Kinh Thủ Lăng Nghiêm Giảng Nghĩa

3. MƯỜI HAI XỨ

Toàn bộ đời sống của chúng ta Phật tổng quát lại có 12 chỗ, sáu đôi. Tuy học 12 xứ nhưng sáu căn (tức sáu nhập) chúng ta đã học rồi, bây giờ chỉ học sáu trần, xét xem 12 chỗ này có đúng không.

A Nan, vì sao 12 xứ vốn là Như Lai Tạng diệu chân như tánh?

2 XỨ SẮC TRẦN VÀ NHÃN CĂN

Chánh Văn:

A Nan, ông hãy xem rừng cây Kỳ Đà và các suối ao. Ý ông thế nào? Sắc trần sanh ra cái thấy hay cái thấy sanh ra sắc tướng? Nếu cái thấy sanh ra sắc tướng thì khi thấy hư không, tánh thấy đã tiêu, làm sao thấy hư không? Nếu cái thấy sanh ra hư không thì cũng như vậy. Nếu sắc trần sanh ra cái thấy thì khi thấy hư không, cái thấy đã tiêu, lấy gì rõ được hư không và sắc tướng?

Vậy nên biết cái thấy cùng sắc không đều không có xứ sở, không phải nhân duyên tự nhiên mà là Như Lai Tạng diệu chân như tánh.

Giảng Nghĩa:

A Nan, ông hãy xem rừng cây Kỳ Đà và các suối ao. Ý ông thế nào? Sắc trần sanh ra cái thấy hay cái thấy sanh ra sắc tướng?

Phật hỏi hai ý để chúng ta xét xem hai xứ sắc trần và cái thấy có thật hay không? Nếu có thật thì quan hệ giữa chúng thế nào?

Nếu cái thấy sanh ra sắc tướng thì khi thấy hư không, tánh thấy đã tiêu, làm sao thấy hư không?

Trường hợp cái thấy sanh ra sắc tướng thì cái thấy có tánh năng sanh, còn sắc tướng là sở sanh. Vậy khi nhìn hư không (không sắc tướng), phần sở đã không thì phần năng cũng phải tiêu mất. Cái thấy tiêu mất tánh năng sanh thì hết thảy sắc tướng cũng tan. Hư không và sắc tướng đối nhau mà hiển. Nay tất cả sắc tướng đều không thì cũng không có cái gọi là hư không để mà thấy.

Nếu cái thấy sanh ra hư không thì cũng như vậy.

Tương tự, nếu cái thấy sanh hư không thì khi nhìn sắc tướng, tánh năng sanh hư không đã tiêu, dẫn đến hết thảy hư không đều không. Hư không đã không thì làm sao còn hiển được sắc tướng?

Nếu sắc trần sanh ra cái thấy thì khi thấy hư không, cái thấy đã tiêu, lấy gì rõ được hư không và sắc tướng?

Nếu sắc trần bên ngoài sanh ra cái thấy, vậy khi nhìn hư không, sắc trần (năng sanh) đã không thì cái thấy (sở sanh) cũng tiêu mất.

Cái thấy đã không có thì làm sao còn biết đến hư không và sắc tướng mà bàn luận?

Vậy nên biết cái thấy cùng sắc không đều không có xứ sở, không phải nhân duyên tự nhiên mà là Như Lai Tạng diệu chân như tánh.

Sắc không (sắc tướng và hư không) và cái thấy là một cặp với nhau. Nay cái thấy không sanh ra sắc không thì sắc không không có xứ sở. Sắc không không sanh cái thấy thì cái thấy không có xứ sở. Cả hai không có chỗ ở nên tướng hư vọng, còn thể là Như Lai Tạng.

2 XỨ THANH TRẦN VÀ NHĨ CĂN

Chánh Văn:

A Nan, ông nghe trong vườn Kỳ Đà, khi bữa ăn dọn rồi thì đánh trống, khi chúng nhóm lại thì đánh chuông. Tiếng chuông tiếng trống trước sau nối nhau. Ý ông nghĩ sao? Cái tiếng đến bên cái nghe hay cái nghe đến chỗ cái tiếng? A Nan, nếu cái tiếng đến bên cái nghe thì cũng như khi tôi khất thực trong thành Thất La Phiệt, tại rừng Kỳ Đà không có tôi nữa. Cái tiếng đã đến bên cái nghe của A Nan thì lẽ ra Mục Kiền Liên, Ca Diếp không cùng nghe. Huống chi trong vườn có 1250 Sa môn, một khi nghe tiếng chuông đồng đến chỗ ăn cơm cả. Nếu cái nghe đến bên cái tiếng thì cũng như tôi khi đã về rừng Kỳ Đà rồi, trong thành Thất La Phiệt không có tôi nữa. Cũng vậy khi ông nghe tiếng trống, cái nghe của ông đã đến cái trống rồi. Tiếng chuông cùng phát, lẽ ra ông không thể nghe cả hai. Huống chi ông còn nghe tiếng voi ngựa trâu dê và nhiều tiếng khác. Còn như nghe và tiếng nếu không gặp nhau, làm sao thành nghe?

Vậy nên biết rằng cái nghe và cái tiếng đều không có xứ sở, không phải nhân duyên tự nhiên mà là Như Lai Tạng diệu chân như tánh.

Giảng Nghĩa:

A Nan, ông nghe trong vườn Kỳ Đà, khi bữa ăn dọn rồi thì đánh trống, khi chúng nhóm lại thì đánh chuông. Tiếng chuông tiếng trống trước sau nối nhau. Ý ông nghĩ sao? Cái tiếng đến bên cái nghe hay cái nghe đến chỗ cái tiếng?

Cái nghe và thanh trần (cái tiếng) là một cặp. Chúng ta cùng xét xem khi nghe âm thanh thì cái nào đến với cái nào?

A Nan, nếu cái tiếng đến bên cái nghe thì cũng như khi tôi khất thực trong thành Thất La Phiệt, tại rừng Kỳ Đà không có tôi nữa. Cái tiếng đã đến bên cái nghe của A Nan thì lẽ ra Mục Kiền Liên, Ca Diếp không cùng nghe. Huống chi trong vườn có 1250 Sa môn, một khi nghe tiếng chuông đồng đến chỗ ăn cơm cả.

Phật lấy ví dụ khi Phật vào thành thì trong rừng không có Phật nữa. Vậy nếu như cái tiếng đã vào cái nghe của ngài A Nan thì không có ở cái nghe của người khác, người khác không thể nghe. Đằng này mọi người cùng nghe nên nghĩa này không đúng.

Nếu cái nghe đến bên cái tiếng thì cũng như tôi khi đã về rừng Kỳ Đà rồi, trong thành Thất La Phiệt không có tôi nữa. Cũng vậy khi ông nghe tiếng trống, cái nghe của ông đã đến cái trống rồi. Tiếng chuông cùng phát, lẽ ra ông không thể nghe cả hai. Huống chi ông còn nghe tiếng voi ngựa trâu dê và nhiều tiếng khác.

Đây ngược lại, nếu cái nghe chạy theo cái tiếng thì sao hiện nay lại nghe được cùng lúc nhiều âm thanh?

Còn như nghe và tiếng nếu không gặp nhau, làm sao thành nghe?

Nghĩa đến đi đã bị phá. Nhưng nếu không đến đi, căn trần không gặp gỡ thì làm sao nghe được?

Vậy nên biết rằng cái nghe và cái tiếng đều không có xứ sở, không phải nhân duyên tự nhiên mà là Như Lai Tạng diệu chân như tánh.

Ngày nay có khoa học nên chúng ta biết được âm thanh chỉ là rung động không khí, cái động chạm vào lá nhĩ, lá nhĩ truyền cái động vào thần kinh, thính giác thần kinh nhận ra âm thanh. Như thế việc nghe không phải hai chỗ mà chỉ có một chỗ là thần kinh tai của mình. Mà chính thần kinh có nghe không? Nếu không có rung động của không khí bên ngoài thì thần kinh tự nó cũng không nghe được. Riêng thần kinh cũng không thành cái nghe, riêng cái rung động cũng không thành cái nghe. Phải có thần kinh gặp rung động thì mới nghe. Nên nói một chỗ cũng không đúng. Chung quy chỉ có Như Lai Tạng tại đó, theo nhân duyên hiển tướng hư vọng.

2 XỨ HƯƠNG TRẦN VÀ TỴ CĂN

Chánh Văn:

A Nan, lư trầm vừa đốt, ông hãy ngửi hương chiên đàn. Hương này đốt một thù thì cả thành Thất La Phiệt trong vòng 40 dặm đồng thời đều ngửi mùi thơm. Ý ông nghĩ sao? Mùi thơm sanh do gỗ chiên đàn, do mũi ông hay do hư không? Nếu mùi thơm do mũi ông ra, mũi không phải chiên đàn sao lại có mùi thơm chiên đàn? Vả lại ngửi mùi thơm thì mùi thơm phải bay vào mũi. Nay từ mũi phát ra mùi thơm, sao gọi là ngửi? Nếu mùi thơm từ hư không ra, tánh hư không thường còn, mùi thơm phải thường có, cần gì đốt trầm trong lư? Nếu mùi thơm do cây chiên đàn ra thì chất thơm do đốt trầm thành khói xông vào mũi mới thành ngửi. Nay khói đó bay lên hư không chưa được bao xa, làm sao những người trong 40 dặm đều ngửi thấy thơm cả?

Vậy nên biết rằng hương trần và ngửi đều không xứ sở, không phải nhân duyên tự nhiên mà là Như Lai Tạng diệu chân như tánh.

Giảng Nghĩa:

Người ta đốt trầm, hương trầm tản trong hư không, phân tử hương theo gió chạm vào chỗ lõm tế bào thần kinh ở mũi. Nếu nhiều sẽ làm bít tế bào thì thành tắc. Còn ít sẽ đi qua được thì thành thông. Thần kinh y theo hai trần thông tắc, tự biến ra mùi thơm để phân biệt cảnh ngoài.

Bình thường chúng ta cho rằng cái mũi và hương trầm là hai chỗ khác nhau nhưng thật ra không phải. Mùi thơm của hương trầm là cái không hề có, chỉ là cảm giác do thần kinh tự biến ra. Nếu riêng một thần kinh thì không phát ra mùi thơm, nếu riêng phân tử của hương chiên đàn mà không có cái mũi cũng không phát ra mùi thơm được. Phải do hai thứ gặp nhau mới hiển lên cảm giác. Cho nên nói một chỗ cũng không thành. Chung quy chỉ có tánh Phật ở tại đó, y theo nhân duyên mà hiển lên cảm giác để chúng ta phân biệt cảnh ngoài.

2 XỨ VỊ TRẦN VÀ THIỆT CĂN

Chánh Văn:

A Nan, ông thường hai thời cầm bình bát đi khất thực. Có khi gặp những món tô, lạc, đề hồ gọi là vị quý. Ý ông nghĩ sao? Vị đó sanh ra do hư không, do lưỡi hay do món ăn? A Nan, nếu vị trần sanh ra do lưỡi, lưỡi đã là vị tô rồi nếu gặp đường phèn chắc không biết vị. Lưỡi không có nhiều thể, làm sao biết được nhiều vị? Nếu món ăn sanh ra vị, nào có dính gì đến ông? Nếu do hư không sanh ra vị, đã có thể làm mặn lưỡi ông ắt cũng làm mặn mặt ông. Mọi người trong thế gian sẽ như cá biển.

Vậy nên biết rằng vị trần và cái nếm đều không có xứ sở, không phải nhân duyên tự nhiên mà là Như Lai Tạng diệu chân như tánh.

Giảng Nghĩa:

A Nan, ông thường hai thời cầm bình bát đi khất thực. Có khi gặp những món tô, lạc, đề hồ gọi là vị quý. Ý ông nghĩ sao? Vị đó sanh ra do hư không, do lưỡi hay do món ăn?

Bây giờ phá tiếp đến vị trần và cái nếm.

A Nan, nếu vị trần sanh ra do lưỡi, lưỡi đã là vị tô rồi nếu gặp đường phèn chắc không biết vị. Lưỡi không có nhiều thể, làm sao biết được nhiều vị?

Nếu lưỡi sanh ra vị thì một lưỡi lẽ ra chỉ có một vị. Nay đã thành vị tô thì làm sao còn biết vị đường phèn?

Nếu món ăn sanh ra vị, nào có dính gì đến ông?

Thông thường chúng ta cho vị là từ thức ăn. Thế nhưng thức ăn là vật vô tri giác, không có cái lưỡi thì làm sao biết vị? Giả sử nó tự có vị, độc lập với cái nếm của mình, thì xưa nay đâu có can hệ gì đến mình mà còn bàn luận.

Nếu do hư không sanh ra vị, đã có thể làm mặn lưỡi ông ắt cũng làm mặn mặt ông. Mọi người trong thế gian sẽ như cá biển.

Nếu hư không sanh ra vị mặn thì nó ướp mặn mọi người trong thế gian như biển ướp cá. Chúng ta luôn ở trong vị mặn thì không thể biết được mặn (vì không có vị khác đối đãi), huống chi là các vị khác.

Vậy nên biết rằng vị trần và cái nếm đều không có xứ sở, không phải nhân duyên tự nhiên mà là Như Lai Tạng diệu chân như tánh.

Vị trần vốn không hề có, chỉ do tế bào thần kinh lưỡi chạm vào thức ăn, rồi biến ra các vị. Vậy nên biết rằng vị trần và cái nếm đều không có xứ sở. Nơi đây chỉ có ông thần Như Lai Tạng diệu chân như tánh.

2 XỨ XÚC TRẦN VÀ THÂN CĂN

Chánh Văn:

A Nan, ông thường sớm mai lấy tay xoa đầu. Ý ông nghĩ sao? Cái biết cảm xúc ở nơi tay hay ở nơi đầu? Xoa đầu sanh ra giác biết. Cả đầu và tay đều có biết. Vậy cái nào là năng xúc, cái nào là sở xúc? A Nan, cần phải xét kỹ nghĩa chữ xúc. Bên năng xúc có biết, bên sở xúc không biết, năng sở tương hợp mới thành nghĩa xúc. Nếu nói năng xúc ở tay thì đầu phải không biết. Nay đầu cũng biết thành ra cả đầu và tay đều là năng xúc. Không có sở xúc làm sao thành xúc? Nay cả đầu và tay đều có biết thì ông A Nan có hai cái biết, lý ưng phải có hai thân. Nếu đầu và tay sanh ra một xúc thì đầu và tay đồng một thể. Nếu một thể thì làm sao thành xúc? Nếu hai thể thì xúc ở bên nào? Ở bên năng không ở bên sở. Ở bên sở không ở bên năng. Chẳng lẽ hư không tạo thành cái xúc cho ông.

Vì thế nên biết cảm xúc và thân căn đều không có xứ sở, không phải nhân duyên tự nhiên mà là Như Lai Tạng diệu chân như tánh.

Giảng Nghĩa:

A Nan, ông thường sớm mai lấy tay xoa đầu. Ý ông nghĩ sao? Cái biết cảm xúc ở nơi tay hay ở nơi đầu?

Phật nêu ví dụ để chúng ta xét xem mình có mấy cái xúc.

Xoa đầu sanh ra giác biết. Cả đầu và tay đều có biết. Vậy cái nào là năng xúc, cái nào là sở xúc? A Nan, cần phải xét kỹ nghĩa chữ xúc. Bên năng xúc có biết, bên sở xúc không biết, năng sở tương hợp mới thành nghĩa xúc. Nếu nói năng xúc ở tay thì đầu phải không biết. Nay đầu cũng biết thành ra cả đầu và tay đều là năng xúc. Không có sở xúc làm sao thành xúc? Nay cả đầu và tay đều có biết thì ông A Nan có hai cái biết, lý ưng phải có hai thân.

Đây xét trường hợp lấy tay xoa đầu thì sanh ra hai cái xúc, ở tay và ở đầu. Nhưng muốn thành nghĩa xúc thì phải có hai bên năng và sở. Nay đầu và tay đều biết (bên năng), không có sở xúc nên nghĩa xúc không thành lập được.

Hơn nữa, một thân thì chỉ có một cái biết xúc. Nếu có hai cái biết thì lẽ ra phải có hai thân. Vậy trường hợp có hai cái xúc là vô lý.

Nếu đầu và tay sanh ra một xúc thì đầu và tay đồng một thể. Nếu một thể thì làm sao thành xúc?

Trường hợp chỉ sanh ra một xúc cũng sai. Bởi nếu cảm xúc nơi đầu và tay cùng một thể thì không có hai bên năng sở, nghĩa xúc cũng không thành. Phải có hai thể gặp nhau mới gọi là xúc.

Nếu hai thể thì xúc ở bên nào? Ở bên năng không ở bên sở. Ở bên sở không ở bên năng. Chẳng lẽ hư không tạo thành cái xúc cho ông.

Đây xét trường hợp vẫn chấp là một xúc nhưng có hai thể (tay năng xoa và đầu sở xoa, sanh ra một cảm xúc). Nay tay và đầu cùng biết cảm xúc nên đều là năng xúc. Vậy còn sở xúc ở bên nào?

Nếu sở xúc ở bên năng xoa (tay) thì không ở bên sở xoa (đầu). Nhưng nay tay chúng ta cảm nhận được chân tóc ráp ráp ở đầu, nên nói sở xúc không ở đầu thì không đúng.

Nếu sở xúc ở bên sở xoa (đầu) thì không ở bên năng xoa (tay). Nhưng nay đầu chúng ta cảm nhận được cái nóng lạnh của tay, nên nói sở xúc không ở tay cũng không đúng.

Không tìm được chỗ ở của sở xúc, chẳng lẽ lại nằm ở hư không?

Vì thế nên biết cảm xúc và thân căn đều không có xứ sở, không phải nhân duyên tự nhiên mà là Như Lai Tạng diệu chân như tánh.

Đã gọi là cảm giác thì nó không có cân lạng, cũng không cầm bỏ túi được. Nó theo nhân duyên giả hiện. Tánh biết không hình không tướng, nó vẫn đứng đấy. Hễ cần thì nó hiển lên các thứ cảm giác để phân biệt cảnh ngoài. Cho nên chẳng phải nhân duyên tự nhiên, mà chỗ ấy chỉ có Như Lai Tạng diệu chân như tánh.

2 XỨ PHÁP TRẦN VÀ Ý CĂN

Chánh Văn:

A Nan, ông thường trong ý duyên với ba tánh thiện, ác và vô ký. Những pháp trần đó tức nơi tâm sanh hay rời tâm riêng có chỗ? A Nan, nếu pháp trần tức là tâm, không phải trần cảnh, không phải chỗ duyên của tâm làm sao thành một xứ? Nếu rời tâm, pháp trần riêng có chỗ thì có biết hay không có biết? Nếu có biết tức là tâm, thành ra ông có hai tâm. Nếu không biết, pháp trần đã không phải sắc, thanh, hương, vị, ly hợp, lạnh nóng và hư không thì nó ở chỗ nào? Hiện nay nơi sắc không, không thể chỉ nó ra được. Không lẽ trong nhân gian lại có cái ngoài hư không? Không có cảnh sở duyên, ý căn do đâu lập thành xứ?

Vậy nên biết pháp trần cùng ý căn đều không có xứ sở, không phải nhân duyên tự nhiên mà là Như Lai Tạng diệu chân như tánh.

Giảng Nghĩa:

Pháp trần: Bóng ảnh ở trong tâm.

Ý căn: Về phần vật chất, nó là bộ thần kinh; còn về phần tinh thần, nó là cái biết của tâm. Khi nói về chấp ngã thì đặt tên là mạtna; khi nói về chỗ suy lường tính toán thì đặt tên là tư lường.

A Nan, ông thường trong ý duyên với ba tánh thiện, ác và vô ký.

Từ sáng đến tối, trong tâm có ba thứ pháp trần: Nghĩ về việc thiện là lợi mình lợi người; nghĩ về việc ác là hại mình hại người. Còn không thiện cũng không ác gọi là vô ký.

Những pháp trần đó tức nơi tâm sanh hay rời tâm riêng có chỗ?

Bây giờ xét xem pháp trần từ đâu sanh ra?

A Nan, nếu pháp trần tức là tâm, không phải trần cảnh, không phải chỗ duyên của tâm làm sao thành một xứ?

Ý căn (tâm) đối với pháp trần (cảnh) là một cặp. Nay nếu pháp trần tức là tâm, ý căn cũng là tâm, tâm làm sao đối được với tâm? Cho nên đây nói “làm sao thành một xứ?”, tức là thành một chỗ riêng để đối lập với ý căn.

Nếu rời tâm, pháp trần riêng có chỗ thì có biết hay không có biết? Nếu có biết tức là tâm, thành ra ông có hai tâm. Nếu không biết, pháp trần đã không phải sắc, thanh, hương, vị, ly hợp, lạnh nóng và hư không thì nó ở chỗ nào? Hiện nay nơi sắc không, không thể chỉ nó ra được. Không lẽ trong nhân gian lại có cái ngoài hư không?

Trường hợp pháp trần lìa tâm riêng có tự tánh, vậy tánh của nó có biết hay không có biết?

Nếu có biết thì tức là tâm. Bóng ảnh trong tâm mình khi lìa tâm lại có cái biết riêng biệt, vậy chẳng lẽ mình có hai tâm?

Nếu không biết tức là đồng như năm trần trước, vậy nó ở chỗ nào? Hiện nay ở nơi năm trần và hư không đều không có pháp trần. Chẳng lẽ trong thế gian lại có một chỗ ngoài hư không là nơi của pháp trần?

Không có cảnh sở duyên, ý căn do đâu lập thành xứ?

Nãy giờ đi tìm pháp trần không thấy nó đứng chỗ nào cả thì biết nó là hư vọng. Pháp trần đã hư vọng thì ý căn còn đối với cái gì? Một đôi hai chỗ, nay một chỗ đã hư vọng thì chỗ đối lập kia cũng không còn.

Vậy nên biết pháp trần cùng ý căn đều không có xứ sở, không phải nhân duyên tự nhiên mà là Như Lai Tạng diệu chân như tánh.

4. MƯỜI TÁM GIỚI

Giới là ranh giới, nòi giống, chủng tộc riêng biệt. Căn, trần, thức mỗi thứ có ranh giới, nòi giống khác nhau.

Trên đã học sáu nhập là từng căn, kế học 12 xứ tức là sáu đôi. Bây giờ học bộ ba, tức là mỗi căn đối với trần sanh ra thức, thành ra có 18 chủng loại khác nhau.

A Nan, làm sao 18 giới vốn là Như Lai Tạng diệu chân như tánh?

NHÃN, SẮC, NHÃN THỨC GIỚI

Chánh Văn:

A Nan, ông đã biết nhãn căn và sắc trần làm duyên sanh ra nhãn thức. Thức nhân nhãn căn sanh, lấy nhãn căn làm giới; hay nhân sắc trần sanh, lấy sắc trần làm giới?

A Nan, nếu nhân nhãn căn sanh, không có sắc không, không thể phân biệt. Cái thấy không có xanh vàng đỏ trắng, không thể biểu hiện, do đâu lập giới?

Nếu nhân sắc trần sanh ra thì khi chỉ có hư không, không có sắc, cái thức đã không có làm sao biết được hư không? Thế thì do đâu mà lập sắc trần làm giới?

Nếu gồm hai thứ nhãn căn và sắc trần chung cùng sanh ra thức. Khi căn trần hợp lại thì thức ở giữa phải lìa ra. Khi căn trần lìa nhau, hai đầu của thức phải nối với căn và trần. Thể tánh xen lộn, làm sao thành giới?

Vậy nên biết nhãn căn sắc trần làm duyên sanh ra nhãn thức, cả ba giới đều không, không phải nhân duyên tự nhiên mà là Như Lai Tạng diệu chân như tánh.

Giảng Nghĩa:

A Nan, ông đã biết nhãn căn và sắc trần làm duyên sanh ra nhãn thức. Thức nhân nhãn căn sanh, lấy nhãn căn làm giới; hay nhân sắc trần sanh, lấy sắc trần làm giới?

Con mắt thấy cái bông là nhờ ánh sáng mặt trời chiếu vào cái bông, ánh sáng từ cái bông phản chiếu vào mắt qua con ngươi, thần kinh thị giác y theo hai trần sáng tối hiển lên bóng ảnh, gọi là nhãn thức sanh. Cho nên nói nhãn căn và sắc trần làm duyên sanh ra nhãn thức.

Phật hỏi lấy cái gì làm giới, nghĩa là lấy cái gì làm nòi giống? Mắt, sắc, nhãn thức là ba thứ khác nhau nên phải có ba ranh giới, ba nòi giống khác nhau.

Bây giờ tìm xem nhãn thức từ đâu ra, nòi giống là gì?

A Nan, nếu nhân nhãn căn sanh, không có sắc không, không thể phân biệt. Cái thấy không có xanh vàng đỏ trắng, không thể biểu hiện, do đâu lập giới?

Nhãn thức sanh ra để phân biệt cảnh ngoài. Nay nếu nhãn thức riêng do nhãn căn sanh, không có sắc không, vậy nhãn thức còn dùng làm việc gì?

Thêm nữa, không có sắc không (xanh vàng đỏ trắng) thì nhãn căn cũng không hiển lộ. Nhãn căn đã không thì không thể sanh ra nhãn thức.

Nếu nhân sắc trần sanh ra thì khi chỉ có hư không, không có sắc, cái thức đã không có làm sao biết được hư không? Thế thì do đâu mà lập sắc trần làm giới?

Sắc trần có sanh ra nhãn thức không? Sắc trần thuộc vật chất, thức là cái biết thuộc tinh thần, vật chất làm sao sanh ra tinh thần?

Nếu gồm hai thứ nhãn căn và sắc trần chung cùng sanh ra thức. Khi căn trần hợp lại thì thức ở giữa phải lìa ra. Khi căn trần lìa nhau, hai đầu của thức phải nối với căn và trần. Thể tánh xen lộn, làm sao thành giới?

Nếu hai cái chung nhau để sanh ra thức thì khi hợp lại, thức ở giữa phải bật ra. Còn khi căn và trần lìa nhau, thức đứng giữa, một đầu nối với căn, một đầu nối với trần. Như vậy có được không? Phật giả thiết như thế để chúng ta thấy nó vô lý. Bởi vì căn thuộc tinh thần, trần thuộc vật chất. Vật chất với tinh thần không thể nào trộn lẫn với nhau để sanh ra cái thứ ba.

Vậy nên biết nhãn căn sắc trần làm duyên sanh ra nhãn thức, cả ba giới đều không, không phải nhân duyên tự nhiên mà là Như Lai Tạng diệu chân như tánh.

Nhãn thức là cốt yếu trong ba giới. Nhãn thức đã không thì hai cái còn lại cũng không.

Nếu ba giới đều không thì tại sao cả ngày chúng ta vẫn thấy? Bởi vì có thể chất là Như Lai Tạng diệu chân như tánh, rồi theo duyên, theo nghiệp ảo thuật mà biến hóa ra. Đây minh định rõ ràng cái thấy, sắc trần, nhãn thức đều hư vọng, không có. Đã hư vọng thì làm gì có chủng tử, có nòi giống mà đi tìm giới.

NHĨ, THANH, NHĨ THỨC GIỚI

Chánh Văn:

A Nan, nhĩ căn và thanh trần làm duyên sanh ra nhĩ thức. Thức này nhân nhĩ căn sanh, lấy nhĩ căn làm giới hay nhân thanh trần sanh, lấy thanh trần làm giới?

A Nan, nếu nhân nhĩ căn sanh mà hiện tiền không có hai tướng động tĩnh thì cái biết của nhĩ căn không thành, huống nữa còn sanh ra thức phân biệt. Nếu nhân thanh trần sanh ra thức thì thức không dính líu gì đến cái nghe. Đã không nghe thì cũng không biết được thanh trần ở đâu, làm sao lập giới? Không lẽ thanh trần và cái nghe xen lộn thành giới ở giữa? Giới ở giữa đã không thì các tướng nội căn ngoại trần do đâu thành lập?

Vậy nên biết nhĩ căn thanh trần làm duyên sanh ra nhĩ thức, cả ba giới đều không, không phải nhân duyên tự nhiên mà là Như Lai Tạng diệu chân như tánh.

Giảng Nghĩa:

A Nan, nhĩ căn và thanh trần làm duyên sanh ra nhĩ thức. Thức này nhân nhĩ căn sanh, lấy nhĩ căn làm giới hay nhân thanh trần sanh, lấy thanh trần làm giới?

Cái nghe, âm thanh và nhĩ thức là ba chủng loại khác nhau. Nhĩ căn duyên với thanh trần sanh ra nhĩ thức. Bây giờ tìm xem nòi giống của thức là nhĩ căn hay là thanh trần?

A Nan, nếu nhân nhĩ căn sanh mà hiện tiền không có hai tướng động tĩnh thì cái biết của nhĩ căn không thành, huống nữa còn sanh ra thức phân biệt.

Nếu nhân nhĩ căn sanh mà không có hai tướng động tĩnh (thanh trần) thì đâu có cái nghe. Đã không có cái nghe thì làm sao còn sanh ra cái thứ ba (thức) được?

Nếu nhân thanh trần sanh ra thức thì thức không dính líu gì đến cái nghe. Đã không nghe thì cũng không biết được thanh trần ở đâu, làm sao lập giới?

Nếu thức chỉ từ thanh trần mà có thì nó không quan hệ gì đến cái nghe. Nhưng không có cái nghe thì không biết được thanh trần. Không biết thanh trần ở đâu thì làm sao sanh ra thức?

Không lẽ thanh trần và cái nghe xen lộn thành giới ở giữa? Giới ở giữa đã không thì các tướng nội căn ngoại trần do đâu thành lập?

Đây phá tiếp trường hợp thức do thanh trần và cái nghe hòa hợp cùng sanh ra. Cũng như bài nhãn thức giới đã nói, tinh thần và vật chất không thể xen lộn để sanh ra cái thứ ba.

Giới ở giữa đã không thì cái nghe (nội căn) và âm thanh (ngoại trần) cũng không. Như cái nhà chia làm ba gian, bây giờ không có gian giữa thì còn gian bên trái, bên phải nữa không? Cho nên ba cái này, có thì cùng có, không thì cùng không.

Vậy nên biết nhĩ căn thanh trần làm duyên sanh ra nhĩ thức, cả ba giới đều không, không phải nhân duyên tự nhiên mà là Như Lai Tạng diệu chân như tánh.

Đã là không thì chẳng phải nhân duyên tự nhiên gì cả. Nơi đây chỉ có Như Lai Tạng diệu chân như tánh.

TỴ, HƯƠNG, TỴ THỨC GIỚI

Chánh Văn:

A Nan, tỵ căn và hương trần làm duyên sanh ra tỵ thức. Thức này nhân tỵ căn sanh ra, lấy tỵ căn làm giới hay nhân hương trần sanh ra, lấy hương trần làm giới?

A Nan, nếu nhân tỵ căn sanh. Ông lấy hình tướng mũi thịt như hai móng tay làm tỵ căn hay lấy tánh biết ngửi làm tỵ căn? Nếu lấy hình tướng mũi thịt thì chất thịt là thân căn. Cái biết của thân căn là cảm xúc. Vậy còn không phải là tỵ căn, do đâu mà lập thành giới? Nếu lấy cái biết ngửi làm tỵ căn mà không có hai trần thông tắc thì tỵ căn đã không, làm sao có tỵ thức?

Tỵ thức nếu nhân hương trần mà có thì lẽ ra không biết được hương trần, cũng như nhân con mắt mà thấy nên không thể thấy trở lại con mắt. Nếu biết được hương trần thì không phải do hương trần sanh. Nếu không biết được hương trần thì không phải là tỵ thức. Đã không có cái thức trung gian thì nội căn ngoại trần cũng không thành.

Vậy nên biết tỵ căn hương trần làm duyên sanh ra tỵ thức, cả ba giới đều không, không phải nhân duyên tự nhiên mà là Như Lai Tạng diệu chân như tánh.

Giảng Nghĩa:

A Nan, tỵ căn và hương trần làm duyên sanh ra tỵ thức. Thức này nhân tỵ căn sanh ra, lấy tỵ căn làm giới hay nhân hương trần sanh ra, lấy hương trần làm giới?

Cái mũi và hương trần làm duyên sanh ra tỵ thức. Tỵ thức, tỵ căn và hương trần là ba cái khác nhau, không lẫn lộn nên gọi là ba giới. Bây giờ tìm xem tỵ thức ở đâu ra?

A Nan, nếu nhân tỵ căn sanh. Ông lấy hình tướng mũi thịt như hai móng tay làm tỵ căn hay lấy tánh biết ngửi làm tỵ căn?

Trường hợp thức nhân tỵ căn sanh, Phật hỏi kỹ lưỡng chúng ta lấy cái mũi thịt làm tỵ căn hay cái biết ngửi làm tỵ căn?

Nếu lấy hình tướng mũi thịt thì chất thịt là thân căn. Cái biết của thân căn là cảm xúc. Vậy còn không phải là tỵ căn, do đâu mà lập thành giới?

Cái mũi, nói về chất thịt thì thuộc về thân căn, mà thân căn thì đối với xúc trần. Nó còn chẳng phải là tỵ căn thì làm sao sanh ra tỵ thức?

Nếu lấy cái biết ngửi làm tỵ căn mà không có hai trần thông tắc thì tỵ căn đã không, làm sao có tỵ thức?

Không có hai trần thông tắc thì đâu có cái ngửi. Đã không có cái ngửi thì làm sao có tỵ thức?

Tỵ thức nếu nhân hương trần mà có thì lẽ ra không biết được hương trần, cũng như nhân con mắt mà thấy nên không thể thấy trở lại con mắt.

Nhân con mắt mà chúng ta thấy được cảnh xung quanh. Cái thấy này từ mắt ra nên không thể thấy ngược trở lại con mắt. Từ dụ này Phật hợp pháp: Tỵ thức nhân hương trần mà có thì không thể biết ngược lại hương trần. Cho nên:

Nếu biết được hương trần thì không phải do hương trần sanh.

Còn: Nếu không biết được hương trần thì không phải là tỵ thức.

Vì thức là biết, không biết hương trần thì đâu gọi là thức nữa.

Đã không có cái thức trung gian thì nội căn ngoại trần cũng không thành.

Cũng như bài trên, ba gian của cái nhà, có thì cùng có, không thì cùng không.

Vậy nên biết tỵ căn hương trần làm duyên sanh ra tỵ thức, cả ba giới đều không, không phải nhân duyên tự nhiên mà là Như Lai Tạng diệu chân như tánh.

THIỆT, VỊ, THIỆT THỨC GIỚI

Chánh Văn:

A Nan, thiệt căn và vị trần làm duyên sanh ra thiệt thức. Thức đó do thiệt căn sanh ra, lấy thiệt căn làm giới hay nhân vị trần sanh ra, lấy vị trần làm giới?

A Nan, nếu nhân thiệt căn sanh mà không có hai trần nhạt và ngọt đắng thì thiệt căn đã không, làm sao có thiệt thức?

Nếu nhân vị trần sanh, thiệt thức lẽ ra không có phân biệt. Mà đã không có phân biệt thì không thể gọi là thức, làm sao lập giới? Không lẽ hư không sanh ra cái thức của ông?

Nếu thiệt căn, vị trần hòa hợp sanh thì cái thức ở giữa không tự tánh, làm sao lập giới?

Vậy nên biết thiệt căn vị trần làm duyên sanh ra thiệt thức, cả ba giới đều không, không phải nhân duyên tự nhiên mà là Như Lai Tạng diệu chân như tánh.

Giảng Nghĩa:

A Nan, nếu nhân thiệt căn sanh mà không có hai trần nhạt và ngọt đắng thì thiệt căn đã không, làm sao có thiệt thức?

Thiệt căn là tánh nếm. Nếu thiệt thức do tánh nếm sanh ra mà không có hai trần nhạt và ngọt đắng thì làm sao có tánh nếm? Bởi vì có vị trần mới có tánh nếm. Đã không có tánh nếm thì làm sao sanh ra cái thứ ba được?

Nếu nhân vị trần sanh, thiệt thức lẽ ra không có phân biệt. Mà đã không có phân biệt thì không thể gọi là thức, làm sao lập giới?

Ngọt chua là vật chất (không biết phân biệt), không thể nào sanh ra tinh thần được.

Không lẽ hư không sanh ra cái thức của ông?

Hư không tự nó đã không thì còn sanh cái gì nữa.

Nếu thiệt căn, vị trần hòa hợp sanh thì cái thức ở giữa không tự tánh, làm sao lập giới?

Thiệt căn (tánh biết nếm) là tinh thần, vị trần là vật chất, làm sao hòa hợp để sanh ra cái thể thứ ba? (Nên nói thức ở giữa không tự tánh).

Vậy nên biết thiệt căn vị trần làm duyên sanh ra thiệt thức, cả ba giới đều không, không phải nhân duyên tự nhiên mà là Như Lai Tạng diệu chân như tánh.

THÂN, XÚC, THÂN THỨC GIỚI

Chánh Văn:

A Nan, thân căn và xúc trần làm duyên sanh ra thân thức. Thức đó nhân thân căn sanh, lấy thân căn làm giới, hay nhân xúc trần sanh, lấy xúc trần làm giới?

A Nan, nếu nhân thân căn sanh mà không có hai trần hợp ly thì thân căn còn không có, làm sao sanh ra thân thức? Nếu nhân xúc trần sanh mà không có thân căn, thì làm sao biết hợp biết ly?

A Nan, vật không cảm xúc, thân căn biết cảm xúc. Tức nơi xúc trần mà biết thân căn. Tức nơi thân căn mà biết xúc trần. Nhưng đã là xúc trần thì không phải thân căn. Đã là thân căn thì không phải xúc trần. Cả hai tướng thân căn và xúc trần vốn không có xứ sở. Nếu xúc trần hợp một với thân căn thì tức là tự thể của thân căn rồi. Còn nếu rời hẳn thân căn thì xúc trần thành không. Nội căn ngoại trần đã không, làm sao có thức ở giữa để lập giới?

Vậy nên biết thân căn xúc trần làm duyên sanh ra thân thức, cả ba giới đều không, không phải nhân duyên tự nhiên mà là Như Lai Tạng diệu chân như tánh.

Giảng Nghĩa:

A Nan, nếu nhân thân căn sanh mà không có hai trần hợp ly thì thân căn còn không có, làm sao sanh ra thân thức? Nếu nhân xúc trần sanh mà không có thân căn, thì làm sao biết hợp biết ly?

Tương tự các bài trên, thức không riêng do căn sanh hay do trần sanh. Thí dụ gió mát, biết mát là từ thân căn hay từ gió? Không phải từ thân căn sanh ra, bởi vì không có gió thì thân không biết mát. Còn nếu không có thân căn, riêng mình gió chẳng lẽ lại tự biết mát?

A Nan, vật không cảm xúc, thân căn biết cảm xúc.

Bởi vì vật chất không thể tự xúc mà thành biết. Chỉ khi hợp với thân căn (tinh thần) mới biết là có xúc. Như gió (vật chất) thổi vào làn da (thân căn) mới có cái biết mát (thức).

Tức nơi xúc trần mà biết có thân căn. Tức nơi thân căn mà biết có xúc trần. Nhưng đã là xúc trần thì không phải thân căn. Đã là thân căn thì không phải xúc trần.

Nhưng nếu chấp thức do căn trần hòa hợp sanh cũng sai. Phật chia hai trường hợp để phá: Cái thức sanh ra này biết thân căn hay biết xúc trần?

Nếu biết thân căn, tức thân căn là chỗ bị biết (bên sở), thì thức này từ nơi xúc trần. Bởi nếu thức từ thân căn ra thì không thể biết ngược trở lại thân căn, như con mắt không thể thấy được con mắt. Còn nếu biết xúc trần, tức xúc trần là chỗ bị biết (bên sở), thì thức này từ nơi thân căn ra.

Nhưng đã là xúc trần sanh thì không thuộc thân căn. Đã là thân căn sanh thì không thuộc xúc trần. Vậy thức này không thể do căn trần hòa hợp cùng sanh. Đoạn chánh văn có thể viết lại như sau cho dễ đọc:

“Tức nơi xúc trần mà biết thân căn. Nhưng đã là xúc trần thì không phải thân căn. Tức nơi thân căn mà biết xúc trần. Nhưng đã là thân căn thì không phải xúc trần. Nên thức không phải do căn trần cùng sanh”.

Cả hai tướng thân căn và xúc trần vốn không có xứ sở.

Ban đầu Phật phương tiện chia ra căn trần cho chúng ta dễ học. Nhưng xét kỹ lại thì xúc trần và thân căn, thật không có xứ sở trong ngoài. Như cái chăn bông có phải xúc trần không? Bình thường nó là sắc tướng, chỉ khi đắp vào người mới biết ấm áp. Tuy vậy cũng không có hai tướng ly hợp, bởi vì:

Nếu xúc trần hợp một với thân căn thì tức là tự thể của thân căn rồi. Còn nếu rời hẳn thân căn thì xúc trần thành không.

Hợp vào thân thì tự thể là thân rồi. Còn ngoài thân, chỉ có sắc tướng và hư không, làm gì có cái gọi là xúc trần?

Nội căn ngoại trần đã không, làm sao có thức ở giữa để lập giới?

Hai tướng căn trần không thành (trong ngoài hay ly hợp đều sai), vậy làm sao sanh ra thức ở giữa?

Vậy nên biết thân căn xúc trần làm duyên sanh ra thân thức, cả ba giới đều không, không phải nhân duyên tự nhiên mà là Như Lai Tạng diệu chân như tánh.

Ý, PHÁP, Ý THỨC GIỚI

Chánh Văn:

A Nan, ý căn và pháp trần làm duyên sanh ra ý thức. Thức đó nhân ý căn sanh ra, lấy ý căn làm giới hay nhân pháp trần sanh, lấy pháp trần làm giới?

A Nan, nếu nhân ý căn sanh ý thức. Tâm ý ông có chỗ nghĩ ngợi. Chính dòng suy nghĩ là ý căn của ông. Vì thế rời pháp trần, ý căn không có hình tướng. Tự mình đã không làm sao sanh ra ý thức?

Tánh tư lường (ý căn) và tánh liễu biệt (ý thức) là đồng hay khác? Ý thức nếu đồng với ý căn thì tức là ý căn, sao còn nói do ý căn sanh? Nếu không đồng với ý căn thì lẽ ra không biết gì. Chỉ hai tánh đồng và khác còn không thành, làm sao lập được giới?

Nếu nhân pháp trần sanh ý thức. Các pháp trong thế gian không ngoài năm trần. Sắc thanh hương vị xúc có tướng rõ ràng đối với năm căn, đều không phải là pháp trần, không thuộc về phần thâu nạp của ý căn. Nếu ý thức quyết định do pháp trần sanh thì pháp trần của pháp trần hình trạng thế nào? Pháp trần là nguyên nhân đã không thành thì cái thức do nó sanh ra có hình tướng gì? Hình tướng còn không có làm sao lập giới?

Vậy nên biết ý căn pháp trần làm duyên sanh ra ý thức, cả ba giới đều không. Không phải nhân duyên tự nhiên mà là Như Lai Tạng diệu chân như tánh.

Giảng Nghĩa:

A Nan, ý căn và pháp trần làm duyên sanh ra ý thức. Thức đó nhân ý căn sanh ra, lấy ý căn làm giới hay nhân pháp trần sanh, lấy pháp trần làm giới?

Ý căn và pháp trần là gì, ở trên đã học rồi.

Ý thức là phân biệt, chẳng những nó phân biệt pháp trần mà còn xen vào năm căn ngoài để phân biệt. Tìm xem ý thức từ đâu ra, lấy gì làm nòi giống?

A Nan, nếu nhân ý căn sanh ý thức. Tâm ý ông có chỗ nghĩ ngợi. Chính dòng suy nghĩ là ý căn của ông. Vì thế rời pháp trần, ý căn không có hình tướng. Tự mình đã không làm sao sanh ra ý thức?

Giả thiết ý căn sanh ra ý thức có đúng không? Ý căn là thói quen chuyên thâu các pháp trần thành một dòng không lộn lạo. Bây giờ nếu không có pháp trần thì có thói quen ấy không? Cho nên phải có pháp trần mới có ý căn. Rời pháp trần, tự nó đã không thì làm gì có nòi giống, chủng tộc để sanh ra được thứ khác.

Tánh tư lường (ý căn) và tánh liễu biệt (ý thức) là đồng hay khác? Ý thức nếu đồng với ý căn thì tức là ý căn, sao còn nói do ý căn sanh? Nếu không đồng với ý căn thì lẽ ra không biết gì. Chỉ hai tánh đồng và khác còn không thành, làm sao lập được giới?

Tánh tư lường và tánh liễu biệt là đồng hay khác?

“Vì cùng là tinh thần, cùng là tánh biết nên đồng.

“Ý căn thâu nạp các pháp trần xếp thành một dòng không lộn lạo. Đây là gốc. Thế rồi mỗi một pháp trần hiện ra, ý căn có công dụng phân biệt tỉ mỉ là ý thức. Đây là chỗ khác nhau.

Tuy vậy, nói đồng hay khác đều không được. Nếu đồng thì ý thức tức là ý căn, sao còn chia ra hai thứ, rồi nói cái này sanh ra cái kia? Nếu khác thì ý thức cũng như pháp trần, lẽ ra phải không biết gì; còn nếu ý thức có biết thì chẳng lẽ mình lại có hai cái biết?

Ý căn với ý thức đồng hay khác còn không thể phân định, sao lại có chuyện lập giới?

Nếu nhân pháp trần sanh ý thức. Các pháp trong thế gian không ngoài năm trần. Sắc thanh hương vị xúc có tướng rõ ràng đối với năm căn, đều không phải là pháp trần, không thuộc về phần thâu nạp của ý căn.

Đây xét trường hợp ý thức do pháp trần sanh. (Nhắc lại: pháp trần là bóng ảnh năm trần trong tâm, là chỗ sở duyên của ý căn).

Phật bảo các pháp trong thế gian không ngoài năm trần sắc thanh hương vị xúc. Chúng đều có tướng trạng rõ ràng, là chỗ sở duyên của năm căn ngoài, quyết không phải là pháp trần (chỗ sở duyên của ý căn).

Nếu ý thức quyết định do pháp trần sanh thì pháp trần của pháp trần hình trạng thế nào? Pháp trần là nguyên nhân đã không thành thì cái thức do nó sanh ra có hình tướng gì? Hình tướng còn không có làm sao lập giới?

Phật bảo, đã có chỗ sanh ra thì phải có hình trạng. Vậy pháp trần sanh ra của pháp trần hình trạng thế nào?

Đã là pháp trần thì tự nó chỉ là bóng ảnh hư vọng không có thật thể, làm sao sanh ra cái gì nữa? Vậy nên chẳng thể lập được giới.

Vậy nên biết ý căn pháp trần làm duyên sanh ra ý thức, cả ba giới đều không. Không phải nhân duyên tự nhiên mà là Như Lai Tạng diệu chân như tánh.

Chúng ta dùng ý thức suy nghĩ tính toán suốt ngày, nhận nó là tâm tánh của mình. Muôn loài trên trái đất đều đang tôn thờ ông chủ vọng tâm làm tự tánh. Rốt cuộc nó lại là thứ không có. Từ gốc là Như Lai Tạng diệu chân như tánh rồi theo duyên, theo nghiệp biến hóa ra đủ thứ.

Phật chỉ cho chúng ta cảnh đang sống đây là hư vọng. Phật dạy quán đủ cả sáu căn, sáu trần rồi sáu thức. Quán tới quán lui để thấy cho ra, nó là những cái không có, đừng để nó đánh lừa, đừng tạo nghiệp, thế là thành ông Thánh.

5. BẢY ĐẠI

Chánh Văn:

A Nan: “Bạch Thế Tôn, Như Lai thường nói về nhân duyên hòa hợp. Tất cả các thứ biến hóa trong thế gian đều nhân bốn đại hòa hợp mà thành. Nay đức Như Lai lại bác bỏ cả nhân duyên tự nhiên. Con không biết nghĩa đó thế nào, xin Phật rủ lòng thương xót chỉ bày cho chúng sanh chỗ rốt ráo của trung đạo, không còn hí luận”.

- Ông nhàm chán Tiểu thừa, phát tâm tha thiết cầu Vô thượng Bồ đề nên tôi chỉ bày đệ nhất nghĩa đế. Làm sao ông còn đem những nhân duyên vọng tưởng hí luận thế gian mà tự ràng buộc. Ông tuy nghe nhiều nhưng cũng như người nói tên vị thuốc, đến khi thuốc thật ở trước mắt lại không phân biệt được. Nay ông nghe

kỹ. Như Lai thương xót vì ông phân tích. Cũng để cho những người tu Đại thừa sau này thông suốt thật tướng.

A Nan yên lặng kính vâng Thánh chỉ.

Phật dạy: A Nan, như ông đã nói: “Bốn đại hòa hợp phát ra các thứ biến hóa trong thế gian”. Nếu tánh các đại không hòa hợp thì không thể lẫn lộn với các đại khác. Cũng như hư không không thể hòa hợp với sắc tướng. Nếu tánh các đại là hòa hợp thì cũng đồng như các thứ biến hóa, thủy chung thành nhau, sanh diệt nối nhau. Sanh rồi diệt, diệt rồi sanh, sanh sanh diệt diệt như vòng lửa quay tròn không dừng nghỉ. A Nan, như nước thành băng, băng lại thành nước.

Giảng Nghĩa:

A Nan: “Bạch Thế Tôn, Như Lai thường nói về nhân duyên hòa hợp. Tất cả các thứ biến hóa trong thế gian đều nhân bốn đại hòa hợp mà thành. Nay đức Như Lai lại bác bỏ cả nhân duyên tự nhiên. Con không biết nghĩa đó thế nào, xin Phật rủ lòng thương xót chỉ bày cho chúng sanh chỗ rốt ráo của trung đạo, không còn hí luận”.

Trước kia Phật phương tiện chủ trương lý nhân duyên để phá lý tự nhiên của ngoại đạo, chứ chưa nói đến Đại thừa liễu nghĩa. Nay kinh Lăng Nghiêm chỉ bày đệ nhất nghĩa nên khiến ngài A Nan không khỏi nghi hoặc.

Ở bài Kiến tinh siêu tình, Phật đã phá cả lý nhân duyên lẫn tự nhiên. Nhưng ngài A Nan chỉ hiểu rằng chân tánh không phải do nhân duyên hòa hợp, còn các tướng biến hóa ở thế gian vẫn là do nhân duyên. Nên khi nghe xong phần Vạn pháp quy về Như Lai Tạng (cả 5 ấm, 6 nhập, 12 xứ, 18 giới đều chẳng phải nhân duyên tự nhiên), ngài A Nan lại khởi nghi tiếp. Ông xin Phật chỉ bày cho chúng sanh chỗ rốt ráo của trung đạo, không còn hí luận.

Trung đạo là không thiên lệch, mắc kẹt giữa hai bên. Nhân duyên là chỗ hí luận của Tiểu thừa, tự nhiên là chỗ hí luận của ngoại đạo. Không phải nhân duyên, chẳng phải tự nhiên, vượt ngoài hí luận là trung đạo.

- Ông nhàm chán Tiểu thừa, phát tâm tha thiết cầu Vô thượng Bồ đề nên tôi chỉ bày đệ nhất nghĩa đế. Làm sao ông còn đem những nhân duyên vọng tưởng hí luận thế gian mà tự ràng buộc. Ông tuy nghe nhiều nhưng cũng như người nói tên vị thuốc, đến khi thuốc thật ở trước mắt lại không phân biệt được. Nay ông nghe kỹ. Như Lai thương xót vì ông phân tích. Cũng để cho những người tu Đại thừa sau này thông suốt thật tướng.

A Nan yên lặng kính vâng Thánh chỉ.

Phật trách: Lý nhân duyên là ta ứng với người cầu Tiểu thừa mà nói. Ông gặp nạn về đây đã hối hận không toàn đạo lực, nhàm chán Tiểu thừa, tha thiết cầu Vô thượng Bồ đề của mười phương Như Lai, tại sao lại còn tự ràng buộc mà chưa chịu buông xả pháp phương tiện ngày trước? Pháp ông cầu đã sớm vì ông mà nói (từ đầu đến đây Phật vẫn đang giảng đệ nhất nghĩa), nhưng ông như người nói tên vị thuốc, đến khi thuốc thật ở trước mắt lại không phân biệt được.

Đệ nhất nghĩa đế là chân tâm, là lý trung đạo liễu nghĩa, là trí tuệ tuyệt đãi rốt ráo không gì hơn.

Phật dạy: A Nan, như ông đã nói: “Bốn đại hòa hợp phát ra các thứ biến hóa trong thế gian”.

Đây là lý nhân duyên trước đây Phật đã dạy, từ thân mình cho đến vạn pháp ở thế gian đều do bốn đại biến hóa ra.

Nếu tánh các đại không hòa hợp thì không thể lẫn lộn với các đại khác. Cũng như hư không không thể hòa hợp với sắc tướng.

Nghĩa hòa hợp hay không hòa hợp đã học rồi. Như đất hòa với nước, cả hai mất thể tánh trở thành bùn, thế là có hòa hợp. Còn cục đá cho vào nước thì hai thứ vẫn y nguyên, không lẫn lộn; như vậy là không hòa. Phật cho ví dụ hư không không hòa với sắc tướng.

Nếu tánh các đại là hòa hợp thì cũng đồng như các thứ biến hóa, thủy chung thành nhau, sanh diệt nối nhau. Sanh rồi diệt, diệt rồi sanh, sanh sanh diệt diệt như vòng lửa quay tròn không dừng nghỉ.

Chúng ta đang ngồi trên đất của xứ Chàm ngày xưa. Họ chết thành đất. Bây giờ mình trồng cây ổi, cây nhãn, cây lúa, rồi ăn vào nhận là thân thể của mình. Đến khi mình chết đem chôn xuống đất; rồi lại thành những cây ổi, cây nhãn, thành thân người tương lai về sau. Đây là sự biến hóa, sanh tử vần xoay của muôn loài vạn vật ở thế gian.

A Nan, như nước thành băng, băng lại thành nước.

Vậy tánh các đại hòa hay không hòa?

Nếu tánh các đại không hòa, như hư không không hòa với sắc tướng, thì mất cái dụng tùy duyên (kẹt vào lý tự nhiên).

Nếu tánh các đại hòa, sanh diệt như vòng lửa xoay vần, thì thể tánh không bất biến (kẹt vào lý nhân duyên).

Phật cho ví dụ lần nữa để kết luận: Các đại chẳng phải hòa hợp hay không hòa hợp; như nước thành băng, băng lại thành nước.

Nước đông thành băng, tùy duyên thành các tướng, chẳng thể nói không hòa hợp. Băng tan trở lại thành nước cho thấy thể vẫn bất biến, khi trước chỉ tựa hồ như hòa chứ chẳng thể nói thật hòa hợp.

ĐỊA ĐẠI

Chánh Văn:

Ông hãy xét tánh địa đại, to là đất liền, nhỏ là vi trần. Cực vi là sắc tướng nhỏ tột. Nếu đem chẻ ra làm bảy phần thì sẽ có lân hư trần. Nếu chẻ lân hư trần nữa thì chỉ còn hư không.

A Nan, nếu lân hư trần chẻ thành hư không thì ra hư không sanh sắc tướng. Nếu hòa hợp sanh ra các tướng biến hóa trong thế gian, ông hãy xét một lân hưtrần phải dùng bao nhiêu hư không hợp lại mới có. Lân hư trần đã chẻ được thành hư không thì phải dùng bao nhiêu sắc tướng để chẻ cho thành cả bầu hư không kia? Nhưng trên sự thật, sắc tướng hợp lại không thể thành hư không. Cũng như hư không hợp lại không thể thành sắc tướng.

Ông vốn không biết trong Như Lai Tạng, tánh sắc chân không, tánh không chân sắc, bản nhiên thanh tịnh cùng khắp pháp giới, tùy tâm chúng sanh ứng lượng sở tri, tuần nghiệp phát hiện. Thế gian không biết lầm là nhân duyên tự nhiên, đều là những so đo phân biệt của ý thức, toàn không có nghĩa chân thật.

Giảng Nghĩa:

Ông hãy xét tánh địa đại, to là đất liền, nhỏ là vi trần. Cực vi là sắc tướng nhỏ tột. Nếu đem chẻ ra làm bảy phần thì sẽ có lân hư trần. Nếu chẻ lân hư trần nữa thì chỉ còn hư không.

Lân hư trần: Hạt bụi nhỏ gần như hư không (lân là gần, hư là hư không, trần là bụi).

A Nan, nếu lân hư trần chẻ thành hư không thì ra hư không sanh sắc tướng. Nếu hòa hợp sanh ra các tướng biến hóa trong thế gian, ông hãy xét một lân hư trần phải dùng bao nhiêu hư không hợp lại mới có.

Đoạn này phá chấp nhân duyên hòa hợp.

Lân hư trần đã có thể chẻ thành hư không, theo lẽ này thì suy ra hư không sanh sắc tướng. Phật bảo: Nếu các pháp ở thế gian do hòa hợp mà có thì lân hư trần (sắc pháp) cũng phải như vậy. Ông hãy xét xem một lân hư trần phải do bao nhiêu hư không hợp lại mà thành?

Nhưng trên sự thật thì sao? Hư không hợp lại chỉ thành hư không chứ làm sao thành sắc tướng? Vậy nên biết cái nghĩa hòa hợp không thành.

(Ở đây Phật chỉ hỏi hư không để xét nghĩa hòa hợp vì lân hư trần đã là sắc pháp nhỏ nhất rồi. Ngoài hư không ra, không còn thứ nào khác có thể hòa hợp thành lân hư trần được nữa).

Lân hư trần đã chẻ được thành hư không thì phải dùng bao nhiêu sắc tướng để chẻ cho thành cả bầu hư không kia?

Phật hỏi thêm câu nữa để xét trường hợp ngược lại: Hư không có phải do sắc tướng chẻ ra mà thành không?

Nhưng trên sự thật, sắc tướng hợp lại không thể thành hư không. Cũng như hư không hợp lại không thể thành sắc tướng.

Sắc tướng hợp lại thì chỉ có sắc tướng, không thể thành hư không. Còn hư không nếu có hợp với nhau thì cũng chỉ là hư không, không thể thành sắc tướng.

Vậy lân hư trần không phải do hư không hòa hợp thành. Từ đây quán chiếu có thể biết tất cả pháp ở thế gian đều không phải do hòa hợp mà có.

Ông vốn không biết trong Như Lai Tạng, tánh sắc chân không, tánh không chân sắc, bản nhiên thanh tịnh cùng khắp pháp giới, tùy tâm chúng sanh ứng lượng sở tri, tuần nghiệp phát hiện. Thế gian không biết lầm là nhân duyên tự nhiên, đều là những so đo phân biệt của ý thức, toàn không có nghĩa chân thật.

Chân không là cái Không chân thật. Hư không chúng ta đang thấy đây là hư không giả, mê muội mà thấy ra. Bây giờ đừng mê muội nữa sẽ thấy được hư không thật, chính là Như Lai Tạng.

Thế nào là tánh sắc chân không? Thân của chúng ta là sắc (đất, nước, gió, lửa), tìm xem tánh của nó là gì? Phật dạy chúng ta mê muội thấy hư không, kết ám lại thành đất nước gió lửa. Vậy đất nước gió lửa nếu không kết ám, không si mê thì nó chính là tánh giác, là Như Lai Tạng. Cho nên nói tánh sắc chân không, tức thể tánh của đất nước gió lửa là Như Lai Tạng.

Vậy tánh sắc là Như Lai Tạng, mà chân không cũng là Như Lai Tạng. Như trong Bát Nhã nói: “Sắc chẳng khác không, không chẳng khác sắc, sắc tức là không, không tức là sắc” (đều là Như Lai Tạng). Cho nên đây nói tánh sắc chính là chân không, tánh không chính là chân sắc.

Tùy tâm chúng sanh ứng lượng sở tri, tuần nghiệp phát hiện: Chân tâm bản tánh của chúng ta theo lý nhân quả mà chuyển biến, ứng vào lượng hiểu biết, tuần nghiệp phát hiện.

Thầy thường lấy thí dụ: Cha già thương con mà không giúp gì được cho con. Ông nghĩ bổn phận của mình là phải vun vén của cải cho con, nên ông tận tình lo lắng không muốn nó thiệt thòi. Hễ có bà con, bạn bè hay người nghèo nào rách rưới đến nhà, sợ họ bòn mót làm con mình thiệt thòi nên ông tỏ thái độ đá thúng đụng nia để họ rút lui. Nếu họ cứ tới, ông sẽ có những lời nói thấm thía làm cho họ đau đớn phải đi. Ông tạo nghiệp ấy nên đến khi lâm chung, vẫn cái lượng sở tri là thương con thì phải trở về với con. Nhưng trở về với con lại không còn được phước làm người nữa. Vì không trì năm giới nên không được vào bụng đứa con dâu để ra làm đứa cháu, mà vào bụng con chó trong nhà. Lượng sở tri của ông là cho mình có bổn phận phải giữ gìn của cải cho con; nên cứ người nào lạ, người nào rách rưới tới thì con chó phải gâu gâu, tìm cách nhe răng ra dọa để người kia phải đi. Nếu không đi thì nó cắn thật, làm người ta đau đớn để phải đi thì thôi.

Đấy, ứng với lượng sở tri, chỗ hiểu biết thế nào thì tạo nghiệp như thế đó.

Những người ăn cướp giết người, họ có chỗ hiểu biết của họ. Họ bảo tôi phải nuôi vợ, nuôi con; bố mẹ tôi đói, tôi phải đi ăn cướp, tôi phải đi giết người. Theo chỗ sở tri của họ mà tạo nghiệp để rồi theo nghiệp ấy họ phải ở tù, về sau còn phải chịu đọa lạc.

Tác nhân biến chuyển thành quả báo, lấy chân tâm bản tánh của chúng ta làm môi trường. Tư tưởng tác động thấm thấu vạn vật, nhỏ nhiệm từ trong hạt bụi, thênh thang khắp pháp giới. Tác dụng không hình tướng mà rung chuyển cả vũ trụ. Tốt đẹp thì mưa hòa gió thuận, tai hại thì bão bùng lũ lụt. Nhân quả nghiệp báo vận hành trong chân không kỳ diệu, chỉ những bậc lắng tâm đến tột cùng mới giác biết. Thể tánh thông suốt cả Tâm và Vật nên có những tâm quả thông minh đần ngu, từ bi ích kỷ. Có những chánh báo mạnh khỏe ốm yếu, y báo mùa màng thuận lợi, hạn hán băng tuyết. Hoặc Tâm Vật kết hợp, như người được hoàn cảnh may mắn để thành công. Dụng của thể tánh chỉ các bậc Thánh nhân thấu đáo, phàm phu chẳng thể nghĩ bàn.