Biện Chính Phật Học — Tập I

1.1. Tỳ-lưu-ly: thân thế và tính tình

Vương tộc Sākya sống ở Kapilavatthu có hoàng thân Mahānāma là người kê nghiệp vương quốc Kapilavatthu sau khi vua Suddhodana quá vãng. Thân vương Mahanama trước đây đã lấy tỳ nữ Nāgamunda và sanh ra một người con gái tên là Vasabha Khattiya.

Trong khi vua Pasenadi trị vì vương quốc Kosala ngỏ ý cầu hôn một người con gái của vương tộc Sākya⁸; xuất phát từ nhiều lý do khác nhau nên vương tộc Sākya đã gả nàng Vāsabhā Khattiya, một người con gái có mẹ ở giai cấp thấp, cho quốc vương Pasenadi. Tỳ-lưu-ly là đứa con được sanh ra từ cuộc hôn nhân không rõ ràng về danh phận. Nói cách khác, Tỳ-lưu-ly là con của vua Pasenadi và nàng Vāsabha.

Tuy có mẹ xuất thân từ giai cấp thấp, nhưng do được giáo dưỡng trong môi trường quyền quý và tình yêu thương của vua cha Pasenadi, nên Tỳ-lưu-ly từng bước trở thành một người mộ Phật và là một tướng quân (Senapati) uy dũng. Kinh Trung Bộ, kinh Ái sanh, số 87, vua Pasenadi đã khẳng định tình cảm của mình dành cho vương tử Tỳ-lưu-ly thông qua đoạn hội thoại với hoàng hậu Mallika.

- Tâu Đại vương, Đại vương nghĩ thế nào? Nếu có một sự biến dịch, đổi khác xảy đến cho Tướng quân Vidudabha, Đại vương có khởi lên sầu, bi, khổ, ưu, não không?

- Này Mallikā, nếu có một sự biến dịch, đổi khác xảy đến cho Tướng quân Vidudabha thì sẽ có sự đổi khác xảy đến cho mạng sống của ta, làm sao không khởi lên nơi ta, sâu, bi, khổ, ưu não?⁹

Sống trong tình yêu thương và truyền thống mộ Phật của cha mẹ, Tỳ-lưu-ly cũng ảnh hưởng phần nào từ môi trường giáo dục này. Đoạn hội thoại giữa Tôn giả Ānanda và Tướng quân Tỳ-lưu-ly trong kinh Kannakatthala đã cho thấy Tỳ-lưu-ly cũng đam mê học hỏi Phật pháp.

- Thưa Tướng quân, Tướng quân có nghe nói đến chư Thiên ở cõi trời Ba mươi ba không?

- Thưa vâng, Tôn giả. Chúng tôi có nghe nói đến chư Thiên ở cõi trời Ba mươi ba. Và ở đây, vua Pasenadi nước Kosala cũng nghe có nói đến chư Thiên ở cõi trời Ba mươi ba.

- Này Tướng quân, ông nghĩ thế nào? Vua Pasenadi nước Kosala có thể đánh đuổi hay trục xuất chư Thiên ở cõi trời Ba mươi ba ra khỏi chỗ ấy được không?

- Thưa Tôn giả, vua Pasenadi nước Kosala không thể thấy chư Thiên ở cõi trời Ba mươi ba, làm sao vua lại có thể đánh đuổi hay trục xuất chư Thiên ở cõi trời Ba mươi ba ra khỏi chỗ ấy?

- Cũng vậy, này Tướng quân, chư Thiên có não hại tâm, sanh lại tại đây, không có thể thấy được chư Thiên không có não hại tâm, không sanh lại tại đây, làm sao lại có thể đánh đuổi hay tẩn xuất chư Thiên không có não hại tâm, không sanh lại tại đây ra khỏi chỗ ấy được?¹⁰

Từ những nguồn tư liệu vừa nêu đã chứng minh rằng, cho đến lúc trưởng thành làm một vị tướng quân, Tỳ-lưu-ly vẫn còn là một vương tử hiên lành và là một người ủng hộ cũng như đam mê học hỏi Phật pháp. Vậy nguyên nhân nào khiến cho vương tử Tỳ-lưu-ly trở thành một kẻ phiến nghịch với tôn thân?

1.2. Nguyên nhân cuộc thảm sát

Đã có lần vua Pasenadi biết được nguồn gốc thấp kém của vợ mình, là nàng Vāsabhā nên đã phế truất tước vị cả mẹ lẫn con, bắt cả hai phải sống trong nội cung và không được tự do đi lại. Biết chuyện, Đức Phật đã khuyên vua Pasenadi:

- Thưa Đại vương, Vāsabha Khattiyā là con gái của ai? - Bạch Thế Tôn, của Mahānāma.

- Khi nàng đến, nàng là vợ của ai?

- Bạch Thế Tôn, của tôi.

- Thưa Đại vương, nàng là con gái của vua. Nàng đến làm vợ vua. Nàng sanh đứa con trai cho vua. Đứa con trai ấy, do lý do gì lại không làm chủ vương quốc thuộc sở hữu của người cha?(Jataka. No.7)¹¹.

Từ lời khuyên này, vua Pasenadi đã khôi phục nhân thân và địa vị của mẹ con Tỳ-lưu-ly. Đây là dấu ấn thứ nhất ảnh hưởng tiêu cực đến tâm tư của vương tử Tỳ-lưu-ly khi còn thơ ấu.

Không những vậy, trong một lần về thăm quê ngoại, vương tử Tỳ-lưu-ly đi vào một nơi thâm nghiêm của hoàng gia (royal rest-house) và vô ý ngồi lên trên một bảo tọa nằm ở vị trí trung tâm của tòa nhà. Các Thích tử biết chuyện này nên đã trách mắng Tỳ-lưu-ly thậm tệ, và sau đó họ tẩy rửa căn nhà cũng như chỗ ngồi đó bằng sữa và nước. Theo vương tộc Thích Ca, căn nhà này và chỗ ngồi đó đã bị một đứa trẻ có nguồn gốc nô tỳ làm cho dơ bẩn, nên cần phải làm lễ thanh tẩy (Arghya)¹². Luận A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa cũng ghi nhận và lý giải thêm về trường hợp này¹³. Đây là sự tác động thứ hai, làm cho hạt giống hận thù trong vương tử Tỳ-lưu-ly thêm sôi sục, dâng trào.

Tư liệu Nikaya cho rằng, thời điểm vương tử Tỳ-lưu-ly về thăm quê ngoại và bị sỉ nhục nặng nề vào lúc 16 tuổi. Tư liệu Hán tạng không ghi về tuổi tác, nhưng cho biết vào thời điểm ấy, vương tộc Sākya vừa hoàn thành một giảng đường lớn, giảng đường này sau đó được Đức Phật dự lễ khánh thành. Đây cũng là lúc Đức Phật đã lớn tuổi và không khỏe lắm, nên ngài Mục Kiền Kiên đã thay Phật thuyết bài kinh Lậu pháp được ghi lại trong Tạp A-hàm¹⁴. Với một thanh niên vừa trưởng thành, sự phát triển về tâm sinh lý chưa ổn định, việc bị nhiều người bên ngoại làm nhục về nguồn gốc nhân thân, đã tạo nên một vết thương lớn khó phai mờ trong tâm khảm.

Không những vậy, nỗi nhục này còn được nhân lên bởi sự xúc xiểm của Bà-la-môn Hảo Khổ theo ghi nhận từ kinh Tăng nhất A-hàm thuộc Hán tạng, hoặc sự hỗ trợ của cận thẩn Digha-Kārayana theo tư liệu Nikaya. Viên quan Digha- Kārayana vốn là một người cháu của đại tướng Bandhula, vốn có oán thù với vua Pasenadi trước đó. Trong khi vua Pasenadī giao cho Dīgha-Karayana tín vật của vương quyền trước khi vào nghe pháp với Đức Phật, tại một tu viện ở thị tứ Medulampa của người Sākya¹⁵, thì viên quan ấy đã đoạt lấy và sau đó trao lại cho Tỳ-lưu-ly, để vương tử chính thức nắm lấy vương quyền dù chưa được phép của thân phụ. Đây là điều kiện thuận lợi, làm chín muồi quyết tâm phục hận của Tỳ-lưu-ly đối với vương tộc Thích Ca.

Trên đây là những nguyên nhân trong đời hiện tại. Trong một liên hệ xa hơn, tức là nguyên nhân nhiều đời về trước, theo tư liệu Nikāya thì dòng tộc Thích Ca đã ném thuốc độc xuống dòng sông hại chết nhiều loài thủy tộc, nên hôm nay phải chịu họa diệt vong. Cũng liên quan đến thủy tộc, kinh Tăng nhất A-hàm thuộc tư liệu Hán tạng cho rằng, trong nhiều kiếp về trước, vua Tỳ-lưu-ly làm thân cá, mang tên Câu Tỏa, dòng tộc Sakya đã ăn loại cá đó nên hôm nay phải gánh lấy tai ương. Tác phẩm Căn bản thuyết Nhất thiết hữu bộ Tỳ-nại-da dược sự, quyển 18 cũng cho rằng, khi vương tử Tỳ-lưu-ly làm thân một con cá lớn, thì vương tộc đã ăn cá ấy nên kiếp này phải gánh lấy khổ quả.

Trong những nguyên nhân nêu trên, thì nguyên nhân bị hủy nhục về nguồn gốc nhân thân, bị xúc phạm nặng nề về đẳng cấp thân tộc mang tính thuyết phục hơn cả. Vì lẽ, điều đó phù hợp với quan điểm phân biệt đẳng cấp, đã ăn sâu trong tim và trong tâm của người dân Ấn, từ thuở xưa cho đến hôm nay.

1.3. Diễn biến và hệ quả của cuộc thảm sát

Sau khi được cận thần Digha-Karayana trao cho biểu tượng vương quyền, Tỳ-lưu-ly lên ngôi vua và bắt đầu thực hiện dã tâm của mình. Nhớ lại mối hận năm xưa, lúc bị vương tộc Sākya khinh khi về thân phận, Tỳ-lưu-ly quyết tâm kéo binh về làm cỏ kinh thành Kapilavatthu.

Trước sự kiện này, theo tư liệu Nikāya, Đức Phật đã ba lần can ngăn Tỳ-lưu-ly bằng cách ngồi dưới một cội cây bên con đường chính của cuộc hành quân chinh phạt. Điều đặc biệt kỳ thú trong sự kiện này là cội cây Ngài đang ngồi, tuy thuộc phần đất của vương thành Kapilavatthu nhưng bị khô trụi lá, trong khi đó có rất nhiều bóng cây râm mát, nhưng thuộc phần đất của Tỳ-lưu-ly.

Khi kéo quân sang, thấy Đức Phật ngồi dưới gốc cây trụi lá, Tỳ-lưu-ly kinh ngạc nên đã dừng ngựa vấn an, và sau đó cầu xin Đức Phật đừng ngồi dưới gốc cây khô kia. Nhân đó, Đức Phật đáp rằng:

- Thưa Đại vương, cứ đề mặc Ta. Bóng cây của thân tộc Ta khiến cho Ta mát mẻ (Jātaka. No. 465)¹⁶.

Câu nói quan trọng này được nhiều nguồn tư liệu cùng xác tín. Đơn cử như Pali ghi là: Hotu, maha rāja, ñatakanam chāyā nāma sītala¹⁷; bản Anh ngữ dịch là: Let be, king! The shade of my kindred keeps me cool¹⁸; bản Hán ghi là: 親族之廕故勝外人¹⁹.

Từ câu trả lời này, Tỳ-lưu-ly đã phần nào hiểu được tấm lòng của Đức Phật đối với vương tộc của mình nên đã ban lệnh thu quân. Qua ba lần như vậy, lần thứ tư, Đức Phật biết rằng nghiệp quả của vương tộc Thích Ca đã chín muồi nên Ngài đã không sử dụng biện pháp hỗ trợ nào nữa.

Với bao nỗi uất hận được tích tập từ thuở bé, cộng với sự xúc xiểm của những cận thần xấu ác như Dīgha- Kārāyana, Tỳ-lưu-ly đã thảm sát gần như hoàn toàn dòng họ Thích Ca, xương chất thành đống, máu chảy thành sông, chỉ trừ ông ngoại Mahānāma và vài người thân thuộc. Sau đó không lâu, đau khổ với những lỗi lầm do đứa cháu ngoại bất trị gây ra với vương tộc Sākya, Mahānāma cũng tự trầm tuẫn tiết.

Từ cuộc thảm sát của Tỳ-lưu-ly, kinh thành Kapilavatthu chìm ngập trong tang thương với bao nỗi đau trầm thống. Có những gia đình cha mẹ đều mất vì vương nạn Tỳ-lưu-ly, nên con cái phải bơ vơ nương tựa với người thân. Đây cũng là trường hợp về hai người cháu ngoại của Tỳ-kheo Thiện Ngữ, do vì cả cha và mẹ đều mất từ vương nạn nên ông ngoại đã vất vả khất thực để nuôi dưỡng, chăm nom²⁰. Không những vậy, có những vị Tỳ-kheo-ni do vì chiến loạn của Tỳ-lưu-ly nên phải qua đêm một mình ở ngoài thành nên phạm lỗi, nhân đó Phật đã dạy rằng, đây là việc chẳng đặng đừng nên không có tội²¹. Thậm chí, có những người Thích Ca do quá sợ hãi nên phải quy y ngoại đạo để giữ gìn sinh mạng của mình. Điều này, luận A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa, quyển 191 đã ghi:

Do vua ác Tỳ Lư Thích Ca đã tàn sát các người họ Thích trong thành Kiếp-tỷ-la-phạt-tốt-đổ. Những người họ Thích sống sót do sợ hãi nên nương theo ngoại đạo xuất gia để giữ lấy thân mạng. Đức Phật vì họ nên nói: các ngươi do sợ hãi nên nương theo ngoại đạo xuất gia, thọ pháp phục của họ. Nay không còn lo sợ nữa, tất nên trở về quy y nơi pháp Phật. Vì vậy, Đức Phật ra lệnh cho các đệ tử đặc biệt độ những người đó, nhân đấy vô lượng người họ Thích từ ngoại đạo trở về quy y pháp Phật²².

Trong cuộc thảm sát vương tộc Thích Ca của Tỳ-lưu-ly, trừ một số ít còn sống sót, để rồi không lâu sau đó, đại diện vương tộc Sākya ở Kapilavatthu đã đến Kushinagar cầu xin một phần xá-lợi của Đức Phật để phụng thờ²³; thì ngoài ra còn có bốn vương tử dòng họ Sākya đào thoát đến khu vực Gandhara.

2. CUỘC THIÊN DI ĐẾN GANDHĀRA CỦA VƯƠNG TỘC THÍCH CA

2.1. Khái quát về Gandhāra và tư liệu liên quan đến cuộc thiên di trong Đại Đường Tây Vức ký

Gandhāra (गन्धार), là tên gọi cổ xưa chỉ cho vùng thung lũng Peshawar theo ngôn ngữ địa phương ngày nay. Gandhāra đã từng là một khu vực rộng lớn, từ phía Tây bắc tỉnh Prontier của Pakistan, và trải rộng đến thung lũng Kabul của Afghanistan²⁴. Khu vực rộng lớn này là lãnh thổ của nhiều quốc gia, mà hôm nay chỉ còn tên gọi trong nhiều trang chính sử. Trong số những quốc gia thuộc khu vực Gandhāra có thể kể đến những nước như Ô-trượng-na, Phạm-diễn-na, Hí-ma-đát-la và Thương-di. Bốn quốc gia này có liên hệ đến bốn vị vương tử Thích Ca đã đào thoát từ cuộc thảm sát của Tỳ-lưu-ly.

Theo tác phẩm Đại Đường Tây Vức ký, quyển sáu, ngài Huyền Tráng đã cho rằng, trong những di tích còn sót lại ở thành Kapilavatthu, thì còn có bốn ngôi tháp nhỏ, đánh dấu nơi bốn vị vương tử Thích Ca đào thoát đến những khu vực phía Bắc Tuyết Sơn.

Phía Tây nam nơi thảm sát họ Thích, có bốn ngôi tháp nhỏ, đây là nơi bốn vị vương tử Thích Ca cầm quân kháng cự... Bốn vị này bị đánh đuổi, nên chạy lên hướng Bắc Tuyết Sơn. Một vị làm vua nước Ô-trượng-na, một vị làm vua nước Phạm-diễn-na, một vị làm vua nước Hí-ma-đát-la, một vị làm vua nước Thương-di, nhiều đời nối nghiệp, hậu duệ không dứt²⁵.

Ở đây, tác phẩm Đại Đường Tây Vức ký có độ khả tín khá cao, đã được học giới công nhận về phương diện tư liệu. Tuy nhiên, việc phối kiểm bằng nhiều nguồn tư liệu khác cũng là một phương thức làm rõ thêm nội dung thông tin quan trọng này.

Trước hết, Ô-trượng-na, Phạn ngữ ghi là Udiyāna, có nghĩa là khu vườn. Ngoài ra còn được phiên âm là Ô-trường, Ô-tôn, Ô-tràng, Ô-trành... Quốc gia này ngày nay là một khu vực nằm trong thung lũng sông Swat, quận Swat, thuộc Pakistan²⁶. Trong Đại Đường Tây Vức ký ghi lại rằng, một trong bốn vị vương tử Thích Ca đã đến khu vực này và kết thân với một Long Nữ, để cuối cùng dựng nên đất nước Ô-trượng-na. Mặc dù tư liệu ngài Huyền Tráng trộn lẫn giữa hiện thực và huyền thoại, tuy nhiên, sự kiện vương tử Thích Ca từng lưu lại tại đây được ngài đề cập rất chi tiết.

Thứ hai là Phạm-diễn-na, tức là khu vực Bamiyan, là một trong 34 tỉnh của Afghanistan ngày nay. Thuở xưa, Phạm-diễn-na là một điểm dừng chân lý tưởng cho những đoàn lữ hành trên Con đường tơ lụa²⁷. Đặc thù của đất nước Phạm-diễn-na được ngài Huyền Tráng mô tả đúng như quang cảnh mà chúng ta trông thấy ngày nay: Con người ở đây nương vào hang núi để làm nhà ở, phần lớn đô thành đều dựa vào sơn động để dựng nên²⁸. Có lẽ do thuận lợi về điều kiện đặc thù này, nên Phật giáo tại Phạm-diễn-na dễ dàng tạo nên những bức Đại Phật khổng lồ dựa vào vách núi, mà hai bức tượng Phật lớn trong số những công trình Phật giáo vĩ đại tại Bamiyan đã bị phá hoại bởi phiến quân Taliban vào tháng Ba năm 2001.

Thứ ba, Hí-ma-đát-la. Phạn ngữ ghi là Himatala, có nghĩa là dưới chân núi Tuyết, nay là vùng Daraim, Đông bắc Afghanistan, phía Nam sông Kokcha²⁹. Ngài Huyền Tráng đã cho biết thêm: khi xưa đây là một cường quốc mà quốc vương vốn là vương tộc Thích Ca³⁰.

Thứ tư, Thương-di. Phạn ngữ ghi là Sgamaka, nay là vùng đất Chitral, phía Nam núi Hindu-Kush, thuộc Pakistan³¹. Ngài Huyền Tráng ghi nhận, quốc vương vốn dòng họ Thích nên tôn sùng Phật pháp. Vì vậy nhân dân tuy thấm nhuần nhưng quả thật vẫn chưa thuần tín lắm³².

2.2. Sự nghiệp hoằng pháp của hậu duệ vương tộc Thích Ca tại Gandhāra

Trong kinh thư Hán tạng, có nhiều tác phẩm kinh điển cũng như nhiều vị pháp sư có nguồn gốc từ Gandhāra. Về kinh thư, một trong những bằng chứng quan trọng được phát hiện vào năm 1994, là những thủ bản kinh cổ bằng mẫu tự Kharoṣthī, là chữ viết của ngôn ngữ Gandhārī, có niên đại vào khoảng thế kỷ I, do Cơ quan sưu khảo Ấn Độ và phương Đông, thuộc Thư viện Anh quốc (The British Library's Oriental and India Office Collections)³³ chủ trì. Trong 29 thủ bản kinh cổ này, có một phần bản kinh Phúng tụng (Saṅgīti)³⁴ có kèm theo những dòng chú giải. Sau khi đối chiếu cẩn thận từ nhiều phiên bản như Sanskrit, Pāli, ông Richard Salomon và cộng sự đã phát hiện ra rằng, bản kinh này rất giống với phiên bản kinh Chúng tập³⁵ trong Trường A-hàm. Đây là một bằng chứng quan trọng chứng minh rằng, kinh văn từ Gandhāra ngay từ rất sớm đã được truyền đến Trung Quốc.

Theo lịch sử Phật giáo, sau khi Đức Phật diệt độ, Gandhāra là một khu vực ở Bắc Ấn mà ở đó Phật giáo phát triển rất mạnh. Ngay tại đất nước Ô-trượng-na, theo ghi nhận của ngài Huyền Tráng, trong Đại Đường Tây Vức ký, quyển 3, đã tồn tại cùng lúc giáo nghĩa cả năm bộ phái Phật giáo như: Đại chúng bộ, Nhất thiết hữu bộ, Ẩm quang bộ, Hóa địa bộ, Pháp mật (tạng-nv) bộ. Điều đó đã khẳng định sự hưng thịnh của Phật pháp tại khu vực này. Ở đây, một trong những nguyên nhân quan trọng làm cho Phật pháp hưng thịnh tại nước Ô-trượng-na, đó là do công lao hộ pháp của quốc vương, được ghi nhận trong Tục Cao tăng truyện, truyện của ngài Na Liên Đề Lê Da Xá. Ngoài ra, sử liệu cũng ghi nhận rằng, có một Tăng nhân từ Gandhāra đến Trung Hoa hoằng pháp có nguồn gốc từ vương tộc Thích Ca, đó là Sa-môn Tỳ Mục Trí Tiên, vị pháp sư có nguồn gốc từ nước Ô-trành.

Quốc vương nước Ô-trường

Vua nước Ô-trường³⁶ cùng họ với Phật, tức họ Thích Ca, dòng dõi Sát-đế-lợi. Đương thời, quốc vương nước Ô-trường thương dân như con, bản thân thâm tín Phật pháp. Vào mỗi canh năm đã thức dậy đảnh lễ Tam bảo, dâng hương hoa và thành khẩn cúng dường. Khi mặt trời lên thì thăng đại điện giải quyết việc nước. Vào khoảng giờ Thìn, vua dùng hương thủy để tắm tượng Phật. Mỗi ngày, trong cung thường thiết trai cúng dường cho hàng trăm chư Tăng. Quốc vương cùng phu nhân tự tay dâng cúng phẩm. Đến lúc hoàng hôn thì nhà vua sao chép vài hàng kinh văn và cùng các bậc danh tăng đàm luận Phật pháp. Sau đó, nhà vua hội nghị với quần thần bàn luận việc nước. Đến tối, vua lên điện Phật tự tay thắp đèn, lễ bái, và tụng đọc kinh thư. Hơn ba mươi năm, quốc vương đều thực hành như thế.

Trên đây chỉ là một phần tư liệu về vua nước Ô-trường, trộn lẫn trong tiểu sử của ngài Na Liên Đề Lê Da Xá, một vị cao tăng thuộc nước Ô-trường, Bắc Ấn Độ, được vua chúa Trung Hoa cầu thỉnh làm Sa-môn Đô Thống³⁷.

Cũng cần nói thêm rằng, vào niên hiệu Thần Quy năm thứ hai (519) triều Bắc Ngụy, Tỳ-kheo Huệ Sanh trong tác phẩm Bắc Ngụy Tăng Huệ Sanh sứ Tây Vức ký đã ghi nhận: quốc vương nước Ô-trượng-na vốn chỉ ăn rau quả trường trai, siêng năng lễ Phật hai thời sớm tối³⁸.

Sa-môn Tỳ Mục Trí Tiên

Theo Khai nguyên thích giáo lục, quyển 6³⁹, Sa-môn Tỳ Mục Trí Tiên vốn là người Bắc Ấn Độ, nước Ô-trành, dòng dõi Sát-đế-lợi, là hậu duệ của vương tộc Thích Ca. Thuở xưa, nhân vì vương tử Tỳ-lưu-ly công phá thành Ca-tỳ-la-vệ, tru diệt họ Thích. Lúc ấy có bốn vị Thích tử đã nổi giận về việc trái đạo này nên xuất thành cầm quân kháng cự. Bốn vị vương tử phát thệ rằng, chúng tôi vì giống nòi của Chánh pháp nên nguyện không làm người xuất gia. Bốn vị vương tử bỏ đi xa và mỗi người đều làm vua một nước. Nay là vua Ô-trường, Phạm-diễn... nhiều đời nối dõi đến nay không dứt. Pháp sư Trí Tiên là hậu duệ đời sau của vương tộc Thích Ca. Ông đã cùng với đệ tử tại gia là Cù-đàm Bát-nhã-lưu-chi (Gautama Prajñāruci) đến Nghiệp Thành vào niên hiệu Hưng Hòa năm thứ ba (541) đời vua Hiếu Tĩnh Đế (524-552). Dịch phẩm của Pháp sư Tỳ Mục Trí Tiên gồm 6 bộ luận hiện còn được bảo lưu trong ĐTKĐCTT⁴⁰.

3. NHẬN ĐỊNH

Tư liệu kinh điển ở cả hai truyền thống ở Hán tạng và Nikāya đã đồng thời xác tín rằng, sự kiện thảm sát dòng họ Thích Ca của vua Tỳ-lưu-ly là một sự kiện chấn động lịch sử nói chung và Phật giáo nói riêng. Tính khốc liệt của cuộc thảm sát lên đến đỉnh điểm, đến nỗi nhiều người họ Thích phải trốn lẫn trong ngoại đạo để bảo toàn sinh mạng của mình, như luận A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa đã chỉ ra. Đặt mình trong bối cảnh đó, mới có thể hiểu được vì sao bốn vị vương tử Thích Ca phải đào thoát đến tận Gandhāra.

Bàn về sự kiện bốn vị vương tử Sākya lập quốc ở Gandhāra, tác giả Étienne Lamotte trong tác phẩm History Indian Buddhism cho rằng, đó là chuyện ngụy tạo (apocryphal), vì vào khoảng thế kỷ VI B.C, khu vực này đã nằm dưới quyền kiểm soát của vương triều Achaemenid⁴¹.

Theo chúng tôi, lịch sử các quốc gia cổ đại thường gắn với huyền thoại, ngay như vương triều Achaemenid cũng khó tránh khỏi điều này. Không những vậy, căn cứ vào minh văn bằng mẫu tự Kharoṣthī khắc ở trụ đá Shāhbāzgaṛhī và Mānsehrā, thuộc phía Bắc Pakistan, tác giả Richard Salomon cho rằng, vào giữa thế kỷ III B.C, Phật giáo đã xuất hiện tại Gandhāra, dưới sự bảo trợ của vương triều Asoka⁴². Do vậy, câu chuyện về bốn vị vương tử Thích Ca đào thoát vương nạn Tỳ-lưu-ly đi đến tận Gandhāra vẫn chứa đựng những yếu tố hợp lý.

Thứ nhất, đoạn đường từ Kapilavatthu lên Gandhāra không quá xa, khoảng cách đó chỉ bằng một phần mười, nếu so sánh với cuộc hành trình của ngài Huyền Tráng. Trong điều kiện của vương tộc, đó là cuộc thiên di không quá khó khăn.

Thứ hai, trong Đại Đường Tây Vức ký, sự ghi nhận của ngài Huyền Tráng rất chi tiết. Từ khởi điểm xuất phát trong thành Ca-tỳ-la-vệ, cho đến bốn quốc gia có dấu ấn của bốn vị vương tử, ngài Huyền Tráng đều quan tâm và ghi chép cẩn trọng.

Thứ ba, nhiều nguồn sử liệu cùng ghi nhận rằng, có nhiều hậu duệ của vương tộc Thích Ca sinh sống tại Gandhāra, cũng như từ Gandhāra đến Trung Hoa hoằng pháp từ rất sớm. Điều đó khẳng định sự hiện hữu của vương tộc Thích Ca ở Gandhāra.

Như vậy, sự kiện vương tộc Thích Ca đào thoát đến tận Gandhāra sau cuộc thảm sát của Tỳ-lưu-ly là một sự kiện có cơ sở lịch sử. Riêng về việc các vị vương tử ấy lập quốc hay làm vua thì chưa đủ dữ liệu để khẳng định. Vì lẽ, đôi khi tư liệu lịch sử Ấn Độ, cụ thể là lịch sử Phật giáo, thường không phân định rạch ròi giữa một vị vua nhỏ (rāja) hay một bậc đại vương (mahā rāja); giữa tiểu đô thị (पुर: pura)⁴³ hay là một quốc gia (जनपद: janapada)⁴⁴.

Trong tất cả, điều có thể khẳng định là, dù ở trong hoàn cảnh nào, vương tộc Thích Ca ở Gandhāra vẫn khẳng định vai trò của mình trong lãnh vực hoằng dương Phật pháp, đây là một sự thật được bảo chứng bởi nhiều nguồn tư liệu khác nhau.

NGUỒN GỐC TÍN NIỆM CÚNG SAO GIẢI HẠN

Chờ đợi các vì sao

Kẻ ngu hỏng điều lành,

Điều lành chiếu điều lành,

Sao trời làm được gì?¹

Đức Phật đã chỉ rõ: Các loài hữu tình là chủ nhân của nghiệp, là thừa tự của nghiệp. Nghiệp là thai tạng, nghiệp là quyến thuộc, nghiệp là điểm tựa, nghiệp phân chia các loài hữu tình; nghĩa là có liệt, có ưu². Nghiệp có thể thay đối. Con người hoàn toàn có thể làm chủ vận mạng của mình, thông qua những nỗ lực chuyển hóa bản thân mà không phải cầu xin một vị thần thánh, hay phụng cúng một vì tinh tú nào. Đó là một trong những điểm khác biệt căn bản giữa Phật giáo và các triết phái tư tưởng tôn giáo khác tại Ấn Độ nói chung và Bà-la-môn giáo nói riêng.

Theo kinh Phật thuyết Phạm Võng lục thập nhị kiến do cư sĩ Chi Khiêm dịch, đã cho thấy sự vận hành của trời đất trăng sao được các nhà hiền triết thời ấy quan tâm sâu sắc: Có người chủ trương mặt trời mọc từ Đông sang Tây, kẻ khác thì chủ trương từ Tây sang Đông. Có người chủ trương Mặt trăng và các vì sao chuyển động từ Đông sang Tây, kẻ khác thì chủ trương từ Tây sang Đông³. Không những thế, trong kinh điển Phật giáo thường ghi lại, có những vị Phạm-chí năm vững Ba kinh, thông đạt Ngũ điển, trên thông thiên văn, dưới tường địa lý⁴. Với Bà-la-môn giáo nói chung thì kiến thức về thiên văn và những lễ nghi tế tự trăng sao, là một trong những yêu cầu quan trọng, để hình thành nên phẩm chất căn bản của một vị Bà-la-môn⁵.

1. TÍN NIỆM THỜ CÚNG TRĂNG SAO TRONG TRUYỀN THỐNG ẤN ĐỘ

Trong cách hiểu xưa nay, khi bàn về thờ tự trăng sao, cụ thể là tín niệm cúng sao giải hạn, phần lớn đều cho rằng đó là một tín niệm có nguồn gốc từ Trung Hoa. Tuy nhiên, căn cứ theo Williams Monier⁶; William Edward Soothil⁷ thì tập tục phụng cúng các vì sao cũng như quan điểm về chín vị sao (Cửu diệu) vốn có mặt từ lâu trong triết học về thiên văn và lịch pháp của Bà-la-môn giáo⁸.

Từ tư liệu lịch sử cho thấy, Bà-la-môn giáo vốn là một tôn giáo đa thần. Trăng sao đối với người Bà-la-môn là những vị thân có năng lực đặc biệt⁹. Trong vô vàn những vì tinh tú, trăng sao, thì niềm tin vào chín vị sao, Phạn ngữ gọi là Navagraha, Trung Hoa dịch là Cửu diệu¹⁰, là một tín niệm có lịch sử hình thành rất sớm, có cơ sở lý luận rõ ràng và hiện còn được tiếp tục duy trì tại một số khu vực ở Ấn Độ.

Theo Phạn ngữ, Nava nghĩa là số 9 (Nava: 74)¹¹, Graha (TRE)¹² có nghĩa là chi phối, nắm giữ, ảnh hưởng... Từ điển Phạn ngữ đã đưa ra ví dụ về sao La hầu (Rāhu) và nhân đó giải thích: Một vì sao có thể ảnh hưởng đến số phận của con người bằng năng lực thần bí siêu nhiên (A planet influencing the destinies of men in a supernatural manner)¹³.

Tên tuổi của chín vị sao này bao gồm: Aditya (Surya, Nhật diệu); Soma (Chandra, Nguyệt diệu); Amgaraka (Mangala, Hỏa diệu); Budha (Thủy diệu); Vrhaspati (Brhaspati, Mộc diệu); 'Sukra (Shukra, Kim diệu); Sanaiscara (Shani, Thổ diệu); Rāhu (La hầu); Ketu (Kế đô). Tín niệm về chín vị sao này khá phổ biến trong xã hội Ân Độ cổ đại, vì bằng chứng khảo cổ sinh động hiện còn là bức tượng đá mô tả về chín vị sao, được bảo lưu tại Bảo tàng Guimet của Pháp (ánh 1).

Hiện nay, tín niệm thờ tự chín vị sao đặc biệt này còn được trân trọng phụng thờ tại bang Tamil Nadu ở Ấn Độ. Thậm chí, trong năm 2014, Tổng Công ty Phát triên du lịch Tamil Nadu (Tamil Nadu Tourism Development Corp) còn thiết kế một tour du lịch bốn đêm ba ngày dành cho du khách có nhu cầu chiêm bái chín ngôi đền thờ nổi tiếng này¹⁴ .

Như vậy, tín niệm thờ tự trăng sao thực sự có nguồn gốc từ Ân giáo. Trong quá trình thăng trầm và phát triển của Phật giáo, tín niệm thờ tự chín vị sao của An giáo đã từng bước du nhập, định hình khá cụ thể và chi tiết trong kinh văn Hán tạng, cụ thể là trong Đại Tạng kinh Đại chính tân tu (ĐTKĐCTT).

2. TÍN NIỆM THỜ CÚNG TRĂNG SAO TRONG MẬT GIÁO, THƯỘC ĐTKĐCTT

Trong ĐTKĐCTT, nơi ghi lại nhiều thông tin về tín niệm thờ tự trăng sao cũng như các pháp thức cúng sao giải hạn, tập trung vào tập Mật tông thứ 21.

Trước hết, tên gọi cũng như hình ảnh mô phỏng về chín vị sao của Ân giáo và những bài chú tương ứng được ghi lại đầy đủ trong Phạm Thiên hỏa la cửu diệu¹⁵, số 1311; Tú diệu nghi quỹ¹⁶, số 1304; Thất diệu nhương tai quyết¹⁷, quyển thượng, số 1308 và Bắc đầu thất tinh hộ ma pháp¹⁸, số 1310.

Trong những tác phẩm vừa nêu thì Phạm Thiên hỏa la cửu diệu (Brahma-horanavagraha) là một tác phẩm đặc biệt quan trọng liên quan đến đề tài. Vì đây chính là tác phẩm mang tính tư liệu của Thiền sư Nhất Hạnh (683-727), được các đệ tử tập thành sau khi thiền sư viên tịch. Theo Tống Cao tăng truyện¹⁹, Thiền sư Nhất Hạnh là người rất giỏi lịch pháp, đã từng học Mật giáo với Tam tạng Kim Cang Trí, cùng với ngài Vô Úy dịch kinh Tỳ-lô-giá-na. Ở đây, trong tác phẩm Phạm Thiên hỏa la cửu diệu, nội dung cơ bản mô tả chín vị sao tương tự như Ấn giáo cùng những nội dung mang tính đặc dị, không mang màu sắc Phật giáo, được thể hiện cụ thể ở những điềm sau.

Thứ nhất, chín vị sao được mô tả lần lượt là: La hầu (còn gọi là La sư, Hoàng phan); Thổ tú; Bắc thần (còn gọi là Sàm tinh, Trích tinh); Thái bạch; Thái dương; Huỳnh hoặc (còn gọi là Tứ Lợi, Hư hán); Kế đô (còn gọi là Báo vỹ hay Đại ẩn); Thái âm và Tuế tinh (còn gọi là Mộc tinh, Thái tuế, Nhiếp đề). Chín vị sao này không liên quan đến kinh văn chính thống của Phật giáo.

Thứ hai, trong tác phẩm này, dấu ấn của Bà-la-môn giáo thể hiện rất rõ trong hình vẽ về chín vị thần biểu hiện cho nhật nguyệt tinh tú. Thậm chí, nhân dạng của sao Thổ tī duroc mô tả như một vị Bà-la-môn（其形如波羅門）. Không những thế, những đồ tùy tế, vật dụng của những vị tinh tú trong tác phẩm Phạm Thiên hỏa la cửu diệu có nhiều chi tiết rất giống với hai bức điêu khắc đã dẫn ở trên, mô tả về chín vị sao trong truyền thống của Bà-la-môn giáo.

Thứ ba, ngay như tên gọi của chín vị sao, cũng được phiên âm từ ngôn ngữ Ấn Độ. Đơn cử như sao Kế đô (計都), theo Phạn ngữ tạp danh²⁰, thì sao Kế đô được phiên âm từ chữ Kātu của Phạn ngữ. Nhất thiết kinh âm nghĩa²¹ cũng xác nhận rằng Kế đô nguyên là Phạn ngữ, ngôn ngữ nhà Đường gọi là Tràng vực hoặc Tiết thủ chấp²².

Thứ tư, các khái niệm cơ bản của tín niệm phụng thờ thượng để, trăng sao như: mạng người phụ thuộc cõi trời cao xanh（人命屬高倉天）；đến tuổi gặp phải sao này（行年至此宿者）; nếu gặp sao xấu thì nên cúng tế, thì sẽ tránh được những điều không thuận lợi, tức biến xấu thành tốt, nếu không tin thì sẽ biến tốt thành xấu (若遇惡星須禳之. 諸不逆其所犯. 即變凶成吉. 不信即變吉成凶.)... đã khẳng định rằng, đây là những khái niệm của các tôn giáo phụng thờ thượng đế, đa thần.

Từ bốn điểm phân tích nêu trên, cho thấy rằng khởi nguồn của tín niệm thờ tự trăng sao, cúng sao giải hạn sở dĩ xuất hiện trong những lễ nghi của Phật giáo, có cơ sở từ bản kinh này. Bản kinh này cũng được xem là một trong những điểm khởi đầu thể hiện cho sự giao thoa, tiếp biến những tín niệm của Ấn giáo vào trong Phật giáo.

Trong liên hệ vương quyền, cụ thể là vào thời nhà Đường, đã có những quan tâm của những bậc vua chúa đối với xu hướng thần bí, quyền năng. Theo Tống Cao tăng truyện, vua Đường Huyền Tông (712-756) khâm phục sự thần diệu của ngài Kim Cang Trí (671?-741)²³, Thiền sư Nhất Hạnh (683-727)²⁴, ngài Thiện Vô Úy (637-735)²⁵ nên đã cung kính đảnh lễ, phụng tôn. Đường Đại Tông (762-779) quan tâm và ban hiệu Đại Quảng Trí Tam Tạng cho ngài Bất Không (705-774)²⁶. Đặc biệt, Đường Duệ Tông (710-712) và cả Đường Huyền Tông vô cùng nể trọng Thiền sư Nhất Hạnh, cả hai cầu thỉnh ngài vào Tập Hiền Viện trước tác và phiên dịch kinh thư. Khi Thiền sư Nhất Hạnh viên tịch, Đường Huyền Tông còn ban thụy là Đại Tuệ Thiền Sư²⁷. Xem ra, khởi đầu của Mật giáo Trung Hoa đã được các vua nhà Đường quan tâm và hỗ trợ.

Có thể nói, sự ủng hộ nhiệt thành của các bậc vương quyền cũng là một trong những tiền đề để những trước tác của Mật giáo được chính thức quảng bố, nhập tạng và lưu hành. Đây cũng là một trong những điều kiện thuận lợi, để tín niệm thờ phụng trăng sao thể hiện trong tác phẩm Phạm Thiên hỏa la cửu diệu của Thiền sư Nhất Hạnh, được bắt rễ trong những hình thức lễ nghi của Phật giáo.

Như vậy, trong quá trình phát triển của Phật giáo, đã có những tín niệm của Bà-la-môn và tín niệm dân gian trộn lẫn vào hình thức, lễ nghi, thậm chí ảnh hưởng cả về mặt tư tưởng của Phật giáo. Ngài Ăn Thuận (1906-2005) đã chứng minh nguồn gốc cụ thể về những trường hợp này và đã có . Ở đây, việc²⁸ chỉ ra những tín niệm không phải bản chất của Phật giáo cũng là một khát vọng chính đáng của đệ tử Phật, nhằm góp phần giữ gìn sự thuần nhất của Phật giáo. Do vậy, việc điểm qua những bản kinh mang hơi thở thờ phụng thượng để, trăng sao, như hình thức cúng sao giải hạn có mặt trong ĐTKĐCTT, cũng là một trong những phương cách góp phần vào xu thế đó.

3. NHỮNG BẢN KINH THƯ THUỘC MẬT GIÁO LIÊN QUAN ĐẾN TÍN NIỆM SAO HẠN

Trong ĐTKĐCTT, các tác phẩm liên quan đến Mật giáo là nơi có sự ảnh hưởng nhiều nhất của tín niệm phụng thờ tinh tú, thân linh. Trong khả năng có thế, chúng tôi xin chỉ ra một vài bộ kinh thư với những dấu hiệu rõ ràng, mang tính tiêu biểu.

1. Phật Thuyết Đại Oai Đức Kim Luân Phật Đảnh Xí Thạnh Quang Như Lai Tiêu Trừ Nhất Thiết Tai Nạn Đà La °, 1 quyển²⁹, ĐTKĐCTT, tập 19, số 0964, không rõ người dịch. Nội dung: Đề cập bài chú như bản kinh, ai trì tụng thì có thể thoát tai nạn, dù gặp sao xấu như La hầu, Kế đô chiếu thân.

2. Phật Mẫu Đại Không Tước Minh Vương³⁰, 3 quyền, ĐTKĐCTT, tập 19, số 0982, do Sa-môn Bất Không dịch. Nội dung: Ở quyển Hạ, nói rằng, nếu ai trì tụng chú này, thì sẽ được Nhị thập bát tú, Cửu diệu phù trì, ủng hộ.

3. Văn Thù Sư Lợi Bồ Tát Cập Chư Tiên Sở Thuyết Cát Hung Thời Nhật Thiện Ác Tú Diệu Kinh³¹, 2 quyển, ĐTKĐCTT, tập 21, số 1299, do Sa-môn Bất Không dịch. Nội dung: Mô tả Nhị thập bát tú, các vì sao trong mỗi tháng, cách thức chọn ngày, chọn giờ, lịch tốt xấu của Nhị thập thất tú...

4. Ma Đăng Già Kinh³², 2 quyền, ĐTKĐCTT, tập 21, số 1300, đời Ngô, do Trúc Luật Viêm và Chi Khiêm cùng dịch. Nội dung: Quyển 1, mô tả câu chuyện mẹ nàng Chiên Đà La dùng thần chú khống chế A-nan. Quyển 2, mô tả Nhị thập bát tú cùng những ảnh hưởng tốt xấu, lượng độ, hình mạo...

5. Xá Đầu Gián Thái Tử Nhị Thập Bát Tú Kinh³³, 1 quyền, ĐTKĐCTT, tập 21, số 1301, do Tam tạng Trúc Pháp Hộ dịch. Nội dung: Mô tả chi tiết về 28 vị sao, sao nào xuất hiện thì thuận lợi việc nào. Bản kinh giao thoa giữa chuyện tiền thân Đức Phật và tín niệm thờ phụng tinh tú.

6. Phật Thuyết Thánh Diệu Mẫu Đà La Ni Kinh³⁴, 1 quyển, ĐTKĐCTT, tập 21, số 1303, do Pháp Thiên dịch. Nội dung: Mô tả bài chú như tựa đề bản kinh, tán thán nếu ai trì chú này sẽ được lợi ích. Các sao xấu ác, nghe chú này đều hoan hỷ, không não hại chúng sanh.

7. Tú Diệu Nghi Quỹ³⁵, 1 quyển, ĐTKĐCTT, tập 21, số 1304, do Thiền sư Nhất Hạnh soạn. Nội dung: Hướng dẫn các thủ ấn và các bài thần chú liên quan đến các vì sao (như Nhị thập bát tú, Cửu diệu, Bắc đẩu thất tinh...)

8. Bắc Đẩu Thất Tinh Niệm Tụng Nghi Quỹ³⁶, 1 quyển ĐTKĐCTT, tập 21, số 1305, do Tam tạng Kim Cang Trí dịch. Nội dung: Đề cập Bát tinh chú và thán thán những ai thường xuyên trì tụng chú này.

9. Bắc Đầu Thất Tinh Hộ Ma Bí Yếu Nghi Quỹ³⁷, 1 quyển, ĐTKĐCTT, tập 21, số 1306, do Đại Hưng Thiện Tự, Phiên Kinh Viện, Quán Đảnh A-xà-lê ghi lại. Nội dung: Hướng dẫn làm đàn tràng, hình thức ấn chú, Đỉnh luân vương chơn ngôn và Triệu bắc đầu chơn ngôn.

10. Phật Thuyết Bắc Đẩu Thất Tinh Diên Mệnh Kinh³⁸, 1 quyển, ĐTKĐCTT, tập 21, số 1307, do một tu sĩ Bà-la -môn đem kinh này đến cho nhà Đường thọ trì. Nội dung: Mô tả bảy vị sao và các tinh phù mang tính bản địa (Trung Hoa) và tán thán những lợi ích khi thọ trì, cúng dường bản kinh này.

11. Thất Diệu Nhương³⁹ Tai Quyết, 2 quyển, ĐTKĐCTT, tập 21, số 1308, do tu sĩ Bà-la-môn Kim Câu Trá soạn tập. Nội dung: Mô tả tinh phù và các cách thức tế tự những vì sao, lượng độ an nguy khi gặp những vị sao và cách thức hóa giải.

12. Thất Diệu Tinh Thần Biệt Hành Pháp⁴⁰, 1 quyển, ĐTKĐCTT, tập 21, số 1309 do Thiền sư Nhất Hạnh soạn. Nội dung: Đề cập 12 vị sao tương ứng với 12 tháng, mô tả thần dạng của ba mươi vị sao, các hình thức tế tự và những lợi ích tương ứng.

13. Bắc Đầu Thất Tinh Hộ Ma Pháp⁴¹, 1 quyển, ĐTKĐCTT, tập 21, số 1310, do Thiền sư Nhất Hạnh soạn.

Nội dung: Hướng dẫn các thủ ấn, nội dung các thần chú liên quan đến Nhị thập bát tú, Cửu diệu, Diện mệnh chơn ngôn...

14. Phạm Thiên Hỏa La Cửu Diệu⁴², 1 quyền, ĐTKĐCTT, tập 21, số 1311, do Thiền sư Nhất Hạnh soạn. Nội dung: Mô tả hình ảnh chín vị sao và những thần chú tương ứng, cách khắc phục sao xấu và tuổi gì thì do sao nào chiếu mạng.

15. Nan Nhĩ Kế Thấp Phọc La Thiên Thuyết Chi Luân Kinh⁴³, 1 quyển ĐTKĐCTT, tập 21, số 1312, do Pháp Hiền phụng chiếu dịch. Nội dung: vị trời Nan Nhĩ Kế Thấp Phọc La chỉ bày cho con người tránh khỏi các sao xấu bằng cách trì tụng kinh Chi luân.

Có thể nói, tín niệm thờ phụng tinh tú, cúng sao giải hạn không chỉ có mặt đậm nét trong những bản kinh thư thuộc Mật bộ, mà còn được phát hiện rải rác ở những đoạn ngắn, trong những bản kinh lớn như kinh Hoa Nghiêm, kinh Đại Phương Đăng Đại Tập, kinh Kim Quang Minh... thuộc ĐTKĐCTT. Vấn đề này sẽ được trình bày trong một chuyên khảo khác.

4. NHẬN ĐỊNH VÀ ĐỀ NGHỊ

Cùng với quá trình phát triển của Phật giáo, Bà-la-môn giáo đã có những bước vận động chuyển mình. Trong dòng chảy biến thiên của lịch sử, của bối cảnh xã hội, tại Ấn Độ cũng như tại Trung Hoa, Phật giáo và Bà-la-môn giáo đã có những giao thoa tiếp biến với nhau. Quá trình này có thể có chủ ý hoặc diễn ra bằng con đường tự nhiên.

Ở đây, sự có mặt của tín niệm Bà-la-môn giáo như việc thờ phụng tinh tú, trời thần, qua hình thức cúng sao, giải hạn sở dĩ được tập thành trong kinh điển Hán tạng, có mặt trong nghi lễ Phật giáo, là dấu hiệu minh chứng cho quá trình giao thoa và tiếp biến nêu trên.

Là một tôn giáo chủ trương phủ định một cái Ngã thường hằng, xác tín mọi cá nhân đều bình đẳng trước hành nghiệp của mình như Phật giáo, thì triết lý về sự chi phối của thượng đề, của trăng sao, không phù hợp với tôn chỉ căn bản.

Với khảo sát bước đầu, đã chỉ ra 15 bộ kinh thư thuộc Mật giáo, không những mang nội dung không đúng với tôn chỉ của Phật giáo, mà còn cổ xúy cho tín niệm của tôn giáo khác, thì cần phải có một phương thức ứng xử phù hợp.

Trong ĐTKĐCTT có một mục lưu giữ các bản kinh chứa những yếu tố nghi ngờ là Nghi tợ bộ, nên chăng, 15 bản kinh thư nêu trên cần được xem xét đưa vào bộ loại này. Theo thiền ý của người viết, nhằm góp phần ngăn ngừa những tập tục không phù hợp với pháp Phật, Giáo hội Phật giáo Việt Nam nên có những khuyến nghị cần thiết đối với các cơ quan in ấn và xuất bản, về những trường hợp mà chúng tôi đã nêu ra.

MỘC DỤC TƯỢNG THỜ VÀ TƯỢNG ĐẢN SINH

Một bậc đã rửa sạch hai mươi mốt phiền não, thì được gọi là Mộc dục¹.

1. KHÁI LUẬN VỀ NƯỚC VÀ SỰ THANH TẨY²

Trong hệ thống các hình thức tùy tế thời Ấn Độ cổ đại, thì sự thanh tẩy bằng nước (Arghya)³ có một vị trí quan trọng, xuất hiện trong nhiều dạng thức nghi lễ. Tùy theo yêu cầu của mỗi nghi lễ mà nước được sử dụng trong những hình thức khác nhau. Nước có thể được sử dụng để rảy lên đầu một vị hoàng nam trong lễ quán đảnh, đánh dấu sự xuất hiện của một đấng minh quân và sự ra đời của một tân triều đại⁴. Rưới nước lên tay cũng là nghi lễ quan trọng trong buổi đầu đến lớp. Bức phù điêu mô tả thái tử Sidhartha cầm bình đựng nước trong ngày đầu đến lớp của nghệ thuật Gandhara, đã minh chứng cho điều này⁵. Nước còn là biểu hiện cho một hình thức cúng dường và sự tiếp nhận tôn trọng⁶. Đó cũng là hình ảnh vua Bimbisara cầm bình nước bằng vàng rưới lên tay Đức Thế Tôn khi phát tâm hiến cúng tinh xá Veluvana⁷. Đặc biệt, trong tín niệm của Bà-la-môn giáo, một số nguồn nước linh thiêng còn có khả năng thanh tẩy và đưa con người trở về Phạm Thiên giới⁸.

Chính vì vậy, trong thời Đức Phật và mãi cho đến ngày nay, các dạng thức siêng năng tắm rửa tại những nguồn nước linh thiêng, đã được Bà-la-môn giáo cực lực đề xướng. Đã có nhiều bản kinh đề cập đến sự kiện này, xuất hiện trong cả hai truyền thống Hán tạng và Nikaya⁹.

Theo Đức Phật, dù dòng sông có linh thiêng cỡ nào và hành giả có siêng năng trong việc tắm rửa, thì cũng không có tác dụng gì đến việc thanh lọc và chuyển hóa nội tâm. Bởi một khi thân kia đầy tội cũ, sông thiêng tẩy được gì?¹⁰. Không những thế, trong kinh Tăng nhất A-hàm, Đức Phật đã đưa ra một định nghĩa quan trọng về lý thuyết thanh tẩy, còn được gọi là Mộc dục (沐浴). Theo Đức Phật, một bậc đã rửa sạch hai mươi mốt phiền não"¹¹, thì được gọi là Mộc dục¹².

Với Đức Phật, việc tắm rửa chỉ là một điều kiện cần của đời sống và không mang tính quan yếu, tác động nhiều đến sự tu tập. Trong suốt cuộc đời của Đức Phật, có rất ít tư liệu ghi nhận về việc tắm rửa của Ngài. Theo Nidānakathā¹³, với thân hình đầy cáu bẩn sau nhiều năm khổ tu ép xác, nhà khổ hạnh Siddhartha đã xuống tắm ở dòng sông Niranjana trước khi đến gốc bồ-đề thiền định. Tôn giả A-nan đã từng xin nước nóng về để Đức Tôn tắm chữa bệnh. Cô gái Bà-la-môn ở Kosala đã dâng nước uống cho Đức Phật để rồi sau đó được sanh Đao-lợi thiên¹⁴. Trong Culla Vagga đã ghi nhận nhiêu chi tiết về sự quan tâm của Đức Phật đến việc tắm rửa của chúng Tăng¹⁵. Tuy nhiên, sự quan tâm của Đức Phật liên quan đến việc thanh tẩy chỉ dừng lại ở phương diện y khoa và sức khỏe, mà không xây dựng thành một nghi lễ mang tính biểu tượng, thiêng liêng.

Như vậy, việc thanh tây cơ thế chỉ là thanh tây cơ thể. Đức Phật không gắn kết những giá trị mang tính tâm linh vào trong hành động mang tính thường nhật này. Đây là điểm khác biệt căn bản của Phật giáo so với các tôn giáo cùng thời. Trong một liên hệ thoáng qua, trong 90 giới Ba-dật-đề của giới luật Tỳ-kheo¹⁶, thì yêu cầu tắm rửa có chừng mực có lẽ chỉ nhằm khẳng định sự khác biệt giữa hạnh tu của Phật giáo, so với các hạnh tu của các tôn giáo khác, liên quan đến việc thanh tẩy. Nói rõ hơn, Đức Phật không quá chú trọng đến việc dùng nước để điều phục tâm; với Ngài, nước chỉ ngừa khát và trừ bụi nhớp.

Từ quan điểm xem việc thanh tây có một ý nghĩa quan trọng trong lễ nghi của một vài tôn giáo ở xã hội Ân Độ cố đại, đã từng bước dẫn đến sự hình thành quan niệm thanh tẩy tượng thờ, xem đó là một trong những hạnh tu dễ thực hiện và tích tập nhiều phước đức.