lớn là sự trùng tuyên, hoặc mở rộng, giải nghĩa những giáo lý căn bản như Duyên sinh, Vô thường, Vô ngã, Tứ đế… mà Đức Phật đã giảng dạy trước đó. Đây là thuộc tính quan trọng của những bộ kinh này. Nói rõ hơn, mặc dù mang danh là những bộ kinh do đệ tử Đức Phật tuyên thuyết, thế nhưng phần lớn chỉ là sự quảng diễn những giáo nghĩa căn bản, mà Đức Phật là người đầu tiên đã phát kiến ra.

Xét về thời điểm xuất hiện, thì phần lớn những kinh văn phi Phật thuyết ra đời trong khi Đức Phật còn tại thế. Tuy nhiên, theo khảo sát của chúng tôi, thì ít nhất có bốn bản kinh ra đời trong bối cảnh đặc biệt. Đó là những trường hợp, mặc dù Đức Phật đã nhập Niết-bàn, nhưng các đệ tử của Ngài vẫn còn độc lập thuyết kinh. Đó là bài kinh Subha, số 10, thuộc tập 1 trong kinh Trường Bộ, do Tôn giả Ananda tuyên thuyết. Ba bài kinh còn lại đều nằm trong kinh Trung Bộ. Đó là kinh Madhura, số 84 do Tôn giả Maha Kaccana thuyết giảng, kinh Ghotamukha, số 94, do Tôn giả Udena thuyết giảng và cuối cùng là kinh Gopaka Moggallana, số 108 do Tôn giả Ananda thuyết giảng.

Từ sự kiện này cho thấy, mặc dù Đức Phật đã diệt độ, nhưng các đệ tử của Ngài có đủ năng lực tuệ giác, vẫn có thẩm quyền thuyết giảng kinh điển. Theo chúng tôi, đây là một trong những cơ sở làm tiền đề để các bộ kinh điển thuộc hệ Đại thừa xuất hiện về sau.

3. KẾT LUẬN

Từ khảo sát bước đầu cho thấy, Kinh tạng Nikaya không chỉ lưu lại những bài kinh do chính Đức Phật tuyên thuyết, mà còn bao hàm nhiều bài kinh được thuyết giảng bởi những đệ tử của Ngài. Mặc dù thể loại này chiếm một số lượng khá khiêm tốn như khảo sát đã chỉ ra, nhưng qua đó đã cho thấy, tạng kinh Nikaya cũng còn chứa đựng nhiều vấn đề cần phải khảo cứu, mà cụ thể là đối với những bản kinh không phải do chính Đức Phật tuyên thuyết.

Trên một phương diện khác, cần phải thấy rằng, chân lý mà Đức Phật thân chứng không hẳn chỉ gói gọn trong Ba tạng kinh điển Nikaya. Chiêm nghiệm sâu thêm lời dạy của Đức Phật, khi Ngài so sánh những điều mà Ngài đã thắng tri thì nhiều vô số như lá trong rừng, còn những điều mà Ngài đã dạy thì ít ỏi như lá trong tay²⁵. Ẩn dụ này đồng thời chuyên chở một thông điệp quan trọng, gián tiếp cho phép các vị Thánh đệ tử đầy đủ năng lực tuệ giác, có thể triển khai và chỉ bày chân lý.

Từ bốn bài kinh do những cao đệ của Đức Phật thuyết giảng sau khi Ngài viên tịch, được phát hiện từ việc khảo sát²⁶, đã mở ra một hướng lý giải về những tồn nghi, xoay quanh những bộ kinh có niên đại xuất hiện khá muộn, trong dòng chảy của các kinh văn thuộc hệ phát triển, Đại thừa.

Ở đây, mặc dù có những bản kinh xuất hiện sau khi Đức Phật nhập diệt, do các vị Thánh đệ tử tuyên thuyết, nhưng khoan vội quy kết cho rằng, nội dung của chúng trái ngược với tôn chỉ căn bản của Đức Thế Tôn. Với tinh thần đó, người học Phật cần có một thái độ tỉnh táo, trân trọng và cân nhắc, trong khi tiếp cận với tư liệu kinh văn của các truyền thống Phật giáo.

Được học kinh, hiểu kinh và tin kinh là diễm phúc đối với bất kỳ ai khi phát nguyện dấn thân học Phật.

NHỮNG LỜI DẠY NGHIÊM KHẮC CỦA ĐỨC PHẬT

Chư Tỷ-kheo, có năm loại ngôn ngữ mà các ngươi có thể dùng khi nói với các người khác: Đúng thời hay phi thời, chơn thực hay không chơn thực, nhu nhuyến hay thô bạo, có lợi ích hay không lợi ích, với từ tâm hay với sân tâm¹ .

Sau khi chứng ngộ Chánh giác, Đức Phật đã từng có ý nghĩ là sẽ nhập Vô dư Niết-bàn. Vì Ngài thấy rằng, giáo lý vừa thân chứng chỉ có người trí mới hiểu thấu. Còn quần chúng này thì ưa ái dục², nên khó có thể nhận hiểu đầy đủ được. Từ sự cầu thỉnh của Phạm Thiên và trên hết là sự quán sát căn cơ của chúng sanh trong thế gian, nên Ngài nhận ra có hạng lợi căn độn căn, có hạng tánh thuận tánh nghịch, có hạng dễ dạy khó dạy³. Và do vậy, Đức Phật đã quyết định chuyển vận bánh xe Pháp bằng nhiều phương thức đặc thù, tương ứng với từng hạng, loại đối tượng.

Với những đối tượng lợi căn, dễ dạy, Ngài đã có những cách thức giáo hóa thấm đẫm tính nhân văn. Thân hành và ngôn ngữ của Đức Phật đối với những đối tượng này bao giờ cũng từ mục, hòa ái. Chính vì vậy nên kinh điển thường ghi lại rằng, lời nói của Đức Phật đầy đủ tám đức tính tốt đẹp, gọi là Phạm âm⁴. Trong khi đó, với những chúng sanh cang cường, khó dạy, thì phương cách thuyết giáo thông thường không thể tác động đến tâm tư của họ. Và do vậy, nhằm chuyển hóa những đối tượng đặc thù này, Đức Phật thỉnh thoảng đã vận dụng một dạng thức ngôn ngữ mạnh mẽ, những ẩn dụ đặc thù mà kinh văn thường mô tả là lông tóc dựng ngược ở nghĩa cụ thể.

Từ sự khảo sát các dạng thức ngôn ngữ cứng rắn, mà ở đây tạm quy ước là thô ngữ trong kinh điển, người viết cố gắng lý giải tại sao Đức Phật vận dụng dạng thức ngôn ngữ này, và mở ra một vài liên hệ trong thực tiễn phát triển của Phật giáo.

1. TÍNH CHẤT VÀ NGỮ CẢNH

Đức Phật là bậc vắng bóng hoàn toàn tự ngã; mọi công hạnh, ngôn hành của Ngài đều phát xuất từ đồng thể đại bi tâm. Mặc dù nói lời khó nghe nhưng tận trong sâu thẳm của Đức Phật, là lòng thương yêu chúng sanh không hạn lượng. Đó là lý do tạo nên sự khác biệt giữa thô ngữ của Đức Phật và ác khẩu của chúng sanh.

Thô ngữ là những dạng thức ngôn ngữ đặc thù hoặc ấn dụ sinh động, có tác động mạnh mẽ tới một đối tượng hoặc một nhóm đối tượng cụ thể nào đó. Do vậy, thô ngữ có tính chất trực tiếp, mang tính khu biệt trên một vài đối tượng cụ thể và được thể hiện trong một phạm vi hẹp. Nói rõ hơn, thô ngữ xuất hiện trong kinh điển bao giờ cũng gắn liền với một ngữ cảnh. Nếu tách rời thô ngữ ra khỏi ngữ cảnh thì sẽ hiểu sai lời Phật dạy trong kinh điển.

Đơn cử một trường hợp, khi Đức Phật đưa ra hình ảnh một con trùng phẩn, ăn phân, đầy những phân, tràn ngập những phân, và trước mặt có một đống phân lớn⁵. Và sau đó Đức Phật liên hệ: Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, ở đây, có Tỷ-kheo bị lợi đắc, cung kính, danh vọng chi phối…⁶. Trong vấn đề này, Đức Phật đã dùng ẩn dụ táo bạo để minh họa cho trường hợp Đề-bà-đạt-đa được vua A-xà-thế trọng vọng và cung phụng mọi nhu cầu của đời sống. Có thể tìm thấy toàn văn câu chuyện sau đoạn kinh vừa dẫn ở trên khoảng 12 trang⁷. Theo kinh văn, mỗi ngày vua A-xà-thế cung phụng Đề-bà-đạt-đa và nhóm Tỳ-kheo theo ông ta năm trăm cỗ xe chở đầy thức ăn cao sang, và đằng sau sự kiện đó ẩn chứa nhiều mưu mô, toan tính. Kinh Tiểu Bộ cùng đề cập rất chi tiết về sự kiện này⁸.

Căn cứ vào lịch sử kinh điển cho thấy, mối quan hệ, liên minh giữa vua A-xà-thế và Đề-bà-đạt-đa thực chất là liên minh ma quỷ. Một bên là giết cha nhằm thỏa chí làm vua và một bên gây chia rẽ Tăng đoàn, mưu hại Phật nhằm lãnh đạo Tăng-già. Sự hỗ trợ vật thực của vua A-xà-thế đối với Đề-bà-đạt-đa dựa trên những dự toán đầy đen tối. Xét về phương diện tội lỗi, thì việc giết cha và hại Phật nằm trong năm tội rất nặng (Ngũ nghịch tội). Chính vì vậy hình ảnh trùng phẩn, ăn phân là thô ngữ không hề quá đáng được dùng trong trường hợp này, nhằm minh họa chỉ riêng cho trường hợp Đề-bà-đạt-đa và những tùy thuộc của ông ta. Đây là ẩn dụ mạnh mẽ và cần phải cân nhắc khi sử dụng ẩn dụ này, trong những trường hợp liên hệ đến số đông Tăng chúng.

Một trường hợp khác, có một nhà đại phú ở thành Rājagaha làm một cái bát từ khúc gỗ đàn hương, rất quý. Ông treo cái bát lên cây nêu cao và thưởng cho bất kỳ ai có khả năng đoạt lấy, bằng năng lực thần thông của chính họ. Hầu hết các đại diện tôn giáo thời bấy giờ như Makkhali Gosāla, Ajita Kesakambala, Pakudha Kaccāyana, Sañjaya Belaṭṭhaputta, Nigantha Nātaputta đều tham gia và mong mỏi đoạt lấy kỳ vật đó. Trước tình hình đó, được sự khích lệ của nhiều người, Đại đức Pindola Bhāradvāja đã vận dụng thần thông bay lên hư không đoạt lấy cái bát. Cả kinh thành Rājagaha cảm phục về tài năng của đệ tử Đức Phật và tung hô Đại đức rất náo nhiệt, ồn ào. Biết chuyện, Đức Phật đã gọi Đại đức Pindola Bhāradvāja và nghiêm khắc huấn thị: Giống như người đàn bà cho xem chỗ kín vì mục đích của những đồng xu tầm thường; này Bhāradvāja, tương tợ như thế vì mục đích cái bình bát gỗ tầm thường, pháp thượng nhân tức là sự kỳ diệu của phép thần thông đã bị ngươi để lộ ra trước hàng tại gia⁹. Tuy không có mặt trong không gian và thời điểm đó, nhưng ta có thể cảm nhận được khuôn mặt đỏ bừng vì xấu hổ của Đại đức Pindola Bhāradvāja!

Giáo huấn đặc biệt này chỉ dành cho các đệ tử Phật có khả năng kỳ đặc như các pháp thần thông. Qua đó cho thấy, Đức Phật không tán thành việc triển khai năng lực thần thông nhằm thể hiện tự ngã, mưu cầu tài vật cũng như nhiếp phục ngoại đạo. Và từ đây có thể thấy, trong vô số các đệ tử Phật nhiều vị có thần thông, nhưng ngoài Tôn giả Mục-kiền-liên, thì kinh điển ghi nhận rất ít những trường hợp tương tự như Tôn giả Pindola Bhāradvāja.

2. VẬN DỤNG THÔ NGỮ PHẢI TÙY ĐỐI TƯỢNG

Chỉ trong những trường hợp đặc biệt cần thiết và hiểu rõ đối tượng, Đức Phật mới sử dụng thô ngữ. Câu chuyện về Tỳ-kheo Vakkali tiêu biểu cho trường hợp này¹⁰.

Theo tự thuật được ghi lại trong Trưởng lão Tăng kệ, Tỳ-kheo Vakkali siêng năng tham dự tất cả những thời pháp mà Đức Thế Tôn giảng dạy. Trong khi các Tỳ-kheo khác chuyên tâm lắng nghe lời dạy của Đức Phật thì Vakkali chỉ mê say nhìn ngắm dung nhan của Đức Thế Tôn. Biết rõ tâm tư không thanh tịnh của vị Tỳ-kheo trẻ tuổi này, Đức Phật đã từng bước nhẹ nhàng khuyên bảo nhưng Vakkali vẫn chứng nào tật đó. Do vậy, bậc Đạo Sư nghĩ rằng: Tỷ-kheo này, nếu không được xúc động mạnh, sẽ không thức tỉnh, nên đến thời điểm thích hợp là ngày cuối cùng của an cư mùa mưa, Ngài kêu Vakkali đến bảo: Này Vakkali, hãy đi đi!

Với Vakkali, hình ảnh Đức Phật bao giờ cũng chiếm ngự trong tâm với tình yêu thương tục lụy và sự kính trọng vô bờ. Tự dưng bị Đức Phật trách mắng nặng lời và đồng thời còn ra lệnh đuổi ra khỏi giáo đoàn ngay tức khắc, là điều vượt quá sức chịu đựng của một Tỳ-kheo nặng nghiệp như Vakkali. Do vậy, Vakkali quyết định leo lên núi Linh Thứu tự tử, vì cuộc đời này còn có ý nghĩa gì nữa khi không được thân cận Đức Thế Tôn. Trong thời khắc nguy ngập đến tính mạng, Đức Phật đã xuất hiện đúng thời điểm và đã có những giáo huấn kịp thời, để rồi không lâu sau đó, Vakkali chứng quả A-la-hán.

Trong một trường hợp khác, khi giáo đoàn của Ngài ngày càng phát triển mạnh mẽ, đã có một bộ phận ngoại đạo xen lẫn vào, nhằm mưu cầu lợi dưỡng và không loại trừ có những âm mưu sâu kín khác. Bên cạnh đó, có một bộ phận người xuất gia nhưng vẫn còn tơ tưởng đến chuyện thế tục, và đã vi phạm nhiều điều khoản căn bản trong giới luật Phật chế. Trong các văn bản giới luật đã ghi nhận rất nhiều về những trường hợp này. Đó là những trường hợp theo ác pháp, sở hành bất tịnh, đáng nghi ngờ những hành vi che đậy, không phải Sa-môn, nhưng tự nhận là Sa-môn, không sống Phạm hạnh, nhưng tự nhận sống Phạm hạnh, nội tâm hôi hám, ứ đầy tham dục, tánh tình bất tịnh¹¹.

Nhằm chuyển hóa những đối tượng đặc biệt này, Đức Phật đã liên tục viện dẫn qua bảy ví dụ ấn tượng. Từ việc sử dụng các cặp hình ảnh tương phản như gần gũi người con gái da dẻ mịn màng hay chấp nhận tăng thương dưới sức nóng của ngọn lửa; hoặc việc thọ nhận sự trân trọng cúng dường và chấp nhận những hình phạt tàn khốc.. nhằm thức tỉnh những đối tượng vừa nêu. Trong suy niệm thường tình, thì việc gần gũi mỹ nữ là hạnh phúc, thế nhưng, theo minh giải của Đức Phật, việc bị đốt trên ngọn lửa thì thân xác tuy có khổ đau, nhưng khi thân hoại mạng chung sẽ không rơi vào đọa xứ. Nói rõ hơn, một khi bản thân còn nhiều bất cập về phẩm hạnh, thì không nên thọ nhận sự kính trọng, cúng dường.

Sau khi Đức Phật vận dụng bảy ví dụ cụ thể, minh họa cho sự nguy hại của tham dục, thì có khoảng sáu mươi vị Tỷ-kheo hộc máu nóng từ miệng, có khoảng sáu mươi Tỷ-kheo từ bỏ học pháp và hoàn tục, nghĩ rằng: "Khó làm thay, Thế Tôn! Thật khó làm thay, Thế Tôn!". Có khoảng sáu mươi Tỷ-kheo, với tâm được giải thoát, không chấp thủ các lậu hoặc¹². Kinh Mi Tiên vấn đáp¹³ đã có những lý giải xác đáng về trường hợp đặc biệt này.

Ở đây, việc hiểu rõ đối tượng là điều kiện quan trọng trong khi vận dụng thô ngữ. Việc sử dụng thô ngữ trong trường hợp này giống như thuốc chữa bệnh được sử dụng với liều cao. Bệnh sẽ lành với những cơ thể hấp thu được dược tính; và bệnh sẽ trở nặng, thậm chí suy nhược hoàn toàn, một khi cơ thể không còn khả năng chuyển hóa, hấp thu.