Kinh Thủ Lăng Nghiêm Giảng Nghĩa

4. Nhắm mắt thấy tối là thấy trong thân

Chánh Văn:

A Nan bạch Phật: Thưa Thế Tôn! Thân thể chúng sanh phủ tạng ở trong, khiếu huyệt ở ngoài, có tạng thì tối, có khiếu thì sáng. Mở mắt thấy sáng là thấy bên ngoài. Nhắm mắt thấy tối là thấy bên trong. Nghĩa ấy thế nào?

“Đương khi nhắm mắt thấy tối. Cảnh tối có đối với mắt hay không? Nếu đối với mắt thì cái tối ở trước mắt chớ sao lại ở trong thân? Nếu thành ở trong thân thì khi trời tối không trăng không đèn, những gì trong phòng tối đều là tam tiêu lục phủ của ông sao?

Còn như cái tối nếu không đối với mắt làm sao thành thấy? Dầu cho rằng con mắt đối vào trong nên thấy tối, khi nhắm mắt thấy tối gọi là thấy trong thân, mở mắt thấy sáng sao không thấy mặt? Nếu không thấy mặt, cái nghĩa con mắt đối vào trong không thành. Còn như thấy mặt thì tâm và mắt phải ở hư không, sao ở trong thân được? Nếu tâm và mắt đều ở hư không tất nhiên không phải của ông. Vả lại như thế mắt biết, thân phải không biết. Nếu thân và mắt đều có biết thì ông có hai tánh biết. Một ông A Nan sẽ thành hai đức Phật. Vậy ông nói thấy tối là thấy trong thân, thật không có lý.

Giảng Nghĩa:

“Phủ tạng: Phủ là che lấp, tạng là kho. Lục phủ: Dạ dày, mật, ruột già, ruột non, bàng quang, tam tiêu (theo y học cũ, miệng trên dạ dày là thượng tiêu, khoảng giữa dạ dày là trung tiêu, miệng trên bàng quang là hạ tiêu). Ngũ tạng: tim, gan, lá lách, phổi, thận. Những thứ này ở trong thân như cái kho bị che kín mít.

“Khiếu huyệt: Khiếu là mở, huyệt là lỗ. Như con mắt mở thì giao thiệp được với bên ngoài. Nếu đóng các khiếu huyệt thì tối.

Mở mắt thấy sáng là thấy bên ngoài: Khi mở mắt nhờ có ánh sáng nên chúng ta nhìn thấy được vật ở bên ngoài, đây là theo tầm mắt thế gian. Hiển nhiên ai cũng hiểu nên Phật không đề cập đến.

Nhắm mắt thấy tối cho là thấy trong thân có đúng không? - Chúng ta chỉ thấy những thứ đối trước con mắt. Thấy sáng là con mắt đối với ánh sáng, thấy tối là con mắt đối với cái tối. Con mắt vẫn đứng yên, không quay ra quay vào. Sáng tối đều là cảnh ngoài. Thế nên nhắm mắt hay mở mắt cũng chỉ thấy bên ngoài, chứ không thấy bên trong. Vậy nói nhắm mắt thấy tối tức thấy trong thân là sai.

5. Tâm Theo Duyên Phát Sanh (Tri kiến phổ thông của các Phật tử)

Chánh Văn:

A Nan thưa: Con thường nghe Phật dạy bốn chúng: “Do tâm sanh nên các pháp sanh. Do pháp sanh nên các tâm sanh”. Nay con suy nghĩ tức cái thể suy nghĩ là tâm tánh của con. Hễ hợp với chỗ nào thì tâm liền có ở chỗ đó, chớ không phải ở trong, ở ngoài hay ở chặng giữa.

“Nay ông nói: “Do pháp sanh nên các tâm sanh, hễ hợp với chỗ nào tâm liền có ở chỗ đó”. Tâm ấy nếu không có tự thể thì không hợp được. Không tự thể mà vẫn hợp thì giới thứ 19 cùng trần thứ 7 hợp lại được sao? Còn nếu có tự thể thì khi ông lấy tay gãi thân ông, cái tâm biết gãi ở trong thân ra hay từ ngoài vào? Ở trong thân ra phải thấy bên trong. Từ ngoài vào phải thấy mặt trước.

“Thấy là mắt. Tâm chỉ biết chớ không thấy. Nói tâm thấy là không đúng.

“Nếu mắt thấy thì những người chết vẫn còn mắt, lẽ ra phải thấy.

A Nan, tâm hay biết của ông phải có tự thể. Vậy có một thể hay nhiều thể? Nếu tâm có một thể thì khi ông gãi đầu, toàn thân phải đều biết. Như thế thì lại không biết gãi ở chỗ nào. Nếu biết chỗ gãi thì cái thuyết một thể không thành. Nếu có nhiều thể, thành ra nhiều người, biết thể nào là A Nan? Vậy hễ hợp với chỗ nào, tâm liền sanh ở chỗ đó, thật không có lý.

Giảng Nghĩa:

Phật từng nói: “Do tâm sanh nên các pháp sanh. Do pháp sanh nên các tâm sanh”. Một tâm sanh ra nhiều pháp. Một pháp sanh ra nhiều tâm. Ngài A Nan dẫn chứng ngay câu nói của Phật để tìm cái tâm.

Thí dụ: Muốn ăn chè là tâm sanh. Rồi đi xin cô tri khố, mua đường, mua đậu, đi nấu bao nhiêu công việc là các pháp sanh. Có bát chè là pháp sanh, rồi người khen, người chê, mừng giận bao nhiêu tâm khởi lên, gọi là các tâm sanh. Tìm cội gốc của cuộc đời như mớ bòng bong, từ cái này ra cái kia, không biết thế nào mà kể. Pháp giới chúng ta đang sống là trùng trùng duyên khởi. Chung quy chỉ là những nhân duyên, theo hoàn cảnh, theo lòng người biến đổi ra đủ thứ. Những vị sơ tâm theo Phật mới có tầm tri kiến này.

A Nan thay tứ chúng bạch Phật: “Tâm của chúng con tùy chỗ, tùy duyên bên ngoài khởi lên chớ không có chủ đích. Hễ gặp cái gì vừa ý thì bật ra cái vui, gặp cái gì trái ý thì bật ra cái sân”.

Phật đáp, nếu tâm ấy có thật thì phải có thể chất. Như dép làm bằng cao su, áo làm bằng vải, guốc làm bằng gỗ mỗi vật đều có thể chất của nó. Nếu cái tâm chốc vui, chốc buồn, chốc yêu, chốc ghét có thể chất thì một thể hay nhiều thể?

“Nếu tâm có một thể, như ngứa thì lẽ ra từ đầu đến chân đều ngứa.

“Nếu nhiều thể, nào yêu, nào ghét, nào mừng, nào giận, thương, lo, buồn, tủi thì thứ nào là mình?

Còn nếu không có thể chất thì là tâm giả, đã không có tâm thì làm gì có ông A Nan?

Chúng ta có cái lệ, mỗi khi buồn thì nói tôi buồn, mỗi khi vui thì nói tôi vui, lồng mình vào cái hư vọng. Mỗi người chỉ có một tâm mà tâm nào cũng là mình thì thành ra nhiều người. Thật ra không có thứ nào là mình nhưng mình cứ nhận nó là tâm, vâng lệnh nó suốt ngày, để nó sai sử trọn đời. Từ trẻ đến già vẫn không tỉnh ra, không để ý nó là thứ hư vọng nên sống không đầu đuôi, không chân thật. Cho đến nhắm mắt chết đi, lao theo vòng luân hồi cũng không tỉnh được ra.

6. Tâm Ở Chặng Giữa (Tri Kíến Tiểu Thừa)

Chánh Văn:

A Nan bạch: Thưa Thế Tôn, khi Phật nói thật tướng với các Pháp vương tử như Văn Thù, có dạy: “Tâm không ở trong, không ở ngoài”. Theo ý con nghĩ: Vì tâm không biết bên trong nên không thể nói tâm ở trong thân. Vì thân và tâm cùng biết nên nói tâm ở ngoài không đúng. Vậy thì tâm phải ở chặng giữa.

“Ông nói ở chặng giữa. Cái giữa này phải rõ ràng và có nơi chỗ. Nếu ở giữa thân thì cũng như ở trong thân. Giữa cảnh thì nêu ra được hay không nêu ra được? Không nêu ra được tức là không có. Nếu nêu ra được thì giữa không có chỗ nhất định. Ví như có người lấy một cây nêu, nêu một chỗ làm giữa. Phương Đông thấy nêu ở Tây, phương Nam thấy nêu ở Bắc.

Cái giữa đã không nhất định thì không rõ tâm ở đâu.

A Nan bạch Phật: Cái giữa con nói là như đức Thế Tôn thường dạy: “Nhãn căn duyên sắc trần phát sanh nhãn thức”. Nhãn căn có phân biệt, sắc trần không hay biết, nhãn thức sanh ra ở giữa là tâm.

“Nếu tâm ông ở giữa căn và trần thì tâm thể có gồm cả hai hay không? Nếu gồm cả hai, vật chất và tinh thần xen lộn, lấy gì làm tâm ở giữa. Nếu không gồm cả hai, không phải vật chất cũng không phải tinh thần, tức là không có thể tánh. Vậy ông nói tâm ở chặng giữa, thật không có lý.

Giảng Nghĩa:

A Nan thưa: Căn (con mắt) duyên trần (quyển tập) phát sanh ra thức (biết quyển tập). Nhãn thức ở giữa con mắt và quyển tập là tâm tánh của con.

Căn là tinh thần, cảnh ngoài là vật chất, tâm ở giữa thuộc về thứ nào? Ở thế gian không có cái thứ ba, chỉ có tinh thần và vật chất. Hai cái hợp với nhau thành ra cái thứ ba hư vọng (thức), không có thật thể. Loại tâm không thật mà chúng ta cứ tin sống tin chết. Nó bảo mình yêu là cứ thế yêu, nó bảo mình ghét là cứ thế ghét, chứ không biết phán đoán phải trái gì cả.

7. Tâm Không Vướng Mắc (Tri kiến sơ tâm Bồ tát)

Chánh Văn:

A Nan bạch Phật: Thưa Thế Tôn! Trước đây Phật chuyển pháp luân với bốn đại đệ tử: Đại Mục Liên, Tu Bồ Đề, Phú Lâu Na, Xá Lợi Phất, thường dạy: “Tâm không ở trong, không ở ngoài, không ở chặng giữa. Hễ cứ không vướng mắc vào đâu thì gọi là tâm”. Vậy con lấy cái không vướng mắc làm tâm được chăng?

“Các vật tượng như hư không và các loài thủy lục không hành, tất cả sự vật mà ông không vướng mắc, là có hay không có? Nếu không, thì đồng như lông rùa sừng thỏ, còn lấy gì để vướng mắc? Nếu có, dù không vướng mắc, cũng không thể gọi là không (tức là vướng mắc vào cái không). Không có tướng tức là không (giống như lông rùa sừng thỏ), không phải không tức có tướng (bỏ động mắc tĩnh, bỏ sắc mắc không…). Có tướng thì có chỗ ở. Cố chấp vào cái không vướng mắc tức là vướng mắc. Vậy ông nói không vướng mắc vào đâu gọi là tâm hay biết, thật không có lý.

Giảng Nghĩa:

Không vướng mắc có hai trường hợp:

“Trở về chân tâm buông hết cảnh trần, thản nhiên với cảnh, không bận lòng đến yêu ghét. Như thế mới thật sự không vướng mắc.

“Biết cảnh là giả, là không, nên định tâm không vướng mắc, tức là vướng vào cái “không”. Bàn tay có mặt trái mặt phải, bỏ mặt này lại vướng vào mặt kia, tức là chưa nhận được bản thể của bàn tay.

Ngài A Nan nói về cái lầm của những người mới tu, cho rằng tu là buông hết cảnh động bên ngoài để tâm được an tĩnh, nên nhập thất đóng cửa không giao tiếp với ai, cho thế là trở về với tâm thật của mình.

Phật minh định như thế cũng chưa thấy được tâm thật của mình. Thật ra Thánh nhân phải thấy được chân tâm bản tánh rồi mới trở về được. Đằng này chúng ta còn sống với vọng tâm, mọi khi duyên theo cảnh động, bây giờ cắt những động bên ngoài thì lại duyên với cảnh tĩnh. Thế là vướng mắc vào cái “không vướng mắc”, chứ chưa nhận được chân tâm bản tánh là thể của cả động và tĩnh.

Phật bảo A Nan, nếu ông nhận cái tâm không vướng mắc vào thế gian kia làm tâm thì tìm xem thế gian kia là có hay không? Nếu tự nó đã không (như lông rùa sừng thỏ) thì sao còn có chuyện vướng mắc? Còn nếu có thì bỏ động lại mắc vào tĩnh, bỏ sáng lại mắc vào tối, bỏ sanh lại mắc vào diệt. Mắc vào cái rỗng không ấy thì vẫn là vướng mắc, chứ tâm chưa được thanh thản như hư không. Vậy ông kết luận “không vướng mắc vào đâu” là tâm tánh của ông, thật không có lý.

A Nan đại diện cho chúng ta nêu ra bảy thứ tâm đều là vọng tưởng. Vọng tưởng không có chỗ đứng, cho nên cả bảy lần tìm không được. Bây giờ việc cần yếu là phải sáng suốt nhận ra vọng tâm để lọc bỏ và chân tâm để trở về.

C. Chỉ Rõ Vọng Tâm

Thỉnh Pháp

Chánh Văn:

A Nan liền từ chỗ ngồi đứng dậy, trật vai áo bên phải, gối phải chấm đất, chắp tay cung kính bạch Phật: “Con là em rất nhỏ của Như Lai, nhờ Phật thương yêu, thân tuy xuất gia tâm còn ỷ lại. Học rộng nghe nhiều mà chưa chứng quả vô lậu, không uốn dẹp được tà chú, còn bị bắt vào nhà dâm nữ, nguyên do vì không biết đâu là chân thật. Cầu xin Thế Tôn đại từ thương xót, khai thị đường tu Samatha, khiến những người không tin trừ bỏ ác kiến”.

Nói rồi, năm vóc gieo xuống đất cùng với đại chúng hết lòng mong được nghe lời Phật dạy.

Giảng Nghĩa:

Con là em rất nhỏ của Như Lai: A Nan là con vua Hộc Phạn, em con chú của đức Thích Ca, sanh sau Phật 30 năm, nhằm đêm Phật thành đạo, nên so với Phật thì A Nan còn nhỏ lắm.

Nhờ Phật thương yêu, thân tuy xuất gia tâm còn ỷ lại: A Nan là em, là đệ tử, là thị giả bên cạnh Phật; vì có chỗ dựa nên ỷ lại chẳng sợ gì. Ông nghĩ cứ học thật nhiều, biết thật nhiều, còn tu thì đã có Phật giúp, lúc nào tu cũng được.

Học rộng nghe nhiều mà chưa chứng quả vô lậu, không uốn dẹp được tà chú, còn bị bắt vào nhà dâm nữ, nguyên do vì không biết đâu là chân thật:

Ngài chỉ lo nghe giảng, học hết sách này sang sách khác chứ chưa thực hành những điều Phật dạy, chưa dành thời gian ngồi một chỗ an tu nên chưa chứng quả vô lậu.

Thế nào là vô lậu? Lọc sạch hết tham sân si, ra khỏi luân hồi. Không rơi lọt vào cõi trời, cõi người huống chi là vào địa ngục, ngã quỷ, bàng sanh.

Ngài A Nan nói nguyên nhân không uốn dẹp được tà chú vì không biết đâu là chân tâm. Cứ sống với vọng tâm theo duyên bật ra rồi lại tan đi nên bơ vơ không vững vàng, bị tà ma phá. Nếu nhận được chân tâm bản tánh, an định sống với chân tâm thì tà ma bên ngoài làm sao lay chuyển?

Cầu xin Thế Tôn đại từ thương xót, khai thị đường tu Samatha, khiến những người không tin trừ bỏ ác kiến:

Người không tin: Những người trong vòng luân hồi sanh tử không biết đạo Phật, chưa được nghe Samatha, không tin có tánh Phật, không biết lợi ích của Tam bảo; nên có tầm tri kiến sai lầm, chấp thân tâm cảnh là thật, thấy sai thành ra ác, gọi là ác kiến.

Thí dụ: Có nhiều người rất tốt, không định tâm ác nhưng vẫn giết gà, câu cá. Người ta nghĩ loài vật không có tinh thần như người nên không thấy việc làm ấy là ác, không thấy cái khổ của chúng sanh. Chỉ vì thấy sai, thấy lầm mà có hành động ác, dắt nhau vào địa ngục ngã quỷ bàng sanh, chịu đau khổ trong luân hồi sanh tử.

ĐÍCH CHỈ VỌNG TÂM

Chánh Văn:

Bấy giờ Thế Tôn từ trước mặt (diện môn) phóng hào quang chói sáng như trăm ngàn mặt trời. Khắp các thế giới chư Phật sáu thứ chấn động. Đồng thời thấy rõ cõi nước mười phương nhiều như vi trần. Oai thần Phật khiến các thế giới hợp thành một thế giới. Các vị Bồ tát an trụ ở nước mình chắp tay xa nghe.

Giảng Nghĩa:

Phật từ diện môn phóng quang (diện: mặt, môn: cửa. Mặt chúng ta có 6 cửa: hai mắt, hai tai, mũi, miệng): Thí giáo không lời khiến cho xúc cảnh hội tâm.

Phật phóng quang chính muốn phá sáu thứ phan duyên vọng thức, hiển sáu căn hiện lượng chân tánh. Bản giác diệu lý, thủy giác diệu trí, không lìa sáu căn. Một mặt trời đã soi khắp trái đất, bản giác lại sáng rực như trăm ngàn mặt trời, chẳng những lóa trời mà suốt cả đất. Quang này chẳng phải chỉ Phật có, chúng sanh nào cũng đủ. Mê tưởng như mất, ngộ liền hiển lộ.

- Sáu thứ chấn động: ba hình ảnh (động, khởi, vọt); ba âm thanh (chấn, hống, kích) nêu biểu phá sáu vọng thức. Sáu thức chưa phá, duyên trần che lấp, vô lượng trí cảnh không hiện. Nay nêu biểu sáu thức đã phá, bỏ sanh diệt nhận chân thường. Thường quang hiện tiền nên vi trần quốc độ nhất thời khai hiển.

Chúng sanh trong bị sáu căn cuộc, ngoài bị sáu trần chướng, giữa bị sáu thức đánh lừa. Cho nên bị chúng sanh thế gian trói buộc, chẳng thể siêu vượt khí thế gian, tự tha cách ngại, thấy nghe hèn liệt.

Nếu khẳng khái xả thức dùng căn, thoát niêm nội phục sẽ trở về nguyên chân, phát bản minh diệu.

(Ngày nay các bác sĩ rọi quang tuyến cũng thấy rõ ràng tận dạ dày tim gan. Có chi lạ mà nghi ngờ lời Phật.)

Trước khi chỉ về chân và vọng, Phật phóng hào quang hiện cảnh giới viên thông để các vị ngồi ở cõi Ta Bà, thấy rõ cõi nước mười phương nhiều như vi trần (thấy viên thông) và các Bồtát ở cõi khác ngồi tại nước mình, nghe Phật Thích Ca giảng pháp ở cõi Ta Bà (nghe viên thông). Phật dùng thần lực để chỉ cho chúng ta thấy cảnh thật: Đời sống cũng như tâm tánh của mình hiện đang viên thông, chỉ do mê mà có phân cách.

Hằng ngày chúng ta sinh hoạt bằng sáu căn. Theo nghiệp của mỗi loài, căn nào nhiều tội kém phước thì đần độn, căn nào ít tội nhiều phước thì thông minh lanh lợi. Loài người ở cõi Nam Diêm Phù Đề đặc biệt lanh lợi ở căn tai và căn mắt; nên bao giờ giảng pháp, Phật cũng dùng hình sắc trước, hiện lên những cảnh để kích động căn mắt tỉnh ra, rồi sau dùng âm thanh để kích động căn tai giác tỉnh. Phật dùng hào quang để những bậc thượng căn nhận thẳng tánh viên thông. Nhưng số đó quá ít nên Phật phải dùng lời nói để chúng ta dần dần nhận ra.

Chánh Văn:

Phật bảo A Nan: Chúng sanh từ vô thủy điên đảo nhiều cách, giống nghiệp tự nhiên như chùm ác xoa. Người tu không thành Vô thượng Bồ đề mà chỉ thành Thanh văn, Duyên giác, chư Thiên hoặc đến nỗi thành ngoại đạo ma vương quyến thuộc, đều do không biết hai thứ căn bản. Tu tập sai lầm cũng như nấu cát muốn thành cơm, trải vi trần kiếp rốt cuộc vô ích:

1. Căn bản sanh tử từ vô thủy tức như ông ngày nay cùng các chúng sanh dùng tâm phan duyên làm tự tánh.

2. Căn bản Bồ đề từ vô thủy, thể tánh bản lai thanh tịnh. Như hiện nay thức tinh nguyên minh sanh ra các duyên, ông lại bỏ quên. Nên tuy cả ngày sống trong bản minh mà không tự giác, oan uổng vào sáu đạo.

Giảng Nghĩa:

Bên Ấn Độ có loại cây ba trái dính liền nhau gọi là chùm ác xoa, ví cho Hoặc Nghiệp Khổ.

Điên đảo là hoặc, nhận tham sân si làm tâm tánh. Nó thúc đẩy mình phát ra lời nói việc làm (tạo nghiệp) để chịu quả báo khổ.

Thí dụ: Chỗ thấy mê lầm của người thế gian là họ chủ trương vật dưỡng nhân trời sanh ra con cá, con gà để họ ăn (hoặc). Vì tin như vậy nên họ buông lung giết hại (nghiệp), rồi phải chịu quả báo ngày mai (khổ).

Luật Sa Di kể chuyện: Một Tam tạng Pháp sư lên chánh điện, thấy một Tỳ kheo già tụng kinh giọng ồ ề, liền nói đùa: “Ông tụng kinh như chó sủa”. Chỉ vì một lời buông lung này mà 500 đời ông phải làm thân chó. Tâm khinh mạn (hoặc), bật ra lời nói (tạo nghiệp), tạng thức âm thầm chuyển động, cứ một niệm chuyển động là một đời sanh tử (khổ). Ở trong khổ thì càng mê. Càng mê thì càng tạo nghiệp. Càng tạo nghiệp thì càng khổ. Cứ như thế xoay vòng đi mãi. Một khi đọa lạc mất thân người, biết bao giờ tỉnh ra, uổng phí bao nhiêu công phu tu hành.

Chuyện nhân quả mắt thế gian không thể nhìn thấy, nhưng mắt bậc Thánh thấy rõ ràng. Chúng sanh vì không phân biệt được chân và vọng, nên cứ chịu khổ triền miên kiếp này sang kiếp khác. Ngay người tu hành chẳng thành công cũng vì không phân biệt được chân và vọng.

Những người phàm phu đi trong sanh tử là chuyện thường. Có những vị xuất gia muốn thành Phật mà tu một thời gian, có người lên cõi trời, có người đi đường ma làm quyến thuộc nhà ma, có người còn vào địa ngục. Sở dĩ có chuyện như thế vì lúc cất bước tu hành không tìm được đường lối chân chính, đã lạc đường thì càng đi càng xa. Đi ít xa ít, đi nhiều xa nhiều. Chung quy là do sống với vọng tâm nên không thể chứng quả Phật. Ví như nấu cát muốn thành cơm, trải vi trần kiếp rốt cuộc vô ích.

1. Căn bản sanh tử từ vô thủy tức như ông ngày nay cùng các chúng sanh dùng tâm phan duyên làm tự tánh.

Căn bản sanh tử: Từ bào thai mẹ sanh ra thân mình gọi là sanh; để rồi ngày mai lại già, bệnh, chết trả về cát bụi gọi là tử. Căn bản là gốc. Gốc gì khiến chúng ta sanh ra rồi chết đi?

Chính là tâm phan duyên.

Phan là vin vào, nắm lấy; năm thức hiện lên các hình ảnh, âm thanh là duyên. Như âm thanh Thầy đang nói là duyên để các con nghe, ánh sáng mặt trời là duyên để các con nhìn thấy cảnh này cảnh khác. Vì có duyên nên thức thứ sáu mới nắm lấy những duyên ấy, khởi lên khổ vui yêu ghét đấy là tâm phan duyên. Dùng tâm phan duyên làm tự tánh nghĩa là nhận tâm phan duyên là tâm tánh của mình.

Thêm một thí dụ: Con mắt thấy người kia có dáng điệu khinh khỉnh, trong tâm nổi phiền. Như thế một lần, hai lần, ba lần tập riết thành thói quen sân giận, gọi là tập khí vô minh. Hễ cứ trông thấy cô ta có thói khinh khỉnh liền nổi giận, rồi nhận “tánh tôi nóng lắm”. Có phải tánh của mình không? Đây chỉ là tập khí mê lầm, thói quen hư vọng từ vô thủy mà không biết. Gốc của luân hồi sanh tử mà nhận là tâm tánh mình, thật nguy hiểm!

2. Căn bản Bồ đề từ vô thủy, thể tánh bản lai thanh tịnh. Như hiện nay thức tinh nguyên minh sanh ra các duyên, ông lại bỏ quên. Nên tuy cả ngày sống trong bản minh mà không tự giác, oan uổng vào sáu đạo.

Căn bản Bồ đề: Bồ đề là giác tỉnh, tánh giác, tánh biết. Cỗi gốc gì khiến chúng ta giác tỉnh thành Phật? Chính là thức tinh nguyên minh.

Thức là mê, tinh là tinh túy. Thức tinh là phần tinh túy của sáu thức. Nguyên là xưa nay vẫn vậy, minh là sáng. Phần tinh túy của sáu thức xưa nay vốn vẫn giác, vẫn minh. Thức tinh nguyên minh ở mắt là tánh thấy, ở tai là tánh nghe, ở mũi là tánh ngửi

Thức tinh nguyên minh sanh ra các duyên: Tánh biết là bản thể phát ra tất cả công dụng.

Ở mắt là tánh thấy, phát ra nhãn thức. Ở tai là tánh nghe, phát ra nhĩ thức. Tánh biết hễ gặp mùi phát ra tỵ thức, gặp cái bánh phát ra thiệt thức, gặp nóng lạnh phát ra thân thức. Ở bộ óc có thức thứ bảy chấp ngã, từ chấp ngã ấy phát ra ý thức phân biệt cảnh ngoài. Như vậy từ thức tinh nguyên minh (thức thứ tám) sanh ra bảy thức.

Tuy cả ngày sống trong bản minh mà không tự giác, oan uổng vào sáu đạo: Thể chất của chúng ta vẫn thấy, vẫn nghe, vẫn ngửi, vẫn nếm mà không tự giác, chỉ nhớ đến ổi đến xoài, đến cô A bà B, cứ đi theo Hoặc Nghiệp Khổ làm con chó, con mèo nên nói là “oan uổng”.

Phật vừa phân tách hai căn bản bằng lý thuyết xong, liền thí nghiệm:

Chánh Văn:

A Nan, nay ông muốn biết đường tu Samatha, nguyện ra khỏi sanh tử. Tôi lại hỏi ông. Liền đó đức Như Lai giơ cánh tay kim sắc, co năm ngón lại, bảo A Nan: Ông có thấy không?

“Thưa thấy.

“Thấy cái gì?

“Con thấy Như Lai giơ bàn tay, co năm ngón thành nắm tay sáng ngời, chói lòa TÂM và MẮT con.

“Ông dùng cái gì để thấy?

“Con cùng đại chúng đều dùng mắt thấy.

“Mắt ông, tôi đã thấy. Còn ông lấy gì làm tâm để đương với nắm tay chói sáng của tôi?

“Như Lai lại hỏi tâm ở đâu. Con suy nghĩ tìm cầu. Chính cái suy nghĩ tìm cầu là tâm con.

“Sai rồi A Nan, cái ấy không phải tâm ông.

A Nan giật mình đứng dậy, chắp tay bạch Phật: Cái ấy không phải tâm con thì là cái gì?

“Đó là tưởng đến những tướng hư vọng của tiền trần. Chính nó làm ông mê lầm chân tánh của ông. Do từ vô thủy đến nay, ông nhận giặc làm con, bỏ mất tánh bản lai thường trụ nên phải chịu luân hồi.

Giảng Nghĩa:

A Nan, nay ông muốn biết đường tu Samatha, nguyện ra khỏi sanh tử. Tôi lại hỏi ông. Liền đó đức Như Lai giơ cánh tay kim sắc, co năm ngón lại, bảo A Nan: Ông có thấy không?

Chúng ta dùng sáu căn để giao thiệp với cảnh ngoài, dễ nhận nhất là con mắt. Phật giơ tay lên, thử xem A Nan dùng thứ tâm nào để giao thiệp với cảnh trần. A Nan thưa “thấy” là dùng ngay nhãn thức thấy bàn tay co nắm, quên căn bản Bồ đề.

Phật hỏi A Nan “thấy cái gì?”. Ngay câu hỏi, Phật đã có ý nhắc đến tánh thấy của A Nan.

- Con thấy Như Lai giơ bàn tay, co năm ngón thành nắm tay sáng ngời, chói lòa TÂM và MẮT con.

Thông thường chúng ta chỉ nói chói mắt, sao A Nan lại đệm chữ Tâm vào? Ngài cố ý nói để giúp Phật giảng pháp thêm cho chúng ta học.

Phật hỏi “Ông lấy gì làm tâm để đương với nắm tay chói sáng của tôi?”. A Nan nói thẳng “Chính cái suy nghĩ tìm cầu là tâm con”.

Phật cũng nói thẳng “Sai rồi A Nan, cái ấy không phải tâm ông”. Ý quyết định để A Nan minh bạch đừng nhận vọng tâm là tâm tánh của mình.

A Nan giật mình đứng dậy, chắp tay bạch Phật: Cái ấy không phải tâm con thì là cái gì?

Từ trước đến nay Ngài cứ nhận suy nghĩ là tâm tánh ta là nó, nó là ta, sống với nó không thể tách rời. Bây giờ nghe nó không phải mình nên chấn động mà giật mình. Chúng ta ngồi đây không ai giật mình bởi vì không chú trọng, muốn là căn bản gì cũng kệ. Vậy nên chẳng ai ngộ.

- Đó là tưởng đến những tướng hư vọng của tiền trần. Chính nó làm ông mê lầm chân tánh của ông. Do từ vô thủy đến nay, ông nhận giặc làm con, bỏ mất tánh bản lai thường trụ nên phải chịu luân hồi.

Tiền trần là năm trần ở trước năm căn. Chữ trần nghĩa là bụi. Như con mắt chụp hàng vạn tấm hình mỗi ngày. Những bức hình ấy nhiều như bụi, lăng xăng rối loạn, hiện lên rồi tắt đi.

Thế nào là tướng hư vọng của tiền trần? Chúng ta có thấy được quả ổi không, hay chỉ thấy cái bóng trong mắt? Đã gọi là bóng ảnh thì hư vọng.

Thế nào là tưởng đến cái tướng hư vọng ấy? Tự bóng ảnh đã hư vọng mà bây giờ còn tưởng lại cái bóng ảnh, chồng hai lớp vọng.

Chính nó làm ông mê lầm chân tánh của ông: Vì cả ngày bận rộn với vọng tưởng, vọng tình, vọng tập nên không thể nào nhớ đến tánh Phật đang biết nói, biết nghe.

Sở dĩ chúng ta từ bụng mẹ ra vì cứ dùng tâm phan duyên làm tâm tánh của mình. Nếu không chịu thay đổi thì lại vào bụng mẹ nữa. Vào bụng người còn có phước chứ số đông vào bụng trâu, bụng bò... nên phải gắng tỉnh ra, dừng bước lại.

Phân Biệt Chân Vọng

Từ cái tâm nếu sáng suốt sống đúng sự thật thì bình an yên ổn làm Hiền Thánh. Cũng từ cái tâm nếu mê lầm thì đi mãi trong vòng luân hồi, vào địa ngục, làm quỷ làm ma. Cho nên quan trọng là phân biệt chân tâm và vọng tâm.

Chánh Văn:

A Nan bạch Phật: “Thưa Thế Tôn, con là em Phật vì quý Phật nên xuất gia. Tâm con chẳng những cúng dường Như Lai mà còn ở hằng sa quốc độ, thừa sự chư Phật và các thiện tri thức. Phát đại dũng mãnh, làm những pháp sự khó làm đều dùng tâm ấy. Dầu cho hủy báng Phật pháp, rời bỏ hẳn thiện căn, cũng nhân tâm ấy. Nay Phật phát minh cái ấy không phải tâm. Vậy con đồng như cây như đất, không có tâm sao? Ngoài cái hay biết ấy ra, con không còn gì nữa. Sao đức Như Lai lại bảo cái ấy không phải là tâm? Con thật kinh sợ. Cả đại chúng đều nghi hoặc, xin Phật rủ lòng từ bi chỉ dạy kẻ chưa ngộ”.

Bấy giờ Thế Tôn muốn khiến A Nan và cả đại chúng vào Vô sanh pháp nhẫn, xoa đầu A Nan bảo rằng: Như Lai thường nói “Các pháp phát sanh duy tâm biến hiện. Tất cả nhân quả, thế giới vi trần, đều nhân tâm thành thể”. A Nan, hết thảy sự vật hiện có, dù là ngọn cỏ, lá cây, sợi dây, cái nút, gạn xét cỗi gốc đều có thể tánh (đất, nước, gió, lửa). Cho đến hư không cũng có tên có tướng. Huống chi diệu tịnh minh tâm là thể tánh của vạn vật, lại tự không có thể chất hay sao?

Giảng Nghĩa:

A Nan trình bày: “Nếu Phật bảo con vứt cái tâm suy nghĩ thì khó cho con lắm. Bởi vì từ xưa tới nay, nhờ tâm này mà con làm tất cả các việc lành, việc tốt ở thế gian”. Ngài thấy chỗ thiết yếu phải dùng đến nó. Đồng thời lại thêm: “Mà dù con có báng Phật phá Pháp, có làm tội ác tày trời đi nữa cũng do tâm này”.

Ngay trong lời nói của A Nan, tuy tựa hồ như cãi Phật nhưng chính Ngài giúp Phật, trình bày rõ ràng cái nguy hiểm nếu cứ dùng mãi vọng tâm. Nó đứng đầu phước thiện, cũng đứng đầu tội ác. Việc ác nguy hiểm đọa lạc đã đành, việc thiện lành tựa hồ được một chút vui sướng cõi trời cõi người, nhưng cái vui ấy vô thường hư vọng cũng thành không. Cuối cùng lại rơi vào địa ngục, ngã quỷ, bàng sanh cả ngàn vạn kiếp không lối ra.

Bấy giờ Thế Tôn muốn khiến A Nan và cả đại chúng vào Vô sanh pháp nhẫn, xoa đầu A Nan bảo rằng: Như Lai thường nói “Các pháp phát sanh duy tâm biến hiện. Tất cả nhân quả, thế giới vi trần, đều nhân tâm thành thể”.

Vô sanh pháp nhẫn: Nhẫn chịu được pháp vô sanh. Tánh Phật là tánh giác biết, là tánh vô sanh. Bây giờ khoa học phát triển, có thể chế tạo máy bay như chim bay trên trời, nhưng không thể chế tạo tánh giác như con chim. Rồi chế tạo chiếc tàu như cá bơi dưới nước, nhưng không thể chế tạo tánh giác như con cá. Cho nên tánh giác này là thứ đặc biệt, quý vô ngần, không ai có thể chế tạo được, không do nhân duyên gì sanh ra.

Phật muốn đại chúng nhẫn chịu được pháp vô sanh. Nó chính là tâm tánh của mình. Chúng ta quen sống với sanh diệt nên nói cái không sanh không diệt là chuyện xa lạ, khó tin khó hiểu. Phải nhẫn chịu mới tin được nó là vô sanh. Được như thế là vào Vô sanh pháp nhẫn.

Sao không gọi là tánh Phật mà gọi là pháp vô sanh? Cùng một thứ nhưng có nhiều tên. Tùy mình muốn nêu bật đặc điểm nào thì dùng tên ấy. A Nan đang xin Phật chỉ phương pháp để dừng lại, không bị cảnh ngoài luân chuyển. Muốn dừng lại phải có pháp Vô lượng thọ. Khi gọi là tánh Phật thì hiển công năng Vô lượng quang, còn nói về dụng vô sanh là hiển công năng Vô lượng thọ.

Như Lai thường nói “Các pháp phát sanh duy Tâm biến hiện”: Tâm biến hiện ra các pháp nên các pháp không thật, chỉ có tâm là thật.

Thí dụ: Hình tướng quả chuối là do nhãn thức thấy ra. Tay búng vào quả chuối nghe tiếng bộp bộp là do nhĩ thức nghe ra. Ăn vào miệng, lưỡi tiếp xúc quả chuối, thần kinh biến ra vị ngọt, cái ngọt cũng từ đầu lưỡi mà có. Lấy tay sờ quả chuối có cảm giác cong cong, mịn mịn; đó là từ thần kinh ở tay biến ra. Thế rồi tâm thức biết đây là quả chuối vì từ nhỏ mình đã nghe mẹ nói. Vậy nên sáu trần của quả chuối đều do tâm của mình theo nghiệp mà biến ra để mình thọ dụng. Còn thể chất của quả chuối là đất, do kết ám nên thấy ra chứ nó chính là thức thứ tám.

Tất cả nhân quả, thế giới vi trần, đều nhân tâm thành thể:

Nhân quả là nói về thời gian, từ nhân đến quả. Lớn như thế giới, nhỏ như vi trần là nói về không gian. Cả hai không ngoài tâm. Tâm là thể chất của vạn pháp.

A Nan, hết thảy sự vật hiện có, dù là ngọn cỏ, lá cây, sợi dây, cái nút, gạn xét cỗi gốc đều có thể tánh (đất, nước, gió, lửa). Cho đến hư không cũng có tên có tướng. Huống chi diệu tịnh minh tâm là thể tánh của vạn vật, lại tự không có thể chất hay sao?

Ngọn cỏ, lá cây, sợi dây, cái nút, cỗi gốc đều có thể tánh là đất nước gió lửa. Đến đây Phật đưa dần lên, tất cả vạn vật đều có thể chất là diệu tịnh minh tâm thì A Nan hẳn cũng phải có. Chánh Văn:

Nếu ông quyết chấp giác quan suy xét phân biệt làm tâm thì khi rời các trần sắc thanh hương vị xúc pháp, tâm ấy phải riêng có toàn tánh hay biết. Như hiện nay ông vâng nghe pháp âm của tôi. Đó là nhân tiếng mà có phân biệt. Dầu cho diệt hết thấy nghe hay biết, bên trong chỉ nắm giữ một u nhàn, cũng vẫn là phân biệt bóng ảnh pháp trần. Ta không cấm ông nhận suy nghĩ làm tâm. Ta chỉ khuyên ông tinh vi suy xét. Nếu rời tiền trần còn tánh phân biệt (minh) mới thật là tâm ông. Nếu rời tiền trần tánh phân biệt không còn tự thể, thì đó chỉ là phân biệt bóng ảnh tiền trần. Trần lao là thứ vô thường. Một khi biến diệt đi rồi, tâm ông đã diệt theo. Vậy còn gì để tu chứng Vô sanh pháp nhẫn?

Giảng Nghĩa:

Nếu ông quyết chấp giác quan suy xét phân biệt làm tâm thì khi rời các trần sắc thanh hương vị xúc pháp, tâm ấy phải riêng có toàn tánh hay biết.

Thế nào là rời sáu trần lại riêng có tánh thể? Khi nhìn cây bơ là một nhãn thức sanh, quay qua nhìn cây mít thì bóng ảnh cây bơ diệt, nhãn thức về cây mít lại sanh. Những nhãn thức này nếu rời cây bơ, cây mít thì không tồn tại. Bởi vì nếu thế gian không có cây bơ thì tâm phân biệt cây bơ không bao giờ có. Như vậy, cái tâm suy xét phân biệt của ta khi rời các trần không có toàn tánh hay biết.

Như hiện nay ông vâng nghe pháp âm của tôi. Đó là nhân tiếng mà có phân biệt.

Phật ví dụ tiền trần hiện tại là pháp âm của Phật. Nhân có pháp âm mà sanh tâm phân biệt.

Dầu cho diệt hết thấy nghe hay biết, bên trong chỉ nắm giữ một u nhàn, cũng vẫn là phân biệt bóng ảnh pháp trần.

U nhàn: Tối tăm, pháp trần không sanh. Lúc đó mắt không thấy, tai không nghe, mũi không ngửi, lưỡi không nếm, thân không xúc, ý không nghĩ.

Sao Phật nói đây cũng là phân biệt bóng ảnh pháp trần? - Vì cái u tối đó vẫn là một cảnh, một pháp trần. Hết pháp trần sanh thì là pháp trần diệt. Còn ở trong sanh diệt thì không phải tâm mình. Nếu chúng ta nhận cái u nhàn này là tâm thì lạc vào “Không”.

Ta không cấm ông nhận suy nghĩ làm tâm.

Ta chỉ khuyên ông tinh vi suy xét.

Ở trên Phật bác A Nan nhận cái suy nghĩ làm tâm. Tới đây Phật lại nhượng bộ, bảo rằng ông giữ lấy nó cũng được, nhưng phải tinh vi suy xét.

Tại sao Phật có hai thái độ khác nhau như vậy? Lúc đầu Phật bảo A Nan phải vứt cái tâm ấy đi vì “nó làm ông mê lầm chân tánh”. “Từ vô thủy đến nay nhận giặc làm con”. Như nó xui mắng bố cãi mẹ, xui ăn cướp giết người cũng vâng theo. “Bỏ mất tánh bản lai thường trụ nên phải chịu luân hồi”. Nhưng sự thật nó là công dụng của tâm. Dụng với thể là một. Thể thì bất biến còn dụng thì tùy duyên. Phật muốn chúng ta nhận được thật thể của tâm, không bị công dụng lôi cuốn nên mới tạm bác công dụng.

Nếu rời tiền trần còn tánh phân biệt (minh) mới thật là tâm ông. Nếu rời tiền trần tánh phân biệt không còn tự thể, thì đó chỉ là phân biệt bóng ảnh tiền trần. Trần lao là thứ vô thường. Một khi biến diệt đi rồi, tâm ông đã diệt theo. Vậy còn gì để tu chứng Vô sanh pháp nhẫn?

Rời tiền trần, pháp trần sanh hay diệt, mình vẫn có tánh biết. Đó mới thật là tâm mình. Nếu tâm phải mượn cảnh trần mới có, nó theo với trần lao biến diệt thì còn gì để tu chứng Vô sanh pháp nhẫn?

Tu chứng Vô sanh pháp nhẫn ở đây là nói nhân để thành Phật, chứ chưa nói đến quả Phật.

A. Mười Lần Chỉ Kiến Tinh

Tại sao dùng chữ Khai mà không phải là Cho? Của báu mỗi người có sẵn, Phật chỉ khai mở cho mình biết chứ không ai cho ai được.

Tri kiến Phật: Thấy biết bằng tánh Phật.

Còn thấy biết bằng thức, theo nghiệp (mắt) theo duyên (ánh sáng) là tri kiến chúng sanh.

Học “Mục I: Gạn hỏi tìm tâm” để thấy tri kiến chúng sanh hư vọng mà buông đi. Nếu cứ khư khư giữ tri kiến chúng sanh thì làm sao khai được tri kiến Phật?

Chánh Văn:

A Nan và đại chúng lặng im ngơ ngác. Phật bảo A Nan: Tất cả những người tu học, dù đã đạt chín bậc định mà vẫn không diệt hết mê lầm để đến nỗi chỉ thành A la hán, đều do nhận vọng tưởng sanh diệt làm tâm chân thật. Nên nay ông tuy học rộng nghe nhiều mà vẫn chưa thành Thánh quả.

A Nan đau xót khóc lóc, năm vóc gieo xuống đất, quỳ thẳng chắp tay bạch rằng: “Con theo Phật xuất gia, ỷ cậy Phật oai thần, cho rằng không cần phải tu. Như Lai sẽ ban pháp tam muội. Không biết thân tâm không thay thế cho nhau được. Bỏ mất bản tâm, thân tuy xuất gia tâm không vào đạo. Như người con cùng khổ bỏ cha trốn lánh. Ngày nay mới biết, tuy nghe rất nhiều Phật pháp, nếu không tu hành, khác gì không nghe? Nói ăn mà không ăn, biết bao giờ no? Thưa Thế Tôn, chúng con hiện nay bị hai chướng ràng buộc chỉ vì không biết tịch thường tâm tánh. Xin đức Như Lai thương xót kẻ đường cùng, khai diệu minh tâm, mở con mắt đạo cho chúng sanh”.

Giảng Nghĩa:

Chín bậc định: Bốn định Sắc giới (Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền, Tứ thiền), bốn định Vô sắc giới (Không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng xứ) và Diệt tận định.

Không diệt hết mê lầm: Vì vẫn dùng thức làm tâm.

Để đến nỗi chỉ thành A la hán: Chúng ta là phàm phu, vì nhận vọng tưởng sanh diệt làm tâm nên cam phận luân hồi. Ngay đến các Thánh nếu tu học mà không nhận được hai căn bản thì chỉ thành Thanh văn, Duyên giác; vẫn ở trong biến dịch sanh tử.

Bọn phàm phu ở trong biển khổ trầm luân đã đành. Sao bảo các Thánh A la hán vẫn nhận vọng tưởng sanh diệt làm tâm? Khi tu, ý thức của các Ngài đã chuyển thành Diệu quan sát trí để soi tan những yêu ghét mừng giận, nhưng chưa nhận được tánh Thủ Lăng Nghiêm, vẫn sống với thức ấm. Vậy nên vất vả trăm ngàn vạn kiếp cũng chỉ thành A la hán, không thể nào thành Phật. Như người làm ruộng không gieo hạt giống mà cứ lo cày bừa, nhổ cỏ, tát nước, bao nhiêu năm mới có ruộng lúa chín? Muốn thành Phật thì phải gieo hạt giống Phật là căn bản Bồ đề.

Như Lai sẽ ban pháp tam muội: A Nan học giỏi nên biết chứng tam muội (chánh định) là việc cần yếu khi xuất gia. Hễ buông được căn trần thức thì chứng tam muội, sống hoàn toàn với tánh Phật. Ngài A Nan yên chí ở bên cạnh Phật sẽ được ban pháp tam muội, không cần phải tu.

Không biết thân tâm không thay thế cho nhau được.

Ngài A Nan cho rằng ta là em rất nhỏ của Như Lai, ỷ tình anh em, Như Lai ắt ban cho pháp tam muội. Mà không biết thân tâm đây kia, vốn không thay thế nhau được. Như cha con cùng lên núi, mỗi người phải tự nỗ lực, chớ không thể đi thay cho nhau được.

Bỏ mất bản tâm, thân tuy xuất gia tâm không vào đạo: Thân xuất gia, mỗi tháng hai kỳ cạo đầu sạch bóng, đắp tấm y tétoron, sáng tụng kinh tối gõ mõ, hiện tướng một vị Sư đạo mạo. Nhưng tâm không vào đạo, tức vẫn như người thế gian, chạy rong theo cảnh trần. Hễ ai không cung kính mình thì nổi giận. Thân là một vị Sư, đủ hình tướng xuất gia, nhưng nếu bỏ mất bản tâm thì chỉ là Sư giả.

Xuất gia tâm vào đạo là lìa khỏi những thói quen thế tục, quyết dứt trừ phiền não, thoát ly ba cõi, chứng đạo Bồ đề.

Sao ông A Nan tự ví mình như đứa trẻ cùng khổ bỏ cha trốn lánh? Thân Phật với thân ông ở chung một chùa. Thân tuy gần Phật mà tâm lại bỏ Phật. Đức Phật ngày đêm an định sống với tánh Phật, còn ông thì quên tánh Phật, cứ chạy theo vọng tình yêu ghét mừng giận, cả ngày phan duyên. Nên ông tự thấy mình là đứa trẻ bần cùng bỏ cha mà đi.

Ngày nay mới biết, tuy nghe rất nhiều Phật pháp, nếu không tu hành, khác gì không nghe?

Bất luận một nghề gì ở thế gian, muốn thành thạo phải có sự thực tập. Không có nghề nào không do tập luyện mà thành. Như nghề thợ mộc, thợ may cho đến nghề làm bánh nếu chỉ đọc sách, học lý thuyết suông mà không thực hành thì không bao giờ thành nghề.

Người tu chúng ta cũng vậy, phải luyện cái tâm, chuyển tâm phàm thành tâm Thánh. Mà tâm lại không hình không tướng, cho nên sự luyện tập càng phải dày công vất vả. Nếu không luyện tập mà chỉ học trên kinh sách, nghe giảng lý thuyết suông thì không bao giờ thành công.

Nói ăn mà không ăn, biết bao giờ no?

Ngài cho thí dụ phải ăn mới no, chớ không thể nghe nói về món ăn mà no được.

Thưa Thế Tôn, chúng con hiện nay bị hai chướng ràng buộc chỉ vì không biết tịch thường tâm tánh.

Hai chướng ràng buộc là phiền não chướng và sở tri chướng.

Đại Lão Pháp Sư Viên Anh giảng: “Phiền não chướng thuộc ngã chấp. Thô là phân biệt, tế là câu sanh. Sở tri chướng thuộc pháp chấp. Thô là phân biệt, tế là câu sanh”.

1) Ngã chấp thô là thân kiến, thấy thân này là mình, phân biệt ta khác với người.

Ngã chấp tế là nhậm vận khởi tham sân. Nghĩa là tham sân có sẵn trong tạng thức, gặp duyên nó bật ra, không phải ai dạy. Như đứa trẻ đang bú mà bỏ cái vú ra, nó liền khóc, đó là sân giận. Sở dĩ nó giận vì nó tham ăn, nhậm vận như thế chứ không ai dạy nó sân cả.

Cả hai thứ ngã chấp thô và ngã chấp tế này nối tiếp sanh tử, chướng việc tu chứng.

Phiền não chướng làm quên mất chân tâm. Nhận thân giả là thật mới khởi ba độc tham sân si. Một khi đã tham sân si phải đọa về địa ngục, ngã quỷ, bàng sanh thì ngay cái vui cõi người, cõi trời còn không được hưởng, huống chi là cái vui của đạo.

Phiền não chướng còn được gọi là sự chướng thành sự việc, có hình tướng rõ ràng.

2) Sở tri chướng thuộc pháp chấp, nghĩa là chấp các pháp cố định là một thứ gì đó, chứ không biết vạn pháp biến đổi theo duyên. Như chúng ta thường chấp người này tốt, người kia xấu. Nhưng một người xấu nếu biết nghe lời lành, biết học kinh Phật mà tu sửa thì người xấu ấy sẽ chuyển thành tốt. Còn người tốt mà không biết nghe lời người trên, gần gũi bạn xấu thì người đó mai đây cũng trở thành người xấu.

Cho nên người học Phật phải bỏ sở tri chướng này, đừng cố chấp một cái gì.

Thô là không đạt sáu trần duy tâm, cho rằng sáu trần thật có ở ngoài nên hư vọng thủ chấp.

Còn chấp tế là pháp ái: Như người tu Tứ Niệm Xứ, quán thân bất tịnh rồi khư khư cố chấp thân này là cái nhơ bẩn đáng chán. Đối với cái gì cũng bảo thôi chán lắm, thân này vô thường nay còn mai mất, chẳng thiết cái gì, hơi đâu vất vả. Rồi bỏ mặc hết, không làm việc gì. Người như vậy, cái học có thật ích lợi không?

Pháp quán bất tịnh là phương thuốc để chữa bệnh ngu si tham ái. Mình uống với mục đích tỉnh ra, buông xả được thân này. Nếu chưa khỏi thì dĩ nhiên phải uống thuốc trường kỳ cho đến khi hết bệnh. Còn tỉnh rồi thì thôi, đừng khư khư dùng pháp quán bất tịnh nữa.

Cũng như người có bệnh thương hàn trầm trọng phải uống thuốc. Khi khỏi bệnh rồi thì có nói “Tôi cảm ơn toa thuốc này, tôi xin trọn đời uống để đền ơn” được không? Cho nên phải biết pháp môn tu nào cũng chỉ là thuốc chữa bệnh, không phải thứ để mình tham đắm.

Trường hợp khác, nói tôi tu thiền định là nhất, còn người nào tu pháp môn niệm Phật là ngu, nói vậy được không? Nói như thế cũng như người bảo rằng tôi uống thuốc thương hàn là đệ nhất, còn những người uống thuốc ho, thuốc đau bụng là đồ ngu.

Mỗi người một hoàn cảnh, khả năng, sở thích, trình độ khác nhau nên Phật phải đặt ra nhiều phương pháp. Như hiệu thuốc có ngàn thứ thuốc, vì chúng ta có ngàn thứ bệnh. Bệnh nào uống thuốc ấy, không nên nói thuốc này quý thuốc kia tồi, như thế là lầm. Như sâm rất đắt tiền nhưng người đã lạnh đi tả, có nên uống sâm không? Lúc bấy giờ nó trở thành độc. Thế thì thuốc cốt là để hợp với bệnh. Thuốc tốt mà uống bừa bãi thì nó chẳng bổ chẳng tốt, còn trở thành độc nữa là khác.

Không đạt tu chứng tánh không, nhậm vận sanh ái trước không thể xả ly:

Chúng ta vì không đạt được “tu là không, chứng cũng là không” nên mới nhậm vận sanh ái trước không thể xả ly. Tánh Vô lượng quang, Vô lượng thọ ai cũng có sẵn, tu chứng chỉ là trở về tánh ấy thôi.

Các vị tu thiền định phần nhiều có bệnh này. Vì khi nhập định có cái vui an ổn mà thế gian không gì so sánh được. Nhiều vị tới đó hay mắc vào cảnh an vui ấy, không chịu xả ly. Không biết rằng tu thiền định là để chữa bệnh tán loạn, để nhận được tánh Vô lượng quang Vô lượng thọ của mình.

Hai chữ sở tri không phải là chướng, mà nếu ngại chánh tri kiến tức chướng Bồ đề: Chỗ biết chỗ học là cái tốt, nhưng nếu cố chấp thì nó thành chướng, khiến mình không tiến lên được nữa.

Sở tri chướng cũng gọi là lý chướng vì nó không có thể chất mà thuộc phần tinh thần.

Như vậy:

“Phiền não chướng ràng buộc khiến không ra khỏi luân hồi.

“Sở tri chướng ràng buộc khiến không được trí tuệ Bồ tát.

Sở dĩ bị hai chướng vì:

“Phàm phu không biết tịch thường tâm tánh ở khắp pháp giới, là bản thể của vạn pháp. Cho nên chấp ngã rồi có tham sân si, tức là phiền não chướng. Nếu sống với căn bản Bồ đề, không nhận thân này là mình, dĩ nhiên không còn phiền não chướng.

“Tiểu thừa không biết tâm mình là bản thể của vạn pháp nên mới sợ sanh tử, cầu nhập Niết bàn. Nếu biết sanh tử hay Niết bàn cũng đều là tâm mình thì đâu có sợ cái này, cầu cái kia. Và nếu sống thẳng với chân tâm bản tánh thì đâu có pháp ái.

(Quay về chánh văn)

Xin đức Như Lai thương xót kẻ đường cùng, khai diệu minh tâm, mở con mắt đạo cho chúng sanh.

Sao ngài A Nan nhận mình là kẻ đường cùng? Ngài tự thấy mình thiếu thốn vì chưa được ngôi vị Thánh, vẫn còn chịu cảnh phàm phu. Đã là phàm phu tức là kẻ khốn cùng.

Xin Phật khai diệu minh tâm tức là khai tri kiến Phật. Hễ thấy được chân tâm bản tánh là có đạo nhãn, tức là mở con mắt đạo.

Chánh Văn:

Như Lai từ chữ Vạn [ ] trước ngực, phóng hào quang báu rực rỡ trăm ngàn sắc, đồng thời chiếu khắp vi trần thế giới chư Phật, rọi trên đỉnh đầu các đức Như Lai mười phương Tịnh độ. Rồi trở về rọi đến A Nan và đại chúng.

Phật bảo A Nan: Nay tôi vì ông dựng pháp tràng lớn, khiến mười phương chúng sanh được diệu vi mật tánh tịnh minh tâm, khai mở con mắt thanh tịnh.

Giảng Nghĩa:

Đoạn trước phóng quang từ diện môn là phá vọng. Nay phóng quang từ chữ Vạn là hiển chân.

Chữ Vạn là tướng của vô lậu tánh đức. Tàu giải nghĩa là Thọ An Lạc. Ngoài ra còn được gọi là tướng Cát Tường Hải Vân, một tướng lành do công phu thực hiện vạn đức mới thành. Chữ “đức” ví cho mây. Mây trùm khắp bầu trời, rồi mưa xuống nuôi cả trái đất. Tâm đức của Phật cũng thế, trùm khắp chúng sanh, nuôi dưỡng và làm lợi ích cho chúng sanh từ không biết bao nhiêu a tăng kỳ kiếp. Đến nỗi trong kinh nói rằng trái đất chúng ta ở, không một chỗ nào chưa từng là chỗ đức Phật đã xả thân vì chúng sanh. Vì Ngài có vạn đức như thế, nên cảm quả báo ở ngực hiện lên một tướng (chữ Vạn). Người ta gọi là chữ, nhưng thật ra là tướng.

Từ chữ Vạn phóng quang: Chữ Vạn nêu biểu căn bản trí, phóng quang nêu biểu hậu đắc trí. Dùng hai trí để hiển chân. Ngài chứng được căn bản trí, rồi từ trí tuệ căn bản này làm thể mới phát ra hậu đắc trí là dụng. Nghĩa là vừa đem căn bản trí để giáo hóa chúng sanh trở về tánh Phật, vừa dùng cả hậu đắc trí để phương tiện giảng về tánh Phật.

Muốn dạy cho người ta có căn bản trí thì chỉ cần mang căn bản trí ra dạy là được rồi, can gì phải dùng hai trí? Nếu chỉ dùng căn bản trí thì không dùng ý thức, không nghĩ cũng không bàn. Như Tổ Đạt Ma sang Tàu, chín năm Ngài ngồi im quay mặt vào vách, chúng ta có hiểu gì không? Cho nên Phật không những dùng căn bản trí mà còn dùng hậu đắc trí để giảng. Khi đã dùng hậu đắc trí thì biết rằng không phải là nguyên vẹn tánh Phật, mà là tánh Phật hiểu qua trình độ của mình. Trình độ của mình hiểu được đến đâu thì Phật nói đến đấy.

Trăm ngàn sắc: Thể hàm vạn đức, dụng biến hằng sa.

Đồng thời chiếu khắp vi trần thế giới chư Phật: Trí quang viên chiếu pháp giới, vô biên quốc độ, tự và tha không chia cách mảy lông.

Chiếu rọi Phật và đại chúng: Quang minh này, Phật và chúng sanh nhất như.

Khiến cho chúng sanh được diệu vi mật tánh: U vi bí mật tức là thức tinh nguyên minh. Ai cũng sẵn đủ mà không tự giác. Đây là như như lý.

Tịnh minh tâm: Thanh tịnh viên minh bản giác chiếu thể. Vì vọng thức chướng tế nên không hiển lộ. Như ma ni châu tự đủ chiếu thể, tùy phương hiện sắc nên gọi là tịnh minh.

Thanh tịnh nhãn (mắt): Như như trí. Vi mật quán chiếu, xa lìa phân biệt, sáu trần không can thiệp nên gọi là thanh tịnh.

Bản hoài của Phật giáng sanh là khai thị cho chúng sanh ngộ nhập Phật tri kiến.

Tri kiến Phật là gì? Phật tri là cái biết bằng diệu minh tâm. Phật kiến là cái thấy bằng con mắt đạo. A Nan xin Phật khai diệu minh tâm, mở con mắt đạo. Phật nhắc lại: “Tôi sẽ khai cho ông diệu vi mật tâm tánh (tức là diệu minh tâm), chỉ cái tâm thật cho ông. Khi ông nhận tâm thật, đó là đã khai mở con mắt đạo”. Tức là Phật chỉ phần tri và phần kiến để A Nan nhận được chân tâm bản tánh của mình.

Chúng ta từ vô thủy vẫn dùng cái thấy, cái nghe đã có sẵn. Dùng hàng ngày quá quen nên không ai để ý đến nó, cứ đi tìm bên ngoài. Cho tới bây giờ học Kinh, học Phật pháp cũng cứ đi tìm đạo ở đâu đâu, đi núi này đến núi kia để cầu Thầy học đạo, không biết đạo chính ở nơi sáu căn của mình.

A Nan cầu tịch thường tâm tánh, Phật hứa cho diệu vi mật tánh. Cầu diệu minh tâm, Phật hứa cho tịnh minh tâm. Cầu khai đạo nhãn, Phật hứa cho được thanh tịnh nhãn. Mỗi mỗi đều thỉnh đáp tương ưng.

A) MƯỜI LẦN CHỈ KIẾN TINH

1. Kiến tinh là tâm linh giác

Kiến tinh là gì? Từ dùng chung cho tất cả tánh thấy, nghe, ngửi, nếm, xúc và biết.

Giác là biết, linh là linh thiêng. Tâm chúng ta thấy nghe hay biết, không như cục gỗ hòn đá, nên gọi là linh giác.

Chánh Văn:

A Nan, ông nói thấy nắm tay chói sáng. Chói sáng do đâu mà có? Làm sao thành nắm tay? Ông lấy gì để thấy?

“Toàn thân Phật như vàng Diêm phùđàn, sáng ngời như núi báu. Do đức tánh thanh tịnh sanh ra nên có ánh sáng chói lòa. Thật con dùng mắt để thấy. Năm ngón tay Phật co lại, giơ cho mọi người xem, nên có tướng nắm tay.

“Như Lai xác thật bảo ông. Những người có trí cần do ví dụ mà được khai ngộ. A Nan, ví như nắm tay, nếu không có bàn tay thì không thành nắm tay. Lại nếu không có con mắt thì không thành cái thấy. Lấy cái thấy của ông so sánh với nắm tay tôi, ý nghĩa có cân nhau không?

“Không có con mắt không thành cái thấy. Đem cái thấy so với nắm tay, sự nghĩa giống nhau không khác.

“Ông nói giống nhau nghĩa ấy không đúng. Không có bàn tay thì tuyệt nhiên không có nắm tay. Không có con mắt, không phải hoàn toàn không thấy. Ông thử hỏi những người mù thấy gì. Họ sẽ trả lời: “Hiện nay trước mắt tôi chỉ thấy tối đen, không thấy gì khác”. Lấy nghĩa ấy mà xét thì tiền trần tự tối, cái thấy nào có hao kém.

“Người mù chỉ thấy tối đen sao gọi là thấy?

“A Nan! Người mù chỉ thấy tối đen so với người mắt sáng ở trong nhà tối, hai cái tối có khác nhau không?

“Thưa Thế Tôn, người ở trong nhà tối với người mù kia, so sánh hai cái tối không hề khác nhau.

“A Nan, người mù thấy tối. Bỗng nhiên chữa khỏi mắt, thấy các hình sắc, gọi là mắt thấy. Người trong nhà tối toàn thấy tối đen. Bỗng được đèn sáng, thấy các hình sắc, lẽ ra phải gọi là đèn thấy. Nếu đèn đã thấy được, dĩ nhiên không phải là đèn. Như vậy nên biết: Đèn hay hiển sắc, thấy là mắt chớ không phải đèn. Mắt hay hiển sắc, thấy là tâm chớ không phải mắt.

A Nan cùng với đại chúng nghe lời Phật dạy, miệng tuy im lặng nhưng tâm chưa khai ngộ, chắp tay sạch lòng mong đức Như Lai từ bi chỉ bày.

Giảng Nghĩa:

A Nan, ông nói thấy nắm tay chói sáng. Chói sáng do đâu mà có? Làm sao thành nắm tay? Ông lấy gì để thấy?

“Toàn thân Phật như vàng Diêm phù đàn, sáng ngời như núi báu. Do đức tánh thanh tịnh sanh ra nên có ánh sáng chói lòa. Thật con dùng mắt để thấy. Năm ngón tay Phật co lại, giơ cho mọi người xem, nên có tướng nắm tay.

Phật hỏi ba câu nhưng câu chính yếu là “ông lấy gì để thấy”. Còn hai câu “chói sáng do đâu mà có” và “làm sao thành nắm tay” để nêu biểu những thứ phải mượn nhân duyên bên ngoài mới có. Không có đức tánh thanh tịnh (nhân) thì không có chói sáng (kết quả). Không có bàn tay (nhân) thì không có nắm tay (kết quả). Phật hỏi “nắm tay”, “chói sáng” là để tương phản làm nổi bật cái thấy. Cái thấy có phải do nhân duyên sanh không?

“Như Lai xác thật bảo ông. Những người có trí cần do ví dụ mà được khai ngộ. A Nan, ví như nắm tay, nếu không có bàn tay thì không thành nắm tay. Lại nếu không có con mắt thì không thành cái thấy. Lấy cái thấy của ông so sánh với nắm tay tôi, ý nghĩa có cân nhau không?

“Không có con mắt không thành cái thấy. Đem cái thấy so với nắm tay, sự nghĩa giống nhau không khác.

“Ông nói giống nhau nghĩa ấy không đúng. Không có bàn tay thì tuyệt nhiên không có nắm tay. Không có con mắt, không phải hoàn toàn không thấy. Ông thử hỏi những người mù thấy gì. Họ sẽ trả lời: “Hiện nay trước mắt tôi chỉ thấy tối đen, không thấy gì khác”. Lấy nghĩa ấy mà xét thì tiền trần tự tối, cái thấy nào có hao kém.

Phật lấy hai thí dụ này để A Nan so sánh xem có cân nhau không. A Nan trả lời hai thứ giống nhau. Bàn tay là cái thiết yếu để có nắm tay, con mắt là cái thiết yếu để có cái thấy. Phật không chấp nhận vì không có bàn tay đúng là không có nắm tay, nhưng không có con mắt không phải hoàn toàn không thấy. Cái thấy vẫn đứng đấy, không mượn nhân duyên. Phật lấy bằng chứng là người mù vẫn thấy tối.

A Nan cãi, người mù chỉ thấy tối đen sao gọi là thấy?

“A Nan! Người mù chỉ thấy tối đen so với người mắt sáng ở trong nhà tối, hai cái tối có khác nhau không?

“Thưa Thế Tôn, người ở trong nhà tối với người mù kia, so sánh hai cái tối không hề khác nhau.

Không có ánh sáng thì người mắt sáng hay người mù cũng thấy tối như nhau.

“A Nan, người mù thấy tối. Bỗng nhiên chữa khỏi mắt, thấy các hình sắc, gọi là mắt thấy. Người trong nhà tối toàn thấy tối đen. Bỗng được đèn sáng, thấy các hình sắc, lẽ ra phải gọi là đèn thấy. Nếu đèn đã thấy được, dĩ nhiên không phải là đèn. Như vậy nên biết: Đèn hay hiển sắc, thấy là mắt chớ không phải đèn. Mắt hay hiển sắc, thấy là tâm chớ không phải mắt.

Chúng ta đều biết cái đèn chỉ là duyên để hiển sắc nên không thể nói là đèn thấy. Từ ví dụ cái đèn, Phật nâng trình độ chúng ta lên: Mắt cũng là duyên để hiển sắc, thấy là tâm chớ không phải mắt.

Theo khoa học bây giờ, chúng ta nhìn thấy được là do hệ thống thần kinh thị giác. Nhưng thần kinh cũng chỉ làm bằng máu, phải có tinh thần (tánh linh giác) ở đấy mới thấy. Đây là phương pháp Phật cho chúng ta suy xét để thấy rằng con mắt cũng như cái đèn chỉ là vật để hiển sắc. Nó là đồ dùng chứ không phải thể chất của chúng ta. Thể chất của ta là tánh Phật linh giác biết thấy, biết nghe. Tánh này độc lập, không hệ lụy đến cái đèn hay con mắt.

Chúng ta thấy rõ ràng hậu đắc trí của Phật thật giỏi. Ngài tìm cách để chúng ta hiểu và nhận được chân tâm theo trình độ hiểu biết của chúng ta.

A Nan cùng với đại chúng nghe lời Phật dạy, miệng tuy im lặng nhưng tâm chưa khai ngộ, chắp tay sạch lòng mong đức Như Lai từ bi chỉ bày.

Ông A Nan muốn cãi lắm mà không biết đường nào nên đành im. Nhưng thật sự ông chưa khai ngộ. Tại sao Phật nói như thế mà ông chưa khai ngộ? Ông A Nan đại diện cho chúng ta, xưa nay chỉ biết tâm suy nghĩ ở trong thân, còn cái thấy là do con mắt. Bây giờ Phật tuyên bố cái thấy là do tâm chứ không phải mắt, nên ông bỡ ngỡ khó nhận được.

Sạch lòng: Một lòng lắng nghe. Đã biết Phật nói đúng, nói phải nhưng mình chưa nắm được, nên khát ngưỡng một lòng một dạ học, không nghĩ qua chuyện khác.

Có một nhà bác học đến xin học thiền. Vị Thiền sư rót trà mời ông uống. Ngài rót đến nỗi nước tràn ra ngoài. Ông bác học thốt lên: “Thôi đầy rồi, ngài đừng rót nữa”. Vị Thiền sư nói: “Ông phải sạch lòng, vì đầu ông đã đầy tràn rồi, làm gì có chỗ cho Phật pháp nữa. Cho nên đổ bao nhiêu nó chảy ra ngoài hết”.