Vô Lượng Thọ Kinh Ưu Bà Đề Xá Chú Giải Giảng Nghĩa

Phần 10

2.2.2.2.2.2. Nêu ra ngũ niệm môn

2.2.2.2.2.2.1. Nêu chung ngũ niệm môn

(Luận) Hà đẳng ngũ niệm môn? Nhất giả, Lễ Bái Môn. Nhị giả, Tán Thán Môn. Tam giả, Tác Quán Môn. Tứ giả, Quán Sát Môn. Ngũ giả, Hồi Hướng Môn.

(Chú) Môn giả, nhập xuất nghĩa giả, như nhân đắc môn, tắc nhập xuất vô ngại. Tiền tứ niệm, thị nhập An Lạc Tịnh Độ môn, hậu nhất niệm, thị xuất từ bi giáo hóa môn.

(論)何等五念門？一者，禮拜門。二者，讚歎門。三者，作願門。四者，觀察門。五者，迴向門。　(註)門者，入出義也，如人得門，則入出無礙。前四念，是入安樂淨土門，後一念，是出慈悲教化門。

(Luận: Ngũ niệm môn là những gì? Một là Lễ Bái Môn, hai là Tán Thán Môn, ba là Tác Quán Môn, bốn là Quán Sát Môn, năm là Hồi Hướng Môn.

Chú: “Môn” có nghĩa là ra vào, như người có được cửa, sẽ ra vào vô ngại. Bốn môn niệm đầu là môn để nhập An Lạc Tịnh Độ, môn sau cùng là môn phát khởi từ bi, giáo hóa).

Trước hết, Luận Chủ nêu chung năm niệm môn, tức là năm loại hạnh môn để vãng sanh An Lạc Tịnh Độ, bao hàm “tín, nguyện, niệm, hạnh”. Môn thứ nhất và môn thứ hai thuộc về Hạnh, môn thứ ba thuộc về Nguyện, môn thứ tư là Niệm, môn thứ năm là Tín. Lễ Bái Môn thuộc về thân nghiệp, Tán Thán Môn thuộc về khẩu nghiệp. Ba môn sau đều thuộc về ý nghiệp, cũng là hành pháp để tu từ bi Định Huệ. Tác Nguyện có thể đắc Định, Quán Sát có thể đắc Huệ, Hồi Hướng có thể đạt được công đức đại từ đại bi. Năm thứ hành pháp như thế có thể khiến cho ba nghiệp của Tịnh nghiệp hành nhân thanh tịnh, Tam Học trọn đủ, Chỉ và Quán cùng vận dụng, phước và huệ cùng tu. Có thể nói là đã tổng trì cương yếu của Bồ Tát đạo và hành pháp Tịnh nghiệp chẳng sót. Vì thế, có thể nhanh chóng thành tựu tư lương vãng sanh, ngay trong đời này được thấy A Di Đà Phật, được sanh về An Lạc Tịnh Độ.

Luận Chủ vì thỏa nguyện “khiến cho chúng sanh cùng sanh về An Lạc quốc” mà đặc biệt dựa theo kinh để soạn luận, đề ra pháp tu ngũ niệm môn. Dựa theo năm môn ấy, soạn ra Nguyện Sanh Kệ gồm hai mươi bốn bài kệ để bao gồm chung các nghĩa lý trọng yếu trong ấy. Hai bài kệ đầu chính là Luận Chủ trần thuật ý nghĩa quy mạng, và soạn kệ tụng đại lược về ba môn Lễ Bái, Tán Thán, và Tác Nguyện. Hai mươi mốt bài kệ kế tiếp là kệ tụng chi tiết về Quán Sát Môn. Bài kệ cuối cùng là Hồi Hướng Môn. Lại dùng văn từ Trường Hàng để giải thích pháp môn Ngũ Niệm ấy. Có thể biết năm niệm môn ấy chính là tâm yếu từ đầu đến cuối của bộ luận này, mà cũng là pháp môn bất nhị để vãng sanh Tịnh Độ. Bỏ năm môn ấy, chắc chắn là trên chẳng thể vãng sanh An Lạc, viên thành Phật đạo; dưới là chẳng thể thâu gồm trọn vẹn lợi căn lẫn độn căn, phổ độ quần sanh. Vì thế, ngài Đàm Loan chú giải rằng: “Như nhân đắc môn, tắc xuất nhập vô ngại” (Như người có được cửa, ra vào vô ngại). Vào cửa An Lạc Tịnh Độ, thì trên là cầu Phật đạo, ra khỏi cửa bèn từ bi giáo hóa; tức là “dưới hóa độ chúng sanh”. Nương theo năm môn ấy, quyết định có thể thượng cầu hạ hóa,

đều được tự tại vô ngại, thành tựu viên mãn.

2.2.2.2.2.2.2. Giải thích từng môn trong năm môn

2.2.2.2.2.2.2.1. Lễ Bái Môn

(Luận) Vân hà lễ bái? Thân nghiệp lễ bái A Di Đà Như Lai Ứng Chánh Biến Tri, vị sanh bỉ quốc ý cố.

(Chú) Chư Phật Như Lai đức hữu vô lượng. Đức vô lượng cố, đức hiệu diệc vô lượng. Nhược dục cụ đàm, chỉ bút bất năng tải dã. Thị dĩ chư kinh, hoặc cử thập danh, hoặc đằng tam hiệu, cái tồn chí tông nhi dĩ, khởi thử tận da? Sở ngôn tam hiệu, tức thử Như Lai Ứng Chánh Biến Tri dã. Như Lai giả, như pháp tướng giải, như pháp tướng thuyết. Như chư Phật an ổn đạo lai, thử Phật diệc như thị lai, cánh bất khứ hậu hữu trung, cố danh Như Lai. Ứng giả, Ứng Cúng dã. Phật kết sử trừ tận, đắc nhất thiết trí huệ, ưng thọ nhất thiết thiên địa chúng sanh cúng dường, cố viết Ứng dã. Chánh Biến Tri giả, tri nhất thiết chư pháp thật bất hoại tướng, bất tăng, bất giảm. Vân hà bất hoại? Tâm hành xứ diệt, ngôn ngữ đạo đoạn. Chư pháp như Niết Bàn tướng bất động, cố danh Chánh Biến Tri. Vô Ngại Quang nghĩa, như tiền kệ trung giải. “Vị sanh bỉ quốc ý cố”, hà cố ngôn thử? Bồ Tát chi pháp, thường dĩ trú tam thời, dạ tam thời, lễ thập phương nhất thiết chư Phật, bất tất hữu nguyện sanh ý. Kim ưng thường tác nguyện sanh ý, cố lễ A Di Đà Như Lai dã.

(論)云何禮拜？身業禮拜阿彌陀如來應正遍知，為生彼國意故。

(註)諸佛如來德有無量。德無量故，德號亦無量。若欲具談，紙筆不能載也。是以諸經，或舉十名，或騰三 號，蓋存至宗而已，豈此盡耶？所言三號，即此如來應正遍知也。如來者，如法相解，如法相說。如諸佛安穩道 來，此佛亦如是來，更不去後有中，故名如來。應者，應供也。佛結使除盡，得一切智慧，應受一切天地眾生供 養，故曰應也。正遍知者，知一切諸法實不壞相，不增不減。云何不壞？心行處滅，言語道斷。諸法如涅槃相不 動，故名正遍知。無礙光義，如前偈中解。為生彼國意 故，何故言此？菩薩之法，常以晝三時，夜三時，禮十方一切諸佛，不必有願生意。今應常作願生意，故禮阿彌陀如來也。

(Luận: Lễ bái là như thế nào? Thân nghiệp lễ bái A Di Đà Như Lai Ứng Chánh Biến Tri, vì có ý muốn sanh về cõi nước ấy.

Chú: Chư Phật Như Lai có vô lượng đức. Do đức vô lượng, nên đức hiệu cũng vô lượng. Nếu muốn bàn luận trọn hết thì giấy bút chẳng thể ghi chép được. Do vậy, các kinh hoặc là nêu ra mười tên, hoặc chỉ nêu ba hiệu. Đấy là vì để nêu lên những nghĩa lý tột cùng [trong các đức hiệu] đó thôi, há có thể [nêu ra] trọn hết [các đức hiệu của Phật] ư? Nói đến ba hiệu thì chính là “Như Lai Ứng Chánh Biến Tri” như trong luận này. Như Lai là hiểu đúng pháp tướng, nói năng đúng như pháp tướng. Như chư Phật an ổn mà đến, vị Phật này cũng đến như thế, trọn chẳng đi nhận lấy thân đời sau. Vì thế gọi là Như Lai. Ứng là Ứng Cúng. Phật đã trừ hết kết sử, đạt được hết thảy trí huệ, đáng nhận sự cúng dường của hết thảy chúng sanh trong trời đất, nên nói là Ứng. Chánh Biến Tri là biết tướng thật sự chẳng hoại, chẳng tăng, chẳng giảm của hết thảy các pháp. Bất hoại là gì? Tâm hành xứ diệt, ngôn ngữ dứt bặt. Các pháp như tướng Niết Bàn bất động; vì thế gọi là Chánh Biến Tri. Ý nghĩa của Vô Ngại Quang thì như trong phần kệ trước đó đã giải thích. “Vì có ý muốn sanh về cõi ấy”, vì sao nói như vậy? Pháp của Bồ Tát thường là ngày ba thời, đêm ba thời, lễ mười phương hết thảy chư Phật, nhưng chưa chắc đã có ý nguyện sanh về. Nay thì ứng với chuyện thường phát nguyện, mong vãng sanh, cho nên lễ A Di Đà Như Lai).

Danh chiêu vời đức. Chư Phật đã có vô lượng công đức “tự hành, hóa độ người khác”, cho nên các Ngài cũng đáng nên có vô lượng danh hiệu. Nếu như muốn hoàn toàn nói trọn hết chẳng còn thừa sót các danh hiệu mà chư Phật vốn sẵn có, vậy thì dùng giấy, nghiên, bút, mực, chất đống như núi, vẫn chẳng viết xong! Do vậy, trong Tam Tạng giáo điển thường hoặc là có mười thứ danh hiệu làm thông hiệu của hết thảy chư Phật. Như kinh Pháp Hoa v.v… đã nói Như Lai, Ứng Cúng, Chánh Biến Tri, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật, Thế Tôn. Hàm ý của mười loại thông hiệu này trong bộ Pháp Hoa Kinh Giảng Nghĩa từ trang một trăm năm mươi sáu cho đến một trăm năm mươi tám, tôi đã giải thích đại lược, xin hãy tự tra duyệt. Hoặc là chỉ nêu ra ba thứ đức hiệu, như trong bộ luận này. Những danh hiệu ấy không gì chẳng ngoài việc nêu lên đại lược những điều tông yếu trong chí đức chí danh của Phật mà thôi! Há có nên tưởng là Phật chỉ có những danh hiệu ấy ư?

Luận này nói ra ba danh hiệu của Phật, tức là “Như Lai, Ứng Cúng, Chánh Biến Tri”. “Như Lai”: “Như pháp tướng giải, như pháp tướng thuyết, cố danh Như Lai” (Thông hiểu đúng như pháp tướng, nói năng đúng như pháp tướng, nên gọi là Như Lai). Đấy chính là cách giảng giải [danh hiệu Như Lai] trong bộ Đại Trí Độ Luận. Chư Phật Như Lai đích xác là liễu giải thông đạt đúng như tướng chân thật duyên khởi của các pháp; sau đấy, lập bày ngôn giáo, khai thị chúng sanh. “Như chư Phật an ổn đạo lai, cánh bất khứ hậu hữu trung, cố danh Như Lai” (Như chư Phật an ổn mà đến, trọn chẳng đến nhận lấy thân đời sau, nên gọi là Như Lai): Đấy chính là điều được nói trong Thành Thật Luận, [chư Phật] nương theo đạo như thật (lời chú giải dùng chữ “an ổn” để diễn tả điều này) để thành Chánh Giác giống như nhau. Đấy chính là như kinh Kim Cang đã nói: “Vô sở tùng lai, diệc vô sở khứ; cố danh Như Lai” (Không từ đâu đến, mà cũng không đi về đâu; nên gọi là Như Lai).

“Ứng Cúng”: Chư Phật đã hết Hoặc (phiền não), trí viên mãn, đáng nhận lãnh hết thảy chúng sanh cúng dường. Đấy chính là cách nói trong Du Già Sư Địa Luận, tức nghĩa lý “dĩ đắc ưng đắc” (đã đạt được điều đáng nên đạt được, tức “Hoặc tận, trí viên”), đáng làm phước điền vô thượng (A La Hán cũng gọi là Ứng Cúng, nhưng chẳng phải là vô thượng), đáng nên được hết thảy (chúng sanh trong chín pháp giới) cúng dường.

“Chánh Biến Tri” là biết tướng thật sự chẳng hoại của hết thảy các pháp (tánh Không). Đấy là Như Lý Trí của Phật, được gọi là Chánh Tri. Biết các pháp duyên khởi, chẳng tăng, chẳng giảm, đấy là Như Lượng Trí của chư Phật, nên gọi là Biến Tri. Chư Phật đều có Như Lý Trí và Như Lượng Trí, tức là Quyền Trí và Thật Trí. Cái được [chư Phật] chứng đắc chính là Chân Đế và Tục Đế, nhất tâm nhị môn, duyên khởi tánh Không, cho nên gọi là Chánh Biến Tri, còn gọi là Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác. [Nói là “Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác”] nhằm vạch rõ chẳng phải là sự giác ngộ của hàng Bồ Tát hãy còn có cái vượt hơn, chẳng phải là sự giác ngộ thiên lệch chẳng bình đẳng của hàng Nhị Thừa, chẳng phải là tà giác bất chánh của ngoại đạo, cũng như phàm phu mê muội chẳng giác.

Bốn câu từ “vân hà bất hoại?” (bất hoại là như thế nào?) trở đi tương đương với điều được nói trong phẩm Dược Thảo Dụ của kinh Pháp Hoa: “Như Lai tri thị nhất tướng, nhất vị chi pháp, sở vị giải thoát tướng, ly tướng, diệt tướng, cứu cánh Niết Bàn thường tịch diệt tướng, chung quy ư Không” (Như Lai biết là pháp một tướng, một vị, tức là tướng giải thoát, tướng lìa, tướng diệt, tướng rốt ráo Niết Bàn thường tịch diệt, rốt cuộc đều quy về Không). Trong Pháp Hoa Kinh Giảng Nghĩa từ trang năm trăm bảy mươi sáu cho đến trang năm trăm bảy mươi bảy, tôi đã thuyết minh tường tận, [độc giả] chẳng ngại tra duyệt, tham khảo.

“Vị sanh bỉ quốc ý cố” (Do ý muốn sanh về cõi ấy): Đây chính là ý thú chân thật của việc vì sao Luận Chủ lại gọi năm thứ hành môn là Ngũ Niệm Môn. Nói thông thường: Lễ Bái là năm vóc gieo xuống đất, cung kính hướng đến chân của đức Phật mà ta đang lạy, hoặc ở dưới tượng Phật, điều này chỉ thuộc về thân nghiệp. Pháp môn đáng phải nên hành trì của mỗi vị Bồ Tát chính là ban ngày lẫn ban đêm, trong mười hai thời, lễ bái mười phương chư Phật. Tuy lễ Phật, trọn chẳng có ý tưởng nguyện sanh về cõi nào. Thế nhưng, nay tu pháp môn Tịnh Độ bèn khác hẳn; ắt cần phải tập trung tinh thần, khiến cho hai nghiệp thân và ý thống nhất nơi việc “nguyện sanh về quốc độ An Lạc của A Di Đà Phật”, kiên cố chẳng dời! Đấy mới có thể gọi là Lễ Bái Môn trong ngũ niệm môn. Do vậy mới có thể thành tựu Tịnh nghiệp, được thấy Phật Di Đà, được sanh về Tịnh Độ. Từ Lễ Bái cho đến Hồi Hướng, không gì chẳng phải là như vậy. Do vậy, Tịnh nghiệp hành nhân phải thường xuyên lễ bái A Di Đà Phật, hoặc Tây Phương Tam Thánh, chẳng cần phải lễ bái mười phương chư Phật, hoặc những vị Phật, Bồ Tát khác. Tuy chỉ có lễ bái, cũng có thể sanh về Cực Lạc. Đấy chẳng phải là thiên chấp, chủ yếu là “chuyên nhất chẳng tạp”. Đã tu pháp môn Tịnh Độ, vậy thì cần phải lập chí, đời này ắt cần phải đạt thành mục đích “vãng sanh thế giới An Lạc”, chẳng thể nào không như vậy! Tôi có soạn một đôi câu đối như sau: “Nhất thiết hạnh môn quy Cực Lạc, kim sanh đại sự thác liên trì” (Hết thảy hạnh môn quy Cực Lạc, đại sự đời này phó ao sen). Nguyện các Tịnh Tông liên hữu hãy gắng lên!

2.2.2.2.2.2.2.2. Tán Thán Môn

(Luận) Vân hà tán thán? Khẩu nghiệp tán thán, xưng bỉ Như

Lai danh, như bỉ Như Lai quang minh trí tướng, như bỉ danh nghĩa, dục như thật tu hành tương ứng cố.

(Chú) “Tán” giả, tán dương dã. “Thán” giả, ca thán dã. Tán thán phi khẩu bất tuyên, cố viết khẩu nghiệp dã. “Xưng bỉ Như Lai danh” giả, vị xưng Vô Ngại Quang Như Lai danh dã. “Như bỉ Như Lai quang minh trí tướng” giả, Phật quang minh thị trí huệ tướng dã. Thử quang minh chiếu thập phương thế giới vô hữu chướng ngại, năng trừ thập phương chúng sanh vô minh hắc ám, phi như nhật, nguyệt, châu quang, đản phá không huyệt trung ám dã.

(論)云何讚歎？口業讚歎，稱彼如來名，如彼如來光明智相，如彼名義，欲如實修行相應故。

(註)讚者，讚揚也。歎者，歌歎也。讚歎非口不宣，故曰口業也。稱彼如來名者，謂稱無礙光如來名也。如彼如來光明智相者，佛光明是智慧相也。此光明照十方世界無有障礙，能除十方眾生無明黑闇，非如日月珠光，但破

空穴中闇也。

(Luận: Như thế nào là “tán thán”? Khẩu nghiệp tán thán, xưng danh đức Như Lai kia, đúng như quang minh trí tướng của đức Như Lai ấy, đúng như danh nghĩa của Ngài, do vì muốn tu hành như thật tương ứng.

Chú: “Tán” là tán dương. “Thán” là ca ngợi. Tán thán chẳng do miệng sẽ chẳng thể tuyên dương được, nên nói là “khẩu nghiệp”. “Xưng danh hiệu của đức Như Lai ấy” tức là xưng danh hiệu của Vô Ngại Quang Như Lai. “Như quang minh trí tướng của đức Như Lai ấy”: Quang minh của Phật chính là tướng trí huệ. Quang minh ấy chiếu mười phương thế giới, chẳng có chướng ngại, có thể trừ sự hắc ám vô minh cho chúng sanh trong mười phương, chẳng phải như ánh sáng của mặt trời, mặt trăng, hoặc bảo châu, chỉ trừ được sự tối tăm trong huyệt rỗng).

Tịnh Độ Tông dùng ngữ nghiệp phát ra tiếng xưng dương, tán thán danh hiệu A Di Đà Phật, tức là thuộc về Tán Thán Môn trong năm niệm môn. Thông thường thì tán thán có tán thán tướng hảo, công đức, thần thông, trí huệ v.v… của Phật, đủ mọi thứ khác nhau. Nhưng môn Tán Thán này chỉ hạn cuộc trong xưng thán danh hiệu của Vô Ngại Quang (A Di Đà) Như Lai, chẳng cần phải tán thán chi khác. Vì sao là như thế? Vì danh hiệu của A Di Đà Phật chính là vô lượng, còn gọi là “vạn đức hồng danh”. Cho nên xưng dương danh hiệu của A Di Đà Phật, sẽ giống như tán thán vô lượng công đức, tướng hảo, thần thông, trí huệ của A Di Đà Phật, hết thảy đều có. Nhất là danh hiệu của A Di Đà Phật trọn đủ mười hai thứ quang minh như là Vô Ngại Quang, Trí Huệ Quang v.v… Những quang minh ấy đều do trí vô lậu thanh tịnh phát ra, cho nên ngay trong khi quý vị xưng niệm danh hiệu của Phật, sẽ có thể khế hợp mười hai tướng quang minh trí huệ của Phật, có thể trừ khử hết thảy vô minh hắc ám của chúng sanh đang trì danh niệm Phật, có thể tiêu trừ tam chướng các phiền não, có thể đạt được trí huệ thật sự hiểu rõ. Bậc thượng căn thì trong đời hiện tại có thể phá vô minh, chứng Pháp Thân. Kẻ hạ căn cũng có thể chế phục Hoặc khiến nó chẳng dấy khởi, đới nghiệp vãng sanh. Đấy chính là trì danh niệm Phật có thể khiến cho [các chúng sanh thuộc] tam căn (thượng, trung, hạ) đều đạt được lợi ích chân thật, tức là liễu sanh thoát tử.

Như kinh A Di Đà đã nói: “Bỉ Phật hà cố hiệu vi A Di Đà? Xá Lợi Phất, bỉ Phật quang minh vô lượng, chiếu thập phương quốc, vô sở chướng ngại, thị cố hiệu vi A Di Đà” (Vì lẽ nào mà đức Phật ấy hiệu là A Di Đà? Này Xá Lợi Phất! Đức Phật ấy quang minh vô lượng, chiếu mười phương cõi chẳng bị chướng ngại. Vì thế, hiệu là A Di Đà). Như Quán Kinh nói: “Vô Lượng Thọ Phật hữu bát vạn tứ thiên tướng. Nhất nhất tướng trung, các hữu bát vạn tứ thiên tùy hình hảo. Nhất nhất hảo trung, phục hữu bát vạn tứ thiên quang minh. Nhất nhất quang minh, biến chiếu thập phương thế giới niệm Phật chúng sanh, nhiếp thủ bất xả” (Vô Lượng Thọ Phật có tám vạn bốn ngàn tướng. Trong mỗi tướng đều có tám vạn bốn ngàn tùy hình hảo. Trong mỗi hảo, lại có tám vạn bốn ngàn quang minh. Mỗi một quang minh chiếu các chúng sanh niệm Phật trong mười phương thế giới, nhiếp thủ chẳng bỏ).

Lại như quyển Thượng của kinh Vô Lượng Thọ có nói: “Kỳ hữu chúng sanh, ngộ tư quang giả, tam cấu tiêu diệt… Nhược tại tam đồ cực khổ chi xứ, kiến thử quang minh, giai đắc hưu tức, vô phục khổ não, thọ chung chi hậu, giai mông giải thoát… Nhược hữu chúng sanh, văn kỳ quang minh oai thần công đức, nhật dạ xưng thuyết (trì danh niệm Phật), chí tâm bất đoạn, tùy ý sở nguyện, đắc sanh kỳ quốc” (Nếu có chúng sanh gặp quang minh ấy, tam cấu tiêu diệt… Nếu ở trong chỗ khổ sở tột bậc nơi tam đồ, trông thấy quang minh này, thảy đều được ngưng nghỉ, chẳng còn khổ não. Sau khi hết tuổi thọ, đều được giải thoát… Nếu có chúng sanh nghe công đức oai thần của quang minh ấy, ngày đêm xưng nói (trì danh niệm Phật), chí tâm chẳng dứt, sẽ tùy theo ý nguyện mà được sanh trong cõi ấy). Trong ba kinh như đã dẫn trên đây, đều là xưng niệm (tán thán) danh hiệu A Di Đà Phật, có đủ ý nghĩa đặc thù. Phàm là liên hữu trì danh niệm Phật, ắt cần phải liễu tri danh nghĩa của đức Phật ấy, tác nguyện (phát nguyện) và ức niệm đích xác như thế đó! Như thế thì mới được coi là như thật tu hành Trì Danh Niệm Phật, mới là Tán Thán Môn như luận này đã nói.

(Chú) “Như bỉ danh nghĩa, dục như thật tu hành tương ứng” giả, bỉ Vô Ngại Quang Như Lai danh hiệu, năng phá chúng sanh nhất thiết vô minh, năng mãn chúng sanh nhất thiết chí nguyện, nhiên hữu xưng danh, ức niệm, nhi vô minh do tại, nhi bất mãn sở nguyện giả, hà giả? Do bất như thật tu hành, dữ danh nghĩa bất tương ứng cố dã.

(註)如彼名義，欲如實修行相應者，彼無礙光如來名號，能破眾生一切無明，能滿眾生一切志願，然有稱名憶念，而無明猶在，而不滿所願者，何者？由不如實修行，與名義不相應故也。

(Chú: “Đúng như danh nghĩa ấy, muốn như thật tu hành tương ứng” chính là danh hiệu Vô Ngại Quang Như Lai có thể phá hết thảy vô minh của chúng sanh, có thể thỏa mãn hết thảy chí nguyện của chúng sanh; nhưng có kẻ xưng danh, ức niệm, nhưng vô minh vẫn còn, điều mong nguyện chẳng được thỏa mãn là vì lẽ nào? Do chẳng như thật tu hành, chẳng tương ứng với danh nghĩa vậy).

Ngài Đàm Loan đã chỉ ra giản lược sự được mất do “như thật tu hành tương ứng” và “chẳng như thật, chẳng tương ứng” khiến cho Tịnh nghiệp hành nhân có cái để [chọn lựa] lấy hay bỏ. “Như thật tu hành và tương ứng với danh hiệu” thì sẽ có thể phá hết thảy vô minh, thỏa mãn hết thảy nguyện cầu. “Chẳng như thật, chẳng tương ứng” thì vô minh vẫn còn, chẳng thể thỏa nguyện được!

Như thế nào thì mới là đúng với danh nghĩa ấy? Nói giản lược thì

Phật là giác. Giác là nhất tâm nhị môn, chẳng một, chẳng khác. Phàm phu trái nghịch Chân Như Môn (Không), ứng hợp Sanh Diệt Môn (Hữu); đấy chính là trái nghịch giác, xuôi theo trần lao, gọi là “phàm phu”. Phật thì trái nghịch Sanh Diệt Môn, ứng hợp Chân Như Môn, thường biết rõ “hết thảy các pháp là Không”, chẳng phân biệt, chẳng chấp trước. Đấy chính là trái nghịch trần, xuôi theo giác, cũng chính là quang minh trí tướng, được gọi là Phật. Nay tôi đem phương pháp “đúng như danh nghĩa ấy, như thật tu hành tương ứng”, chiếu theo lời văn trong quyển Nhập Hương Quang Thất của pháp sư Liễu Nhiên, viết thành một bài Niệm Phật Nhiếp Yếu Tụng hòng ném hòn ngói để dẫn ra ngọc, kính thỉnh [độc giả] tham khảo. Bài tụng như sau:

Phật hiệu như nhật phóng quang minh,

Từ bi hàm dưỡng hảo an cư,

Viên quang chiếu diệu vô biên tế,

Lịch lịch minh minh độc tự tri,

Lục tự hồng danh tương tục niệm,

Thanh thanh giá trị thắng ma ni.

Tương lai lâm chung Phật tiếp dẫn,

Kính vãng Tây Phương thất bảo trì.

(Phật hiệu vầng dương tỏa sáng ngời,

Từ bi nuôi nấng trụ yên vui,

Viên quang chiếu rọi không ngằn mé,

Vằng vặc phân minh tự biết thôi,

Sáu chữ hồng danh liên tục niệm,

Mỗi câu giá trị vượt ma ni,

Mai sau xả báo Phật nghênh tiếp,

Ao báu Tây Phương đến khó gì).

Nếu có thể xưng tán vạn đức hồng danh của Phật Di Đà như thế thì mới là như thật tu hành tương ứng. Hãy nên biết: Danh hiệu A Di Đà Phật được thành tựu bởi nguyện thứ mười hai, tức nguyện “quang minh chiếu trọn khắp mười phương” trong bổn nguyện. Như quyển Thượng của kinh Vô Lượng Thọ đã chép: “Ngã kiến siêu thế nguyện, tất chí vô thượng đạo, tư nguyện bất mãn túc, thệ bất thành Đẳng Giác… Thần lực diễn đại quang, phổ chiếu vô tế độ, tiêu trừ tam cấu minh, minh tế chúng ách nạn… Bế tắc chư ác đạo, thông đạt thiện thú môn, công tộ thành mãn túc, oai diệu lãng thập phương, nhật nguyệt tập trùng huy, thiên quang ẩn bất hiện” (Tôi lập nguyện hơn đời, ắt đạt đạo vô thượng, nguyện này chẳng thỏa mãn, thề chẳng thành Đẳng Giác… Thần lực phóng đại quang, chiếu khắp khôn ngằn cõi, tiêu trừ tối tam cấu, cứu tế các ách nạn… Đóng lấp các đường ác, thông đạt cửa đường lành, công phước thành trọn vẹn, oai sáng ngời mười phương, nhật nguyệt mất ánh sáng, quang minh của cõi trời, thảy ẩn mất chẳng hiện).

Sự đặc thù của danh hiệu A Di Đà Phật chính là ở chỗ trọn đủ mười hai loại quang minh như vô lượng quang, vô ngại quang… Đấy là chỗ khác biệt đối với danh hiệu của chư Phật. Người niệm Phật thì nhiều, kẻ vãng sanh ít ỏi, nguyên nhân là do chẳng biết “danh hiệu của Phật chính là tướng trí huệ của Phật, giống như mặt trời tỏa ra quang minh, chẳng có tâm phân biệt, chiếu trọn khắp đại địa, từ bi nuôi dưỡng muôn vật, khiến cho chúng nó được sanh trưởng, an cư rất tốt đẹp”. Do vậy, tuy trì danh niệm Phật, nhưng chẳng như thật tương ứng với danh hiệu của A Di Đà Phật. Hạnh đã sai lệch, tín nguyện chẳng có sức, chẳng đạt được lợi ích vãng sanh! Ví như muôn vật không có ánh nắng, há được sanh trưởng ư? Nếu thế gian chẳng có quang minh, sẽ là một bầu đen kịt, há có thể an cư ư?

Cứ từ đó mà suy, A Di Đà Phật giống như ánh sáng mặt trời, từ bi nuôi nấng hết thảy chúng sanh, khiến cho họ lìa khổ được vui, chỉ hưởng các sự vui. Ngài tiếp dẫn chúng sanh an cư nơi cõi Cực Lạc, ban cho chúng sanh được thành tựu địa vị Bổ Xứ ngay trong một đời. Ân ấy, đức ấy, thiên địa, cha mẹ, há có thể sánh bằng ư? Do vậy, Tịnh nghiệp hành nhân hãy nên dùng cái tâm “biết ân, báo ân” để niệm Phật. Mỗi khi niệm một câu Phật hiệu, phải quán tưởng trí huệ của Phật giống như quang minh của mặt trời, mặt trăng, chiếu sáng ngời cảnh giới mười phương. Niệm nào cũng đều như vậy, tiếng nào cũng đều như vậy, liên tục chẳng dứt, trước mắt là một bầu quang minh chiếu sáng ngời vô biên. Không ta, không người, không kia, không đây, âm thanh và quang minh hòa thành một khối, tâm và Phật hòa thành một khối. Lâu ngày thuần thục, tự nhiên căn, thân, thế giới nhất thời nhanh chóng thoát lìa, chứng nhập Đại Quang Minh Tạng, Nhất Chân pháp giới lặng trong thường trụ, mới biết chính mình và A Di Đà Phật vốn chẳng hai, Sa Bà và Cực Lạc cũng chẳng khác! Muốn thấy A Di Đà Phật, liền có thể thấy, muốn sanh về Tịnh Độ liền được vãng sanh, vui sướng chi bằng? Tự tại chi bằng? Thẳng cho đến khi lâm chung, chỉ có quang minh của đức Di Đà và Tây Phương thánh cảnh hiện rành rành trước mắt, mặc sức tự nhiên, thượng phẩm thượng sanh, mau chóng đến liên trì, há có trở ngại gì?

Thiên Thai Tông có vị cư sĩ là Trần Quán đã viết bài Quán Tâm Dị Ký Ca như sau: “Tâm không tức thái không, hoát nhiên vô khả xúc. Nhất Chân pháp giới trung, linh chiếu thường an trụ” (Tâm không tức hư không, rỗng rang chẳng thể chạm. Trong Nhất Chân pháp giới, linh chiếu thường an trụ). Ý cảnh niệm Phật của chúng ta cũng phải nên như thế. Trong cái tâm thanh tịnh “buông xuống muôn duyên, chẳng vướng mắc mảy may”, dấy lên một câu danh hiệu A Di Đà Phật vô lượng quang minh rành rẽ phân minh, linh linh giác giác, chẳng tán loạn, mà cũng chẳng hôn trầm, ngay khi ấy, một bầu quang minh chiếu rạng ngời mười phương, chẳng có phân biệt. Đấy là Phật danh, hay là Phật quang? Đấy chính là quang minh của Phật, hay là quang minh của tự tâm? Chỉ cần biết tâm như hư không, Phật niệm liên tục, niệm nào cũng đều như thế, niệm nào cũng đều thành phiến, chẳng cầu nhất tâm mà tự đạt được nhất tâm. Nhị Tổ của Tịnh Độ Tông là Thiện Đạo đại sư, Ngũ Tổ là Thiếu Khang đại sư, đều là những tấm gương “đúng như quang minh trí tướng của đức Như Lai ấy, đúng như danh nghĩa ấy mà trì danh niệm Phật tương ứng”.

(Chú) Vân hà vi “bất như thật tu hành, dữ danh nghĩa bất tương ứng”? Vị bất tri Như Lai thị Thật Tướng thân, thị vị vật thân. Hựu hữu tam chủng bất tương ứng. Nhất giả, tín tâm bất thuần, nhược tồn, nhược vong cố. Nhị giả, tín tâm bất nhất, vô quyết định cố. Tam giả, tín tâm bất tương tục, dư niệm gián cố. Thử tam cú triển chuyển tương thành. Dĩ tín tâm bất thuần, cố vô quyết định. Vô quyết định cố, niệm bất tương tục. Diệc khả niệm bất tương tục, cố bất đắc quyết định tín. Bất đắc quyết định tín, cố tâm bất thuần. Dữ thử tương vi, danh “như thật tu hành tương ứng”. Thị cố, Luận Chủ kiến ngôn “ngã nhất tâm”.

(註)云何為不如實修行，與名義不相應？謂不知如來是實相身，是為物身。又有三種不相應。一者，信心不 淳，若存若亡故。二者，信心不一，無決定故。三者，信心不相續，餘念間故。此三句展轉相成。以信心不淳，故無決定。無決定故，念不相續。亦可念不相續，故不得決定信。不得決定信，故心不淳。與此相違，名如實修行相應。是故，論主建言我一心。

(Chú: Như thế nào là chẳng như thật tu hành, chẳng tương ứng với danh nghĩa? Chính là vì chẳng biết Như Lai là thân Thật Tướng, là thân vì chúng sanh. Lại có ba thứ chẳng tương ứng: Một là tín tâm chẳng thuần, vì lúc còn, lúc mất. Hai là tín tâm chẳng chuyên nhất, do chẳng quyết định. Ba là tín tâm chẳng liên tục, do các niệm khác xen vào. Ba câu ấy lần lượt thành tựu lẫn nhau. Do tín tâm chẳng thuần, cho nên chẳng quyết định. Do chẳng quyết định, niệm chẳng liên tục. Cũng có thể là do niệm chẳng liên tục, cho nên chẳng đạt được lòng tin quyết định. Do chẳng đạt được lòng tin quyết định, cho nên tâm chẳng thuần. Trái nghịch những điều ấy thì gọi là “như thật tu hành tương ứng”. Vì thế, Luận Chủ mới nói: “Con nhất tâm”).

Thế nào là “chẳng như thật tu hành, chẳng tương ứng với danh nghĩa của A Di Đà Phật”? Nói theo Lý, niệm Phật mà chẳng biết A Di Đà Phật từ vô lượng kiếp trước, vốn là Pháp Thân (Thật Tướng Thân) thành Phật. Vì thế, tên là Vô Lượng Quang, Vô Lượng Thọ, chỉ biết Hóa Thân Phật từ khi Ngài thành Phật đến nay đã trải qua mười kiếp; đức Phật được niệm chỉ là Hóa Thân Phật (Vị Vật Thân) do cha mẹ sanh ra, chẳng niệm Pháp Thân thanh tịnh chân thật của Phật và Báo Thân Phật trí huệ viên mãn. Đó gọi là “chẳng như thật, chẳng tương ứng”. Như trong phẩm Như Lai Thọ Lượng của kinh Pháp Hoa có nói: “Ngã thật thành Phật dĩ lai, vô lượng vô biên bách thiên vạn ức na do tha kiếp” (Ta thật sự thành Phật cho đến nay là vô lượng vô biên trăm ngàn vạn ức na do tha kiếp). Đấy là Pháp Thân (Thật Tướng Thân) Phật. “Ngã trí lực như thị, cửu tu nghiệp sở đắc, huệ quang chiếu vô lượng, thọ mạng vô số kiếp” (Trí lực của ta như thế đó là do nghiệp đã tu từ lâu mà đạt được, huệ quang chiếu vô lượng, thọ mạng vô số kiếp). Đấy chính là Báo Thân Phật. “Ngã thiểu xuất gia, đắc vô thượng Bồ Đề” (Ta xuất gia không lâu bèn đắc Vô Thượng Bồ Đề); đấy là Hóa Thân Phật. Như kinh A Di Đà có nói: “A Di Đà Phật thành Phật dĩ lai, ư kim thập kiếp” (A Di Đà Phật thành Phật cho đến nay đã là mười kiếp). Đấy là nói theo Hóa Thân Phật. Giả sử niệm Phật, chỉ biết Hóa Thân của A Di Đà Phật, vậy là chẳng niệm chân Phật; như thế thì chẳng phải là như thật tu hành, chẳng tương ứng với danh nghĩa của Phật Di Đà. Nói theo Sự, hàng Bồ Tát tu hành Tịnh Độ Tông, nếu chẳng thể thành tựu tín tâm đối với Đại Thừa và pháp môn Tịnh Độ, hạng người ấy gọi là “khinh mao Bồ Tát” (hàng Bồ Tát như chiếc lông nhẹ), theo gió cuốn, trôi nổi thoắt đằng Đông, thoạt đằng Tây. Vậy là sẽ có ba thứ chẳng như thật tương ứng:

1) Tu hành mà tín tâm chẳng thuần hậu, kiên cố, lúc có, lúc không, hoặc còn, hoặc mất.

2) Tín tâm chẳng chuyên nhất, hoặc tin Đại Thừa, hoặc tin Tiểu Thừa. Hoặc tin pháp môn Tịnh Độ, hoặc tin theo những pháp môn khác, do chẳng có sự quyết định.

3) Tín tâm chẳng liên tục, vì khi niệm Phật bèn có những vọng tưởng khác xen tạp.

Ba câu ấy lần lượt thành tựu lẫn nhau. Tín tâm chẳng thuần hậu, kiên cố, cho nên chẳng quyết định. Do chẳng quyết định, nên chẳng liên tục. Do vì chẳng liên tục, cho nên chẳng có quyết định. Do không quyết định, nên chẳng thuần hậu, kiên cố.

Nói đơn giản, trọng yếu thì: Nếu chẳng thể nhất tâm chánh niệm, tín tâm thanh tịnh, nương theo năm niệm môn này mà tu hành, sẽ có ba thứ chẳng như thật, chẳng tương ứng! Nói ngược lại, nếu có thể nhất tâm chánh niệm, tín tâm thanh tịnh, nương theo năm niệm môn này tu hành thì gọi là “như thật tu hành”, tương ứng với danh nghĩa của A Di Đà Phật, tương ứng với pháp môn Tịnh Độ, tương ứng với hết thảy Đại Thừa Phật pháp. Do vậy, vừa mở đầu, Luận Chủ bèn nói: “Thế Tôn ngã nhất tâm (nhất tâm chánh niệm, tín tâm thanh tịnh), quy mạng tận thập phương, Vô Ngại Quang Như Lai. Nguyện sanh An Lạc quốc, ngã y Tu Đa La, chân thật công đức tướng, thuyết nguyện kệ tổng trì, dữ Phật giáo tương ứng” (Thế Tôn, con một lòng (nhất tâm chánh niệm, lòng tin thanh tịnh), quy mạng trọn mười phương, Vô Ngại Quang Như Lai, nguyện sanh cõi An Lạc. Con nương theo Khế Kinh, tướng công đức chân thật, nói nguyện kệ tổng trì, tương ứng lời Phật dạy).

Nói quy nạp lại thì tiền đề để tu hành và thành tựu pháp môn Ngũ Niệm chính là “có tín tâm duy nhất chẳng hai hay không?” Ba kinh một luận của Tịnh Độ không gì đều chẳng nhằm làm cho chúng ta từ Văn Tư Huệ, phát khởi lòng tin sâu xa đối với pháp môn Tịnh Độ, tiến đến trì danh hay quán tưởng niệm Phật, phát nguyện cầu sanh Tịnh Độ. Đấy gọi là ba tư lương của Tịnh Độ. Do vậy, trong luận này, trong phần Trường Hàng nhằm giải thích ý nghĩa [của phần Kệ Tụng], vừa mở đầu, vị Luận Chủ bèn chỉ dạy chúng ta: Quán như thế nào? Sanh tín tâm như thế nào? Tín tâm trọn đủ, sẽ như thật tu hành, như thật tương ứng. Nếu chẳng có tín tâm, thì tu Ngũ Niệm Môn sẽ đều chẳng như thật, sẽ đều chẳng tương ứng.

Như Thập Trụ Tỳ Bà Sa Luận đã nói: “Nghi thì hoa chẳng nở. Người tín tâm thanh tịnh, hoa nở liền thấy Phật”. Như kinh Vô Lượng Thọ có nói: “Nhược hữu chúng sanh, dĩ nghi hoặc tâm, tu chư công đức, nguyện sanh bỉ quốc, bất liễu Phật trí, bất tư nghị trí, bất khả xưng trí, Đại Thừa quảng trí, vô đẳng vô luân tối thượng thắng trí. Ư thử chư trí, nghi hoặc bất tín, nhiên do tín tội phước, tu chư thiện bổn, nguyện sanh kỳ quốc. Thử chư chúng sanh, sanh bỉ cung điện, thọ ngũ bách tuế, thường bất kiến Phật, bất văn kinh pháp, bất kiến Bồ Tát, Thanh Văn thánh chúng. Thị cố ư bỉ quốc độ, vị chi thai sanh. Nhược hữu chúng sanh, minh tín Phật trí, nãi chí thắng trí, tác chư công đức, tín tâm hồi hướng, thử chư chúng sanh, ư thất bảo hoa trung, tự nhiên hóa sanh… Thân tướng quang minh, trí huệ, công đức như chư Bồ Tát cụ túc thành tựu… Kỳ hữu Bồ Tát, sanh nghi hoặc giả, vi thất đại lợi. Thị cố ưng đương minh tín chư Phật vô thượng trí huệ” (Nếu có chúng sanh do tâm nghi hoặc, tu các công đức, nguyện sanh về cõi kia, nhưng chẳng hiểu rõ Phật trí, trí chẳng thể nghĩ bàn, trí chẳng thể diễn tả, trí Đại Thừa rộng lớn, trí tối thượng thù thắng không gì sánh bằng được. Đối với các trí ấy, nghi hoặc chẳng tin, nhưng vẫn tin tội phước, tu các cội lành, nguyện sanh về cõi ấy. Các chúng sanh đó sanh trong cung điện của cõi ấy, thọ năm trăm năm, thường chẳng thấy Phật, chẳng nghe kinh pháp, chẳng thấy các vị Bồ Tát, Thanh Văn. Vì thế đối với quốc độ ấy, họ được gọi là “thai sanh”. Nếu có chúng sanh, tin hiểu rõ ràng Phật trí cho đến thắng trí, làm các công đức, tín tâm hồi hướng, những chúng sanh ấy sẽ tự nhiên hóa sanh trong hoa bảy báu… Thân tướng, quang minh, trí huệ, công đức thành tựu trọn đủ như các vị Bồ Tát... Có những Bồ Tát sanh lòng nghi hoặc thì đánh mất lợi ích to lớn. Vì thế, hãy nên tin rõ trí huệ vô thượng của chư Phật).

Như kinh Đại Bảo Tích nói: “Nhược tha phương chúng sanh, văn Vô Lượng Thọ Như Lai danh hiệu, nãi chí năng phát nhất niệm tịnh tín, hoan hỷ ái nhạo. Sở hữu thiện căn, hồi hướng nguyện sanh kỳ quốc giả, tùy nguyện vãng sanh, đắc Bất Thoái Chuyển” (Nếu chúng sanh ở phương khác nghe danh hiệu Vô Lượng Thọ Như Lai, cho đến có thể phát ra một niệm tịnh tín, hoan hỷ, ưa thích, tất cả thiện căn đều hồi hướng nguyện sanh về cõi ấy, sẽ thuận theo ý nguyện mà vãng sanh, đắc Bất Thoái Chuyển). Lại như Thanh Lương quốc sư đời Đường, đã trả lời câu hỏi của Thuận Tông hoàng đế: “Luân Quán của các kinh liễu nghĩa từ đầu đến cuối là như thế nào?” Ngài đáp: “Thứ nhất, biết rõ cảnh chẳng thể nghĩ bàn (Thật Tướng Thân, tự tánh thanh tịnh tâm), khiến cho tin hiểu, nghĩ nhớ. Thứ hai, thật sự phát tâm Bồ Đề, ngõ hầu dốc chí nơi cao thượng. Thứ ba là khéo an trụ trong Chỉ Quán, tu muôn hạnh để bổ trợ. Thứ tư là hồi hướng Bồ Đề, nhân quả viên mãn. Do bốn mối như trên, từ phàm cho đến thánh, từ đầu đến cuối đều rành rành”.

Do vậy có thể biết, pháp môn Ngũ Niệm nói trong luận này, trước hết cũng là muốn cho [hành nhân] biết rõ cảnh chẳng nghĩ bàn, tức là A Di Đà Phật và quốc độ An Lạc đều là cảnh chân thật chẳng thể nghĩ bàn! Trì danh niệm Phật như thế, sẽ là tán thán Thật Tướng Thân của A Di Đà Phật. Do vậy, sẽ kiến lập tín tâm Đại Thừa và lòng tin thanh tịnh đối với pháp môn Tịnh Độ, phát Vô Thượng Bồ Đề tâm. Sau đấy, dùng Tác Nguyện Môn để tu Chỉ, dùng Quán Sát Môn để tu Quán, thì là “khéo an trụ nơi Chỉ Quán”. Cuối cùng, dùng Hồi Hướng Môn để hồi hướng chúng sanh cùng chứng Vô Thượng Bồ Đề, nhân quả viên mãn. Đấy chính là tâm yếu từ đầu đến cuối của bộ luận này và ba kinh Tịnh Độ, là tu hành pháp môn Bất Nhị.

Muốn thấy A Di Đà Phật, muốn sanh về Cực Lạc Tịnh Độ, muốn được thượng cầu hạ hóa, nhân quả viên mãn, thì đối với pháp môn Tịnh Độ, đối với tướng quang minh trí huệ của A Di Đà Phật, há còn nên nghi hoặc, chẳng sanh tín tâm ư? Vì thế, cần phải tin sâu chẳng nghi, lấy hết mạng làm hạn, cậy vào tín tâm chí thành chẳng ngưng dứt để làm định nghiệp cho pháp môn Ngũ Niệm. Dùng cái tâm hữu tướng, trọn đủ lòng yêu thích [Cực Lạc] và chán nhàm [Sa Bà], nương theo tâm vô tướng, lý quán tương ứng. Bậc thượng căn sẽ có thể thông đạt duyên khởi tánh Không, kẻ hạ căn cần phải học làm kẻ ngu si, thẳng thắn. Tín tự (nhớ Phật, niệm Phật, sẽ nhất định thấy Phật), tín tha (bổn nguyện của đức Di Đà), tín nhân (pháp môn Ngũ Niệm), tín quả (vãng sanh thành Phật), tín Sự (y báo và chánh báo của Cực Lạc), tín Lý (tâm làm Phật, tâm là Phật), nhất là phải tin: Có sanh ắt có tử, mạng người vô thường, đường luân hồi nguy hiểm, thời gian ở trong nẻo khổ lâu dài, lời Phật chẳng hư vọng, thật sự có Tịnh Độ, nguyện sanh liền sanh. Hễ sanh bèn Bất Thoái, thành Phật trong một đời, pháp vốn duy tâm. Hoặc là dựa theo những điều đã nói trong quyển thứ nhất của Long Thư Tịnh Độ Văn để dấy khởi lòng tin đối với Tịnh Độ. Sanh lòng tin như thế, tu năm môn này, ắt sẽ được “vạn người tu, vạn người đến”. Nay tôi trích lục bài thơ Khuyến Tu Tịnh Độ của Tỉnh Am đại sư, tức vị Tổ thứ mười một của Tịnh Tông như sau:

Hưu ngôn Cực Lạc khổ nan sanh,

Tài thuyết nan sanh thị chướng môn,

Phật lực tự năng trừ nghiệp lực,

Tín căn đoan khả bạt nghi căn,

Thâm đào tư trái tàng vương phủ,

Hiện thọ quan hình ngộ thánh ân.

Tảo vãn tương tùng khỏa lương khứ,

Thử sanh chung bất phụ Từ Tôn.

(Đừng kêu Cực Lạc khó sanh về,

“Khó sanh” vừa thốt, chướng môn khai,

(Chướng môn có ba thứ, một là ngờ nghiệp lực sâu nặng, hai là ngờ phước lực mỏng ít, ba là ngờ công tu hành cạn cợt. Có ba mối nghi ấy, sẽ chẳng thể vãng sanh) .

Phật lực đương nhiên trừ nghiệp lực,

Tín căn chắc chắn đoạn nghi căn,

Nợ riêng ôm trốn trong vương phủ,

(“Nợ riêng” chính là oán nghiệp, “vương phủ” chính là Cực Lạc. Sanh về Cực Lạc bèn thoát khỏi oán nghiệp).

Đặc xá trong khi sắp tử hình,

(Đích thân nhờ Phật lực, cõi âm chẳng thể bắt giữ).

Sáng tối lương khô luôn sắp sẵn,

Đời này trọn chẳng phụ Từ Tôn).

Các Tịnh Tông liên hữu, hãy nên suy đi nghĩ lại lời này! Lại hãy nên đọc quyển thứ hai của bộ Tây Quy Trực Chỉ trong An Sĩ Toàn Thư, đấy là kim chỉ nam về các mối nghi vấn. Quyển thứ ba [trong bộ sách ấy] khơi gợi lòng tin, [giải đáp các] vấn nạn, sẽ có thể khiến cho quý vị đoạn nghi sanh tín.

(Chú) Vấn viết: Danh vi pháp chỉ, như chỉ chỉ nguyệt. Nhược xưng Phật danh hiệu, tiện đắc mãn nguyện giả, chỉ nguyệt chi chỉ ưng năng phá ám. Nhược chỉ nguyệt chi chỉ bất năng phá ám, xưng Phật danh hiệu, diệc hà năng mãn nguyện da? Đáp viết: Chư pháp vạn sai bất khả nhất khái! Hữu danh tức pháp, hữu danh dị pháp. Danh tức pháp giả, chư Phật, Bồ Tát danh hiệu, Bát Nhã Ba La Mật, cập Đà La Ni chương cú, cấm chú âm từ đẳng thị dã. Như cấm thũng từ vân: “Nhật xuất Đông phương, sạ xích, sạ hoàng” đẳng cú. Giả sử Dậu Hợi hành cấm, bất quan nhật xuất, nhi thũng đắc sai. Diệc như hành sư đối trận, đản nhất thiết xỉ trung, tụng “lâm binh đấu giả, giai trần liệt tại tiền”. Hành tụng thử cửu tự, ngũ binh chi sở bất trúng, Bão Phác Tử vị chi yếu đạo giả dã. Hựu khổ chuyển cân giả, dĩ mộc qua đối hỏa, uất chi tắc dũ. Phục hữu nhân đản hô mộc qua danh diệc dũ, ngô thân đắc kỳ hiệu dã. Như tư cận sự, thế gian cộng tri, huống bất khả tư nghị cảnh giới giả hồ! Diệt Trừ dược đồ cổ chi dụ, phục thị nhất sự. Thử dụ dĩ chương ư tiền, cố bất trùng dẫn. Hữu danh dị pháp giả, như chỉ chỉ nguyệt đẳng danh dã.

(註)問曰：名為法指，如指指月。若稱佛名號，便得滿願者，指月之指應能破闇。若指月之指不能破闇，稱佛名號，亦何能滿願耶？答曰：諸法萬差不可一概，有名即法，有名異法。名即法者，諸佛菩薩名號，般若波羅蜜，及陀羅尼章句，禁呪音辭等是也。如禁腫辭云：日出東 方，乍赤乍黃等句。假使酉亥行禁，不關日出，而腫得 差。亦如行師對陣，但一切齒中，誦臨兵鬪者，皆陳列在前。行誦此九字，五兵之所不中，抱朴子謂之要道者也。又苦轉筋者，以木瓜對火，熨之則愈。復有人但呼木瓜名亦愈，吾身得其效也。如斯近事，世間共知，況不可思議境界者乎。滅除藥塗鼓之喻，復是一事。此喻已彰於前，故不重引。有名異法者，如指指月等名也。

(Chú: Hỏi: Danh là để chỉ pháp, như ngón tay chỉ mặt trăng. Nếu xưng danh hiệu Phật bèn được mãn nguyện thì lẽ ra ngón tay chỉ mặt trăng phải có thể trừ tối. Nếu ngón tay chỉ mặt trăng chẳng thể trừ tối tăm thì xưng danh hiệu Phật cũng làm sao có thể mãn nguyện cho được? Đáp: Các pháp sai khác muôn vàn, chẳng thể nói nhất loạt như nhau được! Có danh xưng chính là pháp, có danh xưng khác với pháp. “Danh chính là pháp” là như danh hiệu của chư Phật, Bồ Tát, Bát Nhã Ba La Mật, và các chương cú Đà La Ni, các âm thanh, từ ngữ thuộc về cấm chú v.v… Như lời chú để trị bệnh thũng là các câu như: “Mặt trời mọc từ phương Đông, chợt đỏ, chợt vàng…” Giả sử vào giờ Dậu hoặc giờ Hợi mà thực hành cấm chú ấy, chẳng liên quan gì đến mặt trời mọc, mà bệnh thũng vẫn khỏi.

Lại như xuất quân ra trận, chỉ dạy hết thảy [quan quân] tụng thầm qua kẽ răng: “Lâm binh đấu giả giai trần liệt tại tiền” (Những kẻ ra trận chiến đấu đều xếp hàng trước mặt) . Tụng chín chữ ấy, năm thứ binh khí chẳng đâm trúng được. Bão Phác Tử nói đó là “đạo trọng yếu” vậy. Lại nữa, khổ sở vì bị trặc gân, dùng đu đủ hơ lửa đem chườm thì sẽ hết. Lại có người chỉ gọi tên đu đủ thì cũng lành. Tôi đã đích thân cảm nhận sự công hiệu ấy. Những chuyện gần gũi trong thế gian như vậy, thế gian đều cùng biết, huống hồ cảnh giới chẳng thể nghĩ bàn ư? Thí dụ về chất thuốc Diệt Trừ đem bôi trống lại là một chuyện nữa. Thí dụ ấy đã được nói rõ trong phần trước, cho nên không trích dẫn lại nữa. Có danh khác với pháp thì là như danh xưng “ngón tay chỉ mặt trăng”).

Đoạn vấn đáp này nhằm giải trừ mối nghi “xưng danh hiệu Phật có thể thỏa mãn hết thảy sở nguyện”. Lời hỏi như thế này: Lấy ngón tay chỉ mặt trăng làm thí dụ, ngón tay đã chẳng phải là mặt trăng, danh hiệu Phật giống như ngón tay, làm sao có công dụng thỏa nguyện cho được? Lời đáp như sau: Đối với các pháp, có sự bất đồng, có những danh xưng chính là pháp, có những danh xưng khác với pháp. Xưng danh hiệu Phật thì danh chính là pháp, cho nên có công dụng về pháp, chớ nên sanh nghi!

Trước hết, Ngài lấy Phật pháp để thuyết minh. Chẳng hạn như A Di Đà Phật là tiếng Phạn, dịch thành Vô Lượng Giác Giả, bao hàm [các ý nghĩa] vô lượng quang minh, thọ mạng, trí huệ, thần thông, công đức v.v… Đã là hết thảy vô lượng, cho nên có thể thỏa mãn nguyện cầu của chúng sanh. “Quán Thế Âm Bồ Tát” là như kinh Pháp Hoa đã nói: “Quán Thế Âm Bồ Tát, dĩ hà nhân duyên danh Quán Thế Âm? Nhược hữu vô lượng chúng sanh, thọ chư khổ não, văn thị Quán Thế Âm Bồ Tát, nhất tâm xưng danh, Quán Thế Âm Bồ Tát tức thời quán kỳ âm thanh, giai đắc giải thoát” (Quán Thế Âm Bồ Tát do nhân duyên nào mà tên là Quán Thế Âm? Nếu có vô lượng chúng sanh chịu các nỗi khổ não, nghe nói đến vị Quán Thế Âm Bồ Tát này, bèn nhất tâm xưng danh, Quán Thế Âm Bồ Tát ngay lập tức quán âm thanh ấy [khiến cho] họ đều được giải thoát). Đấy là nguyên do danh hiệu Quán Thế Âm có thể dẹp trừ hết thảy khổ nạn cho chúng sanh. Như Bát Nhã Ba La Mật cũng là tiếng Phạn, dịch thành “trí huệ đáo bỉ ngạn” [trong tiếng Hán]. Thuở đức Phật tại thế, Đế Thích và chư thiên giao chiến với A Tu La, đức Phật dạy Đế Thích hãy sắc truyền chư thiên cùng tụng Ma Ha Bát Nhã Ba La Mật Đa, A Tu La ngay lập tức tan tác rút chạy. Phật giáo truyền nhập Trung Hoa chẳng lâu, Huyền Trang đại sư sang Ấn Độ thỉnh kinh, giữa đường bị thiếu nước, hoặc gặp ác thú, hoặc gặp giặc cướp, thường tụng Bát Nhã Ba La Mật Đa Tâm Kinh, thì ngay lập tức có nước, thoát nạn. Những điều ấy đều là sự thật đích xác [chứng tỏ kinh điển và danh hiệu Phật] có thể mãn nguyện. Lại như Quảng Đại Viên Mãn Vô Ngại Đại Bi Tâm Đà La Ni Chương Cú, gọi tắt là chú Đại Bi, kiền thành tụng chú ấy, đích xác là có các thứ lực dụng trị bệnh, trừ ma, tiêu tai v.v… chẳng thể nghĩ bàn. Những chuyện linh cảm xưa nay rất nhiều.

Lại nêu ra mấy trường hợp trong dân gian Trung Hoa: Một là Cấm Thũng Từ (chú trị bệnh thũng), bất luận sáng tối, chỉ cần đối trước người bệnh thũng, miệng tụng mấy câu “nhật xuất Đông phương, sạ xích, sạ hoàng” v.v… bệnh thũng bèn tiêu trừ. Hai là như xuất quân sắp giao chiến, lúc quân trận đối địch, mọi người trong miệng cùng tụng “lâm binh đấu giả, giai trần liệt tại tiền”. Tụng chín chữ ấy, năm loại binh khí chẳng thể đâm trúng. Theo Hán Thư ghi chép, “ngũ binh” là năm thứ binh khí tức mâu, kích, cung, kiếm, giáo. Trong sách Bão Phác Tử do Cát Hồng biên soạn vào đời Tấn, câu ấy được coi là đạo trọng yếu trong cách dụng binh. Ba là như người bị rút gân, đầu cổ chẳng thể chuyển động, cảm thấy đau khổ, hãy lấy trái đu đủ dùng lửa nướng cho nóng, áp vào chỗ bị rút gân, sẽ có thể trị lành. Hoặc có lúc chẳng tìm được đu đủ, chỉ gọi tên đu đủ, dùng khăn tay hơ nóng không ngừng xoa bóp chỗ bị rút gân thì cũng có thể trị lành.

Ngài Đàm Loan lấy chính mình làm chứng, nói chính Ngài đã đạt được hiệu quả như vậy. Những chuyện giống như vậy mọi người Hoa đều cùng hay biết, chẳng thể ngờ vực được! Huống chi xưng niệm danh hiệu A Di Đà Phật chính là cảnh giới chẳng thể nghĩ bàn, chỉ có Phật mới có thể biết công dụng vi diệu của Ngài. Như Dược Sư Như Lai Bổn Nguyện Công Đức Kinh có nói: “Xưng niệm nhất Phật danh hiệu, tiện năng đắc như thị công đức lợi ích. Thử thị Phật sở hành xứ (cảnh giới)” (Xưng niệm danh hiệu của một vị Phật bèn đạt được công đức lợi ích như thế đó. Đấy chính là hành xứ (tức cảnh giới) của Phật vậy). Há có nên sanh nghi chẳng tin? Lời hỏi của ông, dùng ngón tay chỉ mặt trăng làm thí dụ, đấy chính là danh khác với pháp! Ngón tay và mặt trăng căn bản là bất đồng, sẽ không có công dụng trừ tối hoặc mãn nguyện được, đó là lẽ đương nhiên!

2.2.2.2.2.2.2.3. Tác Nguyện Môn

(Luận) Vân hà tác nguyện? Tâm thường tác nguyện, nhất tâm chuyên niệm, tất cánh vãng sanh An Lạc quốc độ, dục như thật tu hành Xa Ma Tha cố.

(Chú) Dịch Xa Ma Tha viết Chỉ. Chỉ giả, chỉ tâm nhất xứ, bất tác ác dã. Thử dịch danh nãi bất quai đại ý, ư nghĩa vị mãn. Hà dĩ ngôn chi? Như chỉ tâm tỵ đoan, diệc danh vi Chỉ. Bất Tịnh Quán chỉ tham, Từ Bi Quán chỉ sân, Nhân Duyên Quán chỉ si. Như thị đẳng diệc danh vi Chỉ. Như nhân tương hành bất hành, diệc danh vi Chỉ. Thị tri Chỉ ngữ phù mạn, bất chánh đắc Xa Ma Tha danh dã. Như xuân, chá, du, liễu, tuy giai danh mộc, nhược đản vân mộc, an đắc du, liễu da? Xa Ma Tha vân Chỉ giả, kim hữu tam nghĩa: Nhất giả, nhất tâm chuyên niệm A Di Đà Như Lai, nguyện sanh bỉ độ. Thử Như Lai danh hiệu, cập bỉ quốc độ danh hiệu, năng chỉ nhất thiết ác. Nhị giả, bỉ An Lạc độ, quá tam giới đạo. Nhược nhân sanh bỉ quốc, tự nhiên chỉ thân khẩu ý ác. Tam giả, A Di Đà Như Lai Chánh Giác trụ trì lực, tự nhiên chỉ cầu Thanh Văn, Bích Chi Phật tâm. Thử tam chủng Chỉ, tùng Như Lai như thật công đức sanh. Thị cố ngôn: “Dục như thật tu hành Xa Ma Tha cố”.

(論)云何作願？心常作願，一心專念，畢竟往生安樂國土，欲如實修行奢摩他故。

(註)譯奢摩他曰止。止者，止心一處，不作惡也。此譯名乃不乖大意，於義未滿。何以言之？如止心鼻端，亦名為止。不淨觀止貪，慈悲觀止瞋，因緣觀止癡。如是等亦名為止。如人將行不行，亦名為止。是知止語浮漫，不正得奢摩他名也。如椿柘榆柳，雖皆名木，若但云木，安得榆柳耶？奢摩他云止者，今有三義：一者，一心專念阿彌陀如來，願生彼土。此如來名號，及彼國土名號，能止一切惡。二者，彼安樂土，過三界道。若人生彼國，自然止身口意惡。三者，阿彌陀如來正覺住持力，自然止求聲聞辟支佛心。此三種止，從如來如實功德生。是故言：欲如實修行奢摩他故。

(Luận: “Tác nguyện” là như thế nào? Tâm thường phát nguyện, nhất tâm chuyên niệm, rốt ráo được sanh về quốc độ An Lạc vì muốn như thật tu hành Xa Ma Tha vậy.

Chú: Xa Ma Tha được dịch là Chỉ. “Chỉ” là lắng lòng tại một chỗ, chẳng làm ác. Dịch [chữ Xa Ma Tha] bằng danh từ này (Chỉ) thì chẳng trái nghịch ý nghĩa đại cương, nhưng nghĩa lý chưa trọn. Vì sao nói vậy? Như lắng tâm nơi chót mũi, cũng gọi là Chỉ. Bất Tịnh Quán ngưng dứt tham, Từ Bi Quán ngưng dứt sân, Nhân Duyên Quán ngưng dứt si. Những thứ như thế cũng gọi là Chỉ. Như người sắp đi mà chẳng đi thì cũng gọi là Chỉ. Do vậy biết rằng: Nói [Xa Ma Tha] là Chỉ thì quá mơ hồ, chẳng đạt được ý nghĩa chân chánh của từ ngữ Xa Ma Tha. Như xuân, chá, du, liễu tuy đều là tên các loài cây, nhưng nếu chỉ nói là “cây”, làm sao biết được nó là du hay liễu? Nay nói Xa Ma Tha là Chỉ, có ba nghĩa: Một là nhất tâm chuyên niệm A Di Đà Như Lai, nguyện sanh về cõi ấy. Danh hiệu của đức Như Lai ấy và danh hiệu của quốc độ ấy có thể ngưng dứt hết thảy ác. Hai là cõi An Lạc ấy vượt xa tam giới đạo. Nếu ai sanh vào cõi ấy, tự nhiên sẽ ngưng dứt điều ác nơi thân, miệng, ý. Ba là do sức Chánh Giác trụ trì của A Di Đà Như Lai, tự nhiên ngưng dứt cái tâm cầu Thanh Văn và Bích Chi Phật. Ba loại Chỉ ấy sanh từ công đức chân thật của Như Lai; vì thế nói: “Vì muốn như thật tu hành Xa Ma Tha”).

“Tác nguyện” là phát nguyện. Phát nguyện gì vậy? Phát ra nguyện tâm quyết định (lời chú giải dùng chữ “tất cánh” (rốt ráo) để diễn tả ý này) mong vãng sanh quốc độ An Lạc. Như thế nào thì sẽ có thể thành tựu viên mãn tâm nguyện ấy? Ắt cần phải trong mười hai thời, đi, đứng, nằm, ngồi, thường xuyên phát nguyện, nhất tâm niệm Phật liên tục chẳng gián đoạn, chánh niệm phân minh, trước hết là thành tựu nhất tâm bất loạn nơi Sự, buộc cái tâm nơi danh hiệu Phật và nơi nguyện ước vãng sanh, chẳng để cho cái tâm tán loạn, vọng động. Đấy là Chỉ, còn gọi là “hệ tâm nhất xứ” (buộc tâm vào một chỗ), tâm được an trụ. Đấy gọi là “như thật tu hành Chỉ, có thể thành tựu viên mãn nguyện tâm”.

Ngài Đàm Loan lại còn phân biệt Chỉ theo cách nói thông thường và “như thật tu Chỉ” trong bộ luận này. Xa Ma Tha (Śamatha) là tiếng Phạn, dịch là Chỉ. Chữ này có nghĩa là “lắng lòng một chỗ, chẳng làm ác”. Tuy [dịch như vậy thì] chẳng trái nghịch ý nghĩa tổng quát Phật pháp, nhưng chẳng hoàn toàn khế hợp “tu Chỉ” được nói trong bộ luận này. Như Đạo gia lắng tâm nơi chót mũi, nhà Phật tu Ngũ Đình Tâm, đều có thể gọi là Chỉ, nhưng đều chẳng phải là Chỉ được nói trong bộ luận này. Có thể biết một chữ Chỉ rất thông thường, tản mạn, chẳng thật sự diễn tả được ý nghĩa gốc của chữ Xa Ma Tha. Ví như cây Xuân (椿, Toon), cao ba bốn trượng, có thể dùng để chế tạo đồ đạc. Cây Du (榆, Elm) cao tới mười trượng, có thể dùng làm vật liệu xây cất. Hai loại cây ấy đều sanh trưởng tại vùng đất lạnh ở phương Bắc Trung Hoa. Cây Liễu (柳, Willow) tức là cây Tiểu Dương, gọi chung là Dương Liễu, thuộc loại gỗ mềm, dễ gãy. Cây Chá (柘, Cudrang) chính là cây dâu, lá nó dùng để nuôi tằm, gỗ nó có thể chế thành đàn Cầm hoặc đàn Sắt. Hai loại cây này đều mọc ở phương Nam Trung Hoa. Xuân, Chá, Du, Liễu tuy đều có thể gọi là gỗ, nhưng nếu chỉ gọi chúng là gỗ, sẽ chẳng biết Du và Liễu là vật gì! Cứ như vậy mà suy, Xa Ma Tha dịch là Chỉ sẽ giống như gọi “Xuân, Liễu” là gỗ, chẳng thể đạt được bản thể của Xuân hay Liễu! Luận này nói “như thật tu hành Xa Ma Tha” có ba ý nghĩa căn bản, không giống với Chỉ như thường nói, chớ nên không biết! Những gì là ba?

1) Nhất tâm chuyên niệm A Di Đà Phật, nguyện sanh về cõi ấy. Niệm niệm liên tục như thế, chánh niệm phân minh, sẽ có thể đắc Chỉ, [tức là] có thể ngưng dứt cho đến đoạn trừ hết thảy ác.

2) Quốc độ An Lạc vượt xa tam giới trong thế gian này. Nếu sanh về cõi ấy, tự nhiên “nghiệp tận, tình không”, cùng nhập biển Đại Niết Bàn tịch diệt.

3) Do sức công đức bổn nguyện của A Di Đà Phật trụ trì, khiến cho những ai được vãng sanh sẽ đều thuộc vào Đại Thừa Chánh Định Tụ, rốt ráo là bậc Nhất Sanh Bổ Xứ Bồ Tát, tất nhiên sẽ ngưng dứt cái tâm cầu chứng Nhị Thừa.

Ba thứ hàm ý và lực dụng của Chỉ ấy hoàn toàn sanh khởi từ công đức như thật của A Di Đà Phật, mà cũng là được thành tựu bởi công đức như thật tu hành pháp môn Ngũ Niệm của người vãng sanh, trọn chẳng thể nói theo kiểu “cá mè một lứa” với các thứ Chỉ thông thường được! Vì thế nói: “Dục như thật tu hành Xa Ma Tha cố” (Vì muốn như thật tu hành Xa Ma Tha).

2.2.2.2.2.2.2.4. Quán Sát Môn

(Luận) Vân hà quán sát? Trí huệ quán sát, chánh niệm quán bỉ, dục như thật tu hành Tỳ Bà Xá Na cố. Bỉ quan sát hữu tam chủng. Hà đẳng tam chủng? Nhất giả, quán sát bỉ Phật quốc độ trang nghiêm công đức. Nhị giả, quán sát A Di Đà Phật trang nghiêm công đức. Tam giả, quán sát bỉ chư Bồ Tát trang nghiêm công đức.

(Chú) Dịch Tỳ Bà Xá Na viết Quán. Đản phiếm ngôn Quán, nghĩa diệc vị mãn. Hà dĩ ngôn chi? Như quán thân vô thường, khổ, không, vô ngã, cửu tưởng đẳng, giai danh vi Quán, diệc như thượng mộc danh, bất đắc xuân, chá dã. Tỳ Bà Xá Na vân Quán giả, diệc hữu nhị nghĩa: Nhất giả, tại thử tác tưởng, quán bỉ tam chủng trang nghiêm công đức. Thử công đức như thật cố, tu hành giả diệc đắc như thật công đức. Như thật công đức giả, quyết định đắc sanh bỉ độ. Nhị giả, nhất đắc sanh bỉ Tịnh Độ, tức kiến A Di Đà Phật, vị chứng tịnh tâm Bồ Tát, tất cánh đắc chứng bình đẳng Pháp Thân, dữ tịnh tâm Bồ Tát, dữ thượng địa Bồ Tát, tất cánh đồng đắc tịch diệt bình đẳng. Thị cố ngôn: “Dục như thật tu hành Tỳ Bà Xá Na cố”. Tâm duyên kỳ sự, viết Quán. Quán tâm phân minh, viết Sát.

(論)云何觀察？智慧觀察，正念觀彼 ，欲如實修行毘

婆舍那故。彼觀察有三種。何等三種？一者，觀察彼佛國土莊嚴功德。二者，觀察阿彌陀佛莊嚴功德。三者，觀察彼諸菩薩莊嚴功德。

(註)譯毘婆舍那曰觀。但汎言觀，義亦未滿。何以言之？如觀身無常苦空無我九相等，皆名為觀，亦如上木 名，不得椿柘也。毘婆舍那云觀者，亦有二義：一者，在此作想，觀彼三種莊嚴功德。此功德如實故，修行者亦得如實功德。如實功德者，決定得生彼土。二者，一得生彼淨土，即見阿彌陀佛，未證淨心菩薩，畢竟得證平等法 身，與淨心菩薩，與上地菩薩，畢竟同得寂滅平等。是故言：欲如實修行毘婆奢那故。心緣其事，曰觀。觀心分 明，曰察。

(Luận: Quán sát như thế nào? Trí huệ quán sát, chánh niệm quán cõi ấy, vì muốn như thật tu hành Tỳ Bà Xá Na. Sự quán sát ấy có ba thứ. Những gì là ba thứ? Một là quán sát công đức trang nghiêm của cõi Phật ấy. Hai là quán sát công đức trang nghiêm của A Di Đà Phật. Ba là quán sát công đức trang nghiêm của các vị Bồ Tát ấy.

Chú: Tỳ Bà Xá Na dịch là Quán. Chỉ nói Quán chung chung thì nghĩa cũng chưa viên mãn. Vì sao nói vậy? Như quán thân vô thường, khổ, không, vô ngã, chín phép quán tưởng v.v… đều gọi là Quán, thì cũng giống như các loài gỗ đã kể trên đây, [nếu chỉ gọi chung là gỗ], sẽ chẳng biết gỗ Xuân hay gỗ Chá là gì! Nói Tỳ Bà Xá Na là Quán, cũng có hai nghĩa: Một là quán tưởng ở nơi đây, quán ba thứ công đức trang nghiêm ấy. Do các công đức ấy như thật, người tu hành cũng sẽ đắc công đức như thật. “Công đức như thật” chính là quyết định được sanh về cõi ấy. Hai là hễ được sanh về cõi Tịnh Độ ấy, liền thấy A Di Đà Phật, hàng Bồ Tát chưa chứng tịnh tâm sẽ rốt ráo chứng Pháp Thân bình đẳng, cùng với tịnh tâm Bồ Tát và bậc Bồ Tát thượng địa rốt ráo cùng đạt được sự bình đẳng tịch diệt. Vì thế nói: “Do muốn như thật tu hành Tỳ Bà Xá Na”. Tâm duyên theo Sự là Quán, quán tâm phân minh là Sát).

Hai chữ Quán Sát hiểu theo cách dùng thông thường của mọi người chỉ là tán tâm phân biệt Sự Lý mà thôi. Tu Quán trong Phật pháp thì phải dùng trí huệ (Bát Nhã) để quán chiếu. Hơn nữa, trước khi tu Quán, trước hết cần phải đạt được chánh niệm (Chỉ), sau đấy khởi Quán. Nếu không, quán sát chẳng đạt hiệu quả; đâm ra đầu óc xây xẩm, hồi hộp, mất ngủ. Chuyện này có dụng ý tương đồng như sách Đại Học của Nho gia Trung Hoa đã nói: “Chỉ nhi hậu năng tĩnh, tĩnh nhi hậu năng lự” (Đã ngưng lặng rồi bèn có thể tĩnh, đã tĩnh rồi bèn có thể suy tưởng). Quán Huệ tuy sanh từ Chỉ, nhưng Thể và Dụng của nó không giống Chỉ. Thể và Dụng của Chỉ thì chỉ có thể ngưng lắng vọng niệm, còn Quán ắt phải dùng trí huệ làm Thể và Dụng, bao hàm các công năng “phân biệt, suy tìm, chọn lựa dứt khoát”. Do vậy, lời Luận viết là “trí huệ quán sát, chánh niệm quán bỉ” (trí huệ (chánh niệm) quán sát, chánh niệm quán những điều đó).

Chánh niệm là gì? Có thể buộc tâm vào một cảnh, chánh niệm, chánh tri, chẳng có vọng tưởng hay tạp niệm nào khác. Do vậy khiến cho nội tâm thanh tịnh, phiền não chẳng dấy lên, như nước bình lặng, tỏa ra ánh sáng (tướng trí huệ). Đấy gọi là “đắc chánh niệm”. Quán sát là gì? Ngài Đàm Loan nói: “Tâm duyên theo Sự là Quán, quán tâm phân minh là Sát”. Đấy là nói theo kiểu chung chung, thông tục, thuộc loại quán sát thông thường, như Tứ Niệm Xứ Quán, tức “quán thân bất tịnh, quán thọ là khổ, quán tâm vô thường, quán pháp vô ngã”. Hoặc như Cửu Tưởng Quán: Thũng Trướng Tưởng (tưởng xác chết trương phình), Thanh Ứ Tưởng (tưởng xác chết xanh bầm), Nùng Huyết Tưởng (tưởng xác chết ứa máu, chảy mủ), Giáng Trấp Tưởng (tưởng xác chết tuôn dịch màu đỏ), Trùng Đạm Tưởng (tưởng giòi bọ đục khoét xác chết), Cân Triền Tưởng (tưởng xác chết rã thịt, các khớp xương chỉ còn dính lỏng lẻo với nhau do dây gân chằng néo), Cốt Tán Tưởng (tưởng xương vung vãi), Bạch Cốt Tưởng (tưởng tướng xương trắng), và Thiêu Hôi Tưởng (tưởng đốt thành tro). Còn có Ngũ Đình Tâm Quán, Tứ Đế Quán, Thập Nhị Nhân Duyên Quán, Ngũ Trùng Duy Thức Quán, Nhất Chân Pháp Giới Quán, Nhất Tâm Tam Quán, Phế Nhị Bất Lập Nhất Trung Quán v.v… đều gọi chung là Quán, nhưng nội dung quán sai khác. Điều này cũng giống như thí dụ đã nêu trong đoạn trước, tức Xuân, Chá, Du, Liễu, nếu đều gọi chúng là “gỗ”, sẽ trọn chẳng biết được Thể và Dụng sai khác giữa Xuân và Chá! Do vậy, lời Luận nói: “Dục như thật tu hành Tỳ Bà Xá Na” (Muốn như thật tu hành Tỳ Bà Xá Na). Tỳ Bà Xá Na (Vipaśyanā) dịch là Quán, đó là gọi chung. Còn tu Quán nói trong Luận này thì có hai loại ý nghĩa đặc biệt như thật:

1) Một là người tu Quán quán tưởng trong thế giới Sa Bà này, cảnh để quán chính là ba thứ công đức trang nghiêm, tức A Di Đà Phật, quốc độ, và hàng Bồ Tát trong Tây Phương Cực Lạc thế giới v.v… Những công đức trang nghiêm ấy đều có Sự và Lý chân thật như thế. Người tu Quán cũng đạt được lợi ích công đức chân thật như thế, chính là quyết định được sanh vào thế giới Cực Lạc, diện kiến A Di Đà Phật, và sẽ cùng các vị đại Bồ Tát nhóm họp một chỗ, hưởng thụ hết thảy sự vui sướng vi diệu trang nghiêm.

2) Mục đích tu Quán là nguyện sanh về cõi ấy; hễ nguyện sanh, bèn có thể sanh về. Hễ được vãng sanh, sẽ liền có thể “hoa nở thấy Phật, ngộ Vô Sanh”. Chưa chứng tịnh tâm ([tịnh tâm] tức là tự tánh thanh tịnh tâm mà chúng sanh và Phật đều bình đẳng, còn gọi là Pháp Thân) thì sẽ rốt ráo chứng đắc (cổ đức nói: “Chỉ được thấy Di Đà, lo gì chẳng khai ngộ”) Pháp Thân mà chúng sanh và Phật bình đẳng, bằng với bậc Bồ Tát đăng địa tịnh tâm vừa phá vô minh, vừa chứng Pháp Thân, mà ắt cũng có thể bằng với hàng thượng địa Bồ Tát từ Nhị Địa cho đến Thập Địa, rốt ráo ắt đạt đến Nhất Sanh Bổ Xứ, cùng đắc Tịch Diệt Nhẫn nơi Phật quả, bình đẳng chẳng sai biệt với chư Phật.

Có hai thứ công dụng thù thắng chân thật như thế thì mới là như thật tu hành Tỳ bà xá na như luận này đã nói. Công đức là gì? “Công” là công dụng, hoặc lực dụng. “Đức” là thiện nhân, thiện quả. Dùng công sức hòng thành tựu thiện nhân, thiện quả, thì gọi là “công đức”. Quán sát ba thứ trang nghiêm của cõi Phật ấy do đâu mà có, [sẽ thấy] không gì chẳng thành tựu từ thiện nhân, thiện quả vi diệu trang nghiêm do A Di Đà Phật đã tu tập, đều là bổn nguyện của A Di Đà Phật. Do vậy, kinh A Di Đà đã nói: “Bỉ Phật quốc độ thành tựu như thị công đức trang nghiêm” (Cõi Phật ấy thành tựu công đức trang nghiêm như thế). Trong thế giới Cực Lạc, các thứ trang nghiêm vi diệu nơi chủ (Phật), bạn (Bồ Tát và đại chúng trời người), và cõi nước đều là tướng chân thật được thành tựu bởi bổn nguyện của A Di Đà Phật và do A Di Đà Phật đã tu tập vô lượng công đức. Phàm là Tịnh nghiệp hành nhân tu hành pháp môn ngũ niệm thì phải như thật quán sát. Đối với mười sáu phép Quán như Quán Kinh đã nói, cũng phải nên tu quán tưởng như thế. Đấy là chỗ hoàn toàn bất đồng so với các phép tu Quán thông thường.

2.2.2.2.2.2.2.5. Hồi Hướng Môn

(Luận) Vân hà hồi hướng? Bất xả nhất thiết khổ não chúng sanh, tâm thường tác nguyện, hồi hướng vi thủ, đắc thành tựu đại bi tâm cố.

(Chú) Hồi hướng hữu nhị chủng tướng: Nhất giả, vãng tướng. Nhị giả, hoàn tướng. Vãng tướng giả, dĩ kỷ công đức hồi thí nhất thiết chúng sanh, tác nguyện cộng vãng sanh bỉ A Di Đà Như Lai An Lạc Tịnh Độ. Hoàn tướng giả, sanh bỉ độ dĩ, đắc Xa ma tha, Tỳ bà xá na phương tiện lực thành tựu, hồi nhập sanh tử trù lâm, giáo hóa nhất thiết chúng sanh cộng hướng Phật đạo. Nhược vãng, nhược hoàn, giai vị bạt chúng sanh độ sanh tử hải. Thị cố ngôn: “Hồi hướng vi thủ, đắc thành tựu đại bi tâm cố”.

(論)云何迴向？不捨一切苦惱眾生，心常作願，迴向為首，得成就大悲心故。

(註)迴向有二種相：一者，往相。二者，還相。往相者，以己功德迴施一切眾生，作願共往生彼阿彌陀如來安樂淨土。還相者，生彼土已，得奢摩他，毘婆舍那方便力成就，迴入生死稠林，教化一切眾生共向佛道。若往，若還，皆為拔眾生渡生死海。是故言：迴向為首，得成就大悲心故。

(Luận: Hồi hướng là như thế nào? Chẳng bỏ hết thảy chúng sanh khổ não, tâm thường phát nguyện hồi hướng làm đầu, vì để được thành tựu tâm đại bi.

Chú: Hồi hướng có hai loại tướng, một là vãng tướng (tướng đi), hai là hoàn tướng (tướng trở lại). Vãng tướng là dùng công đức của chính mình thí cho hết thảy chúng sanh, phát nguyện cùng vãng sanh An Lạc Tịnh Độ của A Di Đà Như Lai. Hoàn tướng là đã sanh về cõi ấy rồi, đạt được sức phương tiện Xa ma tha và Tỳ bà xá na thành tựu, trở vào rừng rậm sanh tử, giáo hóa hết thảy chúng sanh cùng hướng đến Phật đạo. Dù vãng hay hoàn, đều nhằm cứu bạt chúng sanh vượt thoát biển sanh tử. Vì thế nói: “Hồi hướng làm đầu vì để thành tựu tâm đại bi”).

Hồi Hướng Môn được nói trong bộ luận này cũng khác với các loại hồi hướng thông thường. Nói thông thường, hồi tự hướng tha (đem công đức của chính mình hồi hướng cho người khác), hồi nhân hướng quả (đem công đức do tu nhân hướng đến quả), hồi Sự hướng Lý (từ Sự mà hồi hướng hòng đạt được Lý), đều thuộc loại hồi hướng đơn hướng (tức hồi hướng một chiều), cũng chính là vãng tướng hồi hướng. Còn hồi hướng được nói trong luận này bao gồm hai loại: Một là vãng tướng, hai là hoàn tướng, tức là loại hồi hướng song hướng (hồi hướng hai chiều). Tịnh nghiệp hành nhân trước hết đã hiểu rõ cảnh chẳng thể nghĩ bàn (tâm, Phật, chúng sanh, cả ba không sai biệt), phát Bồ Đề tâm, thành tựu Đại Thừa tín tâm. Vì thế, tu ngũ niệm môn đều có thể chẳng bỏ hết thảy chúng sanh đang ở trong khổ não. Đem công đức Tịnh nghiệp do chính mình đã tu, tâm tâm niệm niệm phát nguyện thí cho chúng sanh cùng sanh về Cực Lạc. Đồng thời lại phát nguyện: Đã sanh về Tịnh Độ, sẽ trở lại Sa Bà để phổ độ chúng sanh khổ não xuất ly biển khổ sanh tử. Hai thứ hồi hướng ấy đều là dùng cái tâm chẳng phân biệt để duyên theo hết thảy chúng sanh, bình đẳng, chẳng có cảnh để lấy hay bỏ. Do tâm và cảnh bình đẳng, chúng sanh và chư Phật bình đẳng, sanh tử và Niết Bàn bình đẳng, Sa Bà và Cực Lạc bình đẳng, tuy ưa thích [Cực Lạc] và chán nhàm [Sa Bà] trọn đủ, phát nguyện “nhanh chóng lìa Sa Bà, sớm sanh về Tịnh Độ”. Vãng sanh! Phải vãng sanh! Nhất định phải vãng sanh! Thế nhưng, đồng thời phát nguyện trở lại cứu độ chúng sanh. Phải trở lại! Đi rồi sẽ lập tức trở lại!

Bình đẳng hồi hướng đôi chiều như thế, sẽ thành tựu tâm đại bi. Như phẩm Phổ Hiền Hạnh Nguyện đã nói: “Chư Phật Như Lai dĩ đại bi tâm vi Thể cố, nhân ư chúng sanh nhi khởi đại bi, nhân ư đại bi, sanh Bồ Đề tâm. Nhân Bồ Đề tâm, thành Đẳng Chánh Giác… Dĩ ư chúng sanh tâm bình đẳng cố, tắc năng thành tựu viên mãn đại bi” (Chư Phật Như Lai do dùng tâm đại bi làm Thể nên có thể khởi lòng đại bi đối với chúng sanh. Do vì đại bi mà sanh Bồ Đề tâm. Do Bồ Đề tâm mà thành Đẳng Chánh Giác… Do tâm bình đẳng đối với chúng sanh nên có thể thành tựu viên mãn đại bi). Như trong bài Đại Hồi Hướng Văn có nói: “Tấn ly ngũ trược sanh Tịnh Độ, bất vi An Dưỡng nhập Sa Bà, thiện tri phương tiện độ chúng sanh, xảo bả trần lao vi Phật sự” (Chóng lìa ngũ trược, sanh Tịnh Độ. Chẳng rời An Dưỡng nhập Sa Bà. Khéo biết phương tiện độ chúng sanh, khéo lấy trần lao làm Phật sự). Đấy chính là dù vãng sanh hay trở lại, đều là chân thật hồi hướng, nhằm cứu chúng sanh vượt qua biển sanh tử, cũng chính là nguyên do của việc “hồi hướng làm đầu, vì được thành tựu tâm đại bi”. Do vậy có thể biết: Pháp môn Tịnh Độ đích xác là Đại Thừa Bồ Tát đạo, thấu trước, thông sau, xác thực là có thể đặt yên chúng sanh nơi vô thượng chánh chân Phật đạo.

Ngài Đàm Loan chú giải: Đã sanh về cõi ấy, do được thành tựu sức phương tiện của Chỉ Quán, bèn trở vào rừng rậm sanh tử, giáo hóa chúng sanh cùng hướng đến Phật đạo. Đấy là do dựa theo những điều đã nói trong quyển Hạ của kinh Vô Lượng Thọ, tức phần kinh văn nói về công đức của các vị Bồ Tát trong cõi ấy: “Cứu cánh Nhất Thừa, chí ư bỉ ngạn, quyết đoạn si võng, huệ do tâm xuất. Ư Phật giáo pháp, cai la vô ngoại. Trí huệ như đại hải, tam muội như sơn vương, huệ quang minh tịnh, siêu du nhật nguyệt, thanh bạch chi pháp, cụ túc viên mãn… Nhân lực, duyên lực, ý lực, huệ lực, nguyện lực, phương tiện chi lực, thường lực, thiện lực, định lực, huệ lực, đa văn chi lực, Thí, Giới, Nhẫn Nhục, Tinh Tấn, Thiền Định, Trí Huệ chi lực, chánh niệm Chỉ Quán, chư thông minh lực, như pháp điều phục chư chúng sanh lực, như thị đẳng lực, nhất thiết cụ túc… viễn ly Thanh Văn, Duyên Giác chi địa” (Rốt ráo Nhất Thừa, đạt tới bờ kia, quyết đoạn lưới si, huệ sanh từ tâm. Đối với giáo pháp của Phật, trọn khắp không thừa sót gì. Trí huệ như biển cả, tam muội như núi chúa, huệ quang sáng sạch, vượt xa mặt trời, mặt trăng. Pháp sáng sạch trọn đủ viên mãn… Nhân lực, duyên lực, ý lực, huệ lực, nguyện lực, phương tiện lực, thường lực, thiện lực, định lực, huệ lực, đa văn lực, Thí, Giới, Nhẫn Nhục, Tinh Tấn, Thiền Định, Trí Huệ lực, chánh niệm Chỉ Quán, các sức thần thông và tam minh, sức điều phục chúng sanh đúng pháp, các sức như thế, hết thảy đều trọn đủ… xa lìa địa vị Thanh Văn và Duyên Giác). Cũng như phẩm Hóa Thành Dụ của kinh Pháp Hoa có nói: “Nguyện dữ thử công đức, phổ cập ư nhất thiết, ngã đẳng dữ chúng sanh, giai cộng thành Phật đạo” (Nguyện đem công đức này, thí khắp cho hết thảy, chúng con và chúng sanh, đều cùng thành Phật đạo). Hỡi Tịnh Tông liên hữu! Ắt cần phải hồi hướng phát nguyện như thế, hãy ghi khắc đừng quên!

2.2.2.2.3. Quán Hạnh Thể Tướng

(Chú) Quán hạnh thể tướng giả, thử phần trung hữu nhị thể: Nhất giả, khí thể. Nhị giả, chúng sanh thể.

(註)觀察體相者，此分中有二體：一者，器體。二 者，眾生體。

(Chú: Quán hạnh thể tướng: Trong phần này có hai thể, một là khí thể, hai là chúng sanh thể).

Từ đây trở đi là phần giải thích của luận này về đối tượng để Quán Sát Môn duyên theo. Ngài Đàm Loan đã lập riêng thành một khoa gọi là Quán Hạnh Thể Tướng. Trong khoa này, có hai loại đối tượng: Một là khí thế gian (ngài Đàm Loan dùng chữ Thể để chỉ “thế gian”), hai là chúng sanh thế gian (tức Chánh Giác thế gian).

2.2.2.2.3.1. Khí Thể

(Chú) Khí phần trung, hựu hữu tam chủng: Nhất giả, quốc độ thể tướng. Nhị giả, thị hiện tự lợi, lợi tha. Tam giả, nhập Đệ Nhất Nghĩa Đế.

(註)器分中，又有三重：一者，國土體相。二者，示現自利利他。三者，入第一義諦。

(Chú: Trong phầnKhí Thể, lại có ba tầng: Một là thể tướng của quốc độ, hai là thị hiện tự lợi lạc và lợi ích người khác, ba là nhập Đệ Nhất Nghĩa Đế).

Trong khoa Quán Sát Khí Thế Gian, lại có ba tầng hàm nghĩa sai khác: Một là thể tướng của quốc độ (tức mười bảy thứ trang nghiêm), hai là nói rõ tất cả các món trang nghiêm nhằm thành tựu công đức tự lợi, lợi tha, ba là quy hết thảy các thứ công đức trang nghiêm vào Trung Đạo Đệ Nhất Nghĩa Đế.

2.2.2.2.3.1.1. Quán thể tướng của quốc độ ấy

(Chú) Quốc độ thể tướng giả.

(註)國土體相者。

(Chú: Thể tướng của quốc độ).

2.2.2.2.3.1.1.1. Nêu chung sự chẳng thể nghĩ bàn

(Luận) Vân hà quán sát bỉ Phật quốc độ trang nghiêm công đức? Bỉ Phật quốc độ trang nghiêm công đức giả, thành tựu bất khả tư nghị lực cố, như bỉ ma ni như ý bảo tánh, tương tự, tương đối pháp cố.

(Chú) Bất khả tư nghị lực giả, tổng chỉ bỉ Phật quốc độ thập thất chủng trang nghiêm công đức lực, bất khả đắc tư nghị dã.

(論)云何觀察彼佛國土莊嚴功德？彼佛國土莊嚴功德者，成就不可思議力故，如彼摩尼如意寶性，相似相對法故。

(註)不可思議力者，總指彼佛國土十七種莊嚴功德 力，不可得思議也。

(Luận: Quán sát sự công đức trang nghiêm của cõi nước Phật ấy như thế nào? Công đức trang nghiêm của cõi Phật ấy là do thành tựu sức chẳng thể nghĩ bàn, như tánh chất của báu ma ni như ý, vì là pháp tương tự, tương đối vậy.

Chú: “Sức chẳng thể nghĩ bàn” là chỉ chung sức công đức của mười bảy thứ trang nghiêm trong cõi Phật ấy đều chẳng thể nghĩ bàn).

Trong phần trước, Luận Chủ đã nêu chung lực dụng và đại ý của pháp môn ngũ niệm. Nay Ngài đặc biệt nêu ra tổng quát: Quốc độ An Lạc được thành tựu bởi sức bổn nguyện của A Di Đà Phật và danh hiệu A Di Đà Phật đều được trang nghiêm bởi sức công đức chẳng thể nghĩ bàn. Khi tu hành pháp môn ngũ niệm, phải như thật quán sát danh hiệu Di Đà chẳng thể nghĩ bàn, quốc độ chẳng thể nghĩ bàn, giống như tánh chất của báu ma ni như ý trong cõi này, như ý tự tại, có thể thỏa mãn nguyện cầu của hết thảy chúng sanh. Vì thế, chỉ cần một niệm hoặc mười niệm niệm Phật, nguyện vãng sanh bèn được vãng sanh. Đã vãng sanh, sẽ chẳng có các nỗi khổ, chỉ hưởng những sự vui, vĩnh viễn chẳng thoái chuyển, thẳng cho đến khi thành Phật. Hãy nên biết chỗ khác biệt giữa Cực Lạc và Sa Bà: Cõi này (Sa Bà) được thành tựu bởi các nghiệp tạp nhiễm do chúng sanh cùng nhau tạo tác, cõi kia được thành tựu bởi sức công đức chẳng thể nghĩ bàn của A Di Đà Phật. Do đó, hết thảy sự trang nghiêm trong cõi ấy đều chẳng thể nghĩ bàn, chẳng thể dùng những sự lý có thể nghĩ bàn thông thường để khảo sát, suy lường, quán sát được!

(Chú) Chư kinh thống ngôn hữu ngũ chủng bất khả tư nghị: Nhất giả, chúng sanh đa thiểu bất khả tư nghị. Nhị giả, nghiệp lực bất khả tư nghị. Tam giả, long lực bất khả tư nghị. Tứ giả, Thiền Định lực bất khả tư nghị. Ngũ giả, Phật pháp lực bất khả tư nghị.

(註)諸經統言有五種不可思議：一者，眾生多少不可思議。二者，業力不可思議。三者，龍力不可思議。四 者，禪定力不可思議。五者，佛法力不可思議。

(Chú: Các kinh đều nói có năm thứ chẳng thể nghĩ bàn: Một là chúng sanh nhiều hay ít chẳng thể nghĩ bàn, hai là nghiệp lực chẳng thể nghĩ bàn, ba là sức rồng chẳng thể nghĩ bàn, bốn là sức Thiền Định chẳng thể nghĩ bàn, năm là sức của Phật pháp chẳng thể nghĩ bàn).

Ngài Đàm Loan đã dựa theo điều được nói trong quyển thứ ba mươi của bộ Đại Trí Độ Luận: Có năm thứ chẳng thể nghĩ bàn như vừa dẫn trên đây. Trí Độ Luận lại nói: “Tiểu Thừa pháp trung vô bất khả tư nghị sự, duy Đại Thừa pháp trung hữu” (Trong pháp Tiểu Thừa chẳng có chuyện chẳng thể nghĩ bàn, chỉ trong pháp Đại Thừa mới có). Nói “chẳng thể nghĩ bàn” thì có hai loại: Một là lý Nhị Không, hai là chuyện thần kỳ. Phàm những gì có thể dùng ngôn ngữ hoặc tư tưởng để phân biệt phạm vi và giới hạn của nó thì đều gọi là “khả tư nghị” (có thể nghĩ bàn được). Chẳng thể dùng ngôn ngữ hoặc tư tưởng để hình dung hoặc biết rõ được thì gọi là “bất khả tư nghị”.

Có chuyện chẳng thể nghĩ bàn đối với phàm phu, nhưng là có thể nghĩ bàn đối với Nhị Thừa, như sức của loài rồng. Có chuyện là chẳng thể nghĩ bàn đối với Nhị Thừa, nhưng là có thể nghĩ bàn đối với Bồ Tát, như sức Thiền Định. Có chuyện là chẳng thể nghĩ bàn đối với Bồ Tát, nhưng là chuyện có thể nghĩ bàn đối với Phật, như nghiệp lực, Phật pháp lực, và cảnh giới trong cõi Phật. Như kinh Pháp Hoa đã nói: “Duy Phật dữ Phật nãi năng cứu tận chư pháp Thật Tướng, sở vị chư pháp như thị tướng, nãi chí như thị bổn mạt cứu cánh đẳng” (Chỉ có Phật và Phật mới có thể thấu hiểu tột cùng Thật Tướng của các pháp, tức là các pháp có tướng như thế cho đến gốc ngọn rốt ráo là như thế). Lại nói: “Bất như tam giới, kiến ư tam giới, phi thật, phi hư, phi như, phi dị” (Chẳng như tam giới mà thấy tam giới chẳng thật, chẳng hư, chẳng giống như, chẳng khác biệt). Tam giới đều thuộc về danh ngôn giả lập (tức là những danh tướng giả lập ra, không thật); vì thế, có thể nghĩ bàn. Cảnh giới sở hành nơi Phật trí thì chẳng thuộc vào danh ngôn (những sự tướng có thể diễn tả bằng tên gọi), thường nói là “dứt bặt ngôn ngữ, tâm hành xứ diệt”, cho đến Nhất Chân pháp giới hết thảy vô ngại. Vì thế, chẳng thể nghĩ bàn.

Xét theo sự giáo hóa suốt một đời của đức Phật Thích Ca để phân biệt thì:

1) Tạng Giáo là Sanh Diệt Tứ Đế có thể nghĩ bàn. Khổ là “sanh, trụ, dị, diệt”, bốn tướng đổi dời. Tập thì chia thành tham, sân, si v.v… bốn tâm lưu chuyển. “Diệt” là diệt cái nhân trong tam giới, nhập cái quả Thiên Chân. Đạo là đối trị phân minh.

2) Thông Giáo là Vô Sanh Tứ Đế có thể nghĩ bàn. Biết rõ Khổ như huyễn, biết Hoặc vô tánh. Do là Không nên chẳng sanh. Do chẳng sanh nên chẳng bị diệt. Năng lẫn Sở đều là Không, chẳng có Đạo để có thể tu.

3) Biệt Giáo là Vô Lượng Tứ Đế chẳng thể nghĩ bàn. Chúng sanh vô biên, mỗi người khổ sở khác biệt. Phiền não vô tận, khó thể nghĩ bàn. Pháp môn vô lượng, chỉ có Phật mới liễu đạt rốt ráo. Phật quả vô thượng, chín pháp giới chẳng thể chứng đắc.

4) Viên Giáo là Vô Tác Tứ Đế chẳng thể nghĩ bàn. Pháp nào cũng đều là Như, chúng sanh chính là Phật, phiền não chính là Bồ Đề, sanh tử chính là Niết Bàn. Vạn pháp duy tâm, tâm tánh vốn thanh tịnh, không tu, không đắc.

Hỡi các vị thượng thiện nhân! Quý vị phải biết đức Phật nói tám vạn bốn ngàn pháp môn và tứ giáo Tạng, Thông, Biệt, Viên, đều vẫn là có thể nghĩ bàn. Chỉ có pháp môn Tịnh Độ và danh hiệu A Di Đà Phật là thật sự chẳng thể nghĩ bàn! Do vậy, trong kinh Di Đà, đức Phật đã dạy: “Nhữ đẳng đương tín thị xưng tán bất khả tư nghị, nhất thiết chư Phật sở hộ niệm kinh” (Các ông hãy nên tin tưởng kinh ca ngợi chẳng thể nghĩ bàn được hết thảy chư Phật hộ niệm này). Nếu chẳng tin lời Phật, còn nói gì được nữa?

(Chú) Thử trung Phật độ bất khả tư nghị hữu nhị chủng lực: Nhất giả, nghiệp lực, vị Pháp Tạng Bồ Tát xuất thế thiện căn đại nguyện nghiệp lực sở thành. Nhị giả, Chánh Giác A Di Đà pháp vương, thiện trụ trì lực sở nhiếp. Thử bất khả tư nghị, như hạ thập thất chủng, nhất nhất tướng giai bất khả tư nghị, chí văn đương thích.

(註)此中佛土不可思議有二種力：一者，業力 ，謂法

藏菩薩出世善根大願業力所成。二者，正覺阿彌陀法王，善住持力所攝。此不可思議，如下十七種，一一相皆不可思議，至文當釋。

(Chú: Trong ấy, cõi Phật chẳng thể nghĩ bàn có hai loại lực:

Một là nghiệp lực, tức là [cõi Cực Lạc] được thành tựu bởi thiện căn đại nguyện nghiệp lực xuất thế của Pháp Tạng Bồ Tát. Hai là được nhiếp thọ bởi sức khéo trụ trì của đấng pháp vương Chánh Giác A Di Đà. Những sự chẳng thể nghĩ bàn ấy như mười bảy thứ [sẽ nói] dưới đây, mỗi tướng đều là chẳng thể nghĩ bàn. Đến phần luận văn nói về từng tướng ấy, tôi sẽ giải thích).

Sở dĩ quốc độ An Lạc chẳng thể nghĩ bàn là do A Di Đà Phật mà có:

1) Một là các chủng tử mới sanh do được trí huân tập, tức là những điều chẳng thể nghĩ bàn được thành tựu bởi nghiệp lực. Đấy là nói khi A Di Đà Phật tu nhân, đã dùng trí huệ Bát Nhã xuất thế phát ra bốn mươi tám đại nguyện, nương theo nguyện mà tu hành, huân tập hết thảy thiện căn công đức xuất thế, thành tựu cõi Phật trang nghiêm thanh tịnh.

2) Hai là chủng tử vốn sẵn vô lậu thanh tịnh được hiển lộ, phát khởi bởi Chánh Giác A Di Đà Phật, vốn sẵn có hết thảy các công năng chẳng thể nghĩ bàn, nhiếp thủ y báo và chánh báo trang nghiêm thanh tịnh, khéo trụ trì ba thứ thế gian (quốc độ, chánh giác, và hữu tình), mỗi thứ đều chẳng thể nghĩ bàn. Chủng tử được huân tập bởi trí là mới sanh ra. Chủng tử vốn sẵn thanh tịnh thì vốn sẵn có. Cái vốn sẵn có là nhân, cái mới sanh ra là duyên. Do nhân duyên hòa hợp, cho nên y báo và chánh báo trong cõi Cực Lạc có các thứ trang nghiêm thanh tịnh chẳng thể nghĩ bàn!

(Chú) Như bỉ ma ni như ý bảo tánh, tương tự, tương đối giả, tá bỉ ma ni như ý bảo tánh, thị An Lạc Phật độ bất khả tư nghị tánh dã. Chư Phật nhập Niết Bàn thời, dĩ phương tiện lực, lưu toái thân xá lợi, dĩ phước chúng sanh. Chúng sanh phước tận, thử xá lợi biến vi ma ni như ý bảo châu. Thử châu đa tại đại hải trung, đại long vương dĩ vi thủ sức. Nhược Chuyển Luân thánh vương xuất thế, dĩ từ bi phương tiện, năng đắc thử châu, ư Diêm Phù Đề tác đại nhiêu ích. Nhược tu y phục, ẩm thực, đăng minh, nhạc cụ, tùy ý sở dục chủng chủng vật thời, vương tiện khiết trai, trí châu ư trường can đầu, phát nguyện ngôn: “Nhược ngã thật thị Chuyển Luân vương giả, nguyện bảo châu vũ như thử chi vật. Nhược biến nhất lý, nhược thập lý, nhược bách lý, tùy ngã tâm nguyện”. Nhĩ thời, tức tiện ư hư không trung, vũ chủng chủng vật, giai xứng sở tu, mãn túc thiên hạ nhất thiết nhân nguyện. Dĩ thử bảo tánh lực cố, bỉ An Lạc Phật độ diệc như thị, dĩ an lạc tánh, chủng chủng thành tựu cố.

(註)如彼摩尼如意寶性，相似相對者，借彼摩尼如意寶性，示安樂佛土不可思議性也。諸佛入涅槃時，以方便力，留碎身舍利，以福眾生。眾生福盡，此舍利變為摩尼如意寶珠。此珠多在大海中，大龍王以為首飾。若轉輪聖王出世，以慈悲方便，能得此珠，於閻浮提作大饒益。若須衣服飲食燈明樂具，隨意所欲種種物時，王便潔齋，置珠於長竿頭，發願言：若我實是轉輪王者，願寶珠雨如此之物。若遍一里，若十里，若百里，隨我心願。爾時，即便於虛空中，雨種種物，皆稱所須滿足天下一切人願。以此寶性力故，彼安樂佛土亦如是，以安樂性種種成就故。

(Chú: “Như tánh chất của báu ma ni như ý, tương tự, tương đối”: Mượn tánh chất của báu ma ni như ý để chỉ bày tánh chất chẳng thể nghĩ bàn của cõi Phật An Lạc. Khi chư Phật nhập Niết Bàn, [các Ngài] dùng sức phương tiện, lưu lại thân đã nát thành các viên xá lợi để tạo phước cho chúng sanh. Khi chúng sanh đã hết phước, xá lợi ấy liền biến thành ma ni như ý bảo châu. Châu ấy phần lớn ở trong biển cả, đại long vương dùng làm vật trang sức trên đầu. Nếu Chuyển Luân thánh vương xuất thế, do phương tiện từ bi, sẽ có thể đạt được châu ấy, tạo lợi ích to lớn trong cõi Diêm Phù Đề. Nếu có lúc cần đến y phục, thức ăn, đèn sáng, nhạc cụ, các món vật tùy lòng mong muốn, nhà vua bèn thanh khiết, trì trai, đặt viên châu trên đầu sào dài, phát nguyện rằng: “Nếu tôi thật sự là Chuyển Luân vương, nguyện bảo châu hãy tuôn ra các vật như thế, hoặc là trọn khắp một dặm, hoặc mười dặm, hoặc trăm dặm, tùy theo tâm nguyện của tôi”. Lúc bấy giờ, bảo châu liền ở trong hư không tuôn các thứ vật, đều tương xứng với sự cần dùng, thỏa mãn ước nguyện của hết thảy mọi người trong thiên hạ. Do tánh lực của bảo châu ấy [mà được như vậy], cõi Phật An Lạc cũng giống như thế, nó được thành tựu đủ các thứ là do đặc tánh an lạc vậy).

Trong đoạn văn này, ngài Đàm Loan đã giải thích câu “như bỉ ma ni như ý bảo tánh, tương tự, tương đối pháp cố” trong lời Luận. Ngài nói: [Luận Chủ] đã mượn đặc tánh của ma ni như ý bảo để sánh ví tánh chất “hết thảy đều như ý chẳng thể nghĩ bàn” của cõi Phật An Lạc. Hết thảy sự trang nghiêm trong cõi ấy đều thuộc vào cảnh giới chẳng thể nghĩ bàn, chúng sanh như thật quán sát bằng cách nào? Luận Chủ từ bi, đặc biệt nêu ra sự chẳng thể nghĩ bàn trong đặc tánh của như ý bảo châu trong cõi này để sánh ví sự chẳng thể nghĩ bàn trong cõi kia, khiến cho chúng sanh có thể từ sự tương tự mà liễu giải. Vì thế nói là “tương tự tương đối pháp” (cách so sánh tương tự tương đối).

Ma ni (Maṇiratna) là tiếng Phạn, dịch nghĩa là Như Ý. Do cùng nêu danh xưng Hán và Phạn, nên nói là “ma ni như ý bảo tánh”. Có hai thuyết về nhân duyên sanh khởi của loại châu này:

1) Một là như ngài Đàm Loan đã nói trên đây.

2) Theo thuyết thứ hai thì viên châu ấy do trái tim của Đại Bằng Kim Xí Điểu (chim Garuḍa, tức Ca Lâu La) tạo thành, bị long vương lấy được, chuyển giao cho Chuyển Luân Thánh Vương đặt trong búi tóc trên đỉnh đầu. Như trong phẩm An Lạc Hạnh của kinh Pháp Hoa đã chép: “Tùy công thưởng tứ… duy kế trung minh châu bất dĩ dữ chi. Sở dĩ giả hà? Độc vương đảnh thượng hữu thử nhất châu, nhược dĩ dữ chi, vương chư quyến thuộc tất đại kinh quái” (Tùy theo công lao mà ban thưởng… chỉ riêng viên minh châu trong búi tóc là không ban cho. Vì sao vậy? Chỉ riêng trên đỉnh đầu nhà vua là có viên châu ấy. Nếu vua đem thưởng, các quyến thuộc của vua sẽ đều hết sức kinh hãi, lạ lùng). Các bảo vật khác chẳng thể sánh bằng như ý bảo châu. Những bảo vật khác đều có đặc tánh và phạm vi nhất định, còn đặc tánh của như ý bảo châu thì chẳng có phạm vi và hạn định. Thuận theo lòng mong mỏi của chúng sanh, nó có thể hiển hiện hết thảy các bảo vật. Vì thế, gọi là “chẳng thể nghĩ bàn”. Nhưng tánh chất của loại báu này là chỉ có chút phần tương tự đặc tánh thành tựu các thứ chẳng thể nghĩ bàn trong cõi Phật An Lạc, chẳng phải là hoàn toàn tương đồng tuyệt đối! Như cổ đức đã ngâm vịnh Tịnh Độ Thi có đoạn như sau:

Mạc bả danh ngôn hướng ngoại tầm,

Tây Phương cảnh giới tối cao thâm (bất khả tư nghị),

Chủng chủng bảo vật phi tha vật,

Nhất nhất ba thanh xuất tự tâm.

(Danh ngôn chớ kiếm ở bên ngoài,

Cảnh giới Tây Phương tột thẳm sâu (chẳng thể nghĩ bàn),

Các món bảo vật nào sai khác,

Tiếng sóng đều phát từ tự tâm).

Lại như kinh Hoa Nghiêm nói: “Tâm như công họa sư, năng họa chư thế gian, Ngũ Uẩn tất tùng sanh, vô pháp nhi bất tạo. Nhược nhân tri tâm hạnh, phổ tạo chư thế gian, thị nhân tắc kiến Phật, liễu Phật chân thật tánh” (Tâm như thợ vẽ khéo, hay vẽ các thế gian, năm uẩn sanh từ đó, không pháp nào chẳng tạo. Nếu ai biết tâm hạnh, tạo khắp các thế gian, người ấy sẽ thấy Phật, hiểu Phật chân thật tánh). Lại như Quán Kinh có nói: “Thị tâm tác Phật, thị tâm thị Phật, chư Phật Chánh Biến Tri hải tùng tâm tưởng sanh” (Tâm này làm Phật, tâm này là Phật, biển Chánh Biến Tri của chư Phật sanh từ tâm tưởng). Do vậy có thể biết: Hết thảy sự trang nghiêm trong quốc độ An Lạc sở dĩ chẳng thể nghĩ bàn, hoàn toàn là do tâm tánh thanh tịnh chẳng thể nghĩ bàn dấy khởi. Cho nên có thể như ý, tự tại, thanh tịnh, trang nghiêm, vui sướng. Đấy là chẳng thể nghĩ bàn “dứt bặt đối đãi, chẳng thể so sánh”. Đối với hết thảy sự vật và tất cả danh tướng trong quốc độ An Lạc, chúng ta đều chẳng thể coi chúng giống như sự vật và danh tướng trong cõi này được!

(Chú) Tương tự, tương đối giả, bỉ bảo châu lực, cầu y thực giả, năng vũ y thực đẳng vật, xứng cầu giả ý, phi thị bất cầu. Bỉ Phật độ tắc bất nhiên, tánh mãn túc thành tựu cố, vô sở phạp thiểu. Phiến thủ bỉ tánh vi dụ, cố ngôn “tương tự, tương đối”. Hựu bỉ bảo đản năng dữ chúng sanh y thực đẳng nguyện, bất năng dữ chúng sanh vô thượng đạo nguyện. Hựu bỉ bảo đản năng dữ chúng sanh nhất thân nguyện, bất năng dữ chúng sanh vô lượng thân nguyện. Hữu như thị đẳng vô lượng sai biệt, cố ngôn “tương tự”.

(註)相似相對者，彼寶珠力求衣食者，能雨衣食等 物，稱求者意，非是不求。彼佛土則不然，性滿足成就 故，無所乏少。片取彼性為喻，故言相似相對。又彼寶但能與眾生衣食等願，不能與眾生無上道願。又彼寶但能與眾生一身願，不能與眾生無量身願。有如是等無量差別，故言相似。

(Chú: “Tương tự, tương đối”: Sức của bảo châu ấy là đối với kẻ

cầu thức ăn, quần áo, bèn có thể tuôn ra các vật như quần áo, thức ăn v.v.. thỏa ý người cầu, chẳng phải là không cầu [mà tự nhiên tuôn ra]. Cõi Phật kia thì chẳng phải là như vậy, vì nó có tánh chất thành tựu trọn vẹn, [cho nên những vật cần dùng hoặc mong cầu đều] chẳng thiếu khuyết. Chỉ dùng phần nào đặc tánh [thỏa nguyện của bảo châu] để làm thí dụ [cho tánh thỏa nguyện viên mãn của cõi Cực Lạc], cho nên nói là “tương tự, tương đối”. Hơn nữa, chất báu ấy chỉ có thể cho chúng sanh được thỏa nguyện về quần áo, thức ăn v.v… Chẳng thể thỏa nguyện vô thượng đạo cho chúng sanh. Đã thế, vật báu (bảo châu) ấy chỉ có thể thỏa nguyện cho chúng sanh nơi một thân, chẳng thể thỏa nguyện của chúng sanh nơi vô lượng thân. Do có vô lượng sai biệt như vậy, nên nói là “tương tự”).

Ngài Đàm Loan ba lượt giải thích từ ngữ “tương tự, tương đối” trong lời luận.

1) Lần thứ nhất, nói theo phương diện không gian: Như ý bảo châu chỉ có thể mãn nguyện chúng sanh có nhu cầu mong muốn vật chất ngay trong lúc đó, còn cõi Phật kia do được thành tựu bởi bản tánh thỏa mãn như ý, cho nên chẳng cần phải nguyện cầu mà hết thảy đều hiển hiện, thành tựu. Nó chính là cái kho vô tận vậy. Giống như gió mát trên sông, trăng sáng nơi núi non, cũng như ánh sáng mặt trời, không khí, nước, không chỗ nào chẳng có, không thiếu khuyết, có thể lấy bất tận, sử dụng chẳng cạn kiệt. Sở dĩ lời Luận nói “như bỉ ma ni như ý bảo tánh” (như tánh chất của báu ma ni như ý kia) chính là từ trong sự vật khác mà “phiến thủ” (片取, lấy một phần) để sánh ví tánh như ý của quốc độ An Lạc. Vì thế nói là “tương tự tương đối” (so sánh tương tự).

2) Lần thứ hai là dựa theo pháp xuất thế để nói. Báu Như Ý chỉ có thể thỏa mãn các ước mong thế gian của chúng sanh như cơm, áo v.v… chẳng thể ban tặng cho chúng sanh thành tựu Phật quả vô thượng xuất thế được, còn cõi ấy (Cực Lạc) thì có thể thỏa mãn đại nguyện Bồ Đề cho chúng sanh rốt ráo thành Phật. Vì thế nói là “tương tự tương đối”.

3) Lần thứ ba, dựa theo phương diện thời gian để nói. Báu như ý chỉ có thể thỏa mãn nguyện cầu của chúng sanh trong một thân nơi hiện đời, chẳng thể thỏa mãn nguyện cầu cho vô lượng thân trong đời đời kiếp kiếp. Còn cõi kia thì có thể thỏa mãn nguyện cầu của chúng sanh trong vô lượng thọ đến tột cùng đời vị lai. Lại có thể thỏa mãn nguyện tùy loại ứng hóa, hiện ra vô lượng thân để thực hiện Phật sự, giáo hóa chúng sanh, lại còn có những ước nguyện tự lợi lợi tha vô lượng sai khác nữa, cõi ấy đều có thể thỏa mãn lòng mong cầu của quý vị. Như phần Kệ Tụng trong phần trước đã viết: “Chúng sanh sở nguyện nhạo, nhất thiết năng mãn túc” (Điều chúng sanh ưa thích, hết thảy đều thỏa mãn). Báu như ý chẳng thể có những chuyện này; vì thế, nói là pháp “tương tự tương đối” mà thôi!

2.2.2.2.3.1.1.2. Giải thích chi tiết mười bảy công đức

2.2.2.2.3.1.1.2.1. Nêu chung

(Luận) Quán sát bỉ Phật quốc độ trang nghiêm công đức thành tựu giả, hữu thập thất chủng ưng tri. Hà đẳng thập thất? Nhất giả, trang nghiêm thanh tịnh công đức thành tựu. Nhị giả, trang nghiêm lượng công đức thành tựu. Tam giả, trang nghiêm tánh công đức thành tựu. Tứ giả, trang nghiêm hình tướng công đức thành tựu. Ngũ giả, trang nghiêm chủng chủng sự công đức thành tựu. Lục giả, trang nghiêm diệu sắc công đức thành tựu. Thất giả, trang nghiêm xúc công đức thành tựu. Bát giả, trang nghiêm tam chủng công đức thành tựu. Cửu giả, trang nghiêm vũ công đức thành tựu. Thập giả, trang nghiêm quang minh công đức thành tựu. Thập nhất giả, trang nghiêm diệu thanh công đức thành tựu. Thập nhị giả, trang nghiêm chủ công đức thành tựu. Thập tam giả, trang nghiêm quyến thuộc công đức thành tựu. Thập tứ giả, trang nghiêm thọ dụng công đức thành tựu. Thập ngũ giả, trang nghiêm vô chư nạn công đức thành tựu. Thập lục giả, trang nghiêm đại nghĩa môn công đức thành tựu. Thập thất giả, trang nghiêm nhất thiết sở cầu mãn túc công đức thành tựu.

(論)觀察彼佛國土莊嚴功德成就者，有十七種應知。何等十七？一者，莊嚴清淨功德成就。二者，莊嚴量功德成就。三者，莊嚴性功德成就。四者，莊嚴形相功德成就。五者，莊嚴種種事功德成就。六者，莊嚴妙色功德成就。七者，莊嚴觸功德成就。八者，莊嚴三種功德成就。九者，莊嚴雨功德成就。十者，莊嚴光明功德成就。十一 者，莊嚴妙聲功德成就。十二者，莊嚴主功德成就。十三者，莊嚴眷屬功德成就。十四者，莊嚴受用功德成就。十五者，莊嚴無諸難功德成就。十六者，莊嚴大義門功德成就。十七者，莊嚴一切所求滿足功德成 就。

(Luận: Quán sát sự trang nghiêm trong cõi Phật ấy được thành tựu bởi công đức thì có mười bảy thứ, hãy nên biết. Những gì là mười bảy? Một là trang nghiêm thanh tịnh công đức thành tựu. Hai là trang nghiêm lượng công đức thành tựu. Ba là trang nghiêm tánh công đức thành tựu. Bốn là trang nghiêm hình tướng công đức thành tựu. Năm là trang nghiêm các thứ sự công đức thành tựu. Sáu là trang nghiêm diệu sắc công đức thành tựu. Bảy là trang nghiêm xúc công đức thành tựu. Tám là trang nghiêm ba thứ công đức thành tựu. Chín là trang nghiêm vũ công đức thành tựu. Mười là trang nghiêm quang minh công đức thành tựu. Mười một là trang nghiêm diệu thanh công đức thành tựu. Mười hai là trang nghiêm chủ công đức thành tựu. Mười ba là trang nghiêm quyến thuộc công đức thành tựu. Mười bốn là trang nghiêm thọ dụng công đức thành tựu. Mười lăm là trang nghiêm không có các nạn công đức thành tựu. Mười sáu là trang nghiêm đại nghĩa môn công đức thành tựu. Mười bảy là trang nghiêm hết thảy những điều mong cầu đều được thỏa mãn công đức thành tựu).

2.2.2.2.3.1.1.2.2. Nói rõ riêng biệt từng điều

(Chú) Tiên cử chương môn, thứ tục đề thích.

(註)先舉章門，次續提釋。

Chú: Trước hết nêu ra từng chương, từng môn, sau đó sẽ tiếp tục giải thích theo từng đề mục).

Dưới đây, vị Luận Chủ sẽ phân biệt, nói rõ mười bảy thứ trang nghiêm được thành tựu bởi công đức. Đối với mỗi thứ đều là trước hết nêu ra danh xưng của khoa mục (lời chú giải gọi “khoa mục” là “chương môn”); sau đấy, nêu rõ lời kệ để giải thích. Ngài Đàm Loan đã thuyết minh đơn giản, trọng yếu: Mười bảy thứ ấy đều được thành tựu bởi công đức chẳng thể nghĩ bàn, cho nên được mười phương chư Phật đồng thời hộ niệm, cùng khen ngợi là “chẳng thể nghĩ bàn”.

2.2.2.2.3.1.1.2.2.1. Công đức thanh tịnh

(Luận) Trang nghiêm thanh tịnh công đức thành tựu giả, kệ ngôn: “Quán bỉ thế giới tướng, thắng quá tam giới đạo” cố.

(Chú) Thử vân hà bất tư nghị? Hữu phàm phu nhân phiền não thành tựu, diệc đắc sanh bỉ Tịnh Độ, tam giới hệ nghiệp, tất cánh bất khiên, tắc thị bất đoạn phiền não, đắc Niết Bàn phần, yên khả tư nghị?

(論)莊嚴清淨功德成就者，偈言：觀彼世界相，勝過三界道故。

(註)此云何不思議？有凡夫人煩惱成就，亦得生彼淨土，三界繫業，畢竟不牽，則是不斷煩惱，得涅槃分，焉可思議？

(Luận: Sự trang nghiêm thanh tịnh được thành tựu bởi công đức là như kệ viết: “Quán tướng thế giới ấy, vượt xa đạo tam giới”.

Chú: Vì sao nói điều này là chẳng thể nghĩ bàn? Có kẻ phàm phu phiền não mà được thành tựu, cũng được sanh Tịnh Độ ấy, rốt ráo chẳng còn bị lôi kéo bởi nghiệp trói buộc trong tam giới, tức là chẳng đoạn phiền não mà có phần nơi Niết Bàn, há có thể nghĩ bàn ư?)

Đạo được chia thành hai loại là hữu lậu và vô lậu. Chúng sanh do phiền não mà tạo nghiệp, do nghiệp bèn cảm báo, thường nói là “Hoặc, nghiệp, khổ”, giống như vòng lửa xoay, quay tròn chẳng ngừng thì gọi là “hữu lậu đạo”. Tam thừa đệ tử của đức Phật tu tập thiện căn công đức xuất thế, [công đức ấy] thanh tịnh vô lậu, có thể liễu sanh tử, thoát luân hồi, nên gọi là “vô lậu đạo”. A Di Đà Phật đã nương theo đạo vô lậu này mà phát nguyện tu hành, thành tựu thế giới Cực Lạc được trang nghiêm bởi công đức vô lậu để làm diệu pháp độ chúng sanh, giống như chèo thuyền chở người, dùng thuyền làm diệu pháp để độ người khác. Đấy là đạo vô lậu chẳng thể nghĩ bàn; vì thế nói là “thắng quá tam giới đạo”.

Hơn nữa, cõi Phật ấy chính là báo độ tinh diệu (tinh túy, nhiệm mầu). Chúng sanh phàm phu có phiền não vốn chẳng thể sanh vào cõi ấy, nhưng do cậy vào sức nhiếp thọ từ bổn nguyện công đức của A Di Đà Phật mà cũng có thể vãng sanh. Phàm phu đã tạo nghiệp sanh tử, đáng bị trói buộc trong tam giới, nhưng rốt cuộc nghiệp ấy đã mất tác dụng lôi kéo phàm phu trụ trong tam giới. Từ ngay nơi nhiễm mà tịnh, chẳng đoạn phiền não mà đắc tam thừa Niết Bàn. Những điều này đều là lực dụng chẳng thể nghĩ bàn của Đại Thừa Viên Giáo, thường nói là “phiền não chính là Bồ Đề, sanh tử chính là Niết Bàn”, là cảnh chẳng thể nghĩ lường, chỉ có người chứng tịnh tâm mới biết, há có thể nghĩ bàn nổi ư?

2.2.2.2.3.1.1.2.2.2. Lượng công đức

(Luận) Trang nghiêm lượng công đức thành tựu giả, kệ ngôn: “Cứu cánh như hư không, quảng đại vô biên tế” cố.

(Chú) Thử vân hà bất tư nghị? Bỉ quốc nhân thiên, nhược ý dục cung điện, lâu, các, nhược quảng nhất do tuần, nhược bách do tuần, nhược thiên do tuần, thiên gian, vạn gian, tùy tâm sở thành, nhân các như thử. Hựu thập phương thế giới chúng sanh nguyện vãng sanh giả, nhược dĩ sanh, nhược kim sanh, nhược đương sanh. Nhất thời, nhất nhật chi khoảnh, toán số sở bất năng tri kỳ đa thiểu, nhi bỉ thế giới thường nhược hư không, vô bách trách tướng. Bỉ trung chúng sanh trụ như thử lượng trung, chí nguyện quảng đại, diệc như hư không vô hữu hạn lượng. Bỉ quốc độ lượng, năng thành chúng sanh tâm hạnh lượng, hà khả tư nghị?

(論)莊嚴量功德成就者，偈言：究竟如虛空 ，廣大無

邊際故。

(註)此云何不思議？彼國人天，若意欲宮殿樓閣，若廣一由旬，若百由旬，若千由旬，千間萬間，隨心所成，人各如此。又十方世界眾生願往生者，若已生，若今生，若當生。一時，一日之頃，算數所不能知其多少，而彼世界常若虛空，無迫迮相。彼中眾生住如此量中，志願廣 大，亦如虛空無有限量。彼國土量，能成眾生心行量，何可思議？

(Luận: Trang nghiêm lượng công đức thành tựu là như kệ nói: “Rốt ráo như hư không, rộng lớn không ngằn mé”.

Chú: Vì sao chuyện này là chẳng thể nghĩ bàn? Trời người trong cõi ấy nếu ý muốn cung, điện, lầu, gác, hoặc rộng một do tuần, hoặc trăm do tuần, hoặc ngàn do tuần, ngàn gian, vạn gian, đều thuận theo tâm nguyện mà thành tựu, ai nấy đều như vậy. Lại nữa, mười phương thế giới chúng sanh nguyện sanh về [Cực Lạc], hoặc là đã sanh, hoặc đang sanh, hoặc sẽ sanh, trong khoảng thời gian một thời, hoặc một ngày, dẫu tính toán vẫn chẳng thể biết số lượng là bao nhiêu, nhưng thế giới ấy thường giống như hư không, chẳng có tướng chật hẹp. Chúng sanh trong cõi ấy do sống trong “lượng” như thế ấy, chí nguyện rộng lớn, cũng như hư không chẳng có hạn lượng. Phân lượng của quốc độ ấy có thể thành tựu cái lượng [rộng lớn] nơi tâm hạnh của chúng sanh, làm sao có thể nghĩ bàn cho được?)

Trong đoạn này có ba lần giải thích “lượng bất khả tư nghị”. Trước hết là nói đại chúng trời người trong thế giới An Lạc do đã đắc bổn tâm thanh tịnh, đều là liên hoa hóa sanh, đều là tấm thân hư vô vi diệu, có bản thể thanh tịnh vô cực, cho nên đều có công dụng “lượng bất khả tư nghị”. Như tịnh tâm trọn khắp hết thảy mọi nơi, lìa hết thảy các tướng, vô lượng, vô ngại, thuận theo tâm của chúng sanh để ứng với khả năng tiếp nhận của họ, mà hiện to, hiện nhỏ, hoặc nhiều, hoặc ít, vừa nghĩ tới liền có. Cung, điện, lầu, gác không gì chẳng xứng hợp tịnh tâm, có thể lớn hoặc nhỏ, thuận theo cái tâm mà thành. Ai nấy đều như thế, chẳng trở ngại lẫn nhau.

Kế đến nói: Trong cõi Phật ấy, thường như hư không, trong thời gian và không gian vô tận, tuy thường có vô lượng chúng sanh từ vô lượng thế giới đã sanh, nay sanh, sẽ sanh, chẳng cần biết là bao nhiêu [người vãng sanh Cực Lạc], nhưng thế giới An Lạc đều chẳng tăng, chẳng giảm, như hư không rộng lớn không có ngằn mé, chẳng có tướng tăng giảm, chẳng có tướng chật hẹp, chen chúc. Chẳng như quốc độ [Sa Bà] của chúng ta, dân số tăng thêm đôi chút, bèn xuất hiện vấn đề: Không gian chật chội, kiếm sống gian nan, thậm chí là hạn chế sanh nở, cưỡng bức phá thai, dẫn đến hành vi chẳng nhân đạo!

Cuối cùng nói: Chúng sanh trong cõi ấy, sống trong cảnh giới quốc độ chẳng thể nghĩ bàn ấy, tâm cũng tự nhiên rộng mở bao la, thành tựu tâm hạnh Bồ Tát. Ai nấy đều phát Tứ Hoằng Thệ Nguyện, tu hạnh Phổ Hiền, thành Phổ Hiền đức. Như quyển Hạ của kinh Vô Lượng Thọ đã nói: “Thường năng tu hành, kỳ đại bi giả, thâm viễn vi diệu, mỵ bất phú tái… do như đại phong, hành chư thế gian, vô chướng ngại cố…. Khoáng nhược hư không, đại từ đẳng cố” (Thường có thể tu hành, lòng đại bi sâu xa vi diệu, không gì chẳng chở che… giống như gió lớn thổi qua các thế gian, chẳng bị chướng ngại… Rộng rãi dường hư không, do đại từ bình đẳng vậy).

Trong Pháp Hoa Kinh Giảng Nghĩa, nơi trang một ngàn một trăm sáu mươi tám, tôi có làm bài tụng như sau:

Lục căn thanh tịnh bất hy kỳ,

Hoàn hữu Cực Lạc cánh thù thắng,

Tâm tánh bổn lai vô cấu ngại,

Phàm tâm chuyển xử tức Phật tâm,

Ngũ chủng pháp sư trì kinh lực,

Tâm tịnh cố năng tịnh lục căn,

Nhược năng niệm Phật sanh Tịnh Độ,

Thỉ thức Di Đà nguyện cánh thâm.

(Sáu căn thanh tịnh lạ lùng chi,

Cực Lạc thù thắng mới hy kỳ,

Tâm tánh vô cấu, vốn vô ngại,

Phàm tâm chuyển ngay thành Phật tâm,

Năm loại pháp sư trì kinh lực,

Tâm tịnh thường hay tịnh sáu căn,

Nếu siêng niệm Phật sanh Tịnh Độ,

Mới biết Di Đà nguyện càng sâu).

Đấy chính là ý thú chân thật của việc cõi Phật ấy có thể thành tựu phân lượng [rộng lớn chẳng thể nghĩ bàn] nơi tâm hạnh của chúng sanh.