Biện Chính Phật Học — Tập I

Vấn đề chữ viết

Theo nghiên cứu của Étienne Lamotte, kinh điển được ghi lại bằng văn bản lần đầu tiên do một nhóm các vị Tỳ-kheo tại Aluvihara, gần Mātale, vào năm 454 sau khi Đức Phật nhập Niết-bàn (35-32 B.C)⁴⁰; thế nhưng vấn đề chữ viết trước đó đã được đề cập khá nhiều trong Kinh và Luật tạng.

Thứ nhất, theo kinh Trường Bộ, vấn đề chữ viết xuất hiện trong cả hai bản kinh kinh Phạm Võng và kinh Sa-môn quả. Theo kinh, trong những thú vui giải trí mà người đệ tử xuất gia của Phật không tham gia có trò chơi đoán chữ viết thiếu trên không hay trên lưng⁴¹.

Thứ hai, theo kinh Tăng Chi, khi đề cập đến thái độ của ba hạng người xuất hiện trên cuộc đời, Đức Phật đã liên hệ đến chữ viết. Theo Đức Phật, hạng người dễ phẫn nộ và sự phẫn nộ được nuôi giữ lâu dài được gọi là hạng người như chữ được viết trên đá. Người dễ phẫn nộ và phẫn nộ không lâu dài được gọi là hạng người như viết chữ trên đất. Hạng cuối cùng, dù bị nói một cách thô lỗ, cộc cằn, ác độc... nhưng tâm tư của người đó luôn hòa ái, thân thiện, hoan hỷ... thì được gọi là hạng người như viết chữ trên nước⁴².

Thứ ba, trong kinh Phật tự thuyết, trong một vài cuộc hội họp, tán gẫu, các Tỳ-kheo tranh cãi nhau về sự tối ưu trong nghề nghiệp của con người. Trong những nghề được đưa ra tranh luận, thì có Tỳ-kheo cho rằng nghề in ấn là nghề tối thượng, hoặc là nghề viết bài là nghề tối thượng. Khi biết được việc này, Đức Phật cho đó là phiếm đàm và nhân đó ban lời huấn thị: Này các Tỷ-kheo, chuyện này thật không xứng đáng cho các Thầy... khi các Thầy ngồi hội họp với nhau, có hai công việc cần phải làm: Nói pháp hay giữ im lặng của bậc Thánh⁴³.

Thứ tư, theo Cullavagga, khi các Tỳ-kheo Assaji và Punabbasuka thường trú tại vùng Kitagiri không nỗ lực tu tập mà hành xử như người thế tục, biểu hiện qua việc trồng hoa để tặng người và đam mê trong các trò giải trí của thể tục. Trong những trò vui mà họ tham gia thì có trò chơi đố chữ, trò chơi đoán ý. Đức Phật đã huấn thị hai ngài Sariputta và Moggallāna đuổi các vị Tỳ-kheo này rời ngay khỏi vùng Kitāgirit⁴⁴.

Thứ năm, theo Mahāvagga, trong những toan tính thế tục của các bậc làm cha mẹ, sợ con cái nghèo khổ, thiếu đói sau khi họ qua đời, có đề cập đến chữ viết. Chuyện kể rằng, gia đình Upāli trong thành Rajagaha có suy nghĩ: Có phương kế gì để sau khi chúng ta từ trần, Upāli có thể sống thoải mái và không bị cực nhọc? Rồi cha mẹ của Upāli đã khởi ý điều này: "Nếu Upāli có thể học chữ viết, như thế sau khi chúng ta từ trần Upāli có thể sống thoải mái và không bị cực nhọc". Rồi cha mẹ của Upāli đã khởi ý điều này: "Nếu Upāli học chữ viết thì các ngón tay sẽ bị đau"... nên chăng gửi Upāli xuất gia làm Sa-môn Thích tử. Đây là động cơ xuất gia không tốt và được Phật có những răn nhắc kịp thời⁴⁵.

Từ năm luận cứ được nêu dẫn ở trên đã cho thấy, các dạng chữ viết đã lưu dấu ấn rất rõ trong Kinh và Luật tạng thuộc văn hệ Nikāya. Việc cấm các Tỳ-kheo không được chơi chữ và viết chữ là cơ sở thứ nhất chứng minh việc Đức Phật có khả năng đọc được chữ và viết được chữ. Đặc biệt, khi đưa ra hình ảnh ba hạng người như ba hạng chữ viết, được Đức Phật đề cập trong kinh Tăng Chi đã cho thấy, chỉ có người biết viết chữ và viết trên nhiều chất liệu, mới có thể thấy rõ những đặc tính khác nhau trong chữ viết.

4. KẾT LUẬN

Hai sự kiện quan trọng trong cuộc đời Đức Phật, đó là sự kiện Đản sinh và nhập Niết-bàn. Đối với hai sự kiện trọng đại này, tác giả Schumann đã có một cách nhìn thiếu nghiêm túc. Điều đáng chú ý, khi đưa ra những quan điêm của riêng mình về sự kiện này, tác giả Schumann đã không chỉ ra được một nguồn tài liệu khả tín làm luận cứ. Nơi đây, với những cứ liệu có cơ sở kinh điển mà mà chúng tôi minh chứng, đã phần nào cho thấy quan điểm của Schumann về sự kiện Đản sanh và nhập Niết-bàn của Đức Phật mang tính tư biện.

Mặt khác, dù đến hôm nay, các nhà khoa học vẫn chưa phát hiện bất kỳ một tư liệu kinh điển bằng chữ viết trong thời Đức Phật, nhưng điều đó vẫn chưa đủ để khẳng định rằng, Đức Phật không biết đọc, biết viết. Vì lẽ, cùng thời với Đức Phật, tức thế kỷ VI B.C, chữ viết cũng như văn phạm tiếng Sanskrit đã được nhà ngữ học nổi tiếng Panini lưu lại bằng văn bản với tác phẩm Ashtadhyayi còn lưu lại đến ngày nay⁴⁶. Ngành truyền thông Ân Độ vào năm 2004 đã vinh danh cống hiến của Pānini bằng một phác họa hình ảnh của ông trên tem khá ấn tượng.

Thái tử Siddhartha, một vị hoàng nam được sanh ra trong một tầng lớp cao của xã hội thời đó, lẽ tất nhiên sẽ nhận được thành quả giáo dục cao nhất của thời đại. Với những tư liệu căn cứ vào thành quả của ngành khoa học khảo cổ, cộng với những bằng chứng xác thực dựa trên các kinh, luật thuộc văn hệ Pāli mà chúng tôi đã trình bày, đã minh chứng rằng, đã có nhiều dấu hiệu liên quan đến việc biết đọc biết viết của Đức Phật. Do đó, luận điểm: trong kinh điển Pali không có dấu hiệu nào cho thấy Đức Phật đã từng biết đọc biết viết cát⁴⁷ của H.W. Schumann là một luận điểm võ đoán, nếu không nói là chưa phản ánh đúng sự thật lịch sử.

Dĩ nhiên, sẽ rất khó nhận được sự phản hồi của đại diện tác giả từ những phản biện này, do vậy, với phiên bản tiếng Việt của tác phâm Đức Phật lịch sử, chúng tôi mong rằng, nên chẳng cần được cân nhắc biên tập trước khi ấn hành trong những lần tái bản kế tiếp.

KHẢO SÁT VỀ BÁT CHÁO SỮA CỦA NÀNG SUJĀTĀ VÀ NGÔI THÁP GẠCH BÊN BỜ SÔNG NIRANJANA

Đại Thánh tại nơi đây

Nhị nữ hiến đề-hồ¹

Thọ dụng rồi đứng dậy

Tìm đến cây bồ-đề.

Kinh Tạp A-hàm²

Tôi đến Bodh Gaya vào giữa tháng Hai dịu nắng. Vượt qua một cây cầu dài và hơi bị rung lắc, bắc qua sông Falgu (Hindi: फल्गु नदी), chúng tôi đến khu vực được ngành du lịch Ấn Độ giới thiệu là làng Sujātā³. Tên tuổi Sujata được sử dụng rộng rãi, từ lớp học cho trẻ em nghèo đến khách sạn sang trọng ở khu vực Bodh Gaya. Đường vào làng hẹp và bụi bặm. Ven đường, một vài nông dân đang đập lúa vàng ươm vừa mới thu hoạch trên các khoảnh ruộng, phong cảnh giống như đất nước Việt Nam trước đây. Xe đưa chúng tôi đến một ngôi tháp bằng gạch. Tháp khá lớn và tròn đều, có thể nhận ra rất rõ từ không ảnh của Google Maps. Đọc dòng giới thiệu vắn tắt trên tấm biển màu xanh gần ngôi tháp, do ngành khảo cổ học Ấn Độ dựng nên⁴, thì được biết đó là ngôi tháp của nàng Sujātā, người con gái đã dâng bát cháo sữa cho nhà khổ hạnh Siddhārtha trước khi chứng đạo. Tôi chợt nghĩ về các đạo sĩ khổ tu và tấm lòng nhân hậu của người dân Ẩn.

Men theo bờ gạch cũ, tôi rón rén leo lên đỉnh tháp. Có một cây bồ-đề nhỏ và ít gạch vụn vỡ nơi đây. Phóng tầm mắt ra xa, tôi chợt nhận ra khung cảnh xung quanh rất đỗi yên bình và nghèo xơ xác. Một thoáng bâng khuâng chiếm lấy hồn tôi trên lối về.

Nhìn những viên gạch cũ, không rõ có phải là cố hay không, nằm ngổn ngang xung quanh tháp, tôi chợt nhớ lại hình ảnh những người thợ xây khắc khổ đang sử dụng những viên gạch cũ, để xây những nền, móng chưa rõ là nhà hay tháp tại những thánh tích Phật giáo đang được tu sửa. Tôi tự hỏi, có bao giờ những người thợ xây ấy phục dựng sai những công trình mà tiền nhân xây dựng? Hoặc xây dựng những công trình không hề có trong kinh điển Phật giáo? Liên hệ tới những chứng tích khai quật ở Piprahwa thuộc bang Uttar Pradesh được giới khảo cổ Ấn Độ cho rằng đó là Đại Kapilavastu, một công bố bị các nhà khảo cổ Nepal cho rằng không xác thực⁵, trong tôi khởi lên suy nghĩ về việc khảo sát lại những thánh tích của Phật giáo hoặc liên quan đến Phật giáo thông qua hệ thống kinh điển. Khảo sát về sự kiện bát cháo sữa của nàng Sujātā phát xuất từ trăn trở này.

1. NÀNG SUJĀTĀ VÀ BÁT CHÁO SỮA TRONG HỆ NIKĀYA

1.1. Về tên gọi Sujātā

Theo từ nguyên, Sujāta có nghĩa là được sinh ra từ dòng giống quý phái, là thiện sinh⁶. Chính vì vậy nên tên gọi Sujāta được nhiều người sử dụng ở Ấn Độ cổ đại. Theo Từ điên Phật học nhân xưng Pāli⁷, thì có mười người cùng tên Sujātā. Thứ nhất, đó là một vị Đại đệ tử của Đức Phật Sobhita (Theo J. 1 10; Bu vi, 22). Thứ hai, là một đại đệ tử của Đức Phật Piyadassī (Theo J.i.39; Bu.xiv.21). Thứ ba, là mẹ của Đức Phật Padumutara (Theo, J.i.37; Bu.xi.19; MA.ii.722; DhA.i.417). Thứ tư, là mẹ của Đức Phật Kondanna (Theo Bú.iii.25; J.i.30). Thứ năm, là nữ A-tu-la, về sau trở thành vợ của Thiên chủ (Sakka) (Theo DhA.i.269, 271, 274ff.; DA.iii.716f.; J.i.201f.; also J.iii.491f). Thứ sáu, là con gái của gia chủ Senani, vị thôn trưởng gần Uruvela, cùng với người hầu gái Punna, đã dâng bát cháo sữa cho Đức Phật khi Ngài chứng đạo (Theo J.i.68f.; DhA.i.71,). Thứ bảy, cận sự nữ Natika (Theo D.ii.92; S.v.356f.). Thứ tám, em gái của bà Visakha, vị này có người con gái tên là Dhanañjayasetthi, được gả cho con trai gia chủ Anathapindika, đều được đề cập chi tiết trong Jataka 269. Thứ chín, một nữ tỳ ở Benares (Theo J.ii.125). Và thứ mười là tên một vị Trưởng lão Ni (Theo Thig.145-50; ThigA.136f).

Như vậy, trong mười người cùng tên Sujata, thì người thứ sáu, nàng Sujātā dâng cháo sữa cho Đức Phật, là đối tượng cần được khảo sát qua Kinh tạng.

1.2. Các kinh văn liên quan đến lịch sử Đức Phật

Chúng tôi đã tập trung khảo sát các bản kinh chứa nhiều dữ liệu liên quan đến cuộc đời Đức Phật trong năm bộ Nikāya theo bản dịch tiếng Việt của Hòa thượng Thích Minh Châu nhưng vẫn không tìm thấy câu chuyện về nàng Sujata dâng bát cháo sữa.

Ở kinh Trường Bộ, chúng tôi đã lần lượt khảo sát các bản kinh: kinh A ma trú, số 3; kinh Cứu la đàn đầu, số 5; kinh Đại bổn, số 14; kinh Đại duyên, số 15; kinh Đại bát Niết-bàn, số 16; kinh Đại thiện kiến vương, số 17; kinh Khởi thế nhận bổn, số 27. Đặc biệt ở trong kinh Đại bát Niết-bàn, số 16, ở tụng phẩm 5, có ghi rằng:

Có hai sự cúng dường ăn uống đồng một quả báo, đồng một dị thục quả, quả báo lớn hơn, lợi ích hơn các sự cúng dường ăn uống khác? Thế nào là hai? Một là bữa ăn trước khi Như Lai chứng Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, hai là bữa ăn trước khi Như Lai diệt độ Niết-bàn giới, không còn di hưởng sanh tử. Hai bữa ăn này đồng một quả báo, đồng một dị thục quả, quả báo lớn hơn, lợi ích hơn các sự cúng dường ăn uống khác⁸.

Trong nguyên tác của bản kinh Đại bát Niết-bàn không xác định ai là người đã cúng bữa cơm đầu tiên trước khi Như Lai chứng Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác. Chỉ đến khi các tác phẩm chú giải kinh điển, cụ thể là Chú giải kinh Tập (Sutta Nipāta Commentary) ra đời, đã bổ sung tên nàng Sujātā là người cúng bữa cơm đầu tiên⁹.

Ở kinh Trung Bộ, chúng tôi đã khảo sát các bản kinh: kinh Sợ hãi và khiếp đảm, số 4; Đại kinh Sư tử hống, số 12; kinh Thánh cầu, số 26; Đại kinh Saccaka, số 36; kinh Makhadeva, số 83; kinh Hi hữu vị tằng hữu pháp, số 123.

Ở kinh Tăng Chi, kinh Tương Ưng và kinh Tiểu Bộ (từ Tiểu Bộ 1 đến Tiểu Bộ 10), chúng tôi không phát hiện câu chuyện về nàng Sujata dâng bát cháo sữa. Chỉ riêng kinh Tăng Chi, chương Một pháp, phẩm Người tối thắng, kinh Nữ cư sĩ, có đề cập đến tên Sujata và xác định rằng: Trong các vị đệ tử nữ cư sĩ của Ta, này các Tỳ-kheo, người đi đến quy y đầu tiên là Sujāta Senāndihitā¹⁰.

Ở đây, mặc dù kinh Tăng Chi ghi nhận tín nữ đầu tiên quy y mang tên Sujātā Senāndihitā, nhưng không đề cập đến sự kiện nàng đã đồng thời dâng bát cháo sữa. Trong vấn đề này, nếu nàng Sujāt Senandihitā là nữ cư sĩ quy y đầu tiên, thì thông tin đó đồng thời xác tín rằng Đức Phật đã thành đạo.

1.3. Khảo sát tác phẩm Nidānakathā thuộc hệ Nikāya

Trong văn hệ Pali, một trong những tài liệu liên quan đến lịch sử Đức Phật được học giới ghi nhận là bản văn Duyên khởi luận (Nidanakatha)¹¹, được cho là trước tác của Buddhaghosa (Phật Âm) vào thế kỷ VI¹². Tác phẩm này là một cơ sở quan trọng để Hajime Nakamura biên soạn công trình Lịch sử Đức Phật Gotama¹³. Nidanakathā bắt đầu với việc mô tả các tiền sinh của Đức Phật, các sự kiện khi thái tử ra đời; đặc biệt, văn bản này ghi lại đầy đủ câu chuyện nàng Sujata và bát cháo sữa hết sức sinh động.

Theo văn bản này, tại Uruvela, ở thôn Senani, có một thiếu nữ tên là Sujatā đã cầu nguyện với thần cây Nigrodha rằng: Nếu con được gả cho một nhà môn đăng hộ đối, và có được một đứa con trai đầu lòng, con sẽ phụng cúng thần cây hàng năm với những lễ vật quý giá. (If I am married into a family of equal rank, and have a son for my first-born child, then I will spend every year a hundred thousand on an offering to thee)¹⁴. Lời nguyện được viên thành, cô đã tinh chế sữa từ một ngàn con bò, tạo ra món cháo sữa hết sức đặc biệt; và vào ngày trăng tròn tháng Năm, cô cùng với người hầu Punna đem món cháo sữa đặc biệt đó dâng cúng cho Bồ-tát. Thọ dụng cháo sữa xong, Bồ-tát xuống tắm ở dòng sông Niranjana và nhận tám bó cỏ để làm tòa ngồi từ người mục đồng Sotthiya cúng dường. Sau đó, Ngài đi đến gốc bồ-đề và dũng mãnh phát nguyện: Cho dù da thịt, gân xương trở nên khô cằn, máu trong thân này dẫu có cạn kiệt, nhưng nếu không đạt đạo, Ta quyết không rời chỗ này. (My skin, indeed, and nerves, and bones, may become arid, and the very blood in my body may dry up; but till 1 attain to complete insight, this seat I will not leave!)¹⁵.

Câu chuyện là sự tổng hòa nhuần nhuyễn giữa những yếu tố hiện thực lịch sử và các chi tiết huyền thoại hùng tráng. Bản văn đã tạo tiền đề để nhiều nhà nghiên cứu Phật học sáng tạo lịch sử Đức Phật theo xu thế cảm xúc, văn chương.

2. NÀNG SUJĀTĀ VÀ BÁT CHÁO SỮA TRONG HỆ BẮC TRUYỀN

2.1. Kinh Tạp A-hàm

Căn cứ vào hệ A-hàm, thì câu chuyện nàng mục nữ dâng cháo sữa cho nhà khổ hạnh Shiddharta được ghi nhận trong kinh Tạp A-hàm. Tuy nhiên, do được trình bày dưới dạng kệ tụng nên thông tin về câu chuyện đó rất cô đọng.

Kinh Tạp A-hàm, ở quyền 23 ghi nhận rằng: Nơi đây hai người nữ đã cúng cháo sữa cho Bồ-tát, thế hiện qua bài kệ sau:

Đại Thánh tại nơi đây

Nhị nữ hiến đề-hồ

Thọ dụng rồi đứng dậy

Tìm đến cây bồ-đề¹⁶.

Theo ghi chú của các nhà biên tập ĐTKĐCTT, thì nguyên cả quyển 23 không thuộc kinh Tạp A-hàm mà giống với nội dung A Dục Vương truyện và A Dục Vương kinh¹⁷. Kinh Tạp A-hàm do ngài Câu-na-bạt-đà-la dịch từ Phạn sang Hán vào những năm 435-443 Tây lịch, muộn nhất trong bốn bộ A-hàm. Vì vậy, ghi nhận về nàng mục nữ dâng cháo sữa cho Bồ-tát trong bản kinh này cần tham chiếu thêm nhiều nguồn tư liệu khác để xác thực thông tin.

2.2. Kinh Tu hành bản khởi

Tu hành bản khởi kinh¹⁸ gồm hai quyền, do Đại sư Trúc Đại Lực và cư sĩ Khang Mạnh Tường dịch vào đời Hậu Hán (25 -220). Kinh văn xác nhận có hai cô gái nhưng không rõ tên, phụng cúng sữa cho Bồ-tát và sau đó quy y Tam tôn (令女歸三尊). Có một chi tiết đặc biệt lưu ý, đó là việc tạo ra tinh phẩm cúng cho Bồ-tát bằng cách tinh chế sữa từ năm trăm con bò.（當取五百牛乳，展轉相飲至于一牛）.

2.3. Kinh Phổ diệu

Theo hệ Bổn duyên và dựa vào niên đại, chúng tôi khảo sát kinh Phô diệu¹⁹, bản kinh được xem là xuất hiện khá sớm trong thời Tây Tấn (265-316). Trong bản kinh này, nội dung về câu chuyện nàng Sujāta xuất hiện ở phẩm Sáu năm chuyên cần khô hạnh, thứ mười lăm. Theo kinh, tại làng Tu-xá-mạn-gia (修舍慢加) có một trưởng giả nữ. Người tín nữ này trước khi lấy chồng đã từng phát nguyện, nếu như có được một đứa con trai, sẽ dâng lễ phụng cúng . Đặc biệt²⁰, bản kinh mô tả chi tiết về câu chuyện phụng cúng cháo sữa được tổng hợp, chế biến từ nhiều con bò sữa mà ở đây là một ngàn con bò²¹ sữa? cũng theo kinh văn mô tả, ngoài tín nữ ra, còn có một thị tỳ hầu cận, phụ giúp tín nữ thực hiện hạnh nguyện của mình. Ngoài việc chuyển tải câu chuyện như đã nêu, với những khảo sát sơ bộ của chúng tôi, cho thấy kinh Phổ diệu nội hàm những tư liệu quý báu tương tự như kinh Tập và những bản kinh cổ trước đó.

2.4. Kinh Phật bản hạnh tập

Bộ kinh đồ sộ mô tả về cuộc đời Đức Phật cùng thuộc hệ Bản duyên đó là kinh Phật bản hạnh tập²² gồm sáu mươi quyền. Kinh do Đại sư Xà-na-quật-đa (Jnanagupta) dịch vào đời nhà Tùy. Đại sư người nước Kiền-đà-la (Gandhara), Bắc Ấn Độ, đến kinh đô Tràng An (Trung Hoa) vào khoảng 559-560, là một gương mặt dịch thuật nổi bật của Phật giáo đời Tùy.

Quyền 25 của bản kinh ghi rằng, nhà Bà-la-môn Tư-na-da-na (ATS BS) có hai người con gái. Một người tên là Nan-đà, tiếng Tùy gọi là Hỷ (難陀，隋言喜), một người tên là Ba-la, tiếng Tùy gọi là Lực (婆羅，隋言力) . Hai cô con gái đó cúng dường Bồ-tát thức ăn, nước uống và dầu để xức thân. Chi tiết khá đặc biệt, đó là hai nàng mong ước sánh duyên cing Bồ-tát（我願彼人作於我夫），Sau khi nghe Bồ-tát khuyên bảo, hai nàng từ bỏ ý định nhưng vẫn phụng cúng vật phẩm. Không lâu sau, có một người chăn dê đảm nhận trách vụ này mãi đến khi Bồ-tát hồi phục hoàn toàn sức lực, sau sáu năm khổ hạnh.

2.5. Kinh Phương quảng đại trang nghiêm

Kinh do Địa-bà-ha-la dịch vào niên hiệu Thùy Cũng nguyên niên (685)²³, cũng được gọi là Thần thông du hý kinh²⁴ gồm 12 quyển. Kinh văn có kết cấu chặt chẽ, mô tả cuộc đời Đức Phật từ cung trời Đâu-suất đến khi phú pháp, dặn dò. Nhiều nhà nghiên cứu phương Tây như M. Winternitz và J.K. Nariman nghi ngờ rằng bản kinh này được trước tác trên nền tảng kinh Phổ diệu. Chi tiết câu chuyện nàng mục nữ dâng sữa xuất hiện ở quyển bảy, phẩm 18, Đến sông Ni-liên. Tên nàng mục nữ dâng sữa là Thiện Sinh (名日善生) và người hầu tên là Ưu-đa-la (優多羅女). Do được thiện thần mách bảo nên biết Bồ-tát tu khổ hạnh và đã tinh chế món cháo sữa từ một ngàn con bò để dâng cúng. Chi tiết câu chuyện pha lẫn nhiều yếu tố thần thông biến hóa hơn so với các kinh văn ở giai đoạn sơ kỳ.

2.6. Phật sở hành tán (Buddhacarita)

Tác phẩm Phật sở hành tán²⁵ của ngài Mã Minh (Asvaghosa), một tác gia của nhiều bộ luận Đại thừa nổi tiếng. Phật sở hành tán là một trường ca cổ bằng Phạn ngữ và được dịch sang Tạng ngữ, Hán ngữ và nhiều ngôn ngữ khác. Niên đại xuất hiện của Mã Minh cũng như của tác phẩm này có nhiều thuyết, chưa được các nhà nghiên cứu Phật học có thẩm quyền thống nhất. Tuy nhiên, căn cứ vào bản Hán văn trong Đại chính tạng thì tác phẩm này có mặt tại Trung Hoa vào thời Bắc Lương (397-439). Đây là một áng văn chương trác tuyệt viết về cuộc đời Đức Phật và có đề cập ngắn gọn về chi tiết nàng Sujata cúng bát cháo sữa. Do vì độ nén của văn chương thi ca, cho nên trong tác phẩm chỉ ghi rằng, có một người trưởng nữ chăn bò, tên là Nan-đà （有一牧牛長，長女名難陀）；sau khi nghe tiên nhân thuật về Bồ-tát đang tu khổ hạnh, nàng mục nữ đã phát tâm cúng cháo sữa (乳糜). Sau khi thọ dụng cháo sữa, Bồ-tát đã đến gốc bồ-đề thiền tọa và cuối cùng đắc thành Chánh giác.

2.7. Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa

Bản kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa²⁶ đồ sộ gồm 600 quyển do ngài Huyền Tráng dịch. Nội dung câu chuyện về nàng mục nữ dâng cháo sữa xuất hiện ở quyển 570, phẩm Hiện tướng. Kinh ghi:

Đại đức nên biết! Bố-tát dùng phương tiện thiện xảo hành thâm Bát-nhã Ba-la-mật-đa như thế, thì có thể hàng phục thiên ma và các ngoại đạo, với lòng đại bi hóa độ hết thảy các loài hữu tình. Đã trải qua sáu năm, từ định mà khởi, thuận theo pháp thế gian mà đến sông Vô Cấu. Tại đây, Ngài tăm rửa xong rồi liên đứng bên bờ sông. Lúc đó, có nàng mục nữ dùng sữa của một trăm con bò rồi đem sữa đó cho một con bò uống. Từ sữa con bò này hòa hợp thành cháo sữa mà dâng cúng Bồ-tát.

2.8. Luật Ngũ phần

Trong Ngũ phần luật²⁷, quyển thứ 15, mục Pháp thọ giới có đề cập đến câu chuyện nàng mục nữ dâng cháo sữa. Tuy nhiên, sự kiện này xảy ra sau khi Đức Phật đã chứng đạo nên người tín nữ này đã được Đức Phật quy y nhị bảo.

Có người nữ tên là Tu-xà-đà, thấy oai tướng thần diệu của Đức Phật, đến trước mặt, lấy bình bát của Đức Phật đựng đầy thức ăn ngon bổ, dâng cúng Đức Thế Tôn. Đức Phật thọ thực rồi nói:

"Ngươi có thể quy y Phật, quy y Pháp".

Tu-xà-đà liền thọ hai tự quy. Trong số người nữ, Tu-xà-đà là người đầu tiên thọ hai tự quy, làm người Ưu-bà-di. Đức Phật thọ thực rồi, trở lại dưới cây bồ-đề, ngồi kiết-già, nhập định bảy ngày thọ cái vui giải thoát. Sau bảy ngày, từ tam-muội đứng dậy, mặc y bưng bát trở lại nhà ấy.

Tư-na dâng thức ăn rồi thọ hai tự qui [103c01] (như trên đã nói). Sau đó, Đức Phật lại đến nhà ấy, người vợ thấy Đức Phật, dâng thức ăn, rồi thọ hai tự quy như trước. Sau đó Đức Phật đến lần nữa, bốn chị em của nhà kia thấy Phật, dâng thức ăn, thọ hai tự quy (cũng như trước). Đức Phật thọ thực xong, lại trở về dưới cây bố-đề, ngồi nhập định bảy ngày. Khi xuất định, Ngài hướng đến cây A-dự-ba-la ni-câu-loại, giữa đường thấy một người nữ đang khuấy cao sữa (lạc) để làm váng sữa (tô), bèn đến khất thực, người nữ kia lấy bát đựng đầy cao sữa cúng Phật, rồi thọ hai tự quy như trước²⁸ .

2.9. Luận Đại trí độ

Tác phẩm nổi tiếng của Bồ-tát Long Thọ là luận Đại trí độ²⁹, ở quyển 3, phẩm Cộng ma-ha Tỳ-kheo Tăng, cũng đề cập đến sự kiện nàng mục nữ dâng cúng cho sữa cho Bồ-tát.

Bấy giờ, Bồ-tát bỏ chốn tu khổ hạnh, ăn cháo sữa trăm vị, thân thể dũng kiện. Sau khi xuống sông Ni-liên-thiền tắm rửa, Ngài liền đi đến cội bồ-đề, ngồi tòa Kim-cang mà phát đại nguyện: "Ta nguyện thiền tọa tại đây đến khi chứng đạt Nhất thiết trí. Nếu chưa chứng Nhất thiết trí, Ta quyết không rời chỗ này".

3. VÀI Ý KIẾN VỀ TƯ LIỆU THUỘC HAI HỆ THỐNG

Trong các nguồn tư liệu vừa khảo cứu, có thể nói, mang nội dung đầy đủ về câu chuyện nàng Sujata dâng cháo sữa theo Kinh tạng Bắc truyền theo khảo sát của chúng tôi là kinh Phổ diệu. Vì lẽ, ngoài câu chuyện vừa nêu, đây còn là bản kinh chứa đựng những cứ liệu quan trọng tương tự như hai chương cuối của kinh Tập (Sutta Nipata), một bản kinh tối cổ, được các nhà nghiên cứu Phật học đánh giá cao.

Về câu chuyện nàng Sujātā dâng cháo sữa. Thứ nhất, cách phiên âm Tu-xá-mạn-gia (修舍慢加) từ kinh Phổ diệu rất gần với tên gọi Uruvela của văn bản Nidanakathā cũng như nhiều bản văn khác. Thứ hai, mục đích cúng dường cháo sữa là nhằm tạ lễ sơn thần vì sở nguyện cầu tự đã thành tựu. Thứ ba, sữa cúng dường được tinh chế từ nhiều con bò. Thứ tư, ngoài tín nữ ra còn có một thị tỳ hầu cận. Thứ năm, do sự mách bảo của thiên thân nên nàng tín nữ mới biết Bồ-tát đang khổ tu. Thứ sáu, niên đại xuất hiện của bản Hán dịch kinh Phổ diệu khá sớm, tức cuối thế kỷ III và đầu thế kỷ IV sau Tây lịch.

Tất cả những chi tiết này đều giống hệt các sự kiện trong tác phẩm Nidānakathā. Căn cứ vào niên đại, thì giữa Nidanakathā và kinh Phổ diệu xuất hiện rất gần nhau. Do vì không có trong tay Phạn bản kinh Phô diệu, nên chúng tôi chưa thể xác quyết có phải kinh Phổ diệu có trước bản văn Nidānakathā hay không? Với những điểm tương đồng về chi tiết câu chuyện nàng Sujātā dâng sữa ở hai văn bản vừa nêu, chúng tôi chỉ dám quyết rằng, cả hai bản văn Nidānakathā và kinh Phổ diệu có sự liên hệ đến một bản văn cổ, có niên đại xuất hiện rất sớm, chí ít là những năm đầu Tây lịch mà chúng ta chưa khám phá ra.

Nghi vấn đó của chúng tôi hoàn toàn có cơ sở. Vì lẽ, khảo sát về lịch sử Đức Phật được thể hiện qua các tác phẩm nghệ thuật Gandhara được các nhà khảo cổ học xác định có niên đại rất sớm, từ thế kỷ I sau Tây lịch. Từ kết quả thu được tại 40 điểm khai quật trải dài trên đất nước Pakistan và Afghanistan của các nhà khảo cổ, đã cung cấp một hệ thống hiện vật liên quan đến lịch sử và cả huyền thoại của Đức Phật Thích Ca hết sức sống động.³⁰ Đặc biệt, chi tiết câu chuyện nàng Sujātā dâng bát cháo sữa xuất hiện trên một phù điêu mang ký số Acc. No: PM_01425 có niên đại xuất hiện từ thế kỷ II - III sau Tây lịch³¹.

Điều này đã minh chứng rằng, các huyền tích và hành trạng của Đức Phật đã xuất hiện bằng văn bản, hoặc ít nhất là văn chương truyền miệng vào những năm đầu kỷ nguyên Tây lịch.

Từ khảo sát bước đầu, chúng tôi cho rằng kinh Phổ diệu là bản kinh có nhiều ảnh hưởng quan trọng trong giới trí thức Phật giáo Trung Quốc thời bấy giờ, ngay cả ngài Pháp Hiển và ngài Huyền Tráng. Theo chúng tôi, từ câu chuyện cúng cháo sữa được ghi nhận ở kinh Phổ diệu, ngài Pháp Hiển khi sang Tây Trúc cầu pháp vào năm Kỷ Hợi, niên hiệu Hoằng Thỉ thứ hai (399), đã xác tín vị trí: Lại đi về phía Bắc hai dặm thì đến chỗ nữ nhân Di-da hiến sữa cho Phật³²（又北行二里得彌家女奉佛乳糜處）.³³ Ở đây, tên nàng Sujātā, phiên âm thành Di-da của ngài Pháp Hiển, có cơ sở hơn sự phiên âm bằng Nan-đà của Phật bản hạnh tập hay Phật sở hành tán. Hơn thế nữa, chi tiết nền nhà của hai nàng mục nữ dâng cháo sữa theo ghi nhận của ngài Huyền Tráng³⁴ cũng là một cứ liệu bổ sung, và đồng xác tín sự ảnh hưởng về mặt tư liệu của kinh Phổ diệu này.

Trong các tác phẩm còn lại, giữa Phật bản hạnh tập và Phật sở hành tán có sự kế thừa lẫn nhau về tên gọi. Hơn thế nữa, hai cô mục nữ cúng dường thực phẩm cho Bồ-tát với mong ước được lấy Bồ-tát làm chồng ở kinh Phật bản hạnh tập là sự phóng tác quá mức. Kinh Phương quảng Đại trang nghiêm có nội dung gần giống kinh Phổ diệu, do vì niên đại xuất hiện khá trễ nên có khả năng kế thừa các bản kinh trước đó.

Đặc biệt, còn có vài điểm trùng hợp lý thú giữa kinh Tăng Chi và luật Ngũ phần; cũng như văn bản Nidanakathā và luận Đại trí độ.

Trước hết, trong kinh Tăng Chi, người tín nữ quy y Đức Phật đầu tiên tên là Sujata Senāndihitā, thế nhưng, kinh văn không đề cập đến sự kiện cúng cháo sữa của người phụ nữ này. Theo chú giải kinh Tăng Chi, nàng Sujata cúng vật thực cho Bồ-tát và sau đó quy y Tam bảo chính là mẹ của chàng thanh niên Yasa³⁵. Trong luật Ngũ phần cũng ghi nhận rằng Tu-xà-đà là người nữ đầu tiên thọ hai pháp quy y và cúng vật thực cho Đức Phật. Cũng theo luật Ngũ phần, sau sự kiện đó khoảng vài ngày, đã có một người nữ vô danh cúng cháo sữa cho Đức Phật trong khi Ngài đang đi khất thực. Tổng hợp giữa kinh Tăng Chi, luật Ngũ phần cũng như bản chú giải kinh Tăng Chi đã cho thấy, có một phụ nữ mang tên Sujātā cúng cháo sữa cho Đức Phật sau khi Ngài thành đạo và người đó chính là mẹ của thanh niên Yasa.

Thứ hai, trong văn bản Nidānakathā, nhà khổ hạnh Siddhārtha đã dũng mãnh phát nguyện: Cho dù da thịt, gân xương trở nên khô cằn, máu trong thân này dẫu có cạn kiệt, nhưng nếu không đạt đạo, Ta quyết không rời chỗ này. (My skin, indeed, and nerves, and bones, may become arid, and the very blood in my body may dry up; but till I attain to complete insight, this seat I will not leave!)³⁶. Trong luận Đại trí độ, lời phát nguyện đó được thể hiện cô động và ngắn gọn hơn: Ta nguyện thiền tọa tại đây đến khi chứng đạt Nhất thiết trí. Nếu chưa chứng Nhất thiết trí, Ta quyết không rời chỗ này.（要不破此結加趺坐，成一切智；不得一切智，終不起也³⁷. Sự giống nhau đến mức ngạc nhiên giữa hai nguồn tư liệu quan trọng này đã đồng thời xác tín rằng, lời phát nguyện của nhà khổ hạnh Siddhārtha là một sự kiện có thực.

Từ những đối khảo ở trên cho thấy rằng, sau khi từ bỏ lối tu khổ hạnh, Bồ-tát Siddhārtha đã tìm đến con đường Trung đạo thông qua việc thực hành khất thực. Do vì Đức Phật không kể lại sự kiện Ngài đã nhận bát cháo sữa của nàng mục nữ Sujātā trong bất cứ một nguồn kinh điển nào trong văn hệ Nikaya, nên đây có thể là lý do khiến cho các sử gia khi viết về lịch sử Đức Phật đã không đưa sự kiện này vào chính sử³⁸. Trong khi đó, các kinh, luận quan trọng thuộc hệ Bắc truyền đã dẫn ở trên đều ghi nhận rằng, đây là một sự kiện có thực và đã tường thuật lại sự kiện này rất chi tiết.

Mặc dù còn vài điểm bất nhất về thời điểm dâng cúng bát cháo sữa như sự ghi nhận trong luật Ngũ phần và kinh Tăng Chi; tuy nhiên, phần lớn các nguồn tư liệu đều đồng ý cho rằng, trước khi thành đạo, nhà khổ hạnh Siddhārtha đã nhận bát cháo sữa của nàng mục nữ Sujata.

4. THAY LỜI KẾT HAY ĐI TÌM THÁP, MỘ NÀNG SUJĀTĀ

Như đã trình bày ở phần đầu, ngành khảo cổ học Ấn Độ hiện tại cho rằng, ngôi tháp gạch tại bờ Đông sông Falgu (Niranjana) hiện tại là ngôi tháp của nàng Sujātā. Sự khăng định này dựa vào những thông tin khảo cổ của ngài Cunningham, các công trình khảo cổ của Ấn Độ và ghi chép của ngài Huyền Tráng.

Lần ngược lại thông tin của nhà khảo cổ Cunningham vào năm 1861-1862, trong bản báo cáo chi tiết về khu vực Bodh Gaya, ông đã khẳng định rằng: Trong số 33 trụ đá cổ xưa được mô tả ở trên, thì có 10 trụ đá được khai thác từ một nơi xa nào đó và 23 trụ đá granite được lấy từ những ngọn đồi lân cận. Tất cả chúng đều có cùng kích thước và cùng niên đại; nhưng có vẻ như là hai bộ trụ đá được phát hiện từ những nơi khác nhau. Mặc dù không tách rời, tôi tin rằng các trụ đá này có nguồn gốc hình thành khác nhau. Các trụ đá được cho là đã được phát hiện ở phía nam Đại tháp và gần cây bố-đề. Do đó tôi cho rằng các trụ này nguyên thủy được xây dựng làm tường rào xung quanh cây bố-đề. Những cột đá granite được nói là đã được phát hiện cách phía Đông Đại tháp khoảng 50 mét; và tôi nghĩ có thể rằng chúng tạo thành tường rào xung quanh ngôi tháp được xây dựng đánh dấu nơi Đức Phật nhận bát cháo sữa từ hai cô mục nữ. Theo ngài Huyền Tráng, ngôi tháp này nằm phía Tây nam của Đại tháp³⁹.

Dõi theo sự ghi nhận của Cunningham, chúng tôi phát hiện trong tác phẩm Đại Đường Tây Vực ký, quyển tám, ngài Huyền Tráng đã xác nhận: Phía bên ngoài tòa Kim cang và cây bồ-đề về hướng Tây nam có một bảo tháp. Đây vốn là căn nhà của hai nàng mục nữ dâng bát cháo sữa. （菩提樹垣外西南窣堵波.奉乳糜二牧女故宅）⁴⁰. Căn cứ vào đoạn văn trên của nhà khảo cổ học Cunningham và ghi nhận của ngài Huyền Tráng, thì đã có một bảo tháp được dựng để kỷ niệm nơi nàng Sujātā sinh sống, và bảo tháp ấy nằm ở phía Tây nam so với cây bồ-đề, nơi Phật thành đạo. Hơn thế nữa, trong bản đồ mô tả chi tiết, Cunningham đã xác định vị trí Bồ-tát thọ dụng cháo sữa bằng ký hiệu g trên bản đồ khu vực Bodh Gaya, chỉ cho vùng Tây ngạn sông Falgu⁴¹.

Như vậy, nếu bảo tháp của nàng Sujātā còn tồn tại cho đến ngày nay, thì phải nằm ở phía Tây ngạn sông Niranjana, cùng phía với tháp Đại giác (Mahabodhi Temple), chứ không phải nằm ở Đông ngạn như hiện nay. Như vậy, bảo tháp được xem là của nàng Sujātā hiện nay, thực chất là tháp của ai?

Đọc thêm thông tin từ nhà khảo cổ Cunningham: Về phía Đông của Bodh Gaya, đối diện với bờ sông Phalgu hay còn gọi là sông Ni Liên Thiền, thẳng đến phía Bắc của ngôi làng Bakror, có một tàn tích bằng gạch rất lớn, cùng với một chân trụ đá ở gần đó về hướng Bắc. Gò tàn tích đó được gọi là Katani⁴², có đường kính chân gò rộng 150 feet và cao 50 feet. Nó được xây bằng loại gạch lớn thường thấy 15 x 10 x 3. Đã có nhiều cuộc khai quật diễn ra tại đây nhằm tìm kiếm gạch và vật quý. Khoảng 70 năm trước, từ những cuộc khai quật kể trên, có nhiều khuôn dấu đỏ mang hình Đức Phật được phát hiện tại địa điểm này. Những thứ này được in trong cuốn The Hindu Pantheon của Edward Moor, bản mang số hiệu LXX, gồm các hình 6, 7 và 8, và ở đó những hiện vật này được cho là đã được khai quật từ khu vực Buddha Gaya. Tuy nhiên, thông tin của tôi là có nguồn gốc từ đền Mahant,⁴³ và vì làng Bakror chỉ cách Buddha Gāya nửa dặm về phía Đông, nên sẽ chính xác hơn để mô tả vị trí, là gần Bodh Gaya⁴⁴. Thông tin chi tiết về ngôi tháp gạch của nhà khảo cổ học Cunningham đã làm sáng tỏ một số tư liệu không liên quan đến Phật giáo, và trong cả đoạn văn không hề khẳng định bất cứ chi tiết nào liên quan đến nàng Sujata.

Sử dụng không ảnh của Google Maps, bảo tháp Sujata hiện lên rất to và rõ ràng. Tuy chưa đo đạc bằng số liệu, thế nhưng bằng cảm quan trực tiếp, từ không ảnh và từ khảo sát thực địa tại hai nơi này, bảo tháp nàng Sujātā hiện tại có kích cỡ tương đương như bảo tháp kỷ niệm nơi trà-tỳ kim thân Đức Từ Phụ tại Kusinagar (Ramabhar Stupa).

Phải chăng, bảo tháp Sujāta hiện nay vốn là bảo tháp kỷ niệm nơi Bồ-tát vào sông Ni-liên-thiền tắm gội⁴⁵, và cũng là địa điểm được mô tả bởi văn bản Nidānakathā?⁴⁶

Đọc lại Đại Đường Tây Vực ký của ngài Huyền Tráng, xác chứng rằng: Phía Đông nam núi Gaya có một bảo tháp. Đây là quê quán của ngài Ca-diếp-ba. Phía Nam lại có hai bảo tháp. Đây là chốn của Dà-da Ca-diếp-ba, và cũng là của ngài Ca-diếp-ba⁴⁷. Và ngài Huyền Tráng đã bổ sung thêm: Chung quanh bốn phía cây bồ-đề đều có những bảo tháp lớn（菩提樹垣內四隅皆有大窣堵波）⁴⁸. Không những thế, với những ghi nhận sớm hơn của ngài Pháp Hiển, cũng đồng xác chứng rằng, xung quanh khu vực Bồ đề đạo tràng có rất nhiều chùa chiền. Theo ngài Pháp Hiển: Chỗ Phật thành Chánh giác thì có 3 ngôi chùa, đều có chư Tăng cư trú. Chư Tăng được dân chúng hiến cúng, không thiếu thốn gì. （佛得道處有三僧伽藍. 皆有僧住.眾僧民戶供給饒足無所乏少⁴⁹.

Từ những thông tin khá sớm của ngài Pháp Hiển cho đến những ghi chép cẩn thận của ngài Huyền Tráng, đã đồng chứng minh rằng, xung quanh khu vực Đức Phật thành đạo, có rất nhiều ngôi tháp của các vị Phật quá khứ cũng như của các vị Thánh Tăng. Vị trí tháp nàng Sujātā hiện nay không quá xa so với tháp Đại Giác. Được biết, trong báo cáo cuối cùng vào năm 2006, chính quyền bang Bihar đang quy hoạch các cụm di tích ở bờ Đông sông Falgu (Niranjana) như tháp Sujātā, Dhammaranya và Sujātā Kuti vào dự thảo quy hoạch tổng thể thành phố⁵⁰. Thông tin này càng làm cho chúng tôi trăn trở, vì nguồn cội của ngôi tháp gạch đến giờ phút này vẫn chưa được xác quyết rõ ràng.

Đọc lại lần nữa dòng giới thiệu đầu tiên trên tấm biển xanh ở tháp Sujātā do cơ quan khảo cổ Ấn Độ dựng nên, đã cho thấy: Ngôi tháp gạch này được xây dựng để kỷ niệm nơi cư trú của nàng Sujātā, người con gái đã dâng cháo sữa cho Đức Phật (This brick stupa was constructed to commemorate the residence of Sujata, the maiden who offered milk rice to Lord Buddha). Liên hệ với thông tin được ghi nhận từ ngài Huyền Tráng, và kết quả khảo sát thực địa của nhà khảo cổ Cunningham về địa điểm ngôi tháp của nàng Sujata ở phía Tây ngạn sông Niranjana, cùng phía với tháp Đại Giác, chúng tôi tin tưởng rằng, đó là những thông tin xác thực hơn là những thông tin do ngành khảo cổ học Ân Độ đưa ra.

Với khả năng có hạn, chúng tôi mong rằng, nếu như có sự chung tay và bổ sung thêm tư liệu từ nhiêu nhà nghiên cứu, thì câu chuyện dâng cháo sữa nàng của Sujata cũng như ngôi tháp gạch được cho là nơi ở của nàng ấy, sẽ được xác tín một cách rõ ràng.

NGHIÊN CỨU VỀ VƯƠNG NẠN TỲ-LƯU-LY VÀ CUỘC THIÊN DI ĐẾN GANDHĀRA CỦA DÒNG HỌ THÍCH

Tâm ta đi cùng khắp,

Tất cả mọi phương trời,

Cũng không tìm thấy được,

Ai thân hơn tự ngã.

Tự ngã đối mọi người,

Quá thân ái như vậy.

Vậy ai yêu tự ngã,

Chớ hại tự ngã người¹.

Tự ngã và sự cố chấp vào tự ngã là một trong những nguyên nhân dẫn đến khổ đau, tang thương và mất mát. Khi tự ngã được đề cao thì con người thỏa mãn, hạnh phúc, nhưng một khi tự ngã bị xúc phạm thì sự bực bội, và thậm chí là thù hận sẽ khởi sanh. Tùy theo sự luyến ái và cố chấp vào tự ngã, tùy theo tính chất, quy mô của sự xúc phạm mà mức độ phiền não hoặc hận thù được kéo theo tương ứng.

Trong lịch sử nhân loại, đã có nhiều cuộc chiến đẫm máu mà nguyên nhân bắt nguồn từ việc làm thương tổn và hủy nhục tự ngã tha nhân. Vương tử Tỳ-lưu-ly (Sanskrit ghi là Virūḍhaka: विरूढक. Pāli: Viḍūḍabha) là một trường hợp điển hình như vậy². Bị sỉ nhục về nguồn gốc xuất thân, ôm ấp vết thương đó bằng lòng hận thù cao độ, được tưới tẩm bởi sự xúc xiểm ngoa mị của bề tôi bất chánh, Tỳ-lưu-ly đã thảm sát gần như hoàn toàn vương tộc Thích Ca³. Với mức độ tàn khốc từ cuộc thảm sát này, ngôn ngữ tư pháp ngày nay xem đó tương đương như tội diệt chủng (genocide)⁴.

Khảo luận sau đây cố gắng làm sáng tỏ những sự kiện xoay quanh cuộc thảm sát này cũng như lý giải tại sao vương tộc Thích Ca lại thiên di đến tận Gandhāra.

1. TỲ-LƯU-LY VÀ CUỘC THẢM SÁT DÒNG HỌ THÍCH

Tư liệu về vua Tỳ-lưu-ly và cuộc thảm sát vương tộc Thích Ca được cả hai truyền thống kinh điển Hán tạng và Nikāya cùng đề cập.

Ở Hán tạng, có thể tìm thấy câu chuyện này ở kinh Tăng nhất A-hàm, quyển 26, phẩm Đẳng kiến⁵ ; và kinh Nghĩa Túc, quyển hạ, Kinh Duy Lâu Lặc Vương⁶. Trong tư liệu Nikāya, câu chuyện Tỳ-lưu-ly được ghi lại trong Chú giải truyện Pháp Cú (Dhammapada Commentary)⁷; và trong tác phẩm Jataka, chuyện số 7, Chuyện nàng lượm củi, chuyện số 465, Chuyện Sala-cô thụ cát tường. Trong tư liệu Nikāya, nội dung câu chuyện về Tỳ-lưu-ly ở tác phẩm Chú giải chuyện Pháp Cú và chuyện Sāla-cổ thụ cát tường giống nhau đến từng chi tiết. Không những vậy, khi đối chiếu cả hai nguồn tư liệu Nikāya so với tư liệu Hán tạng, thì nội dung câu chuyện về vương tử Tỳ-lưu-ly cũng rất giống nhau trong những nội dung căn bản.

Như vậy, đây là một sự kiện có thật, được bảo chứng bằng nhiều nguồn kinh điển khả tín trong Hán tạng cũng như Nikāya.