Biện Chính Phật Học — Tập I

3. VÀI NÉT VỀ NGỤY KINH VÀ THỬ LÝ GIẢI TẠI SAO BẢN NGỤY KINH PHẬT THUYẾT ĐƯỢC LƯU HÀNH LÂU DÀI VÀ SÂU RỘNG?

Vài nét về ngụy kinh

Thời ngài Đạo An (314-385), mặc dù số lượng kinh điển được phiên dịch chưa nhiều, thế nhưng những tác phẩm kinh điển nghi ngờ cũng là một vấn đề nan giải, được ngài quan tâm, theo sát. Theo thống kê của ngài Đạo An trong Tổng lý chúng kinh mục lục, đến thời ngài, đã có 30 quyển kinh điển mang dấu hiệu nghi ngờ nằm trong 26 bộ²⁴.

Thậm chí ngay từ thời Lương Võ Đế (464-549), vấn đề chế tác kinh điển Phật giáo đã là một thực trạng đáng báo động, được chính thức ghi nhận trong bản văn sám hối hiện khá phổ biến tại Việt Nam: Từ bi tam-muội Thủy sám²⁵. Vào thời nhà Đường, ngài Trí Thăng (658-740) đã soạn bộ kinh lục mang tên Khai nguyên thích giáo lục, gồm 20 quyển. Theo thống kê từ bộ kinh lục này, số lượng kinh điển nghi hoặc và ngụy vọng rất lớn, bao gồm 1.074 quyển, nằm trong 406 bộ²⁶.

Ở đây, nguyên do vì sao để phát sinh một lượng lớn kinh điển nghi hoặc và ngụy vọng (chữ dùng trong Khai nguyên thích giáo lục) xuất hiện? Theo chúng tôi, kinh điển nghi, ngụy sở dĩ xuất hiện từ những lý do sau:

Thứ nhất, người xưa không phân định rạch ròi giữa kinh, luật và luận. Đơn cử như Sa-di thập giới kinh, vốn là một tác phẩm về luật, nhưng đưa vào Tạp kinh lục trong Xuất Tam tạng ký tập²⁷. Có những trước tác của người sau, nhưng do vô tình hay cố ý nên vẫn được xếp vào kinh.

Thứ hai, một vài trước tác kinh điển liên quan đến sự tác động của vua chúa. Đây là trường hợp của Võ Tắc Thiên khi chỉ đạo trước tác kinh Đại Vân vào niên hiệu Thiên Thọ năm thứ hai (691)²⁸. Đó cũng là trường hợp của Cao vương Quan Thế Âm kinh²⁹, liên quan đến Cao Hoan, con thứ hai của Văn Tuyên Đế³⁰.

Thứ ba, kinh điển của các tôn giáo khác đôi khi xen lẫn vào, do sơ suất hay có chủ ý. Đây cũng là trường hợp sai lầm của Phí Trường Phòng trong tác phẩm Lịch đại Tam bảo ký³¹, về bộ luận Tăng khư (僧佉論)³², một luận thư của triết phái Số luận (Samkhya), được ngài Trí Thăng chỉ ra trong tác phẩm Khai nguyên Thích giáo lục³³. Đó cũng là trường hợp cúng rượu, thịt mang ảnh hưởng nghi lễ của các tôn giáo khác, xuất hiện trong bản kinh La phược noa thuyết cứu liệu tiểu nhi tật bệnh³⁴,

Thứ tư, trước tác kinh điển nhằm bản địa hóa Phật giáo. Tư tưởng của Phật giáo tuy có những điểm chung mang tính toàn nhân loại, nhưng vẫn có những giá trị riêng có, đặc thù. Hai trong những quan điểm tạo nên sự xung đột âm ỉ và lâu dài giữa Phật giáo đối với hệ tư tưởng bản địa Trung Quốc, đó là vấn đề Hiếu và Kính.

Chỉ xét riêng vấn đề thể hiện sự cung kính đối với quân vương, đã tạo nên một cuộc tranh luận lớn giữa Phật giáo và đại diện chính quyền phong kiến Trung Quốc trong một thời gian dài, mà toàn bộ nội dung được thu lục thành một tác phẩm gồm sáu tập trong Đại tạng kinh, mang tên Tập Sa-môn bất ưng bái tục đẳng sự³⁵. Riêng về vấn đề hiếu đạo, dẫu rằng Phật giáo vẫn xem hạnh hiếu là một trong những đức hạnh cao tột, tuy nhiên cách thức báo hiếu của Phật giáo có những chuẩn mực khác hẳn Nho gia. Do vậy, sự ra đời của bản kinh Phật thuyết dường như là một nỗ lực mang tính chủ kiến của giới sĩ phu, nhằm tác động về hai chuẩn mực đạo đức Hiếu và Kính theo khuôn mẫu Nho gia Trung Quốc. Theo Hajime Nakamura, bản kinh này được soạn thảo tại Trung Quốc nhằm tùy thuận quy chuẩn hiếu hạnh của Nho giáo³⁶. Với Giáo sư Shimizu Masaaki, thì bản kinh này khá phổ biến trong những quốc gia chịu sự ảnh hưởng của Nho giáo³⁷.

Nếu tạm ước định kinh điển Phật giáo chính thức có mặt tại Trung Quốc vào những năm đầu thế kỷ, thì chỉ với khoảng thời gian tám trăm năm, nhưng đã có một lượng lớn kinh điển ngụy tạo xuất hiện như bản thống kê của ngài Trí Thăng đã chỉ ra. Đây quả là một thách thức, một trở lực không nhỏ trong việc bảo toàn tính chân thực của kinh điển Phật giáo. Và cũng từ đây, đã phần nào hé lộ chủ kiến của giới sĩ phu, hoặc thậm chí là chủ ý của triều đình phong kiến Trung Quốc, trong việc quảng bá nhiều bản ngụy kinh ra những nước có sử dụng ngôn ngữ chữ Hán, trong đó có cả Việt Nam.

Thử lý giải nguyên nhân bản kinh Phật thuyết được quảng bố ở Việt Nam

Trước hết, về vấn đề niên đại. Bản nhà Nguyễn được xác định in vào năm 1847, bản Trịnh-Nguyễn in vào đầu thế kỷ XVIII³⁸. Riêng đối với bản Trịnh-Nguyễn, Giáo sư Shimizu Masaaki thuộc Đại học Osaka, Nhật Bản, sau khi tham khảo công trình nghiên cứu của Giáo sư Ogawa, cũng như đối chiếu về vấn đề chữ húy kỵ, cấu trúc của tác phẩm, so sánh các hình ảnh minh họa giữa ba bản Phật thuyết đại báo phụ mẫu ân trọng kinh của Nhật Bản, Hàn Quốc và Việt Nam; đã đi đến kết luận, bản Trịnh-Nguyễn được in trước thế kỷ XV³⁹. Gần đây, Tiến sĩ Trần Trọng Dương sau những phân tích, đối chiếu chuyên sâu về phương diện ngữ âm học lịch sử, đã nhận định rằng: dịch phẩm Phật thuyết đại báo phụ mẫu ân trọng kinh có lẽ được thực hiện trước đời Trần, với độ lùi thời gian tối thiểu từ 2-3 thế kỷ⁴⁰.

Như vậy, bản kinh Phật thuyết có nguồn gốc từ Trung Quốc, có niên đại xuất hiện tại Việt Nam vào khoảng thời nhà Lý (1009-1225), muộn nhất là đầu thời nhà Minh (1368). Nhận định này dựa trên cơ sở những công trình cứu từ bản chép tay Đôn Hoàng, bản Đại Túc, bản Hàn Quốc, bản Phật thuyết, niên đại của Thiền sư Viên Thái và thời điểm nhà Minh xâm lược nước ta.

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, vào năm Ứng Thiên thứ 14 (1007), vua Lê Long Đĩnh đã sai em mình là Minh Xưởng và Chưởng thư ký là Hoàng Thành Nhã sang Tống xin kinh Đại tạng. Năm Cảnh Thụy thứ 2 (1009), Minh Xưởng chính thức thỉnh kinh Đại tạng đem về⁴¹. Vào năm Thuận Thiên thứ 9 (1018), vua Lý Công Uẩn đã sai Viên ngoại lang Nguyễn Đạo Thanh và Phạm Hạc sang nước Tống xin kinh Tam tạng⁴². Vào năm Thiên Thành Thứ 7 (1034), vua Tống lại ban kinh Đại tạng⁴³. Như vậy, sự giao lưu kinh điển giữa Việt Nam và Trung Quốc đã có sự khởi đầu từ rất sớm. Đây là ba cột mốc niên đại quan trọng, đánh dấu sự mở đầu và quá trình tác động lâu dài của hệ thống kinh văn chữ Hán đối với đất nước Việt Nam, trong đó có cả bản kinh Phật thuyết.

Ở đây, sở dĩ bản kinh Phật thuyết xuất hiện và lưu hành rộng rãi tại Việt Nam, theo chúng tôi là do hội tụ những yếu tố sau.

Thứ nhất, bản Phật thuyết được gắn với tên tuổi của một bậc dịch giả nổi tiếng là ngài Cưu-ma-la-thập. Đây là một cách thức gán ép tên tuổi có sự cân nhắc và toan tính. Vì lẽ, tên của ngài Cưu-ma-la-thập đã gắn liền với nhiều dịch phẩm kinh điển quen thuộc, đã đi vào lòng người Việt Nam như kinh A Di Đà, kinh Duy Ma Cật, kinh Pháp Hoa… Do đó, khi thấy kinh Phật thuyết do ngài Cưu-ma-la-thập dịch, thì dễ dàng tạo nên một sự tin tưởng tuyệt đối, đối với nhiều giới và nhiều người.

Thứ hai, bản kinh Phật thuyết áp dụng một kỹ thuật quảng bố, khuếch trương mang tính kinh điển. Theo kinh Phật thuyết, nếu ai muốn báo đáp công ơn cha mẹ thì phải in ấn và quảng bố kinh này. Không những thế, kinh Phật thuyết còn đặc biệt nhấn mạnh, nếu như ai phát tâm in một cuốn kinh thì sẽ thấy được một vị Phật, in mười ngàn cuốn kinh thì sẽ thấy được mười ngàn Đức Phật. Mãi đến ngày hôm nay, kỹ thuật quảng bố này vẫn còn tác dụng, không những tại Việt Nam mà còn ở những quốc gia có sử dụng ngôn ngữ chữ Hán.

Thứ ba, chính sách đồng hóa của nhà Minh. Năm 1385, nhà Minh yêu cầu nhà Trần cung cấp 20 Tăng nhân⁴⁴, năm 1395, nhà Minh yêu cầu cung cấp thêm một lần nữa⁴⁵, và sau đó trao trả toàn bộ số Tăng nhân này về nước vào năm 1403⁴⁶. Từ năm Giáp Ngọ (1414) nhà Minh bắt đầu chính sách cai trị nước ta, cấm con trai, con gái không được cắt tóc, phụ nữ mặc áo ngắn, quần dài, đồng hóa theo phong tục phương Bắc⁴⁷. Năm Mậu Tuất (1418), mùa thu tháng 7, nhà Minh sai hành nhân Hạ Thanh, tiến sĩ Hạ Thì sang thu lấy các loại kinh sách ghi chép về sự tích xưa nay của nước ta⁴⁸. Năm Kỷ Hợi (1419), nhà Minh sai giám sinh Đường Nghĩa sang ban các sách Ngũ kinh, Tứ thư, Tính lý Đại toàn, Vi thiện âm chất, Hiếu thuận sự thực, cho Nho học các phủ châu, huyện. Sai Tăng học truyền giảng kinh Phật tại Tăng Đạo ty⁴⁹. Có một sự kiện đáng chú ý ở thời kỳ này, đó là Thiền sư Viên Thái (1400-1460?) đã dịch Đại báo phụ mẫu ân trọng kinh và Phật thuyết báo phụ mẫu ân trọng kinh⁵⁰. Điều này xác định, hai bản kinh vừa nêu đã xuất hiện tại nước ta trong thời kỳ nhà Minh.

Ngoài ba lý do để bản kinh Phật thuyết được quảng bố và lưu hành rộng rãi vừa nêu, thì sự đồng tình và ủng hộ của chính quyền phong kiến ở mọi thời kỳ là một trong những yếu tố quan trọng, nhằm đảm bảo tính ổn định của văn bản, dù được sao chép và in ấn trong nhiều giai đoạn khác nhau.

4. NHẬN ĐỊNH VÀ KHUYẾN NGHỊ

Khách quan mà nhìn nhận, bản kinh Phật thuyết đại báo phụ mẫu ân trọng đạt đến sự thành công nhất định trong việc đề cao hiếu đạo. Do mang ảnh hưởng của dòng văn học ', nên⁵¹ bản kinh này đã tạo ra một sự rung cảm sâu sắc, lay động lòng người. Đây là một trong những thành công của dòng văn học Biến văn Trung Quốc, đã góp phần làm nên nhiều tác phẩm văn hiến của Phật giáo, trong đó có cả bản kinh Phật thuyết.

Mặc dù đã hình thành và tồn tại trên 500 năm, thế nhưng thực chất bản kinh Phật thuyết đại báo phụ mẫu ân trọng là một bản kinh được ngụy tạo tại Trung Quốc. Đây là một sự thực mà chúng tôi đã chỉ ra trong những phân tích và đối khảo ở trên. Dẫu rằng bản kinh này đã quen thuộc với Phật tử Việt Nam, nhưng một khi đã xác định, đó không phải là kinh văn do Đức Phật thuyết; thì các bậc tôn túc Phật giáo Việt Nam cần thẩm sát, và đưa ra những giải pháp tháo gỡ phù hợp về bản kinh ngụy tạo này.

Thực sự, ngay từ thời nhà Minh, một trong những đại diện tiêu biểu của Phật giáo Trung Quốc là ngài Liên Trì (1535-1615), đã phát hiện điều này và thể hiện trong tác phẩm Trúc⁵² song tùy bút? lời của ngài thay cho lời kết của chuyên khảo.

Có hai kinh ngụy đề là Phụ mẫu ân trọng kinh, trong đó không hoàn toàn giống nhau nhưng đều giả danh các vị dịch sư thời xưa. Hai người bạn ta, mỗi người khắc ván in một kinh. Hai bạn đó đều là các bậc hiền sĩ, trung hiếu thuần chính, thấy các sách nay khuyến hiếu mà chẳng xét đến tính chất ngụy tạo của chúng. Có người nói: "Chỉ lấy nội dung đủ đề khuyến hiểu của các sách đó mà thôi, dường như chăng cần phân biệt chúng là thật hay giả". Ta nói: "Ông chỉ biết đến một cái lợi mà chẳng biết đến hai cái hại. Một cái lợi thì đúng như ông nói, khuyên người ta thực hành hiểu đạo, há chẳng phải là việc tốt sao? Cho nên nói là một điều lợi. Còn hai cái hại là những gì? Một là những người vốn chẳng tin Phật, thấy các sách đó thì càng thêm phỉ báng: "Lời Phật thô kệch, quê mùa như vậy, đã biết các kinh khác thế nào". Rồi coi chúng ngang với các pháp bảo vô thượng rất sâu trong Đại tạng. Làm cho tội lỗi của họ càng nặng. Đó là một cái hại. Hai là người vốn tin Phật chỉ có tín tâm, chưa từng đọc rộng nội điển, thấy những lời lẽ thô kệch, quê mùa đó, cũng lại sinh ra nghi ngờ, vì vậy mà cho rằng những kẻ báng Phật chưa hẳn là sai trái, do đó đã khuấy động hoặc chướng đối với họ. Đó là hai. Thế là hại nhiều mà lợi ít. Huống hồ khuyến hiếu tự có Đại phương tiện báo ân kinh cùng Vu lan kinh, biết bao nhiêu thứ thật sự do Phật thuyết lưu thông ở thế gian, cần gì phải dùng thứ ngụy tạo đó!"⁵³.

KINH VU LAN - KHẢO VỀ NGUỒN GỐC HÁN TẠNG VÀ NIKĀYA

Chớ có chấp trước địa phương ngữ, chớ có đi quá xa ngôn ngữ thường dùng¹.

Nếu tính từ thời điểm vua Lương Vũ Đế tổ chức trai hội Vu lan ở chùa Đông Thái vào năm Đại Đồng thứ tư (538)², thì lễ hội Vu lan của Phật giáo Bắc truyền đã có lịch sử hình thành gần 1.500 năm. Với chiều dài lịch sử đó, đã khẳng định những cống hiến riêng có của lễ hội này, trong tiến trình phát triển văn hóa của nhân loại nói chung và của Phật giáo nói riêng.

Tuy nhiên, không phải mọi sự kiện có bề dày lịch sử đều gần với chân lý của số đông, cho dù đó là một sự kiện lễ hội đậm chất nhân văn như lễ Vu lan. Do vậy, nên đôi khi trong một số diễn đàn Phật học đã xuất hiện những hoài nghi về xuất xứ, cũng như băn khoăn về tính chân thực của kinh Vu Lan.

Xuất phát từ những hoài nghi và trăn trở đó, đã thôi thúc chúng tôi thực hiện việc khảo chứng về nguồn gốc cũng như quá trình hình thành kinh Vu Lan, qua các nguồn kinh điển Hán tạng và tư liệu Nikāya. Đó chính là mục tiêu chủ yếu của bài khảo luận này.

1. KHÁI LƯỢC VỀ CÁC TRUYỀN BẢN KINH VU LAN

Trong kho tàng kinh điển tiếng Việt, kinh Vu Lan hiện được nhiều người phiên dịch. Trong số những dịch phẩm tiếng Việt đầu tiên có thể kể đến là kinh Vu Lan bồn diễn nghĩa, in vào năm 1962, không rõ dịch giả. Kinh Vu Lan bồn do Hòa thượng Trí Quang dịch, Nhà in Sen Vàng ấn hành tại Sài Gòn vào năm 1971, ngoài ra còn có nhiều dịch giả cùng tham gia phiên dịch bản kinh này. Về cơ bản, các bản dịch tiếng Việt đều dựa trên bản kinh mang tên Phật thuyết Vu Lan bồn kinh do ngài Đôn Hoàng Bô-tát Trúc Pháp Hộ (226-303)³ phiên dịch từ Phạn sang Hán⁴.

Theo thống kê của ngài Tăng Hựu (445-518) trong Xuất Tam tạng ký tập, quyền 2, trong danh mục 154 bộ kinh do ngài Trúc Pháp Hộ phiên dịch thì không có kinh Vu Lan⁵. Không những vậy, ngài Tăng Hựu cũng phát hiện một bản kinh mang tên Vu Lan nhưng không rõ dịch giả, nên đã đưa vào mục Tân tập tục soạn thất dịch tạp kinh lục⁶. Xuất Tam tạng ký tập là một trong những bộ kinh lục đầu tiên hiện còn, được học giới đánh giá cao về phương diện tư liệu. Xét về khoảng cách niên đại giữa ngài Trúc Pháp Hộ và thời điểm biên soạn tác phẩm Xuất Tam tạng ký tập cũng khá gần nhau⁷. Do vậy, sự ghi nhận của ngài Tăng Hựu cũng là một trong những lưu ý quan trọng về nguồn gốc bản kinh Vu Lan.

Có thể nói, người đầu tiên ghi nhận kinh Vu Lan do ngài Đàm-ma-la-sát (Trúc Pháp Hộ - nv) phiên dịch, chính là học giả phiên kinh Phí Trường Phòng. Theo Lịch đại Tam bảo ký, quyền 6, trong 210 bộ kinh do Trúc Pháp Hộ phiên dịch, có bản kinh Vu Lan (孟蘭經)⁸. Phí Trường Phòng là tác giả bộ kinh lục Lịch đại Tam bảo ký, thống kê danh mục kinh điển, kể từ khi Phật giáo có mặt tại Trung Hoa cho đến những năm cuối của niên hiệu Khai Hoàng ở thời nhà Tùy⁹. Tác phẩm này, ngoài phương diện đóng góp tích cực trong việc thống kê, sắp xếp lại kinh điển sau đại pháp nạn của Chu Vũ Đế¹⁰, thì còn có những hạn chế nhất định. Theo ngài Trí Thăng trong Khai nguyên Thích giáo lục, quyển thứ mười, đã chỉ ra mười điều sai lầm của Phí Trường Phòng được thể hiện trong tác phẩm Lịch đại Tam bảo ký¹¹. Do vậy, có những tư liệu do Phí Trường Phòng ghi nhận, để đảm bảo tính khách quan thì cần nên phối kiểm từ các nguồn tư liệu khả tín khác.

Trong tác phẩm Kinh luật dị tướng, một tuyển tập kinh điển được tập thành dưới thời Lương Vũ Đế (tại vị từ 502-549), có một bản kinh Vu Lan. Khảo sát cho thấy, bản này tương tự như bản dịch của ngài Trúc Pháp Hộ, nhưng cô đọng hơn¹². Theo Khai nguyên Thích giáo lục, quyển 2, Vu Lan kinh cũng là tên gọi khác của Vu Lan bồn kinh. Trong tác phẩm Phật thuyết Vu Lan bồn kinh sớ, ngài Tông Mật (780-841) cho rằng, kinh Vu Lan có các bản dịch với những tên gọi khác nhau như, ở thời Tấn Vũ Đế, có pháp sư Đàm-ma-la-sát dịch Vu Lan bồn kinh, thời Huệ Đế, hai ngài Pháp Cự và Pháp Lập dịch Quán lạp kinh, thứ ba là Báo ân (phụng bồn - nv) kinh không rõ dịch giả¹³. Tác phẩm kinh lục Đại Đường nội điển lục, quyển 9 cũng cho rằng Vu Lan bồn kinh, Quán lạp kinh, Báo ân phụng bồn kinh, Tịnh độ Vu Lan bồn kinh¹⁴ đều giống nhau.

Trong bộ tự điển Phạn-Hán đầu tiên, tác phẩm Nhất thiết kinh âm nghĩa¹⁵ do ngài Huyền Ứng và Tuệ Lâm biên soạn, cũng đề cập đến kinh Vu Lan bồn thông qua việc giải thích những thuật ngữ có nguồn gốc từ Phạn ngữ như Uông dương (汪洋), Bát la hòa phạn (鉢羅和飯)¹⁶... được sử dụng trong bản kinh này. Bên cạnh đó, cũng có nhiều thuật ngữ Phạn-Hán từ bản kinh Bát Nê-hoàn hậu quán lạp như Thế hứa (貰許), Đạt sấn (達嚫)¹⁷, Khảo trị (栲治) được ghi lại trong Nhất thiết kinh âm nghĩa, quyển 44.

Từ những thông tin trên đã chứng minh rằng, đã có một Phạn bản kinh Vu Lan được lưu hành trong thời ngài Trúc Pháp Hộ, được nhiều dịch giả phiên dịch với những tên gọi khác nhau. Điều đáng chú ý, trong những dịch phẩm của ngài Trúc Pháp Hộ, có một bản kinh mang tên Bát Nê-hoàn hậu quán lạp¹⁸. Theo Khai nguyên Thích giáo lục, quyền 12, thì Bát Nê-hoàn hậu quán lạp chính là Quán lạp kinh. Và như đã phân tích, Quán lạp kinh chính là tên gọi khác của kinh Vu Lan.

Như vậy, sự kiện Phí Trường Phòng ghi nhận rằng, Trúc Pháp Hộ dịch kinh Vu Lan là thông tin xác thực, được phối kiểm từ nhiều nguồn tư liệu khác nhau.

2. MỐI LIÊN HỆ VÀ SỰ TIẾP BIẾN GIỮA KINH VU LAN VÀ MỤC-KIỀN-LIÊN MINH GIAN CỨU MẪU BIẾN VĂN

Ba bản kinh Vu Lan hiện còn trong ĐTKĐCTT như Bát Nê-hoàn hậu quán lạp¹⁹, Phật thuyết Vu Lan bồn kinh²⁰, Phật thuyết báo ân phụng bồn kinh²¹ đều không đề cập đến nhân thân của Tôn giả Mục-kiền-liên cũng như nguyên nhân vì sao mà mẹ của Tôn giả bị đọa địa ngục. Chính vì vậy, làm cho người đọc khó hình dung ra bối cảnh của vấn đề. Thế nên, đã có một tác phẩm đời sau mang tên Mục-kiền-liên minh gian cứu mẫu biến văn²², nhằm bổ sung những chi tiết quan trọng và cần thiết đó. Trong tác phẩm này, nội dung liên hệ đến đề tài nằm ở phần đầu, gọi tắt là Biến văn.

Xét về niên đại, kinh Vu Lan do ngài Trúc Pháp Hộ dịch vào khoảng cuối thế kỷ III đầu thế kỷ IV. Trong khi đó, niên đại của những tác phẩm Biến văn Đôn Hoàng nói chung và Mục-kiền-liên minh gian cứu mẫu biến văn nói riêng, được xác định vào khoảng từ thế kỷ V đến cuối thế kỷ X²³.

Theo Biến văn, Mục-kiền-liên khi còn ở tại gia tên là La-bốc (羅卜), rất thâm tín Tam bảo và kính trọng Đại thừa. Mẹ ngài tên là Thanh-đề. Nhân một lần chuẩn bị giao thương buôn bán xa, nên La-bốc đã dành một phần tiền bạc để lại, dặn mẹ rằng:

- Khi nào có Đức Phật và chư Tăng đến, thì mẹ hãy thay con thiết trai cúng dường.

Sau khi La-bốc đi xa, người mẹ đã khởi tâm xan lẫn, cất giấu tiền bạc mà không tổ chức thiết trai. Người con lo việc xong liền trở về nhà, nghe mẹ bảo rằng, ta đã làm phước theo lời con dặn. Nhân vì lừa dối phàm Thánh, nên sau khi mệnh chung, bà liền thọ khổ báo trong địa ngục A-tỳ. Lo việc hiểu sự châu viên, La-bốc liên đầu Phật xuất gia. Do siêng năng, nghe kinh tu tập, cộng với nương nhờ túc duyên nên đã chứng quả A-la-hán. Sau khi chứng quả, Tôn giả Mục-liên đã dùng đạo nhãn quán sát sáu nẻo luân hồi nhưng không thấy mẹ đâu. Mục-liên liền bi ai bạch Phật:

- Bạch Thế Tôn, mẹ con hiện ở phương nào và thân tâm có yên ổn không?

Lúc đó, Thế Tôn đáp rằng:

- Mẹ ông hiện đọa địa ngục A-tỳ, thọ vô lượng khổ. Ông tuy chứng Thánh quả, nhưng một mình thì không thể cứu mẹ được đâu. Nếu như không nương vào ngày giải hạ của mười phương Tăng chúng, nhờ sức mạnh chú nguyện của chúng Tăng, mới có thể cứu độ mẹ ông.

Nhân đó, Đức Phật đã từ bi phương tiện khai mở lễ hội này hàng năm. Lễ Vu Lan bồn khởi nguồn từ đây vậy²⁴.

Câu chuyện được tiếp tục với sự kết hợp giữa hai thể loại văn xuôi và văn vần xen kẽ, mang phong cách ngữ nghĩa đặc thù của dòng văn học Biến văn²⁵. Trên đây chỉ là sơ lược phần khởi đầu của Biến văn. Do vì yêu cầu của chuyên khảo, nên chúng tôi chỉ khảo sát những nội dung chính liên quan đến đề tài.

Có thể nói, tác phẩm Biến văn mặc dù chưa tìm ra tác giả, nhưng quả là một tác phẩm văn hiến đặc thù của Phật giáo Trung Quốc trong đại thời nhà Đường. Khảo sát bước đầu về tên gọi cũng như các sự kiện chính trong tác phẩm, đã chứng tỏ tác giả Biến văn không những am tường Nho-Lão, có khả năng thi phú, văn chương, mà còn là một tác gia có thẩm quyền về Phật học. Chính vì vậy, tác phẩm này không những được các nhà nghiên cứu và chú giải kinh Vu Lan tiếp thu²⁶, mà còn được giới nghiên cứu văn hóa, văn học quan tâm phổ biến²⁷.

Trước hết, về tên gọi La-bốc (羅卜) của ngài Mục Kiền Liên. Theo luận Đại trí độ, quyển 11 ghi rằng: Con của một chuyên gia chiêm tinh (占師子), tên là Câu-luật-đà, họ là Đại Mục-kiền-liên²⁸. Chữ Bốc ( I) được dùng ở trong tác phẩm Biến văn đồng nghĩa với chữ Chiêm (5) trong luận Đại trí độ. Về chữ La (羅), tác phẩm Nhất thiết kinh âm nghĩa, quyển 47 ghi rằng, Một-lurc-già-la-ti（沒力伽羅子） cựu dịch Mục-kiền-liên là sai vậy. Ngài Thiên Thai Trí Giả đại sư trong tác phẩm Diệu pháp Liên hoa kinh văn cú, đã dẫn lời ngài Chân Đế cho rằng, Đại Mục-kiền-liên còn được gọi là Vật-già-la (勿伽羅)²⁹. Như vậy, La-bốc là người thuộc dòng dõi chiêm tinh bói toán, tên là La.

Tên gọi La-bốc, Thành-đề và các chi tiết sinh động từ Biến văn còn xuất hiện trong tác phẩm Phật thuyết Vu Lan bồn kinh sớ³⁰ do ngài Tông Mật (780-841) soạn, gọi tắt là bản Kinh sớ. Căn cứ vào cấu trúc nội tại, tầm mức ảnh hưởng cũng như tính phổ biến của Biến văn, chúng tôi nghiêng về quan điểm cho rằng tác phẩm Biến văn có trước tác phẩm Kinh sớ. Nói cách khác, ngài Tông Mật chú giải kinh Vu Lan căn cứ trên nguyên bản kinh Vu Lan do ngài Trúc Pháp Hộ phiên dịch, và dựa vào những cứ liệu được mô tả chi tiết trong tác phẩm Biến văn, liên quan đến quãng đời trước khi xuất gia của Tôn giả Mục Kiền Liên,.

Như vậy, tác phẩm Biến văn đã đóng một vai trò quan trọng trong việc lý giải nguyên nhân vì sao mà mẹ của Tôn giả Mục-kiền-liên bị đọa địa ngục. Sự lý giải này dựa trên cơ sở nào, hay chỉ là sáng tác văn học thuần túy do người sau hư cấu viết ra?

Theo chúng tôi, tác phẩm Biến văn được hình thành dựa trên một nền tảng kinh điển có từ rất sớm. Đó là kinh Soạn tập bách duyên, quyển thứ 5 do cư sĩ Chi Khiêm dịch. Nội dung câu chuyện nằm trong mục Ưu-đa-la mẫu đọa ngạ quỷ duyên, gọi tắt là kinh Ưu-đa-la mẫu³¹.

3. MỐI LIÊN HỆ VÀ SỰ TIẾP BIẾN GIỮA MỤC-KIỀN-LIÊN MINH GIAN CỨU MẪU BIẾN VĂN VÀ KINH ƯU-ĐA-LA MẪU

Trước hết, để dễ dàng hình dung, chúng tôi xin giới thiệu tóm lược một phần nội dung kinh Ưu-đa-la mẫu³²:

Một thuở nọ, Đức Phật ở trong vườn trúc Ca-lan-đà thuộc thành Vương-xá. Lúc ấy, trong nước đó có một vị trưởng giả giàu có, sinh được một bé trai, tướng mạo khôi ngô, trên đời ít có nên đặt tên là Ưu-đa-la³³.

Khi Ưu-đa-la lớn khôn thì trưởng giả qua đời. Đối với Phật pháp, Ưu-đa-la phát tâm kính tín và mong mỏi xuất gia, nên đã khẩn khoản xin mẹ. Người mẹ đáp:

- Cha con đã chết, ngoài con ra ta không còn ai, vậy sao con nỡ bỏ ta mà xuất gia? Thôi từ đây, nếu như con muốn thỉnh các Sa-môn, Bà-la-môn, thì mẹ sẽ sắm sửa các món ngon đề con tùy ý cúng dường.

Nghe mẹ nói, Ưu-đa-la an lòng. Sau đó chàng thường thỉnh các Sa-môn, Bà-la-môn về nhà để cúng dường.

Mẹ của Ưu-đa-la thấy các đạo sĩ thường xuyên lui tới nên bà sinh tâm chán ghét, chửi mắng các Sa-môn, Bà-la-môn.

Có lần Ưu-đa-la đi văng, người mẹ bèn đổ thức ăn và nước uống xuống hố bỏ. Khi con về, mẹ liền nói:

- Con đi rồi, mẹ ở nhà sắm sửa thức ăn ngon cúng dường cho các Sa-môn, Bà-la-môn rồi.

Vu-đa-la nghe mẹ nói, rất vui mừng. Về sau người mẹ qua đời và bị đọa vào loài ngạ quỷ miệng khô nóng, đói khát khổ sở, đi đến chỗ vị Tỳ-kheo nói rằng:

- Ta là mẹ của con đây.

Tỳ-kheo lấy làm lạ, hỏi:

- Lúc còn sống, mẹ tôi thường bố thí, vì sao ngày nay lại bị đọa vào loài ngạ quỷ?

Ngạ quỷ đáp:

- Vì mẹ tham lam, bỏn sẻn, không chịu cúng dường các Sa-môn, Bà-la-môn, vì thế mà phải chịu làm thân ngạ quỷ. Trong suốt hai mươi năm, mẹ không được ăn uống gì cả.

Tỳ-kheo hỏi ngạ quỷ:

- Do đâu mà đến nỗi như vậy?

Ngạ quỷ đáp:

- Tuy ta bố thí nhưng tâm thường bỏn sẻn. Đối với các Sa-môn, Bà-la-môn không có tâm cung kính, lại còn nhục mạ, nên ngày nay phải chịu quả báo này. Nếu thầy thỉnh Đức Phật và chúng Tăng cúng dường và sám hối, hồi hướng công đức cho ta, thì chắc chắn ta sẽ thoát khỏi thân ngạ quỷ.

Tỳ-kheo nghe mẹ nói nên đã khuyến cầu các thí chủ sắm sửa thức ăn và các thứ cần dùng, cúng dường Đức Phật và chư Tăng. Sau khi cúng dường xong, ngạ quỷ hiện thân trước đại chúng sám hồi và sau khi trải qua vài lần sanh tử thì được sanh lên tầng trời Đao-lợi.

... Lúc ấy các Tỳ-kheo nghe lời Phật dạy đều vui mừng thực hành.

Kinh Ưu-đa-la mẫu do cư sĩ Chi Khiêm dịch tại Đông Ngô trong khoảng những năm 222-253. Bản kinh này cũng xuất hiện trong tác phẩm Kinh luật dị tướng, được tập thành vào thời nhà Lương³⁴. Điều đó đã cho thấy sự nối bật cũng như tính phổ biến của kinh Ưu-đa-la mẫu vào thời kỳ này. Xét về phương diện nội dung, cả Biến văn và kinh Ưu-đa-la mẫu đều có ít nhất mười hai điểm tương đồng.

Thứ nhất, tuyển nhân vật chủ yếu bao gồm người cha, mẹ, đứa con trai, vị Tỳ-kheo, chúng Tăng và Đức Phật.

Thứ hai, người con thâm tín Tam bảo nhưng người mẹ thì ngược lại.

Thứ ba, con nhờ mẹ cúng dường, nhưng mẹ lại lừa dối và khinh khi Tam bảo.

Thứ tư, sau khi chết, người mẹ đọa làm thân quỷ.

Thứ năm, người con xuất gia, mong muốn tìm mẹ.

Thứ sáu, người con gặp lại mẹ trong thân quỷ đói.

Thứ bảy, đã rất lâu quỷ mẹ không thể uống hay ăn.

Thứ tám, một mình con không thể cứu mẹ.

Thứ chín, người con thay mẹ cúng dường Đức Phật và chư Tăng.

Thứ mười, được chư Tăng chú nguyện.

Thứ mười một, quỷ mẹ được sanh lên Thiên giới.

Thứ mười hai, Đức Phật tán thán, đệ tử Phật hoan hỷ thực hành.

Mặc dù giữa Biến văn và kinh Ưu-đa-la mẫu giống nhau gần như hoàn toàn, tuy nhiên vẫn có một điểm khác biệt quan trọng. Đó là tác phẩm Biển văn đã mạnh dạn thay đổi tên nhân vật chính, tức là thay đổi tên Tỳ-kheo Ưu-đa-la thành Tôn giả Mục-kiền-liên. Sự thay đối này ở tác phẩm Biến văn, theo chúng tôi, được xuất phát từ những lý do sau:

Trước hết, tác phẩm Biến văn là sự phát triển tiếp tục về phương diện văn chương của bản kinh Vu Lan. Do vậy, nhân vật chính phải là ngài Mục-kiền-liên.

Thứ hai, xét về ảnh hưởng danh xưng, nếu là câu chuyện của ngài Mục-kiền-liên thì tầm ảnh hưởng sẽ sâu rộng, vì Tôn giả là một trong những đệ tử lớn của Phật.

Thứ ba, ngài Mục-kiền-liên được biết đến là người có duyên tiếp xúc với nhiều loài ngạ quỷ. Tư liệu Hán tạng và Nikaya đều khẳng định việc này³⁵.

Thứ tư, ngài Mục-kiền-liên đã tự mình vào địa ngục cứu độ chúng sanh³⁶, đã chỉ bày cho chúng sanh cách thức cứu độ người thân đang ở trong loài ngạ quỷ³⁷.

Thứ năm, ngài Mục-kiền-liên đã từng nương nhờ thần lực của Đức Phật để đi thăm mẹ ở thế giới Ma-lợi-chi, được ghi lại trong Căn bản thuyết Nhất thiết hữu bộ Tỳ-nại-da dược sự³⁸ Từ năm điểm này đã cho thấy, tác phẩm Biến văn đã tiếp biên có chọn lọc, tuy tự do sáng tạo nhưng vân dựa trên những nguồn kinh điên khả tín. Nói rõ hơn, tác phâm Biên văn là sự tổng hợp mang tính sáng tạo đỉnh cao, giữa nhiều bản kinh mà trong đó chủ yếu là kinh Vu Lan và kinh Vu-đa-la mầu.

Bản kinh Ưu-đa-la mẫu này có mặt trong những bộ kinh lục nổi tiếng như Xuất Tam tạng ký tập, quyển 2, Lịch đại Tam bảo ký, quyên 5, Khai nguyên Thích giáo lục, quyển 2... điều đó đã cho thấy bản kinh đã được ghi nhận từ rất sớm.

Điều đặc biệt kỳ thú, vì qua sự đối khảo chuyên sâu, chúng tôi đã phát hiện nội dung bản kinh Ưu-đa-la mẫu hiện diện trong tư liệu Nikāya nằm ở tập Ngạ quỷ sự.

4. SO SÁNH GIỮA KINH ƯU-ĐA-LA MẪU VÀ NGẠ QUỶ SỰ TRONG KINH TẠNG NIKĀYA

Theo Đại từ điền Phật học của Đinh Phúc Bảo, Ưu-đa-la được dịch từ chữ Uttara³⁹. Thêm một lần tham khảo Dictionary of Pali Proper Names, chúng tôi dễ dàng tìm ra những liên hệ tương đồng trong Kinh tạng Nikāya. Từ cơ sở ban đầu này, đã mở ra một phát hiện mới trong chuyên khảo của chúng tôi.

Như đã trình bày, tác phẩm Ưu-đa-la mẫu là tên gọi tắt của Ưu-đa-la mẫu đọa ngạ quỷ duyên do cư sĩ Chi Khiêm dịch. Chúng tôi đã phát hiện nguyên tác Pāli tương đương mang tên Uttaramatu Petavatthu⁴⁰, được dịch sát với nguyên bản là: Uất-đa-la mẫu quỷ sự⁴¹.

Trong Kinh tạng Pali, liên quan đến chuyện ngạ quỷ có hai tác phẩm. Đó là Ngạ quỷ sự nằm trong tập kinh Tiểu Bộ và tác phâm Chú giải ngạ quỷ sự của ngài Dhammapala. Cả hai tác phẩm này đều chuyên chở nhiều tình tiết sinh động về câu chuyện liên quan đến nhân vật Uttara. Để tiện theo dõi, chúng tôi xin giới thiệu toàn văn Chuyện mẹ của Uttara do cư sĩ Trần Phương Lan dịch, hiện nằm trong kinh Tiểu Bộ, tập⁴².

Chuyện mẹ của Uttara (Uttaramātu)

Sau khi bậc Đạo Sư diệt độ, vào thời đại hội kết tập , Tôn giả⁴³ Mahā- Kaccayana (Đại Ca-chiên-diên) cùng mười hai Tỷ-kheo đang cư trú trong ngôi rừng nọ gần Kosambi (Kiều-thưởng-di).

Thời ấy Uttara, vị nam tử thừa kế của vị quốc sư triều vua Udena, đang cùng đám thợ mộc đi tìm gỗ để sửa nhà, và được trưởng lão này thuyết pháp.

Về sau Uttara thường cúng dường vị ấy thực phẩm và xây tặng vị ấy một thảo am.

Song bà mẹ của Uttara căm hận những việc cúng dường ấy. Bà bảo:

- Ta mong bất cứ thức ăn uống nào con cúng các Sa-môn mà ta không đồng ý đều trở thành máu cho con uống ở đời sau.

Tuy thế, vào ngày cúng dường am thất, bà cho phép tặng một bó lông đuôi công. Khi từ trần, bà tái sanh làm nữ ngạ quỷ và do đã cúng dường một bó lông đuôi công ấy, nữ ngạ quỷ có mái tóc đen thật dài, uốn lượn óng ả rất đẹp và dài tha thướt.

Bất cứ khi nào nữ ngạ quỷ bước xuống tự nhủ: "Ta sẽ uống nước sông Hằng thì dòng sông trở thành máu đỏ. Sau khi đã đi lang thang suốt năm mươi năm bị đói khát giày vò, ngày kia nữ ngạ quỷ chợt thấy Trưởng lão Kankha Revata (Kankhā Ly-bà-la) ngồi nghỉ trưa bên bờ sông Hằng:

Cuộc đối thoại này tiếp theo sau hai vần kệ đầu của chư vị kết tập kinh điển:

1. Khi một Tỷ-kheo đến nghỉ trưa

Và ngồi trên bến nước Hằng hà,

Gần người, nữ quỷ hình ghê rợn,

Dáng điệu rụt rè, tiến bước ra.

2. Mái tóc quỷ nương ấy thật dài

Thả ra chấm đất, được buông lơi,

Che thân bằng các chùm tóc ấy,

Nữ quỷ thưa Tôn giả chuyện đời:

Nữ ngạ quỷ:

3. Năm mươi năm đã giã từ trần,

Con chẳng biết gì thức uống ăn.

Tôn giả, cho con xin chút nước,

Hiện con đang khát nước muôn phần.

Tỷ-kheo:

4. Đây dòng nước mát của sông Hằng

Chảy xuống từ miền núi Tuyết Sơn,

Hãy lấy nước kia và uống gấp,

Sao ngươi xin nước ở trên dòng?

Nữ ngạ quỷ:

5. Tôn giả, xin thưa, nếu chính con

Tự tay lây nước ở dòng sông,

Nước liền thành máu, và vì thế

Con khẩn cầu ngài chút nước trong.

Tỷ-kheo:

6. Ngày xưa đã phạm ác hành nào

Do khẩu, ý, thân đã phạm vào,

Từ nghiệp quả gì tay ấy chạm

Nước sông Hằng hóa máu, vì sao?

Nữ ngạ quỷ:

7. Nam tử của con, Uttara,

Xưa vốn là cư sĩ tại gia

Đem cúng các Sa-môn thực phẩm,

Tọa sàng, dược liệu, áo cà-sa.

8. Lòng con sôi động bởi xan tham

Thúc giục, nên con phỉ báng chàng:

"Bất cứ vật gì ta chẳng muốn

Ngươi đem dâng cúng các Sa-môn,

9. "Uttara, thứ ấy, ta cầu

Thành máu cho ngươi ở kiếp sau".

Do nghiệp quả này, tay chạm phải

Nước sông Hằng hóa máu từ lâu.

Khi ấy Tôn giả Revata cúng dường nước lên Tăng chúng và hồi hướng công đức cho nữ ngạ quỷ. Sau đó Tôn giả đi khất thực và khi đã nhận được thức ăn, Tôn giả cúng dường chư Tăng. Rồi Tôn giả lấy một ít giẻ rách từ đống rác, rửa sạch, phơi khô xong, Tôn giả may thành y và cúng dường Tăng chúng.

Nhờ vậy nữ ngạ quỷ thọ hưởng thiên lạc, liền trình với vị Trưởng lão sự việc cùng bày tỏ niềm hạnh phúc thần tiên mà nó đã đạt được.

Từ nội dung trên đã cho thấy rằng phần lớn nội dung của tác phẩm Uất-đa-la mẫu quỷ sự tương đồng với nội dung Vu-đa-la mẫu đọa ngạ quỷ duyên. Chỉ xét riêng về 12 điểm tương đồng giữa Biến văn và kinh Ưu-đa-la mẫu đọa ngạ quỷ duyên trong hệ Hán tạng, thì Uất-đa-la mẫu quỷ sự thuộc văn hệ Pali chỉ khác biệt một vài điểm nhỏ.

Sự khác biệt mục thứ 3. Nếu như Biến văn và Ưu-đa-la mẫu, thanh niên Ưu-đa-la nhờ mẹ cúng dường, thì trong Uất-đa-la không có chi tiết này, nhưng vẫn bảo lưu chi tiết người mẹ khinh khi Tam bảo.

Sự khác biệt mục thứ 5. Nếu như Biến văn và Ưu-đa-la mẫu, Tỳ-kheo Ưu-đa-la đi tìm mẹ sau khi chứng đạo, thì trong Uất-đa-la không có chi tiết này, mà thông tin ngược lại, tức mẹ đi tìm con.

Sự khác biệt mục thứ 6. Nếu như Biến văn và Ưu-đa-la mẫu, Tỳ-kheo Ưu-đa-la gặp mẹ ruột của mình, thì trong Uất-đa-la, người mẹ gặp Tôn giả Revata.

Sự khác biệt mục thứ 9. Nếu như Biến văn và Ưu-đa-la mẫu, Tỳ-kheo Ưu-đa-la thay mẹ cúng dường, thì trong Uất-đa-la, Tôn giả Revata thảy ngạ quỷ cúng dường đến chư Tăng.

Sự khác biệt mục thứ 12. Thay vì Đức Phật tán thán thì trong Uất-đa-la, Trưởng lão Revata đã tán thán thiện sự này và khuyên mọi người theo đó thi hành.

Năm điểm khác biệt nêu trên sở dĩ xuất hiện có thể do ảnh hưởng của bối cảnh văn hóa, hoặc do các nhà phiên dịch chủ động bổ sung, hoặc thậm chí là do vô ý nên dẫn đến sai sót trong quá trình lưu giữ, biên tập. Theo chúng tôi, những khác biệt này không làm thay đổi nội dung chủ yếu mà tác phẩm muốn đề cập đến.

Ở đây, có một điểm cần lưu ý. Vì trong nguyên tác Pāli của Pali Text Society thì câu chuyện Uttaramātu Petavatthu (Uất-đa-la mẫu quỷ sự) nằm trong bộ Vimānavatthu and Petavatthu chỉ gồm có chín câu kệ rất cô đọng⁴⁴. Thế nhưng trong bản dịch của cư sĩ Trần Phương Lan thì có phần dẫn nhập và kết thúc, nên nội dung câu chuyện dễ hiểu và khúc chiết hơn. Sau khi phối kiểm, chúng tôi nhận thấy, bản dịch của cư sĩ Trần Phương Lan là sự kết hợp giữa chín câu kệ trong nguyên tác Ngạ quỷ sự và bản Chú giải Ngạ quỷ sự của Tôn giả Dhammapāla⁴⁵.

Xét về phương diện niên đại, Tôn giả Dhammapāla sống vào khoảng thế kỷ V Tây lịch, ngài thực hiện bản chú giải Ngạ quỷ sự lúc ngụ tại tu viện Badaratitthavihārat⁴⁶. Trong khi đó, bản chú giải Uất-đa-la mẫu quỷ sự của ngài phần lớn tương đồng với tác phẩm Ưu-đa-la mẫu đọa ngạ quỷ duyên do cư sĩ Chi Khiêm dịch vào giữa thế kỷ III. Điều đó cho thấy, bản chú giải Uất-đa-la mẫu quỷ sự của Tôn giả Dhammapala đã kế thừa từ một nguồn tư liệu tương tự như nguồn tư liệu của cư sĩ Chi Khiêm.

Từ những phân tích và đối khảo ở trên đã cho thấy, sự tương đồng về nội dung giữa các tác phẩm Uất-đa-la mẫu quỷ sự, Chuyện mẹ của Uttara và Mục Kiền Liên minh gian cứu mẫu biến văn, Ưu-đa-la mẫu đọa ngạ quỷ duyên đã dẫn đến một sự khẳng định, trong Kinh tạng Nikāya hiện tồn tại một tác phẩm mang nội dung tương tự như kinh Vu Lan, đó là tác phẩm Chuyện mẹ của Uttara do cư sĩ Trần Phương Lan biên dịch.

5. NHẬN ĐỊNH

Kế từ khi Đức Phật cho phép đệ tử của Ngài được nghiên cứu kinh điển theo ngôn ngữ địa phương của mình⁴⁷, thì số lượng dịch phẩm kinh điển đa ngôn ngữ đã phát triển rất phong phú. Trong quá trình lưu giữ và phiên dịch kinh văn, đã tác động nhiều đến sự thay đổi về cấu trúc, kể cả những tên tuổi hoặc ẩn dụ được sử dụng trong Kinh tạng. Kinh Vu Lan là một trường hợp như vậy. Ở đây, sự giống nhau về nội dung cơ bản giữa kinh Vu Lan trong Hán tạng và Chuyện mẹ của Uttara trong tư liệu Nikāya qua đối khảo ở trên, đã đồng thời khẳng định tính chân thực và nhất quán của Phật pháp nói chung và kinh Vu Lan nói riêng.

Khảo sát cũng chỉ ra rằng, nhân danh một ai đó làm phước thì vẫn đem lại những kết quả thù thắng cho họ, dù đó chưa phải là người thân của mình. Tính chất vô duyên từ của Phật giáo được khẳng định ở điểm này. Về phương diện nghi lễ, phẩm vật có thể đơn sơ như nước uống, cơm canh và vải vụn, nhưng Tôn giả Revata vẫn khiến cho Uttaramātu thoát khỏi khố quả, mà tư liệu Nikāya đã chỉ ra. Thế nên, việc nhân danh cha mẹ, hoặc những người thân đã khuất, vì họ mà làm nhiều thiện sự, bao gồm cả việc cúng dường Tam bảo, là việc làm đúng pháp. Không những vậy, các nguồn tư liệu cũng ghi nhận rằng, sự phát tâm của đối tượng, được kết hợp đồng thời với năng lực chú nguyện của chư Tăng sẽ tạo nên những năng lượng chuyển hóa tích cực.

Một bản kinh khá ngắn và có mặt trong cả hai truyền thống, nhưng với Phật giáo Bắc truyền thì được biến thành một sự kiện lễ hội quần chúng, đem đến sự chuyển hóa thánh thiện trong tâm thức của nhiêu người, và nhẹ nhàng lan tỏa ảnh hưởng của Phật giáo đến với số đông chưa phải là Phật tử; điều đó cho thấy tính năng động sáng tạo của các nhà hoằng pháp, kể cả vai trò hộ pháp của các vị quân vương Phật tử tại Trung Hoa trong thời kỳ đầu. Do vậy, Lễ hội Vu lan theo Bắc truyền hay Lễ hội Uttara theo Kinh tạng Nikāya, là một sáng tạo văn hóa thấm đẫm trí tuệ, cần được ghi nhận, bảo tồn và tán thán.

NGƯỜI XUẤT GIA VÀ VẤN ĐỀ LỄ LẠY CHA MẸ

Phép của người xuất gia là không lễ bái quốc vương, không lễ lạy cha mẹ, lục thân quyến thuộc cũng như quỷ thần.

Kinh Phạm Võng¹

Giới luật Phật giáo và đạo đức xã hội tuy có mối quan hệ gần nhau ở một số lãnh vực, nhưng đôi khi không dung hội nhau trong một số chuẩn mực đặc thù. Vì lẽ, con đường đạo đức của thế gian và xuất thế gian tuy gần nhau nhưng về cơ bản thì không trùng nhau.

Trong quá trình phát triển, ngay tại quê nhà cũng như du nhập ở một số quốc gia, Phật giáo nói chung và giới luật Phật giáo nói riêng đã gặp phải những thử thách không nhỏ. Vì lẽ, trong kinh, luật Phật giáo đôi khi có những điều khoản không trùng với quy định đạo đức của xã hội hiện hành. Việc con cái lễ lạy cha mẹ hoặc ngược lại, có tiền đề tranh luận trong thời Phật tại thế², cũng như tốn nhiều bút mực của các nhà nghiên cứu Phật học Trung Hoa.

Ngay tại Việt Nam trong thời gian gần đây, đã xuất hiện sự kiện người xuất gia lễ lạy cha mẹ. Từ sự kiện này, đã dẫn đến thao thức cần phải khảo cứu lại những tư liệu kinh, luật liên quan. Trong giới hạn đề tài, người xuất gia được hiểu là toàn bộ người xuất gia nói chung và lễ lạy theo cách hiểu là năm vóc sát đất (五體投地).