Kinh Thủ Lăng Nghiêm Giảng Nghĩa

2. Chỉ Rõ Căn Nguyên Hư Vọng

Chánh Văn:

Đức Thế Tôn bảo Phú Lâu Na và các A la hán: Ngày nay Như Lai chỉ bày tánh chân thắng nghĩa trong thắng nghĩa, khiến:

a. Hàng định tánh Thanh văn cùng những ai chưa được nhị không phát tâm hồi hướng Thượng thừa.

b. Các bậc A la hán đều được Nhất thừa, cảnh giới tịch diệt, chân a lan nhã, chính tu hành xứ.

Ông hãy nghe kỹ, tôi sẽ vì ông mà nói.

Các ông Phú Lâu Na lẳng lặng kính vâng.

“Này Phú Lâu Na! Như ông vừa hỏi, đã là bản nhiên thanh tịnh làm sao bỗng sanh ra núi sông đất liền? Vậy ông không thường nghe Như Lai chỉ dạy: “Tánh giác diệu minh, bản giác minh diệu” hay sao?

“Bạch Thế Tôn! Vâng, con thường được nghe.

“Giác minh nghĩa là bản tánh Minh nên gọi là Giác hay vì Giác không minh nay phải minh thêm?

“Không minh mà gọi là Giác ắt Giác vô sở minh.

“Theo ý ông hễ vô sở minh ắt không minh giác. Nhưng thật ra hễ có sở thì không phải là Giác. Không minh sao gọi là Giác Tánh Trạm Minh? Này Phú Lâu Na, tánh giác vốn minh, vọng mà muốn minh thêm cái giác. Giác không năng sở. Nhân minh lập sở liền có vọng năng. Trong tánh không khác không đồng, bỗng thành có khác. Nhân khác với cái khác mà lập đồng để rồi lại có không đồng không khác. Vọng tâm vọng cảnh đối đãi sanh lao. Lao lự mãi phát sanh trần niệm nhiễm trước tự vẩn đục lẫn nhau đưa đến trần lao phiền não. Nổi lên thành thế giới, lặng xuống thành hư không. Hư không là đồng, thế giới là khác. Cái không đồng không khác là các pháp hữu vi.

Giảng Nghĩa:

Đức Thế Tôn bảo Phú Lâu Na và các A lahán: Ngày nay Như Lai chỉ bày tánh chân thắng nghĩa trong thắng nghĩa.

Đại thừa đã là thắng nghĩa (ý nghĩa thù thắng) mà giờ lại nói nghĩa cao nhất của Đại thừa, nên gọi là thắng nghĩa trong thắng nghĩa.

Cụ thể thì thắng nghĩa có bốn bậc:

“Thế gian thắng nghĩa: Năm uẩn, mười hai xứ, mười tám giới,

“Đạo lý thắng nghĩa: Khổ Tập Diệt Đạo.

“Chứng đắc thắng nghĩa: Nhị không.

“Thắng nghĩa thắng nghĩa: Nhất chân pháp giới.

a. Hàng định tánh Thanh văn cùng những

ai chưa được nhị không (nhân không, phápkhông) phát tâm hồi hướng Thượng thừa.

Hàng định tánh Thanh văn: Độn căn A lahán, được chút ít đã cho là đủ. Các vị không chịu tu Bồ tát hạnh, quyết định nắm cảnh giới Niết bàn của Tiểu thừa.

Nhân không là phá được ngã chấp; phápkhông là phá được pháp chấp. Chưa chứng được nhị không là vẫn còn ngã chấp và pháp chấp.

Phật khiến các vị Tiểu thừa phát tâm hồi hướng Thượng thừa là phát tâm cầu thành Phật.

b. Các bậc A la hán đều được Nhất thừa, cảnh giới tịch diệt, chân a lan nhã, chính tu hành xứ.

Nhất thừa cùng nghĩa với Thượng thừa. Trong kinh Pháp Hoa gọi là Phật thừa tối thượng duy nhất.

Cảnh giới tịch diệt là tâm địa không sanh diệt.

Chân a lan nhã là nơi tịch tĩnh, không ồn ào náo loạn, có thể tu hành an ổn. Ở đây chỉ bản tâm tịch tĩnh không sanh diệt lay động, chứ không phải là một nơi nào đó bên ngoài.

Được vậy mới là chỗ tu hành chân chính (chính tu hành xứ) mà các vị A la hán hằng cầu.

Ông hãy nghe kỹ, tôi sẽ vì ông mà nói.

Các ông Phú Lâu Na lẳng lặng kính vâng.

Phật đã hứa sẽ nói chân thắng nghĩa, khiến được lợi ích thù thắng, vậy nên dặn dò chúng ta nghe kỹ.

“Này Phú Lâu Na! Như ông vừa hỏi, đã là bản nhiên thanh tịnh làm sao bỗng sanh ra núi sông đất liền? Vậy ông không thường nghe Như Lai chỉ dạy: “Tánh giác diệu minh, bản giác minh diệu” hay sao?

“Bạch Thế Tôn! Vâng, con thường được nghe.

Tánh giác và bản giác cùng là chân giác. Nói “tánh giác” là chỉ khía cạnh một thể chân thật (nhất chân). Nói “bản giác” là chỉ khía cạnh xưa nay vốn đủ, không do tu làm.

Diệu là thể bất biến tịch lặng. Minh là dụng tùy duyên, sáng suốt chiếu soi. Diệu minh là tịch lặng nhưng vẫn thường chiếu. Minh diệu là thường chiếu nhưng vẫn tịch lặng.

Tánh giác diệu minh thì tùy duyên biến hóa ra đủ thứ nhưng bản giác minh diệu vẫn bất biến không thay đổi.

Ngài Phú Lâu Na dĩ nhiên từng nghe nghĩa này nhưng Phật nhắc lại để dẫn dắt ông Phú Lâu Na, cốt muốn giải nghĩa tánh thường biến hóa, chứ không phải thứ cứng ngắc, đứng yên một chỗ. Ông vẫn thường nghe như thế, sao bây giờ ông còn ngạc nhiên nữa?

Ở trên, ngài A Nan chấp vào dụng tùy duyên nên khởi nghi lý nhân duyên hòa hợp. Còn ngài Phú Lâu Na lại chấp vào thể bất biến mà mờ mịt nghĩa tùy duyên.

“Giác minh nghĩa là bản tánh Minh nên gọi là Giác hay vì Giác không minh nay phải minh thêm?

Nối tiếp ở trên thì giác là cả tánh giác, bản giác; minh gồm cả diệu minh và minh diệu.

Gọi là giác minh, tức tánh vốn minh nên gọi là giác hay tánh không minh nên phải thêm minh vào mới thành giác?

Phật hỏi để nghiệm chỗ biết của ngài Phú Lâu Na, như đã từng hỏi ngài A Nan “ông lấy gì làm tâm?”.

“Không minh mà gọi là Giác ắt Giác vô sở minh.

Ngài Phú Lâu Na mới nói rằng: Nếu không thêm minh mà gọi là giác, thì giác này ắt không minh được gì.

Thí dụ như người lóa mắt nhìn vào lớp học không phân biệt được đâu là người, đâu là cái bàn, đâu là cái tủ, như thế gọi là vô sở minh.

Nghe đáp thì biết ngài Phú Lâu Na thủ chấp lấy cái vọng giác. Ngài A Nan đầu quyển kinh chấp lấy vọng tâm (“Nếu đó không phải tâm con thì con như gỗ đá không có tâm.”), còn ngài Phú Lâu Na chấp căn bản vô minh giác cần phải thêm minh, nếu không thì giác vô sở minh. Trình độ khác nhau nên chấp có thô có tế.

“Theo ý ông hễ vô sở minh ắt không minh giác. Nhưng thật ra hễ có sở thì không phải là Giác.

Phật đáp: Theo ý ông, hễ không biết vật đối trước thì không gọi là minh giác. Nhưng thật ra hễ có sở thì không phải giác. (Vì khởi niệm minh thêm là có mình “năng minh” và có cảnh bên ngoài “sở minh”. Tánh Phật bị chia hai làm sao gọi là giác nữa?)

Chỗ này ngài Viên Anh giảng thật khéo. Chân giác như hạt châu ma ni vốn thường tịch quang. Hạt châu và ánh sáng không rời nhau, tức châu tức sáng, không cần thêm đèn. Bây giờ nếu thêm đèn vào thì giác minh đều mất. Tại sao? Nếu cho rằng không có đèn thì không sáng (vô sở minh ắt không minh giác), bèn thêm đèn (vọng thêm minh). Khi bật đèn tuy sáng nhưng chẳng phải cái sáng thật của hạt châu (không phải giác), còn lúc không bật đèn thì không sáng (không minh).

Đã thêm minh, có sanh thì có diệt, đâu còn nghĩa thường minh nữa.

Không minh sao gọi là Giác Tánh Trạm Minh?

Không thường minh, lúc sáng lúc không, thì đâu phải là Giác Tánh Trạm Minh.

Này Phú Lâu Na, tánh giác vốn minh, vọng mà muốn minh thêm cái giác.

Đến đây Phật nói thẳng thêm minh là sai. Tánh giác vốn đủ diệu minh minh diệu, khởi niệm thêm minh là vọng, sanh tướng vô minh.

Giác không năng sở.

Tánh Phật ở khắp mười phương là thứ duy nhất, không có gì khác để đối đãi. Nếu còn đối đãi thì chưa phải là tánh giác.

Nhân minh lập sở liền có vọng năng.

Tánh giác không đối đãi, vọng minh lấy bản giác lập sở. Nhưng bản giác không phải là thứ có thể minh (giác phi sở minh). Nên lấy nghiệp tướng làm sở (nhân minh lập sở, mê muội thấy hư không tăm tối).

Có nghiệp tướng làm sở, liền sanh vọng năng (kiến phần) đối đãi. Từ đây bản giác chia hai nên không gọi là giác nữa, chuyển tướng thành thức thứ tám.

Trong tánh không khác không đồng, bỗng thành có khác.

Vì một niệm vô minh mà Như Lai Tạng biến thành hư không tăm tối. Hư không là tướng đồng, thế giới là tướng khác. Thế giới lúc này chưa thành lập. Tướng khác chưa có nên tướng đồng chưa hiển (vì đồng với khác nhân nhau mà hiển). Nên tánh của chúng ta lúc này gọi là tánh không khác không đồng.

Nguyên nhân bỗng có tướng khác là do vọng năng. Thế giới chưa có, nghiệp tướng chỉ là hư không tăm tối (sở kiến hiện tại), không có vật nào để thấy. Vọng năng nhất định muốn thấy, nhìn mãi nên bắt đầu khởi lên các tướng, bốn đại hình thành (trong hư không tăm tối kết ám thành sắc). Như người trừng mắt nhìn hư không, mỏi mệt sẽ thấy hoa đốm.

Nhân khác với cái khác mà lập đồng để rồi lại có không đồng không khác.

Thế giới (tướng khác) đã thành. Hư không vì khác với thế giới nên lập hư không là tướng đồng.

Hư không tướng đồng và thế giới tướng khác đã thành, nhân đó lại sanh cái không đồng không khác là chúng sanh.

Chúng sanh bốn đại ngăn ngại, hình tướng khác nhau nên không đồng. Cùng có tánh biết nên không khác.

Vọng tâm vọng cảnh đối đãi sanh lao.

Từ không thành có, nhân khác lập đồng, rồi lại có không đồng không khác. Biển tạng thức từ đây rối loạn nổi sóng.

Vọng cảnh kích động vọng tâm. Hai thứ đối đãi sanh lao nhọc, chấp cảnh giới bên ngoài thật có. Bắt đầu khởi niệm phân biệt tốt xấu, tịnh nhơ, Từ đây khởi lên thức thứ bảy. (Thô thứ nhất: Trí tướng, câu sanh pháp chấp.)

Lao lự mãi phát sanh trần niệm nhiễm trước tự vẩn đục lẫn nhau đưa đến trần lao phiền não.

Lao lự: Thức thứ bảy hằng thẩm tư lường, phân biệt pháp chấp. Cái gì vừa ý thì thích, trái ý thì ghét, sanh ra khổ vui tương tục không dứt. (Thô thứ hai: Tương tục tướng, phân biệt pháp chấp.)

Phát sanh trần niệm nhiễm trước: Nương theo cảnh khổ vui, phát sanh thức thứ sáu, chấp trước đắm nhiễm vào nơi sự vật. (Thô thứ ba: Chấp thủ tướng, ngã chấp câu sanh.)

Tự vẩn đục lẫn nhau: Thức thứ sáu nhiễm trần, đặt tên cho các tướng để tiện gọi, rồi theo tên lại càng chấp tướng. (Thô thứ tư: Kế danh tự tướng, ngã chấp phân biệt.)

Đưa đến trần lao phiền não: Vì phân biệt, chấp ta, chấp cảnh, mới bị đưa đến trần lao phiền não. Tham sân si nổi lên, thế rồi tạo nghiệp. (Thô thứ năm: Khởi nghiệp tướng.)

Nổi lên thành thế giới, lặng xuống thành hư không. Hư không là đồng, thế giới là khác. Cái không đồng không khác là các pháp hữu vi.

Tạo nghiệp thì quả báo theo đó mà đến, hiện ra chánh báo y báo khổ vui. Thế giới và hư không là y báo. Cái không đồng không khác chúng sanh nghiệp quả là chánh báo. (Thô thứ sáu: Khổ tướng.)

Đến đây đã trả lời xong câu hỏi đầu tiên của ngài Phú Lâu Na: “Sao bỗng nhiên sanh ra núi sông đất liền, các pháp hữu vi?”.

Trong Luận Đại Thừa Khởi Tín giảng theo tam tế và lục thô.

Tam tế bắt đầu là sanh tướng vô minh (vọng minh tánh giác), đến chuyển tướng (chân tâm chuyển thành thức thứ tám), cuối cùng là hiện tướng (thế giới và chúng sanh).

Tiếp đến lục thô hiện ra, ở trên đã chú thích.

3. Ba Tướng Tiếp Tục

Chánh Văn:

Tánh giác sáng suốt, hư không mê muội, đối đãi nhau thành chuyển động nên có phong luân nắm giữ thế giới. Trong hư không dao động, tánh Minh kiên ngưng để chướng ngăn, thành tánh cứng. Các loại kim bảo đều do Minh Giác kiên ngưng cho nên có kim luân nắm giữ cõi nước. Phong đại và kim bảo cọ xát nhau nên có Hỏa đại là tánh biến hóa. Ngọn lửa xông lên, kim bảo chảy nước cho nên có thủy luân ở mười phương. Lửa bốc lên, nước sa xuống, giao nhau phát hiện lập thành chất đặc. Chỗ ướt là biển lớn, chỗ khô là gò nổi. Vì vậy trong biển thường khởi sáng lửa, trong gò nổi sông ngòi thường chảy. Thế nước kém thế lửa kết thành núi cao. Vì vậy đá núi đập bật tia lửa, nấu chảy ra nước. Thế đất kém thế nước rút thành cỏ cây. Vì vậy rừng rú đốt ra đất, vắt ra nước.

Vọng tưởng giao xen phát sanh, xoay vần làm chủng tử cho nhau. Do nhân duyên ấy thế giới tiếp tục.

Này Phú Lâu Na, vọng chẳng phải gì khác, tánh giác vốn minh lại thêm phân biệt hóa ra lầm lỗi. Sở minh đã vọng lập thì năng minh không vượt khỏi. Do nhân duyên ấy nghe không ngoài tiếng, thấy không ngoài sắc. Sáu trần sắc thanh hương vị xúc pháp đã vọng lập thì một tinh minh phân khai thành sáu căn Thấy Nghe Ngửi Nếm Xúc Biết.

Đồng nghiệp ràng buộc nhau mà hợp, ly, thành, hóa. Cái thấy phát minh các sắc. Vọng tâm thấy vọng cảnh, khởi vọng hoặc. Ý kiến khác nhau thành ghét, đồng nhau thành ái. Dục tưởng thành hạt giống. Thâu nạp hạt giống thành thai. Giao cấu phát sanh, hấp dẫn đồng nghiệp nên có nhân duyên sanh ra yết la lam, át bồ đàm v.v... Thai sanh, thấp sanh, noãn sanh, hóa sanh, tùy phận sở ứng. Noãn duy tưởng sanh, thai nhân tình có, thấp hợp ẩm ướt thành thân. Còn hóa sanh thì lìa thân cũ mà ứng hiện.

Tình tưởng hợp ly thay nhau dời đổi nên các loài theo nghiệp mà lên xuống luân hồi. Do nhân duyên ấy chúng sanh tiếp tục.

Này Phú Lâu Na, tưởng ái thắt chặt, ái chẳng thể rời nên cha mẹ con cháu sanh nhau không ngớt. Bọn này lấy tham dục làm gốc. Thai noãn thấp hóa tùy sức mạnh yếu ăn nuốt lẫn nhau, bọn này lấy tham sát làm gốc. Người ăn thịt dê, dê chết làm người, người chết làm dê. Cứ như vậy mười loài sanh rồi chết, chết rồi sanh, cướp mạng lẫn nhau, cùng với nghiệp ác cùng sanh cùng tử. Bọn này lấy tham trộm làm gốc. Người này mắc nợ thân mạng người kia, người kia trả nợ người này. Vì nhân duyên ấy trải trăm ngàn kiếp ở trong luân hồi. Người này yêu tâm người kia, người kia mến sắc người này. Vì nhân duyên ấy trải trăm ngàn kiếp trong vòng ràng buộc. Duy ba món sát đạo dâm là gốc. Do đó nghiệp quả tiếp tục.

Phú Lâu Na, ba thứ điên đảo tiếp tục ấy đều do tánh Giác Minh. Nhân phân biệt thấy có tướng, theo vọng tưởng kiến chấp sanh. Các tướng hữu vi, núi sông đất liền, thứ lớp đổi dời. Nhân đây hư vọng cứ hết lại bắt đầu.

Giảng Nghĩa:

Đầu tiên, Phật giảng lý do tại sao núi sông thế giới vần xoay thay đổi, nối tiếp không dứt.

Tánh giác sáng suốt, hư không mê muội, đối đãi nhau thành chuyển động nên có phong luân nắm giữ thế giới.

Tánh giác khởi vọng minh nên có hư không mê muội. Tánh giác và hư không, một sáng một tối, đối đãi khuynh đoạt nhau thành chuyển động nên sanh ra gió. Như vậy, phong đại có nguồn gốc là tướng lay động của niệm vô minh.

Phong đại liên tục chuyển động, tích chứa thành vòng nên hình thành phong luân vòng gió ngoài cùng (khí quyển), có năng lực chấp trì thế giới.

Trong hư không dao động, tánh Minh kiên ngưng để chướng ngăn, thành tánh cứng. Các loại kim bảo đều do Minh Giác kiên ngưng cho nên có kim luân nắm giữ cõi nước.

Tánh cứng là đất cát, các loại kim bảo; đều thuộc Địa đại.

Nguyên nhân sanh Địa đại đã nói ở đoạn “Trong tánh không khác không đồng, bỗng thành có khác”. Hư không tối tăm không có vật nào để thấy. Vọng minh cố chấp muốn thấy cho bằng được. Trừng trừng mỏi mệt, thế là trong hư không tăm tối kết ám thành sắc. Như vậy Địa đại có nguồn gốc là tướng kiên chấp của niệm vô minh.

Kiên chấp không dừng, Địa đại cũng tích chứa thành vòng là kim luân. Địa đại ban đầu là kim bảo nhưng cõi chúng ta do tánh kiên ngưng si mê, không còn phước đức lực nữa nên biến thành đất. Những quốc độ mà tâm chúng sanh thanh tịnh thì nó là vàng như cõi Cực Lạc, là ngọc lưu ly như cõi đức Dược Sư.

Nhờ kim luân mà các cõi nước, biển cả được trụ ở trong.

Phong đại và kim bảo cọ xát nhau nên có Hỏa đại là tánh biến hóa.

Phong đại và kim bảo, một động một cứng, là nguyên nhân sanh khởi Hỏa đại.

Hỏa đại tánh biến hóa chứ không có công năng gìn giữ.

Ngọn lửa xông lên, kim bảo chảy nước cho nên có thủy luân ở mười phương.

Lửa xông vào kim bảo thành hơi, rồi chảy ra nước.

Lửa bốc lên, nước sa xuống, giao nhau phát hiện lập thành chất đặc. Chỗ ướt là biển lớn, chỗ khô là gò nổi. Vì vậy trong biển thường khởi sáng lửa, trong gò nổi sông ngòi thường chảy.

Hồi Thầy đang học với Hòa thượng Thanh Từ ở Vũng Tàu, có nghe ở ngoài người ta xôn xao về việc bỗng nhiên ngoài khơi xa, có lửa bốc lên sáng rực trên mặt biển như đám cháy to. Trong gò nổi vẫn có sông ngòi thường chảy, như chúng ta thường thấy.

Bởi vì gò nổi và biển từ nước và lửa giao xen lẫn nhau phát sanh. Gò nổi tuy khô nhưng vẫn còn phần của nước, biển lớn tuy ướt nhưng vẫn còn phần của lửa.

Thế nước kém thế lửa kết thành núi cao. Vì vậy đá núi đập bật tia lửa, nấu chảy ra nước.

Núi cao cũng do nước và lửa giao nhau. Nên trong đá núi có phần của lửa và nước.

Thế đất kém thế nước rút thành cỏ cây. Vì vậy rừng rú đốt ra đất, vắt ra nước.

Đất kém nước thành ướt, rút lên thành cỏ cây. Nên trong cây có phần của đất và nước.

Vọng tưởng giao xen phát sanh, xoay vần làm chủng tử cho nhau. Do nhân duyên ấy thế giới tiếp tục.

Chính từ tâm của chúng ta mà thế giới phát sanh. Đầu tiên vọng minh thành hư không tăm tối. Sáng tối giao nhau thành Phong đại. Rồi kiên chấp vọng minh mà thành Địa đại. Kim bảo (thuộc Địa đại) cọ xát Phong đại thành Hỏa đại. Hỏa đại nung nấu kim bảo thành Thủy đại. Rồi các đại giao nhau sanh ra núi cao, biển cả, đất liền, cỏ cây, Bốn đại xoay vần làm chủng tử cho nhau nên có thế giới y báo thành trụ hoại không, chuyển động nối tiếp.

Những cái này chỉ mắt Phật thấy, còn chúng ta thì không biết đâu mà suy đoán.

Này Phú Lâu Na, vọng chẳng phải gì khác, tánh giác vốn minh lại thêm phân biệt hóa ra lầm lỗi.

Ở trên nói về thế giới, đến đây nói về chúng sanh. Chúng sanh cũng chẳng phải gì khác, đều do cái lỗi vọng minh này.

Sở minh đã vọng lập thì năng minh không vượt khỏi.

Vọng lấy bản giác làm sở minh, gọi là nghiệp tướng. Nên năng minh không vượt ra ngoài nghiệp tướng.

Do nhân duyên ấy nghe không ngoài tiếng, thấy không ngoài sắc. Sáu trần sắc thanh hương vị xúc pháp đã vọng lập thì một tinh minh phân khai thành sáu căn Thấy Nghe Ngửi Nếm Xúc Biết.

Trong nghiệp tướng sáu trần vọng lập. Thế là từ một tinh minh phát sanh sáu căn, như bài Sáu nhập đã học.

Đồng nghiệp ràng buộc nhau mà hợp, ly, thành, hóa.

Có sáu căn sáu trần rồi tạo nghiệp, hình thành bốn loại sanh trói buộc. Theo nghiệp đồng mà sanh là thai sanh và noãn sanh. Như cha, mẹ và mình đồng nghiệp nhau, trói buộc mà sanh. Hợp mà thành hình là thấp sanh. Ly [cái cũ] mà hóa thân là hóa sanh.

Cái thấy phát minh các sắc. Vọng tâm thấy vọng cảnh, khởi vọng hoặc.

Trong bốn sanh, Phật đặc biệt nói rõ về thai sanh để chúng ta hiểu mình từ đâu ra.

Ở nơi cha mẹ giao hợp có duyên, thân trung ấm sẽ thấy ánh sáng thu hút. Vọng tâm thấy vọng cảnh, khởi vọng hoặc, dục tưởng hình thành.

Ý kiến khác nhau thành ghét, đồng nhau thành ái.

Con trai thấy cha, con gái thấy mẹ thì ghét. Ngược lại thì ái.

Dục tưởng thành hạt giống. Thâu nạp hạt giống thành thai.

Niệm yêu và ghét là chủng tử thọ sanh, lưu chuyển vào tinh cha huyết mẹ mà thành thai.

Giao cấu phát sanh, hấp dẫn đồng nghiệp nên có nhân duyên sanh ra yết la lam, át bồđàm v.v...

Cha mẹ giao cấu hấp dẫn đồng nghiệp. Có dục tưởng yêu ghét làm nhân, cha mẹ giao cấu là duyên. Nhân duyên hòa hợp sanh ra bào thai. Yết la lam, át bồ đàm, là tên gọi của bào thai theo các thời kỳ.

Thai sanh, thấp sanh, noãn sanh, hóa sanh, tùy phận sở ứng. Noãn duy tưởng sanh, thai nhân tình có, thấp hợp ẩm ướt thành thân. Còn hóa sanh thì lìa thân cũ mà ứng hiện.

Tình, tưởng, hợp, ly là nghiệp nhân. Thai, noãn, thấp, hóa là nghiệp quả.

Thai sanh do tình ái dâm dục mà có, như trên đã nói.

Thấp sanh là những loài có thủ chấp, hợp với chỗ ẩm ướt mà thành hình (côn trùng, sâu bọ, ). Trong Luật nói: Chú Sadi tham ăn sữa thì làm con trùng trong sữa. Ông trụ trì tham khóm mía, chết làm sâu trong cây mía. Ông chồng chết mà bà vợ khóc thảm thiết, thế là ông chồng thành con sâu trong mũi bà vợ. Do tham chấp mà hợp không rời.

Noãn sanh là sanh từ trứng, nhân do tư tưởng loạn động.

Hóa sanh là lìa thân cũ hiện thân mới. Hoặc như sâu, tằm thành bướm; hoặc theo nghiệp thành hình như cõi trời, địa ngục.

Tình tưởng hợp ly thay nhau dời đổi nên các loài theo nghiệp mà lên xuống luân hồi, do nhân duyên ấy chúng sanh tiếp tục.

Tình tưởng hợp ly trong chúng sanh đều có đủ, phần nào nhiều thì theo đó chịu quả báo trước.

Bốn nghiệp nhân này thay nhau dời đổi, chứ không cố định. Như chúng ta lúc thì tham ái nhiều, lúc khác thì loạn tưởng; lúc thì chấp chặt một thứ, lúc thì chán cũ ham mới.

Tình tưởng hợp ly cũng chia thiện ác. Nghiệp lành thì bay lên, nghiệp ác thì đọa xuống.

Bốn sanh chuyển đổi, lên xuống ba cõi, luân chuyển không ngừng. Vì lẽ đó mà chúng sanh tiếp tục.

Này Phú Lâu Na, tưởng ái thắt chặt, ái chẳng thể rời nên cha mẹ con cháu sanh nhau không ngớt. Bọn này lấy tham dục làm gốc.

Ở trên nói chúng sanh tương tục là chỉ bàn về niệm thọ sanh. Còn phần này nói về nghiệp quả tương tục từ chúng sanh mà mở ra các thứ. Lời nói có thứ lớp nhưng phải hiểu chúng sanh và nghiệp quả không rời nhau.

Đây nói về tham dục.

Đồng tư tưởng thì sanh ra yêu quý. Càng yêu càng thắt chặt, ràng buộc nhau. Phật dùng ngay ví dụ trong cõi người để chúng ta dễ thấy.

Pháp sư Viên Anh giảng: Đồng tưởng thành ái, nhân ái sanh dục, nhân dục thọ thân, thế gian đều vậy.

Thai noãn thấp hóa tùy sức mạnh yếu ăn nuốt lẫn nhau, bọn này lấy tham sát làm gốc.

Đây nói về tham sát.

Đã có thân thì phải lo bồi bổ cho thân. Vậy nên tùy mạnh yếu mà sát hại ăn thịt.

Người ăn thịt dê, dê chết làm người, người chết làm dê. Cứ như vậy mười loài sanh rồi chết, chết rồi sanh, cướp mạng lẫn nhau, cùng với nghiệp ác cùng sanh cùng tử. Bọn này lấy tham trộm làm gốc.

Đây nói về tham trộm.

Không được cho mà lấy đều gọi là trộm. Vì ham bồi bổ cho thân mà ăn thịt chúng sanh, nhưng không có ai tự nguyện cho mình ăn. Dê chết làm người, người chết làm dê, rồi phải bồi thường nợ cũ. Vậy nên cướp mạng lẫn nhau, cùng sanh cùng tử không dứt.

Người này mắc nợ thân mạng người kia, người kia trả nợ người này. Vì nhân duyên ấy trải trăm ngàn kiếp ở trong luân hồi. Người này yêu tâm người kia, người kia mến sắc người này. Vì nhân duyên ấy trải trăm ngàn kiếp trong vòng ràng buộc. Duy ba món sát đạo dâm là gốc. Do đó nghiệp quả tiếp tục.

Trên nói về ba gốc sát đạo dâm, đây nói về sự tương tục không dứt của nghiệp quả. Do cướp đoạt của chúng sanh mà phải ở trong sanh tử trả nợ. Do tham ái ràng buộc mà phải ở trong luân hồi không dứt.

Phú Lâu Na, ba thứ điên đảo tiếp tục ấy đều do tánh Giác Minh. Nhân phân biệt thấy có tướng, theo vọng tưởng kiến chấp sanh. Các tướng hữu vi, núi sông đất liền, thứ lớp đổi dời. Nhân đây hư vọng cứ hết lại bắt đầu.

Đoạn này Phật tổng kết lại ba thứ đã nói ở trên.

4. Giác Không Sanh Mê

Chánh Văn:

Phú Lâu Na bạch: Bản diệu giác minh của chúng sanh vốn đồng tâm Phật, không tăng không giảm, vô trạng hốt sanh núi sông đất liền các tướng hữu vi. Như Lai nay được Diệu Không Minh Giác. Vậy bao giờ núi sông đất liền cùng chúng sanh nghiệp quả lậu tập lại sanh ra?

“Ví như người mê nơi một xóm làng, lầm phương Nam thành phương Bắc. Mê này nhân mê mà có hay nhân ngộ mà ra?

“Cũng không nhân mê, cũng không nhân ngộ. Mê vốn không có gốc, làm sao nhân mê? Còn ngộ không phải là cái sanh ra mê, làm sao nói nhân ngộ?

“Người mê kia, chính trong lúc mê bỗng có người ngộ chỉ bày cho tỉnh. Phú Lâu Na, ý ông thế nào? Người ấy tỉnh rồi còn mê nữa không?

“Thưa không.

“Phú Lâu Na, mười phương Như Lai cũng vậy. Mê không có gốc. Tánh rốt ráo không. Xưa vốn không mê, chỉ hình như có mê có giác. Giác rồi mê diệt. Giác không sanh mê. Người đã khỏi bệnh lóa, hoa đốm đã diệt. Ở chỗ hư không mong đợi hoa đốm sanh nữa. Ông xét người ấy là ngu hay trí?

“Hư không vốn không hoa đốm. Thấy hoa đốm sanh diệt đã là điên đảo. Lại còn muốn nó sanh trở lại thì thật là điên cuồng. Chẳng thể gọi là ngu hay trí!

“Ông hiểu như vậy, làm sao còn hỏi tánh diệu giác minh của chư Phật lúc nào lại sanh ra núi sông đất liền? Vàng đã luyện thành ròng rồi, không xen quặng nữa. Cây đã đốt thành tro, không trở lại hình cây. Bồ đề Niết bàn của chư Phật cũng vậy.

Giảng Nghĩa:

Phú Lâu Na bạch: Bản diệu giác minh của chúng sanh vốn đồng tâm Phật, không tăng không giảm, vô trạng hốt sanh núi sông đất liền các tướng hữu vi. Như Lai nay được Diệu Không Minh Giác. Vậy bao giờ núi sông đất liền cùng chúng sanh nghiệp quả lậu tập lại sanh ra?

Ngài Phú Lâu Na cũng như chúng ta vẫn quen với nếp sống sanh diệt. Sau khi nghe về sự hốt sanh và tiếp tục của ba thứ điên đảo, Ngài lại khởi nghi tiếp.

Tâm chúng sanh lúc bắt đầu khi chưa khởi vọng thì đồng với chư Phật. Sau đó từ vô minh hốt nhiên sanh núi sông đất liền. Nay Như Lai phản vọng quy chân được Diệu Không Minh Giác. Nên Ngài nghi quả đức này của Như Lai sẽ có lúc kết thúc, lại sanh ra núi sông đất liền cùng nghiệp quả lậu tập.

Bởi theo lẽ thường tình thế gian, có được sẽ có mất, có khởi đầu thì có kết thúc.

Phật dùng ví dụ để giảng:

“Ví như người mê nơi một xóm làng, lầm phương Nam thành phương Bắc. Mê này nhân mê mà có hay nhân ngộ mà ra?

“Cũng không nhân mê, cũng không nhân ngộ. Mê vốn không có gốc, làm sao nhân mê?

Còn ngộ không phải là cái sanh ra mê, làm sao nói nhân ngộ?

Người mê phương hướng dụ cho chúng sanh đã khởi vô minh. Trong lúc mê nhầm phương Nam thành phương Bắc nhưng sự thật thì các phương vẫn thế. Vậy nên chúng ta ngay trong lúc mê, chân tánh vẫn y nguyên không biến theo vọng, vì vọng vốn không.

Phú Lâu Na trả lời mê không có gốc thì làm sao bảo nhân mê mà ra. Mê là cái hư vọng bất chợt bật ra, nếu có gốc thì nó là thật chứ đâu phải hư vọng.

Hợp pháp: Các pháp nhân một niệm vô minh vọng động mà sanh. Còn niệm vô minh này vốn không có nguyên nhân, chẳng có tự thể. Trước khi vô minh thì cái mê không có, làm sao lại nói nhân mê sanh mê được.

Còn ngộ dĩ nhiên không sanh ra mê. Vì bản chất đối lập nhau. Cũng như chẳng thể nói sáng sanh ra tối.

“Người mê kia, chính trong lúc mê bỗng có người ngộ chỉ bày cho tỉnh. Phú Lâu Na, ý ông thế nào? Người ấy tỉnh rồi còn mê nữa không?

“Thưa không.

Như chúng ta đang mê, nếu được gặp Phật Bồ tát hoặc bậc thiện tri thức chỉ bày cho ngộ. Nếu y theo đó tu tập thành tựu thì không bao giờ mê lại nữa.

“Phú Lâu Na, mười phương Như Lai cũng vậy. Mê không có gốc. Tánh rốt ráo không. Xưa vốn không mê, chỉ hình như có mê có giác. Giác rồi mê diệt. Giác không sanh mê. Người đã khỏi bệnh lóa, hoa đốm đã diệt. Ở chỗ hư không mong đợi hoa đốm sanh nữa. Ông xét người ấy là ngu hay trí?

Phật thật tài tình, qua ví dụ mà khai ngộ cho chúng ta về pháp.

Ngay lúc vô minh chỉ tựa hồ như có mê có giác mà thôi, chứ bản chất vô minh vẫn là không. Như người lầm phương Nam thành phương Bắc. Ngay lúc lầm, cái lầm vốn không, các phương vẫn y nguyên đấy.

Kế tiếp Phật lại dùng ví dụ về người lóa để hỏi tiếp. Ngài Phú Lâu Na đáp:

“Hư không vốn không hoa đốm. Thấy hoa đốm sanh diệt đã là điên đảo. Lại còn muốn nó sanh trở lại thì thật là điên cuồng. Chẳng thể gọi là ngu hay trí!

Hư không vốn không có hoa đốm. Bệnh lóa hết thì hoa đốm cũng không còn. Chẳng những thấy hoa đốm sanh mà thấy hoa đốm diệt cũng là điên đảo. Tại sao? Chỉ mắt lóa mới thấy hoa đốm. Hoa đốm đã là không, tức chưa từng sanh, làm sao còn nói diệt!

Bây giờ bệnh lóa hết, nhìn vào hư không mong đợi hoa đốm sanh trở lại thì thật điên cuồng!

Hợp pháp: Hoa đốm dụ cho núi sông đất liền, các tướng hữu vi. Bệnh lóa dụ cho vô minh. Vô minh một khi diệt thì vạn pháp không còn.

Nhưng phải biết vạn pháp vốn không, chẳng phải nhờ vô minh diệt mới là không. Vạn pháp chưa từng thật sanh. Chúng sanh vô minh thấy vạn pháp chỉ là tựa hồ như có mà thôi. Bây giờ giác ngộ thành Phật rồi, lại còn hỏi khi nào sanh trở lại các pháp. Như lời ngài Phú Lâu Na thì chẳng thể gọi là ngu hay trí!

Ngài Phú Lâu Na nơi ví dụ đáp không lầm chút nào. Nhưng nơi pháp vẫn chưa thấu đáo nên Phật mới trách:

- Ông hiểu như vậy, làm sao còn hỏi tánh diệu giác minh của chư Phật lúc nào lại sanh ra núi sông đất liền? Vàng đã luyện thành ròng rồi, không xen quặng nữa. Cây đã đốt thành tro, không trở lại hình cây. Bồ đề Niết bàn của chư Phật cũng vậy.

Phật dùng ví dụ để xác quyết lần nữa, đã thành Phật rồi thì vĩnh viễn không mê trở lại.

Đến đây đã xong câu hỏi đầu tiên của Ngài Phú Lâu Na.

5. Bảy Đại Viên Mãn Dung Hòa

Chánh Văn:

Phú Lâu Na, ông hỏi về đất nước gió lửa, bản tánh viên mãn dung hòa, cùng khắp pháp giới. Ông nghi sao nước lửa lại không lấn nhau diệt nhau. Hư không và Địa đại đều cùng khắp pháp giới, lẽ ra không dung nhau.

Này Phú Lâu Na, hư không bản thể không phải sắc tướng nhưng không ngăn cản sắc tướng phát huy. Trong hư không, mặt trời soi thì sáng, mây kéo thì tối, gió lay thì động, trời tạnh thì trong, hơi đọng thì đục, bụi nổi thì mù, nước đứng thì ánh. Ý ông nghĩ sao? Các tướng hữu vi khác nhau như vậy do vật sanh hay nhân hư không có?

Phú Lâu Na, khi mặt trời chiếu soi, đã là mặt trời sáng thì mười phương thế giới phải thành sắc mặt trời, làm sao giữa hư không còn riêng thấy mặt trời tròn? Nếu là hư không sáng thì hư không tự soi chiếu, làm sao giữa đêm mây mù không sáng? Vậy nên biết sáng không phải mặt trời, không phải hư không. Cũng không lìa hư không và mặt trời.

Bản tánh diệu minh chân thật cũng như vậy. Ông phát minh hư không thì có hư không hiện ra. Đất nước gió lửa mỗi mỗi phát minh thì mỗi mỗi hiện ra. Nếu cùng phát minh thì cùng hiện.

Thế nào là cùng hiện? Phú Lâu Na, như trong một dòng sông hiện bóng mặt trời. Hai người cùng thấy mặt trời trong nước. Rồi một đi về Đông, một đi về Tây. Hai bên đều thấy có mặt trời theo mình cùng đi. Không nên gạn hỏi mặt trời có một sao lại thành hai? Mặt trời đã thành hai, làm sao trước kia chỉ thấy một? Hư vọng uyển chuyển không thể bằng cứ.

Xét tướng vốn vọng không thể chỉ bày. Cũng như hoa đốm ở hư không, bao giờ kết quả? Làm sao còn gạn hỏi cái nghĩa lấn diệt lẫn nhau? Xét tánh vốn chân, nguyên diệu giác minh. Tánh giác diệu minh vốn không phải là nước hay lửa, làm sao còn hỏi nghĩa không dung được nhau?

Giảng Nghĩa:

Phú Lâu Na, ông hỏi về đất nước gió lửa, bản tánh viên mãn dung hòa, cùng khắp pháp giới. Ông nghi sao nước lửa lại không lấn nhau diệt nhau. Hư không và Địa đại đều cùng khắp pháp giới, lẽ ra không dung nhau.

Phật nhắc lại câu hỏi thứ hai của ngài Phú Lâu Na.

Này Phú Lâu Na, hư không bản thể không phải sắc tướng nhưng không ngăn cản sắc tướng phát huy. Trong hư không, mặt trời soi thì sáng, mây kéo thì tối, gió lay thì động, trời tạnh thì trong, hơi đọng thì đục, bụi nổi thì mù, nước đứng thì ánh. Ý ông nghĩ sao? Các tướng hữu vi khác nhau như vậy do vật sanh hay nhân hư không có?

Phật tiếp tục dùng dụ để gỡ nghi. Hư không ví cho tánh giác của chúng ta. “Không phải sắc tướng” chỉ thể bất biến. “Không ngăn cản sắc tướng phát huy” chỉ dụng tùy duyên.

Mặt trời, mây, gió, trời, hơi, bụi, nước là bảy duyên. Sáng, tối, động, trong, đục, mù, ánh là bảy tướng. (Bảy tướng dù không tương ứng với bảy đại nhưng có ý dụ cho bảy đại). Hư không không phải các tướng, nhưng vẫn theo duyên hiện tướng.

Phật mới hỏi bảy tướng này từ vật (các duyên) sanh hay nhân hư không có?

Phú Lâu Na, khi mặt trời chiếu soi, đã là mặt trời sáng thì mười phương thế giới phải thành sắc mặt trời, làm sao giữa hư không còn riêng thấy mặt trời tròn?

Trong bảy tướng, Phật đơn cử tướng sáng ra xét. Nên biết sáu tướng kia cũng tương tự.

Nếu sáng từ mặt trời thì khi mặt trời chiếu, tướng sáng khắp nơi phải đều là sắc mặt trời. Tại sao còn thấy mặt trời tròn giữa hư không?

Như bây giờ ban ngày, trong lớp học sáng, ngoài vườn sáng, bầu trời cũng sáng, Các tướng sáng này mỗi mỗi khác nhau, không phải là sắc mặt trời. Rồi lại thấy mặt trời tròn giữa hư không. Tức ngoài vòng mặt trời vẫn là tướng hư không. Tướng sáng làm sao của riêng mặt trời sanh được.

Nếu là hư không sáng thì hư không tự soi chiếu, làm sao giữa đêm mây mù không sáng?

Đây càng dễ nhận. Sáng nếu do hư không sanh thì hư không tự sáng, cần gì đến mặt trời.

Vậy nên biết sáng không phải mặt trời, không phải hư không. Cũng không lìa hư không và mặt trời.

Học Lăng Nghiêm đến đây thì chúng ta đã quen với cách giảng này của Phật. Nếu nói sáng do mặt trời thì kẹt vào lý nhân duyên. Nếu nói hư không tự sáng thì rơi vào lý tự nhiên. Nhưng nói không phải cũng không được. Sáng không lìa hư không, vì ngoài sắc mặt trời đều là hư không. Sáng không lìa mặt trời, vì không mặt trời thì không sáng.

Phật hợp pháp:

Bản tánh diệu minh chân thật cũng như vậy. Ông phát minh hư không thì có hư không hiện ra. Đất nước gió lửa mỗi mỗi phát minh thì mỗi mỗi hiện ra. Nếu cùng phát minh thì cùng hiện.

Bản tánh diệu minh chân thật cũng như hư không bất biến tùy duyên. Hư không không phải bảy tướng nhưng tùy bảy duyên hiện bảy tướng, cũng như bản tánh vốn không có bảy đại nhưng tùy duyên tuần nghiệp hiện bảy đại.

Phát minh là tuần nghiệp phát hiện. Riêng phát minh thì riêng hiện, tức các đại hiện không đồng xứ hoặc không đồng thời. Cùng phát minh thì cùng hiện, tức các đại hiện cùng xứ cùng thời.

Các đại theo nghiệp mỗi loài hiện tướng lành dữ khác nhau. Như ngã quỷ thấy nước là lửa, máu, cát nóng nên dù ở bên sông nhưng không uống được. Các tướng này không phải nhân duyên, bản tánh nhưng cũng không lìa nhân duyên hay bản tánh. Mỗi mỗi đều là tuần nghiệp phát hiện.

Thế nào là cùng hiện? Phú Lâu Na, như trong một dòng sông hiện bóng mặt trời. Hai người cùng thấy mặt trời trong nước. Rồi một đi về Đông, một đi về Tây. Hai bên đều thấy có mặt trời theo mình cùng đi.

Các đại riêng hiện chỉ minh tỏ chuyện các đại theo nghiệp theo duyên mà hiện, chứ chưa hiển rõ sự hư vọng. Phật nêu thêm về các đại cùng hiện để minh tỏ chung quy tướng vọng không bằng cứ.

Một bóng mặt trời dụ cho bản tánh nhất chân. Hai người đi hai hướng khác nhau, thấy bóng mặt trời riêng theo mình, dụ cho bản tánh theo các nghiệp khác nhau mà đồng thời hiển lên nhiều đại khác nhau.

Không nên gạn hỏi mặt trời có một sao lại thành hai? Mặt trời đã thành hai, làm sao trước kia chỉ thấy một? Hư vọng uyển chuyển không thể bằng cứ.

Hai người cùng thấy một bóng mặt trời, chẳng thể nói là hai.

Hai người khi đi lại có bóng mặt trời riêng theo, nên chẳng thể nói là một.

Bóng mặt trời theo hai người đồng thời mà hiện. Là hai hay một đều chẳng thể nói. Nên Phật dặn đừng nên thắc mắc gạn hỏi, các tướng đều hư vọng uyển chuyển không thể bằng cứ.

Hợp pháp: Vậy nên biết tướng các đại cùng hiện đều là hư vọng. Từ một bản tánh theo các nghiệp mà hiển lên các đại. Dù là bốn đại, năm đại hay bảy đại đều không thể y cứ nhất định.

Xét tướng vốn vọng không thể chỉ bày. Cũng như hoa đốm ở hư không, bao giờ kết quả? Làm sao còn gạn hỏi cái nghĩa lấn diệt lẫn nhau? Xét tánh vốn chân, nguyên diệu giác minh. Tánh giác diệu minh vốn không phải là nước hay lửa, làm sao còn hỏi nghĩa không dung được nhau?

Chúng ta như người nằm mộng thấy nước thấy lửa, cảnh này cảnh kia rồi đi hỏi nhau nó ở đâu ra.

Tất cả những hình sắc ở thế gian đều hư vọng như hoa đốm ở hư không, không gì chẳng phải tuần nghiệp phát hiện. Tướng vốn vọng làm sao chỉ bày? Nếu chỉ bày được thì nó là thật rồi.

Như nước với lửa tuần nghiệp giả hiện. Chỗ nào có duyên, có nghiệp thì khởi lên; chớ vốn xưa nay chẳng có nước, cũng chẳng có lửa. Nó là cái hư vọng làm sao còn gạn hỏi cái nghĩa lấn diệt nhau?

Còn tánh vốn là chân, chẳng phải nước hay lửa, viên dung vô ngại khắp pháp giới.

6. Hợp Với Trần Tướng:

Chánh Văn:

Phú Lâu Na, ông đem sắc không lấn cướp lẫn nhau nơi Như Lai Tạng. Như Lai Tạng sẽ theo ông làm sắc làm không cùng khắp pháp giới. Vậy nên trong ấy gió thổi thì động, hư không yên lặng, mặt trời chiếu sáng, mây mù thành tối. Chúng sanh mê lầm, trái với giác tánh, hợp với trần tướng, phát lao nên có các tướng thế gian.

Giảng Nghĩa:

Ngài Phú Lâu Na nghe thuyết Bảy đại vốn là Như Lai Tạng viên dung vô ngại, trong khi hiện nay mình lại thấy các đại lấn diệt lẫn nhau nên khởi nghi. Phật trước thuyết tướng vốn vọng làm sao còn hỏi nghĩa lăng diệt. Từ đây trở xuống Phật nói rõ tại sao tướng vọng nhưng hiện nay các ông vẫn thấy ngăn ngại.

Thế nào là đem sắc không lấn cướp lẫn nhau nơi Như Lai Tạng? Từ bản tánh mà mê muội thấy là hư không. Kiến phần vọng năng khiến kết ám thành sắc. Chỗ nào có sắc thì thấy nó cướp chỗ của hư không và ngược lại.

Như Lai Tạng sẽ theo ông làm sắc làm không cùng khắp pháp giới.

Như Lai Tạng diệu dụng tùy duyên sẽ theo cái mê của mình ứng lượng sở tri, tuần nghiệp phát hiện mà ra các cảnh giới.

Vậy nên trong ấy gió thổi thì động, hư không yên lặng, mặt trời chiếu sáng, mây mù thành tối.

Vậy nên mới có chuyện sắc không rồi đến động tĩnh, sáng tối (tóm lược luôn chuyện nước với lửa, không với địa, lấn diệt nhau).

Chúng sanh mê lầm, trái với giác tánh, hợp với trần tướng, phát lao nên có các tướng thế gian.

Kết lại vì sao chúng ta hiện nay thấy ngăn ngại.

Mê lầm là thấy ra hư không, kết ám thành sắc. Không biết là vọng, chấp là thật có nên thành ra ngăn ngại.

Giác tánh là chân nhưng lại sống trái. Trần tướng là vọng nhưng lại hợp vào. Từ đó tạo nghiệp nên phát ra trần lao là các tướng thế gian.

7. Hợp Với Như Lai Tạng

Chánh Văn:

Tôi dùng tánh diệu minh không sanh diệt hợp với Như Lai Tạng thì Như Lai Tạng diệu minh tịch chiếu khắp pháp giới. Một là vô lượng, vô lượng là một. Trong nhỏ hiện lớn, trong lớn hiện nhỏ. Không động đạo tràng mà cùng khắp mười phương, thân hàm cả hư không vô tận. Cõi Bảo Vương hiện trong đầu mẩy lông. Ngồi trên mẩy bụi chuyển bánh xe pháp lớn. Diệt trần hợp giác nên phát chân như diệu giác minh tánh.

Giảng Nghĩa:

Tôi dùng tánh diệu minh không sanh diệt hợp với Như Lai Tạng thì Như Lai Tạng diệu minh tịch chiếu khắp pháp giới.

Câu này đối lại với: Phú Lâu Na, ông đem sắc không lấn cướp lẫn nhau nơi Như Lai Tạng thì Như Lai Tạng sẽ theo ông làm sắc làm không cùng khắp pháp giới.

Ở trước là sống theo chúng sanh bội giác hợp trần (trái giác tánh, hợp trần tướng). Còn đây là sống theo Phật, diệt trần hợp giác.

Nếu buông xả cảnh trần, trở về Như Lai Tạng thì được diệu dụng:

Một là vô lượng, vô lượng là một. Trong nhỏ hiện lớn, trong lớn hiện nhỏ.

Từ thể tánh khởi lên hai dụng vô ngại: Lý sự vô ngại (câu đầu) và Sự sự vô ngại (câu sau).

Một là lý bản tánh nhất chân pháp giới. Vô lượng là vô vàn sai biệt trong các sự tướng. Lý sự không ngại nhau vì:

“Một là vô lượng: Từ một mà biến ra vô lượng thứ. Y Lý mà thành Sự.

“Vô lượng là một: Tuy biến ra vô lượng thứ nhưng bản tánh chỉ có một Như Lai Tạng. Từ Sự mà hiển Lý.

Trong nhỏ hiện lớn, trong lớn hiện nhỏ.

Đây là Sự sự vô ngại pháp giới.

Chúng ta cố chấp khư khư cho nhỏ là nhỏ, lớn là lớn, cái lớn không thể cho vào cái nhỏ được. Còn các vị tu hành quán thân này hư vọng, thấy rõ được nó là không. Quán riết rồi có khả năng đặc biệt mà chúng ta gọi là thần thông. Các vị có khả năng đi qua được tường vách, đi trên nước, bay được ở hư không. Nhưng đây chỉ mới là cảnh giới của bậc Thánh Tiểu thừa; đọc xuống dưới mới thấy cảnh giới của Phật còn diệu dụng vô cùng, thật là Sự sự vô ngại.

Không động đạo tràng mà cùng khắp mười phương, thân hàm cả hư không vô tận. Cõi Bảo Vương hiện trong đầu mẩy lông. Ngồi trên mẩy bụi chuyển bánh xe pháp lớn.

Ở trên là hai nghĩa vô ngại. Đây nêu phần sự tướng của vô ngại. Câu đầu thuộc Lý sự vô ngại. Hai câu sau thuộc Sự sự vô ngại.

Không động đạo tràng mà cùng khắp mười phương.

Ngài ngồi yên một chỗ, không phải mệt mỏi gì cả mà vẫn có mặt khắp mười phương. Đây nêu một là vô lượng, một Lý ở trong tất cả Sự tướng.

Thân hàm cả hư không vô tận.

Thân của Ngài là Pháp thân, bao hàm cả hư không vô tận. Toàn thể sự tướng, không gì ngoài thân của Ngài. Đây nêu vô lượng là một, toàn Sự tức Lý.

Cõi Bảo Vương hiện trong đầu mẩy lông.

Trong mẩy lông (chánh báo rất nhỏ) mà thấy các thế giới của Phật, cả cõi Cực Lạc, cả cõi Tịnh Lưu Ly của đức Dược Sư (y báo rất lớn). Đây chính là trong nhỏ hiện lớn.

Ngồi trên mẩy bụi chuyển bánh xe pháp lớn.

Ngồi trong hạt bụi mà giảng pháp cho tất cả hữu tình ở khắp nơi. Tức thân Phật (chánh báo rất lớn) ở trong các vi trần (y báo rất nhỏ) mở pháp hội chuyển pháp luân. Đây chính là trong lớn hiện nhỏ.

Diệt trần hợp giác nên phát chân như diệu giác minh tánh.

Nhập được thể không phân biệt, biết tất cả vạn pháp đều hư vọng gọi là diệt trần, sống với chân tâm gọi là hợp giác. Chúng ta hợp với trần tướng, nên bị những trần tướng chướng ngại. Còn đức Phật hợp với Như Lai Tạng, tướng tướng đều là tánh, nên được hai vô ngại.

8. Thể Tịch “Phi” Tất Cả

Chánh Văn:

Nhưng Như Lai Tạng bản tánh diệu viên, không phải là tâm, là không, là đất nước gió lửa. Không phải là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý; không phải là sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp; không phải là nhãn thức giới đến ý thức giới. Không phải vô minh hay vô minh tận... cho đến không phải lão tử, lão tử tận. Không phải Khổ Tập Diệt Đạo. Không phải là trí là đắc. Không phải là bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, Bát Nhã ba la mậtđa. Cho đến cũng không phải là Như Lai, Ứng Cúng, Chánh Biến Tri. Không phải là?ại Niết bàn, thường lạc ngã tịnh. Vì Như Lai Tạng không phải là các pháp thế gian hay xuất thế gian.

Giảng Nghĩa:

Nói về thể thì Như Lai Tạng không phải là thứ nào cả, dù pháp thế gian hay xuất thế gian.

9. Dụng Chiếu “Tức” Tất Cả

Chánh Văn:

Như Lai Tạng bản tánh minh diệu cũng tức là tâm, là không, là đất nước gió lửa. Tức là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý; tức là sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp; tức là nhãn thức giới cho đến ý thức giới. Tức là vô minh, tức là hết vô minh... cho đến tức là lão tử, hết lão tử. Tức là Khổ Tập Diệt Đạo. Tức là trí là đắc. Tức là bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, Bát Nhã ba la mật đa. Cho đến tức là Như Lai, Ứng Cúng, Chánh Biến Tri. Tức là đại Niết bàn, thường lạc ngã tịnh. Vì Như Lai Tạng tức là các pháp thế gian và xuất thế gian.

Giảng Nghĩa:

Tâm ai cũng như nhau, đều là tánh Vô lượng quang Vô lượng thọ. Nhưng hễ có trí biết dùng tâm của mình thì sống bình an yên ổn, vào cảnh giới Thánh. Còn không có trí tuệ thì theo nghiệp mọc ra hết chuyện này đến chuyện kia.

Đây là “Dụng chiếu tức tất cả”. Nói về dụng thì Như Lai Tạng tùy duyên hiện khắp, không bỏ một pháp nào. Phật, Bồ tát, chúng sanh, địa ngục, ngã quỷ, núi sông, đất nước, cũng từ Như Lai Tạng mà ra.

10. Diệu Trí Phát Diệu Dụng

Chánh Văn:

Tánh giác diệu minh Như Lai Tạng rời các nghĩa “tức” “phi” cũng là “tức” là “phi”. Làm sao thế gian ba cõi và các hàng xuất thế gian có thể đem chỗ hiểu biết của mình mà đo lường Vô thượng Bồ đề Như Lai? Làm sao dùng tiếng nói thế gian mà vào được tri kiến Phật? Như chiếc dương cầm, ngón tay vụng về chỉ phát ra bản nhạc trần lao mệt nhọc. Còn tay tài tử thì ở ngay nơi đó, phu tấu nhạc điệu du dương. Ông cùng chúng sanh cũng vậy. Tâm tánh chân thật ai nấy đầy đủ. Nhưng tôi chỉ cần ấn ngón chân, hải ấn phát quang. Còn các ông vừa mống tâm, trần lao đã khởi. Do không siêng năng cầu đạo Vô thượng Giác, chỉ ưa nhớ Tiểu thừa, được chút ít đã cho là đủ.

Giảng Nghĩa:

Hễ có trí thì phát ra công dụng vi diệu, nếu gà mờ thì nó thành hòn đá cục đất.

Tánh giác diệu minh Như Lai Tạng rời các nghĩa “tức” “phi” cũng là “tức” là “phi”.

Câu này chính là lý trung đạo, là đệ nhất nghĩa đế.

Làm sao thế gian ba cõi và các hàng xuất thế gian có thể đem chỗ hiểu biết của mình mà đo lường Vô thượng Bồ đề Như Lai?

Thế gian ba cõi: Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới.

Xuất thế gian: Thanh văn, Duyên giác.

Đây là lời quở trách của Như Lai. Chúng ta chiêm bao thấy cảnh luân hồi sanh tử, còn các Thánh chiêm bao thấy Niết bàn. Chỗ giác tỉnh Vô thượng Bồ đề của Như Lai làm sao có thể dùng thức tâm mà đo lường?

Làm sao dùng tiếng nói thế gian mà vào được tri kiến Phật?

Chúng ta thấy biết bằng vọng tâm vọng thức, nên tiếng nói của mình chỉ giải bày được cái vọng tâm vọng thức. Tiếng nói thế gian nhân duyên, tự nhiên, hòa hợp, bất hòa hợp, lấn diệt lẫn nhau, - toàn là những chuyện mê lầm hư vọng. Phật sống bằng chân tâm bản tánh, là chỗ thấy biết của người tỉnh. Chúng ta, những kẻ trong chiêm bao, làm sao nói chuyện đến cảnh tỉnh được?

Như chiếc dương cầm, ngón tay vụng về chỉ phát ra bản nhạc trần lao mệt nhọc. Còn tay tài tử thì ở ngay nơi đó, phu tấu nhạc điệu du dương. Ông cùng chúng sanh cũng vậy. Tâm tánh chân thật ai nấy đầy đủ. Nhưng tôi chỉ cần ấn ngón chân, hải ấn phát quang. Còn các ông vừa mống tâm, trần lao đã khởi.

Như Lai Tạng của chúng ta ví như chiếc dương cầm. Người nào có trí tuệ, có bàn tay biết gảy đàn thì gảy nên nhạc điệu du dương.

Còn những người không biết thì cứ đập bừa đập bãi, nên ra bản nhạc thảm hại.

Chúng ta nếu biết sống đúng, sống hợp với Như Lai Tạng thì làm Thánh, làm Hiền, làm Bồ tát, làm Phật. Còn nếu không thì hiện lên địa ngục, ngã quỷ, bàng sanh.

Thế nào là hải ấn phát quang? Hải là biển; ấn là dấu vết. Biển khi trừng lặng thì thường chiếu soi hình ảnh trên bầu trời. Trời không đi xuống để in hình mà mặt biển cũng không nghểnh lên để thâu bóng.

Đức Phật đã trở về Như Lai Tạng, sống hợp giác bội trần nên có công năng như thế. Phật không cần phải nhập định vì đã ở trong định. Tâm của Phật vẳng lặng nên tất cả chúng sanh mong ước cái gì, nghĩ gì, làm gì đều hiện trong tâm Ngài. Như Lai Tạng bản lai mỗi người sẵn đủ, nhưng phải có diệu trí thì mới phát ra diệu dụng như Phật được.

Do không siêng năng cầu đạo Vô thượng Giác, chỉ ưa nhớ Tiểu thừa, được chút ít đã cho là đủ.

Ưa nhớ Tiểu thừa là không chịu vào căn bản Bồ đề mà cứ cả ngày ngồi quán Tứ Niệm Xứ thấy tâm sanh diệt vô thường, thấy thân bất tịnh hư vọng. Khi giác tỉnh được một tí, tham sân si vừa tan thì đã cho là đủ, không tiếp tục siêng năng cầu Vô thượng Giác. Đây là quở trách những vị Thánh Thanh văn, còn chúng ta thì tệ hơn nhiều.

11. Chúng Sanh Nhân Đâu Có Vọng

Chánh Văn:

Phú Lâu Na bạch: “Chân tâm viên giác diệu minh của con và Như Lai đều viên mãn không hai. Con vì vọng tưởng khiến ở lâu trong luân hồi. Nay được Thánh thừa còn chưa rốt ráo. Thế Tôn đã diệt trọn tất cả các vọng, chỉ có diệu dụng chân thường. Xin hỏi Như Lai: Hết thảy chúng sanh nhân đâu có vọng, tự lấp diệu minh mà chịu luân chuyển?”.

Giảng Nghĩa:

Ngài Phú Lâu Na sau khi bị quở trách ưa nhớ Tiểu thừa, được chút ít đã cho là đủ nên phát tâm cầu đạo Vô thượng Bồ đề. Ngài muốn đoạn trừ vô minh, nên hỏi Phật nguồn gốc của nó để tu đoạn. Như khi tu Tiểu thừa, muốn diệt khổ thì phải truy tìm nguyên nhân của khổ. Nào ngờ các vọng hoặc còn có thể tìm ra nguyên nhân, chứ cái căn bản vô minh này vốn không có gốc.

Ở đoạn Giác không sanh mê (người lầm phương Nam thành phương Bắc), Phật đã giảng mê vốn không có gốc. Ngài Phú Lâu Na hỏi lại ý này nên chắc vẫn chưa hiểu thấu đáo. Phật vẫn từ bi giảng lại kỹ thêm.

12. Mê Không Nguyên Nhân

Chánh Văn:

Phật bảo Phú Lâu Na: “Ông tuy trừ nghi nhưng còn lầm chưa dứt. Nay tôi lại đem những việc hiện tiền thế gian để hỏi ông. Há ông không nghe, trong thành Thất La Phiệt, có anh Diễn Nhã Đạt Đa, buổi mai soi gương, thấy lông mày con mắt. Rồi giận trách đầu mình sao không thấy mặt mày, cho là giống yêu quái, bỗng nhiên phát điên bỏ chạy. Theo ý ông, người ấy vì sao phát điên?”.

“Người ấy tâm cuồng, không có cớ gì khác.

“Diệu giác minh viên vốn vẫn viên minh diệu. Đã gọi là vọng làm sao có nhân. Nếu có nguyên nhân đâu còn gọi là vọng. Vọng tưởng xoay vần làm nhân lẫn nhau. Mê lại chứa mê trải vi trần kiếp. Phật tuy phát minh mà chúng sanh vẫn không thể trở về. Nếu rõ mê không nhân thì vọng không chỗ nương. Còn không có sanh, lấy gì để diệt. Được đạo Bồ đề như người tỉnh giấc, kể chuyện chiêm bao. Nhớ biết rõ ràng nhưng làm sao lấy được vật trong mộng. Diễn Nhã Đạt Đa nhân duyên gì tự sợ đầu bỏ chạy? Bỗng nhiên hết điên nhưng cái đầu đâu phải từ ngoài đưa tới. Ngay khi đang điên, đầu cũng không hề mất. Phú Lâu Na, tánh vọng là như vậy, nguyên nhân ở đâu?

Giảng Nghĩa:

Phật bảo Phú Lâu Na: “Ông tuy trừ nghi nhưng còn lầm chưa dứt”.

Ngài Phú Lâu Na nói “Chân tâm viên giác diệu minh của con và Như Lai đều viên mãn không hai” thì biết hai nghi của Ngài đã trừ (nghi nguyên do vạn pháp sanh khởi và tiếp tục, nghi năm đại ngăn ngại lấn diệt nhau).

Nhưng Ngài còn lầm cho rằng cái mê có thật. Phật đã nói cái mê không có gốc nhưng Ngài chưa nhận hiểu được thấu đáo. Tổ Đơn Hà nói người chưa chứng quả không thể hiểu được việc này, một khi đã chứng rồi thì tự biết.

Nay tôi lại đem những việc hiện tiền thế gian để hỏi ông. Há ông không nghe, trong thành Thất La Phiệt, có anh Diễn Nhã Đạt Đa, buổi mai soi gương, thấy lông mày con mắt. Rồi giận trách đầu mình sao không thấy mặt mày, cho là giống yêu quái, bỗng nhiên phát điên bỏ chạy. Theo ý ông, người ấy vì sao phát điên?

“Người ấy tâm cuồng, không có cớ gì khác.

Phật lại dùng dụ để giảng pháp. Ngài Phú Lâu Na đáp tâm người ấy vô cớ phát cuồng. Vô cớ tức không có nguyên nhân. Vô minh của chúng ta cũng như vậy.

“Diệu giác minh viên vốn vẫn viên minh diệu.

Chữ viên là viên dung vô ngại, bao hàm cả diệu và minh.

Dù ông có điên chăng nữa, tánh diệu giác minh viên vẫn cứ viên minh diệu. Như hư không vẫn luôn trong trẻo dù cho mắt lóa thấy có hoa đốm.

Đã gọi là vọng làm sao có nhân. Nếu có nguyên nhân đâu còn gọi là vọng.

Vọng tưởng xoay vần làm nhân lẫn nhau. Mê lại chứa mê trải vi trần kiếp. Phật tuy phát minh mà chúng sanh vẫn không thể trở về.

Vọng tưởng là tướng động của vô minh. Như chân tâm là mặt nước, vô minh là gió thì vọng tưởng là tướng động của nước. Khi gió động thì thấy nước động. Khi nước động thì biết có gió. Hai cái không lìa nhau, xảy ra đồng thời. Vô minh và vọng tưởng cũng như vậy.

Vọng tưởng chuyển động không ngừng, xoay vần làm nhân cho nhau. Mê lại chồng thêm mê, trải vi trần kiếp.

Nếu rõ mê không nhân thì vọng không chỗ nương.

Mê thường tự có, làm nhân cho nhau. Tự có ở đây cũng chỉ là tựa hồ như có, chứ bản thể vốn không. Nếu rõ cái mê không nhân thì biết thể của mê cũng là không, nên đây nói vọng không chỗ nương.

Còn không có sanh, lấy gì để diệt.

Vọng không có nhân sanh ra, lấy gì để diệt? Nói cách khác, bản thể là không, làm sao còn nói chuyện sanh diệt. Như phần Giác không sanh mê có nói: “Hư không vốn không hoa đốm. Thấy hoa đốm sanh diệt là điên đảo”.

Được đạo Bồ đề như người tỉnh giấc, kể chuyện chiêm bao. Nhớ biết rõ ràng nhưng làm sao lấy được vật trong mộng.

Người tỉnh mộng, dù nhớ biết rõ ràng và kể lại tường tận nhưng không lấy những thứ trong mộng ra cho người khác xem được. Vì mộng không thật có.

Phật được đạo Bồ đề, tâm trí sáng suốt, vì chúng sanh giảng nói về vô minh vọng tưởng, pháp này pháp kia nhưng tất cả đều là mộng. Chuyện trong mộng không thể lấy ra cho người xem, huống hồ cái vọng vốn là không, làm sao còn hỏi Phật đi tìm nguyên nhân.

Diễn Nhã Đạt Đa nhân duyên gì tự sợ đầu bỏ chạy? Bỗng nhiên hết điên nhưng cái đầu đâu phải từ ngoài đưa tới. Ngay khi đang điên, đầu cũng không hề mất.

Trở lại dụ trước, đâu có nhân duyên gì khiến anh kia phát cuồng.

Hợp pháp: Đầu dụ cho chân tánh, điên cuồng dụ cho vọng.

Khi hết điên thì tự biết đầu mình, chứ đầu không phải từ đâu chạy về. Tức được đạo Bồ đề thì tự biết bản tâm, chứ không được thêm gì khác.

Khi hết điên, đầu không từ ngoài vào. Vậy thì biết ngay lúc điên, đầu cũng không hề mất.

Nếu đầu thật có được mất, ra vào thì anh kia đâu phải là điên cuồng. Chân tánh khi giác ngộ không thêm vào, khi mê muội cũng không bị giảm đi. Nếu chân tánh có được mất thì vô minh đâu gọi là vọng nữa!

Phần Giác không sanh mê, Phật đã khai thị “Mê không có gốc. Tánh rốt ráo không. Xưa vốn không mê, chỉ hình như có mê có giác”.

Phú Lâu Na, tánh vọng là như vậy, nguyên nhân ở đâu?