Vô Lượng Thọ Kinh Ưu Bà Đề Xá Chú Giải Giảng Nghĩa

Phần 15

2.2.2.2.6. Ly Bồ Đề chướng

(Chú) Ly Bồ Đề chướng giả.

(註)離菩提障者。

(Chú: Lìa các pháp chướng ngại Bồ Đề).

2.2.2.2.6.1. Nêu chung ba thứ chướng

(Luận) Bồ Tát như thị thiện tri hồi hướng thành tựu, tức năng viễn ly tam chủng Bồ Đề môn tương vi pháp.

(論)菩薩如是善知迴向成就，即能遠離三種菩提門相違法。

(Luận: Bồ Tát khéo biết hồi hướng thành tựu như thế, liền có thể xa lìa ba thứ pháp trái nghịch Bồ Đề môn).

Đến đây thì bộ luận này đã trần thuật viên mãn pháp môn Ngũ Niệm. Từ đây trở đi cho đến khi toàn thể bộ luận hoàn tất, Luận Chủ đã nêu ra cương yếu trong việc tu hành pháp môn Ngũ Niệm, chủ yếu là trí huệ, phương tiện, và từ bi; ba thứ ấy thiếu một thứ, sẽ chẳng thể được! Hễ thiếu, sẽ chẳng thể thành tựu Ngũ Niệm Môn, mà cũng chẳng thể đạt được đại lợi ích “vãng sanh Tịnh Độ, thành Phật”. Thật ra, trí huệ, phương tiện, và từ bi chính là cương yếu của Vô Thượng Bồ Đề tâm và hết thảy Bồ Tát hạnh mà hết thảy Bồ Tát đều phải có. Đó chính là nhân tố cơ bản và điều kiện tất yếu để thành Phật. Vì thế, kinh Đại Bát Nhã nói: “Bồ Tát hành Bồ Đề đạo, ưng tiên y chỉ tam chủng tâm: Nhất giả, Nhất Thiết Trí trí tương ứng tác ý. Nhị giả, vô sở đắc vi phương tiện. Tam giả, đại bi vi thượng thủ” (Bồ Tát hành Bồ Đề đạo, trước hết, hãy nên y chỉ ba thứ tâm: Một là khởi ý tương ứng với trí Nhất Thiết Trí, hai là dùng “chẳng có gì để đạt được” làm phương tiện, ba là đại bi làm thượng thủ). Kinh Quán Vô Lượng Thọ Phật nói: “Nhược hữu chúng sanh nguyện sanh bỉ quốc giả, phát tam chủng tâm, tức tiện vãng sanh. Hà đẳng vi tam? Nhất giả, chí thành tâm. Nhị giả, thâm tâm. Tam giả, hồi hướng phát nguyện tâm. Cụ tam tâm giả, tất sanh bỉ quốc” (Nếu có chúng sanh nguyện sanh về cõi ấy, phát ba loại tâm liền được vãng sanh. Những gì là ba? Một là chí thành tâm. Hai là thâm tâm. Ba là hồi hướng phát nguyện tâm. Đủ ba tâm, ắt sanh cõi ấy). Ba loại tâm như Quán Kinh và kinh Đại Bát Nhã đã nói đều là nguyện tâm, trí tâm, và bi tâm hợp nhất thành Bồ Đề tâm, mà cũng là ba môn trí huệ, phương tiện, và từ bi nói trong luận này, có thể nói là hàm nghĩa của chúng hoàn toàn tương đồng. Tịnh Tông Bồ Tát tu tập Ngũ Niệm Môn nếu có thể như đã nói trong phần trước: Tu Chỉ Quán lược hay rộng, thành tựu Đại Thừa nhu nhuyễn tâm, bất nhị tâm, sẽ có thể đúng như Thật Tướng của các pháp, biết các pháp thế gian và xuất thế gian rộng hay lược. Đã biết Thật Tướng, sẽ có thể Không và Hữu vô ngại, Bi và Trí trọn đủ, thành tựu xảo phương tiện hồi hướng. Đã có thể thiện xảo phương tiện hồi hướng, sẽ có thể xa lìa các pháp trái nghịch ba thứ “từ bi, trí, nguyện” thuộc đại Bồ Đề tâm và Bồ Đề đạo, đạt được ba thứ tùy thuận Bồ Đề môn. Do cái này có mà cái kia có; do cái này không, cho nên cái kia không. Đó là nhân quả tất nhiên theo định luật duyên khởi. Do vậy, cuối bộ luận này, Luận Chủ đã đặc biệt vì Tịnh nghiệp hành nhân mà thâu tóm những điều trọng yếu để chỉ bày. Phàm là Bồ Tát muốn thành tựu Ngũ Niệm Môn, nguyện cùng hết thảy chúng sanh vãng sanh An Lạc quốc, đồng thành Phật đạo, ắt cần phải biết để y giáo tu hành.

Bồ Đề (Bodhi) là tiếng Phạn, dịch [sang tiếng Hán] là Giác hoặc Đạo. Có ba thứ Bồ Đề, tức là Thanh Văn Bồ Đề, Duyên Giác Bồ Đề, và Phật Bồ Đề. Trong luận này, từ đây trở đi, hễ nói đến Bồ Đề thì đều là nói tới Phật Bồ Đề, tức A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề (Anuttarā Samyak saṃbodhi), dịch nghĩa là Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác, nhằm vạch rõ: Chẳng phải là phàm phu bất giác, ngoại đạo tà giác, Nhị Thừa thiên giác (偏覺, giác ngộ lệch lạc), Bồ Tát tuy là Chánh Giác, nhưng chẳng phải là Cứu Cánh Giác (究竟覺, giác ngộ rốt ráo), chỉ có Phật mới là bậc rốt ráo đạt Chánh Đẳng Chánh Giác không gì cao hơn được! Luận nói “xa lìa ba thứ pháp trái nghịch Bồ Đề môn” thì cũng là nói xa lìa ba pháp trái nghịch năm niệm môn, chúng có thể chướng ngại Bồ Tát thành Phật, hãy nên xa lìa!

2.2.2.2.6.2. Nêu riêng từng pháp trong ba loại chướng

2.2.2.2.6.2.1. Nương theo Trí Huệ Môn

(Luận) Hà đẳng tam chủng? Nhất giả, y trí huệ môn, bất cầu tự lạc, viễn ly ngã tâm tham trước tự thân cố.

(Chú) Tri tấn thủ thoái viết Trí, tri Không, Vô Ngã viết Huệ. Y trí cố, bất cầu tự lạc. Y huệ cố, viễn ly ngã tâm tham trước tự thân.

(論)何等三種？一者，依智慧門，不求自樂，遠離我心貪著自身故。

(註)知進守退曰智，知空無我曰慧。依智故，不求自樂。依慧故，遠離我心貪著自身。

(Luận: Những gì là ba thứ? Một là nương vào Trí Huệ Môn, chẳng cầu vui sướng cho riêng mình, vì xa lìa cái tâm chấp Ngã tham đắm tự thân.

Chú: Biết đường tiến lùi là Trí, biết Không, Vô Ngã là Huệ. Do nương vào trí, nên chẳng cầu vui sướng cho riêng mình. Do nương vào huệ nên xa lìa cái tâm chấp Ngã tham đắm tự thân).

“Tri tấn thủ thoái” (Biết đường tiến lùi) thì gọi là Trí, chính là trí huệ bình phàm trong thế tục, tức là như nói “cùng tắc độc thiện kỳ thân, đạt tắc kiêm lợi thiên hạ” (cùng quẫn thì giữ riêng cho thân mình tốt lành, thông đạt bèn kèm thêm làm lợi cho thiên hạ). Biết hai thứ Nhân và Pháp đều là Không, chẳng có Ngã và Ngã Sở (cái của ta); đấy là trí huệ Bát Nhã xuất thế gian, chính là như thường nói “Bát Nhã sanh tắc chư pháp bất sanh thị” (Bát Nhã sanh thì các pháp chẳng sanh). Luận này nói “y trí huệ môn” (nương theo môn trí huệ) tức là nói nương theo Bát Nhã. Có Bát Nhã Không trí thì mới có thể xa lìa Ngã Kiến và Ngã Chấp của chúng sanh. Đã có Ngã Kiến và Ngã Chấp, sẽ nẩy sanh chướng ngại đối với Đại Thừa Bồ Đề tâm và Bồ Tát đạo; do vậy, cần phải xa lìa. Ngã Kiến là gì? Chính là như trong luận này nói: “Ngã tâm tham trước tự thân” (Tâm ngã chấp tham đắm bản thân). Ngã Kiến còn gọi là Thân Kiến; đối với Thân Kiến bèn có Ngã Chấp, sanh khởi ngã tham (ái), ngã sân, ngã mạn! Duy Thức Luận nói Ngã Chấp có hai loại:

1) Do thức thứ bảy duyên theo Kiến Phần của thức thứ tám, chấp đó là Ngã. Đấy chính là Câu Sanh Ngã Chấp (俱生我執, Ngã Chấp bẩm sinh) từ vô thỉ đến nay, khá vi tế.

2) Do thức thứ sáu duyên theo Tứ Đại và Ngũ Uẩn, chấp đó là Ngã. Đấy chính là Ngã Chấp do phân biệt sanh ra, so ra thô hơn [Câu Sanh Ngã Chấp].

Muốn phá Ngã Chấp thì trí huệ thế tục chẳng thể làm được, chỉ cậy vào trí huệ Bát Nhã. Phá Nhân Ngã Chấp thì có thể đoạn Phiền Não Chướng, chứng lý Sanh Không. Phá Pháp Ngã Chấp, sẽ có thể đoạn Sở Tri Chướng, chứng lý Pháp Không. Sanh Không là liễu tri “chúng sanh chỉ là giả tướng do các duyên hòa hợp, chẳng có thật thể”. Như liễu giải một chiếc xe hơi chỉ là giả danh để gọi rất nhiều linh kiện (parts) xe hơi ghép thành, trọn chẳng có một vật gì là thật thể của xe hơi. Pháp Không là liễu tri pháp Tứ Đại và Ngũ Uẩn giả hợp thành chúng sanh, cũng là “duyên tụ hội bèn có”, vốn là Không. Đó gọi là Pháp Không Quán. Liễu tri Nhân lẫn Pháp đều là Không, Bát Nhã hiện tiền, sẽ thông đạt hết thảy các pháp chẳng có Ngã và Ngã Sở, tất nhiên là chẳng thể tham đắm, chẳng vì chính mình mà truy cầu bất cứ sự vui sướng nào cần thiết cho ta.

Nay tôi nêu ra một thí dụ: Tâm tánh của chúng ta giống như hư không, vốn thanh tịnh, chẳng có Ngã Kiến và Ngã Chấp, cũng chẳng có Phiền Não Chướng và Sở Tri Chướng, chẳng khác chư Phật, Bồ Tát. Nhưng chúng sanh từ vô thỉ đến nay, do có Câu Sanh Vô Minh, chẳng có trí huệ Bát Nhã, bèn có Ngã Kiến và Ngã Chấp. Như hư không chẳng có mặt trời chiếu soi, cho nên tối tăm dấy lên. Hư không chẳng thể tự mình trừ tối, phải nhờ vào ánh sáng mặt trời thì mới có thể trừ tối. Tâm tánh rỗng rang cũng giống như thế, chẳng thể tự mình trừ khử Ngã Kiến và Ngã Chấp, ắt phải cậy vào trí huệ Bát Nhã giác chiếu để đoạn chướng, hiển Không. Lại như mặt trời chiếu hư không, càn khôn rỗng rang hiển lộ; Bát Nhã (trí huệ) từ tâm sanh, tâm tánh hiển lộ rạng ngời. Trí huệ phá Ngã Chấp như mặt trời chiếu hư không, bèn chẳng có tối tăm, pháp vốn là như thế đó. Vì thế, cần phải nương theo Trí Huệ Môn để đoạn trừ Ngã Chấp và Pháp Chấp thì mới có thể xa lìa cái ngã tâm tham đắm tự thân (Thân Kiến). Do điều này có thể biết: Chúng ta niệm Phật, lạy Phật, cho đến phát nguyện, quan sát, hồi hướng, đều chẳng thể chỉ vì cầu an vui cho chính mình mà tu tập, phải vì hết thảy chúng sanh “cùng thấy Di Đà, cùng sanh về Cực Lạc, cùng thành Phật đạo, cùng giáo hóa chúng sanh” mà làm! Có những vị tu hành đã lâu, nhưng Ngã Kiến và Ngã Chấp đặc biệt nặng nề; đấy là trái nghịch đạo, chớ nên! Có những vị Bồ Tát ôm giữ chủ nghĩa cá nhân, chủ nghĩa “gió thổi chiều nào ngả theo chiều ấy” (chủ nghĩa thời cơ), chủ nghĩa cục bộ, thành kiến môn hộ đặc biệt mạnh mẽ. Đấy đều là giả danh Bồ Tát, cũng đều là chớ nên!

2.2.2.2.6.2.2. Nương theo Từ Bi Môn

(Luận) Nhị giả, y từ bi môn, bạt nhất thiết chúng sanh khổ, viễn ly vô an chúng sanh tâm cố.

(Chú) Bạt khổ viết Từ, dữ lạc viết Bi. Y Từ cố, bạt nhất thiết chúng sanh khổ. Y Bi cố, viễn ly vô an chúng sanh tâm.

(論)二者，依慈悲門，拔一切眾生苦。遠離無安眾生心故。

(註)拔苦曰慈，與樂曰悲。依慈故，拔一切眾生苦。依悲故，遠離無安眾生心。

(Luận: Hai là nương theo Từ Bi Môn, dẹp khổ cho hết thảy chúng sanh, xa lìa cái tâm chẳng làm cho chúng sanh an vui.

Chú: Dẹp khổ là Từ, ban vui là Bi. Do nương theo Từ, nên dẹp khổ cho hết thảy chúng sanh. Do nương theo Bi, nên xa lìa cái tâm chẳng làm cho chúng sanh an vui).

Nói thông thường thì “Bi là dẹp khổ, Từ là có thể ban vui”. Nương vào đồng thể đại bi, cho nên có thể dẹp khổ cho hết thảy chúng sanh. Nương theo vô duyên đại từ, nên có thể xa lìa cái tâm “chẳng làm cho chúng sanh an vui”, ban cho chúng sanh sự an lạc cần thiết. Do vậy, chúng ta niệm Phật, lạy Phật, cho đến hồi hướng, mục đích đều là phải làm sao cho chính mình và hết thảy chúng sanh chỉ trong một đời này cùng thoát khỏi nhà lửa tam giới, vĩnh viễn lìa khỏi các khổ, cùng sanh vào An Lạc Tịnh Độ, thường hưởng an lạc. Tín như thế, nguyện như thế, hành như thế, niệm như thế, lạy như thế, cho đến hồi hướng như thế. Đấy chính là nương theo Từ Bi Môn để tu pháp môn Ngũ Niệm, tất nhiên là xa lìa cái tâm “chẳng muốn làm cho chúng sanh được an lạc”. Từ bi có ba loại như trong phần trước tôi đã có nói. Trong thế gian, lòng từ bi của cha mẹ, sư trưởng, người nhà, quyến thuộc, cho đến [lòng từ bi] của những bậc vua hiền, tôi sáng, nhà tôn giáo, nhà từ thiện, chỉ hạn cuộc nơi một người, một nhà, hoặc một nước, chẳng thể phổ cập hết thảy chúng sanh, chẳng vì dẹp khổ cho hết thảy chúng sanh. Đấy chẳng phải là rốt ráo, chẳng viên mãn. Chỉ có lòng từ bi giống như Phật, Bồ Tát thì mới là “nhân giả nhân chi an trạch” (lòng nhân là căn nhà yên vui cho con người), cũng chỉ có “nhiếp thủ, hóa độ hết thảy chúng sanh cùng sanh về An Lạc quốc” thì mới là tâm đại từ bi “từ năng dữ nhất thiết lạc, bi năng bạt nhất thiết khổ” (từ có thể ban hết thảy vui, bi có thể dẹp hết thảy khổ).

2.2.2.2.6.2.3. Nương theo Phương Tiện Môn

(Luận) Tam giả, y phương tiện môn, lân mẫn nhất thiết chúng sanh tâm, viễn ly cúng dường, cung kính tự thân tâm cố.

(Chú) Chánh trực viết Phương, ngoại kỷ viết Tiện. Y chánh trực cố, sanh lân mẫn nhất thiết chúng sanh tâm. Y ngoại kỷ cố, viễn ly cúng dường, cung kính tự thân tâm.

(論)三者，依方便門，憐愍一切眾生心，遠離供養恭敬自身心故。

(註)正直曰方，外己曰便。依正直故，生憐愍一切眾生心。依外己故，遠離供養恭敬自身心。

(Luận: Ba là nương theo Phương Tiện Môn, tâm thương xót hết thảy chúng sanh, xa lìa tâm cúng dường, cung kính chính mình.

Chú: Chánh trực là Phương, gạt bỏ cái tôi ra ngoài là Tiện. Do nương theo chánh trực, cho nên sanh tâm thương xót hết thảy chúng sanh. Do gạt chính mình ra ngoài, nên xa lìa cái tâm cúng dường, cung kính bản thân).

Chánh trực và “ngoại kỷ” thì là Phương Tiện. Chánh trực chính là chí thành, “ngoại kỷ” (外己, gạt bỏ cái tôi ra ngoài) chính là vô ngã. Chỉ có chí thành và vô ngã thì mới được gọi là phương tiện trong Phật pháp, mới có thể chẳng “từ bi sanh họa hại, phương tiện xuất hạ lưu” (do từ bi mà sanh ra tai họa, ương hại; do phương tiện [chẳng hay khéo] mà trở thành hạ lưu). Do vậy, trong kinh Vô Lượng Thọ, đức Phật đã nêu ra lời khai thị của Thế Tự Tại Vương Phật dành cho Pháp Tạng Bồ Tát như sau: “Thí như đại hải, nhất nhân đấu lượng, kinh lịch kiếp số, thượng khả cùng để, đắc kỳ diệu bảo. Nhân hữu chí tâm tinh tấn (phương tiện), cầu đạo bất chỉ, hội đương khắc quả, hà nguyện bất đắc” (Ví như đối với biển cả, một người dùng đấu để đong, trải qua kiếp số, còn có thể [múc cạn] đến tận đáy, đạt được của báu mầu nhiệm. Người có sự chí tâm tinh tấn (phương tiện), cầu đạo chẳng ngơi, sẽ đạt được quả, có nguyện nào mà chẳng đạt được). [Lời ấy] nhằm chỉ rõ: Tu pháp môn Tịnh Độ, ắt cần phải dùng phương tiện vô ngã, chí tâm tinh tấn, thì mới là “có nguyện ắt thành”, vãng sanh Cực Lạc, thành Phật độ sanh. Người đời lập công, lập đức, lập ngôn, đều chẳng thể hoàn toàn lìa khỏi Ngã Kiến và Ngã Chấp. Do vậy, thành công thì riêng mình hưởng lạc là chuyện tất nhiên. Bồ Tát khác hẳn, Ngài cầu sanh Cực Lạc là vì thương xót, cứu độ hết thảy chúng sanh, [khiến cho họ] có thể “chẳng có các nỗi khổ, chỉ hưởng các sự vui”, chẳng phải là sanh về thế giới Cực Lạc để chính mình hưởng lạc, cũng chẳng phải vì muốn được “người đời cung kính, lễ bái giống như lễ bái thần thánh” mà phát tâm học Phật, làm Bồ Tát. Chỗ khác biệt giữa Bồ Tát và người đời là các Ngài có tinh thần vô ngã thì mới có thể có phương tiện chí tâm tinh tấn, chẳng trái nghịch tâm Vô Thượng Bồ Đề, hoàn thành Lục Độ vạn hạnh của Bồ Tát đạo. Trong Vô Lượng Thọ Kinh Giảng Nghĩa (từ trang một trăm chín mươi lăm đến trang hai trăm lẻ hai), tôi đã có giải thích, mọi người chẳng ngại tra duyệt, tham khảo.

2.2.2.2.6.3. Tổng kết

(Luận) Thị danh viễn ly tam chủng Bồ Đề môn tương vi pháp.

(論)是名遠離三種菩提門相違法。

(Luận: Đó gọi là xa lìa ba loại pháp trái nghịch Bồ Đề môn).

Có thể trọn đủ ba môn trí huệ, phương tiện, và từ bi như đã nói trên đây, sẽ chẳng trái nghịch Vô Thượng Bồ Đề tâm và Đại Thừa Bồ Tát đạo, có thể sanh vào Tịnh Độ, có thể thành Phật quả. Vì thế gọi là “ba thứ Bồ Đề môn”. Giả sử chỉ biết niệm Phật, lễ Phật, phát nguyện, quan sát, nhưng chẳng thể xa lìa ba thứ pháp trái nghịch Bồ Đề môn, thì không chỉ là chẳng thể thành Phật, mà vãng sanh Tịnh Độ cũng chẳng dễ dàng! Vì sao vậy? Pháp môn Tịnh Độ là pháp Đại Thừa, vãng sanh Cực Lạc là Bồ Đề đại đạo để thành Phật. Nếu chẳng xa lìa các pháp trái nghịch tinh thần Đại Thừa và Bồ Đề đại đạo, đương nhiên là chúng sẽ chướng ngại Bồ Tát, chẳng thể đạt thành nguyện vọng vãng sanh thành Phật.

2.2.2.2.7. Thuận Bồ Đề môn

(Chú) Thuận Bồ Đề môn giả.

(註)順菩提門者。

(Chú: Thuận Bồ Đề môn…)

2.2.2.2.7.1. Nêu chung ba môn

(Luận) Bồ Tát viễn ly như thị tam chủng Bồ Đề môn tương vi pháp, đắc tam chủng tùy thuận Bồ Đề môn pháp mãn túc cố.

(論)菩薩遠離如是三種菩提門相違法，得三種隨順菩提門法滿足故。

(Luận: Bồ Tát xa lìa ba loại pháp trái nghịch Bồ Đề môn như thế, sẽ đạt được trọn vẹn ba loại pháp tùy thuận Bồ Đề môn).

Hai câu luận này nhằm nối tiếp phần trước để khởi đầu cho phần sau, trước hết là nêu chung ba loại pháp tùy thuận Bồ Đề môn, sau đấy mới phân biệt giải nói. Những gì là ba thứ? Chính là vô nhiễm thanh tịnh tâm, an thanh tịnh tâm, và lạc thanh tịnh tâm. Ba thứ đều được gọi là “thanh tịnh tâm”. Điều này nhằm nêu rõ: Tâm tịnh thì mới có thể sanh về Tịnh Độ, mới được thành Phật. Phật môn vô lượng nghĩa, nhưng đều lấy cái tâm thanh tịnh làm căn bản. Do vậy, trong tác phẩm Thành Phật Chi Đạo, đạo sư Ấn Thuận (印順導師) đã viết: “Giới nhằm tịnh hóa tâm và khẩu, Định nhằm tịnh hóa tình dục, Huệ nhằm tịnh hóa tri kiến, Tam Học lần lượt thanh tịnh. Nước tam muội tịnh hóa tham, gió từ bi tịnh hóa sân, lửa Bát Nhã tịnh hóa si, tánh địa vốn sẵn tịnh. Vô biên phiền não tịnh, vô lượng tịnh hạnh tích tập, liền dùng ngay cái hạnh tịnh tâm ấy để trang nghiêm cõi Cực Lạc”. Các liên hữu Tịnh Tông phải ghi khắc những lời ấy bên chỗ ngồi!

2.2.2.2.7.2. Nêu rõ từng môn riêng biệt trong ba môn

2.2.2.2.7.2.1. Vô nhiễm thanh tịnh tâm

(Luận) Hà đẳng tam chủng? Nhất giả, vô nhiễm thanh tịnh tâm, dĩ bất vị tự thân cầu chư lạc cố.

(Chú) Bồ Đề thị vô nhiễm thanh tịnh xứ. Nhược vị thân cầu lạc, tức vi Bồ Đề. Thị cố, vô nhiễm thanh tịnh tâm thị thuận Bồ Đề môn.

(論)何等三種？一者，無染清淨心，以不為自身求諸樂故。

(註)菩提是無染清淨處。若為身求樂，即違菩提。是故，無染清淨心是順菩提門。

(Luận: Những gì là ba loại? Một là tâm thanh tịnh vô nhiễm, do chẳng vì bản thân mà cầu các sự vui.

Chú: Bồ Đề là chỗ vô nhiễm thanh tịnh. Nếu vì bản thân mà cầu vui sướng, tức là trái nghịch Bồ Đề. Do vậy, tâm thanh tịnh vô nhiễm là

thuận Bồ Đề môn).

Như thế nào để đạt được ba loại pháp tùy thuận Bồ Đề môn? Do tương phản với ba loại pháp trái nghịch Bồ Đề môn mà đạt được. Loại thứ nhất là nương theo Trí Huệ Môn, phá Ngã Kiến và Ngã Chấp, sẽ đạt được cái gọi là “vô nhiễm thanh tịnh tâm”. Vì chẳng có Ngã Kiến và Ngã Chấp, cho nên hết thảy các phiền não chẳng dấy lên, cái tâm thanh tịnh, do vậy, gọi là “vô nhiễm”. Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác cần phải đoạn trừ hết thảy phiền não thì mới có thể chứng đắc. Do vậy nói: Bồ Đề là chốn thanh tịnh vô nhiễm. Phàm những ai có thể chẳng vì chính mình mà cầu danh, cầu lợi, cầu an lạc, bèn phá Ngã Chấp, đắc vô ngã. Vô ngã tự nhiên là vô nhiễm thanh tịnh. Nhưng chỉ là Vô Ngã, chỉ đạt được bản thân thanh tịnh, thì đấy là Nhị Thừa Bồ Đề, vẫn chẳng phải là pháp để tùy thuận Đại Thừa Bồ Đề. Ắt cần phải nương theo trí huệ Bát Nhã “Nhân lẫn Pháp đều Không” để đoạn Ngã Chấp và Pháp Chấp, chứng đắc Nhị Không Chân Như. Lại có thể chẳng chìm đắm trong Không, hướng đến Tịch, hành Bồ Đề đạo, nhiếp thủ hết thảy chúng sanh cùng sanh về An Lạc quốc thành Phật. Đấy mới là “vô nhiễm thanh tịnh tâm” được nói trong bộ luận này, là pháp tùy thuận Đại Thừa Bồ Đề Môn. Vì Tây Phương An Lạc quốc là cõi Tịnh Độ chí cực vô nhiễm thanh tịnh, là cảnh giới Đại Niết Bàn của chư Phật. Phàm ai sanh về cõi ấy, ắt được Hoặc tận, trí viên, rốt ráo là Nhất Sanh Bổ Xứ. Vì thế, chỉ cần nguyện “làm cho hết thảy chúng sanh cùng sanh An Lạc quốc” thì tức là vô nhiễm thanh tịnh tâm, tùy thuận Đại Thừa Bồ Đề Môn.

2.2.2.2.7.2.2. An thanh tịnh tâm

(Luận) Nhị giả, an thanh tịnh tâm, dĩ bạt nhất thiết chúng sanh khổ cố.

(Chú) Bồ Đề thị an ổn nhất thiết chúng sanh thanh tịnh xứ. Nhược bất tác tâm bạt nhất thiết chúng sanh ly sanh tử khổ, tức tiện vi Bồ Đề. Thị cố, bạt nhất thiết chúng sanh khổ, thị thuận Bồ Đề môn.

(論)二者，安清淨心，以拔一切眾生苦故。(註)菩提是安穩一切眾生清淨處。若不作心拔一切眾生離生死苦，即便違菩提。是故，拔一切眾生苦，是順菩 提門。

(Luận: Hai là an thanh tịnh tâm vì dẹp khổ cho hết thảy chúng sanh.

Chú: Bồ Đề là chỗ thanh tịnh để an ổn hết thảy chúng sanh. Nếu chẳng dấy lòng giúp chúng sanh lìa nỗi khổ sanh tử, sẽ trái nghịch Bồ Đề. Vì thế, dẹp khổ cho hết thảy chúng sanh là thuận Bồ Đề môn).

Loại thứ hai là nương theo Từ Bi môn, dẹp khổ cho hết thảy chúng sanh, sẽ đạt được cái gọi là “an thanh tịnh tâm”. “An” ở đây chẳng phải là chính mình lìa khổ được vui, tức là “thân an”, mà cũng chẳng phải là “đem cái tâm lại đây, ta sẽ an nó cho ngươi” trong Thiền Tông, được gọi là “tâm an”. “An thanh tịnh tâm” là phải phát nguyện dẹp hết thảy khổ nạn cho chúng sanh, ban an lạc cho hết thảy chúng sanh. Có tâm đại từ bi như thế thì mới là pháp thuận theo Đại Thừa Bồ Đề Môn được nói trong luận này. Nếu chẳng phát nguyện (“tác tâm”) giúp cho hết thảy chúng sanh lìa khỏi nỗi khổ sanh tử, sẽ là trái nghịch Đại Thừa Bồ Đề Môn!

2.2.2.2.7.2.3. Lạc thanh tịnh tâm

(Luận) Tam giả, lạc thanh tịnh tâm. Dĩ linh nhất thiết chúng sanh đắc đại Bồ Đề cố, dĩ nhiếp thủ chúng sanh sanh bỉ quốc độ cố.

(Chú) Bồ Đề thị tất cánh thường lạc xứ. Nhược bất linh nhất thiết chúng sanh đắc tất cánh thường lạc, tắc vi Bồ Đề. Thử tất cánh thường lạc, y hà nhi đắc? Y Đại Thừa Môn. Đại Thừa Môn giả, vị bỉ An Lạc Phật quốc độ thị dã. Thị cố, hựu ngôn dĩ nhiếp thủ chúng sanh sanh bỉ quốc độ cố.

(論)三者，樂清淨心。以令一切眾生得大菩提故，以攝取眾生生彼國土故。

(註)菩提是畢竟常樂處。若不令一切眾生得畢竟常 樂，則違菩提。此畢竟常樂，依何而得？依大乘門。大乘門者，謂彼安樂佛國土是也。是故，又言以攝取眾生生彼國土故。

(Luận: Ba là lạc thanh tịnh tâm, vì khiến cho hết thảy chúng sanh đắc đại Bồ Đề, vì nhiếp thủ chúng sanh sanh về quốc độ ấy.

Chú: Bồ Đề là chỗ rốt ráo thường lạc. Nếu chẳng làm cho hết thảy chúng sanh đạt được chỗ rốt ráo thường lạc thì là trái nghịch Bồ Đề. Dựa vào đâu để đạt được chỗ rốt ráo thường lạc này? Dựa vào Đại Thừa Môn. Đại Thừa Môn chính là quốc độ An Lạc vậy. Vì thế, lại nói “vì nhiếp thủ chúng sanh sanh vào quốc độ ấy”).

Loại thứ ba, nương theo Phương Tiện Môn, chẳng nhằm cầu an lạc cho chính mình, chỉ nguyện chúng sanh được thành Phật, sẽ đạt được cái gọi là “lạc thanh tịnh tâm”. “Lạc” ở đây chẳng phải là như người đời quen thói cờ bạc bèn gọi là Lạc trong “đại gia lạc”, chẳng phải là niềm vui kiểu “kim triêu hữu tửu, kim triêu lạc” (hôm nay có rượu, hôm nay vui), cũng chẳng phải là niềm vui ngũ dục thông thường. “Lạc thanh tịnh tâm” là muốn cho hết thảy chúng sanh cùng đắc Đại Thừa Bồ Đề giác pháp lạc, được sanh về Tây Phương An Lạc quốc, chẳng có các nỗi khổ, chỉ hưởng các niềm vui, chẳng biến đổi, chẳng mất đi, an trụ Đại Bát Niết Bàn, trọn đủ công đức lạc chân thật “thường, lạc, tự tại, thanh tịnh”. Đấy mới chính là pháp thuận Đại Thừa Bồ Đề Môn được nói trong bộ luận này. Nếu chẳng phát nguyện khiến cho hết thảy chúng sanh được rốt ráo thường lạc, chẳng phát nguyện làm cho hết thảy chúng sanh cùng sanh An Lạc quốc, sẽ là trái nghịch Đại Thừa Bồ Đề Môn.

2.2.2.2.7.3. Tổng kết

(Luận) Thị danh tam chủng tùy thuận Bồ Đề Môn pháp mãn túc, ưng tri.

(論)是名三種隨順菩提門法滿足，應知。

(Luận: Đấy gọi là ba thứ pháp trọn vẹn tùy thuận Bồ Đề môn, hãy nên biết).

Tổng kết ba pháp tùy thuận Đại Thừa Bồ Đề Môn để nói: Tức là dựa theo ba môn trong bộ luận này và ba tâm trong Quán Kinh để phát khởi Đại Thừa Bồ Đề tâm “bi, trí, phương tiện hợp nhất”, xa lìa ba thứ pháp trái nghịch Bồ Đề Môn, đạt được trọn vẹn ba loại pháp tùy thuận Bồ Đề Môn, ắt có thể chứng trọn vẹn tam đức của Đại Niết Bàn. Đấy gọi là “nhất lộ Niết Bàn môn” của chư Phật; do đó, gọi là Đại Thừa Bồ Đề Môn. Nay lập biểu đồ giản yếu để thuyết minh như sau:

Ba môn trong luận nàyTrí mônPhương tiệnTừ bi

Ba tâm của Quán KinhChí thành tâmThâm tâmHồi hướng phát nguyện tâm

Ba thứ Bồ Đề tâm hợp nhất của Bồ Tát Tác ý tương ứng trí Nhất Thiết TríVô sở đắc làm phương tiện Từ bi làm thượng thủ

Xa lìa ba pháp trái nghịch Bồ Đề MônNgã tâm tham đắm tự thânTâm cung kính cúng dường bản thânTâm không làm cho chúng sanh được an vui

Đạt được ba pháp tùy thuận Bồ Đề MônVô nhiễm thanh tịnh tâmLạc thanh tịnh tâmAn thanh tịnh tâm

Chứng trọn vẹn ba đức của đại Niết BànPháp Thân đứcGiải Thoát đứcBát Nhã đức

2.2.2.2.8. Danh nghĩa nhiếp đối (đối ứng danh tướng và hàm nghĩa)

(Chú) Danh nghĩa nhiếp đối giả.

(註)名義攝對者。

(Chú: Đối ứng danh tướng và hàm nghĩa).

Ngài Đàm Loan dùng câu này để phân chia khoa mục, [khoa mục này] thuộc tiểu khoa thứ tám trong phần Giải Nghĩa. Trong đây, lại chia thành ba tiểu đoạn. Tiểu đoạn thứ nhất là ba loại môn được thâu nhiếp, tiểu đoạn thứ hai là ba loại pháp xa lìa, tiểu đoạn thứ ba là thành tựu ba thứ tâm.

2.2.2.2.8.1. Ba loại môn được thâu nhiếp

(Luận) Hướng thuyết trí huệ, từ bi, phương tiện, tam chủng môn nhiếp thủ Bát Nhã. Bát Nhã nhiếp thủ phương tiện, ưng tri.

(Chú) Bát Nhã giả, đạt Như chi huệ danh. Phương tiện giả, thông Quyền chi trí xưng. Đạt Như tắc tâm hạnh tịch diệt. Thông quyền tắc bị tỉnh chúng cơ. Tỉnh cơ chi trí, bị ứng nhi vô tri. Tịch diệt chi huệ, diệc vô tri nhi bị tỉnh. Nhiên tắc trí huệ phương tiện, tương duyên nhi động, tương duyên nhi tĩnh. Động bất thất tĩnh, trí huệ chi công dã. Tĩnh bất phế động, phương tiện chi lực dã. Thị cố, trí huệ, từ bi, phương tiện, nhiếp thủ Bát Nhã, Bát Nhã nhiếp thủ phương tiện. “Ưng tri” giả, vị ưng tri trí huệ phương tiện, thị Bồ Tát phụ mẫu. Nhược bất y trí huệ phương tiện, Bồ Tát pháp tắc bất thành tựu. Hà dĩ cố? Nhược vô trí huệ, vi chúng sanh thời, tắc đọa điên đảo. Nhược vô phương tiện, quán pháp tánh thời, tắc chứng Thật Tế. Thị cố, ưng tri.

(論)向說智慧，慈悲，方便，三種門攝取般若。般若攝取方便，應知。

(註)般若者，達如之慧名。方便者，通權之智稱。達如則心行寂滅。通權則備省眾機，省機之智，備應而無 知。寂滅之慧，亦無知而備省。然則智慧方便，相緣而 動，相緣而靜。動不失靜，智慧之功也。靜不廢動，方便之力也。是故，智慧慈悲方便，攝取般若，般若攝取方 便。應知者，謂應知智慧方便，是菩薩父母。若不依智慧方便，菩薩法則不成就。何以故？若無智慧，為眾生時，則墮顛倒。若無方便，觀法性時，則證實際。是故，應 知。

(Luận: Ba loại môn trí huệ, từ bi, phương tiện vừa nói trên đây nhiếp thủ Bát Nhã. Bát Nhã nhiếp thủ phương tiện, hãy nên biết.

Chú: Bát Nhã là danh xưng của huệ đã thấu đạt Như (Chân Như). Phương tiện là danh xưng của trí thông đạt Quyền. Thấu đạt Như thì tâm hạnh tịch diệt. Thông đạt Quyền thì sẽ thấu hiểu trọn khắp các căn cơ. Trí hiểu thấu các căn cơ tuy ứng hợp trọn khắp nhưng vô tri. Tịch diệt huệ cũng vô tri, nhưng thấu hiểu trọn khắp. Tuy thế, trí huệ và phương tiện duyên lẫn nhau mà động, duyên lẫn nhau mà tĩnh. Động mà chẳng mất tĩnh là công năng của trí huệ. Tĩnh mà chẳng bỏ động là sức của phương tiện. Vì thế, trí huệ, từ bi, phương tiện, nhiếp thủ Bát Nhã. Bát Nhã nhiếp thủ phương tiện. “Hãy nên biết” là nói hãy nên biết trí huệ và phương tiện là cha mẹ của Bồ Tát. Nếu chẳng nương theo trí huệ và phương tiện, Bồ Tát pháp sẽ chẳng thành tựu. Vì sao vậy? Nếu chẳng có trí huệ thì khi vì chúng sanh, sẽ đọa điên đảo. Nếu không có phương tiện thì khi quán pháp tánh, sẽ chứng Thật Tế (chấp vào Diệt Độ, không khởi tâm độ sanh). Do vậy, hãy nên biết).

“Bát Nhã” là trí huệ hiểu rõ Chân Như “Pháp Không và Nhân Không”, vì thế nói là “đạt Như chi huệ danh” (là danh xưng của trí huệ thấu đạt Chân Như). Kinh Pháp Hoa gọi [trí huệ ấy] là Thật Trí, hoặc Vị Tằng Hữu Pháp (pháp chưa từng có). Khởi Tín Luận gọi nó là Tâm Chân Như Môn, kinh Hoa Nghiêm gọi nó là Vô Sư Trí, hoặc Tự Nhiên Trí. Những kinh luận khác gọi nó là Vô Phân Biệt Trí, Nhất Thiết Trí, hoặc Căn Bản Trí.

“Phương tiện” là trí huệ thông đạt nguyên do duyên khởi của các pháp, vì thế nói là “thông Quyền chi trí xưng” (tên gọi của cái trí thông đạt quyền biến). Kinh Pháp Hoa gọi nó là Quyền Trí, hoặc Phương Tiện Tri Kiến. Khởi Tín Luận gọi nó là Tâm Sanh Diệt Môn, Hoa Nghiêm gọi nó là Thập Huyền Môn, các kinh luận khác gọi nó là Đạo Chủng Trí, hoặc Hậu Đắc Trí.

Nói theo phương diện “Bát Nhã thấu đạt Chân Như” thì Lý Thể Chân Như là cái được chứng (Chân Đế), và Bát Nhã là chủ thể để chứng [Lý Thể Chân Như, cả hai] đều là “tâm hành xứ diệt, ngôn ngữ dứt bặt”, chỉ có chứng mới biết. Kinh Pháp Hoa nói “chỉ chỉ bất tu thuyết, ngã pháp diệu nan tư” (thôi, thôi, chẳng cần nói, pháp ta diệu khó nghĩ), tức là nói đến điều này.

Nói theo phương diện “Phương Tiện thông đạt Quyền” thì pháp tướng duyên khởi được quán (Tục Đế), và trí phương tiện có thể quán [Tục Đế], đều là định luật nhân quả “do cái này có mà cái kia có”. Kinh Pháp Hoa nói: “Chư pháp như thị tướng, nãi chí như thị bản mạt cứu cánh đẳng” (Tướng của các pháp là như thế cho đến đầu ngọn rốt ráo là như thế), không gì chẳng phải là “biết trọn, hiểu suốt”, cũng là nói đến điều này. Luận Chủ gộp chung ba môn trí huệ, phương tiện, và từ bi đã nói trên đây thành Bát Nhã và Phương Tiện, tức là Quyền Trí và Thật Trí, nhất tâm nhị môn, Chân Đế và Tục Đế. Hai trí, hai môn, hai Đế ấy nương tựa lẫn nhau, thành tựu lẫn nhau, chẳng một, chẳng khác, tức là chúng sanh và Phật có cùng một Thể, chính là Thể và Dụng của tự tánh thanh tịnh tâm. Phương Tiện chính là diệu dụng thiện xảo, cũng là “xảo phương tiện hồi hướng” được nói trong luận này, từ Bát Nhã mà có. Chẳng có Thể, sẽ không có Dụng, pháp vốn là như vậy.

Kinh nói: “Tiên đắc Bát Nhã (Căn Bản Trí), hậu đắc phương tiện (khởi Phương Tiện Trí)” (Trước là đắc Bát Nhã, tức Căn Bản Trí, sau là đắc phương tiện, tức là dấy lên Phương Tiện Trí). Nói theo Ngũ Bồ Đề của Bồ Tát đạo thì Bát Nhã là minh tâm Bồ Đề, hiển hiện Bát Nhã tâm thể. Phương Tiện là xuất đáo Bồ Đề, là đại dụng của khởi tâm Bát Nhã. Do vậy, Du Già Sư Địa Luận nói: “Trong địa vị thông đạt (minh tâm Bồ Đề), dấy lên trí vô phân biệt. Đối với cảnh sở duyên (nhân, pháp) đều là chẳng có gì để đạt được. Lý Trí đã âm thầm, tâm cảnh ngầm thấu hiểu, tướng Hữu và Không có lúc chẳng hiện tiền thì mới gọi là chứng đắc chân lý Duy Thức. Đã chứng chân thức, bèn khởi Hậu Đắc Trí (phương tiện) thì mới chứng Tục Đế”. Kinh Mật Nghiêm cũng nói: “Phi bất kiến Chân Như nhi năng liễu chư pháp giai như huyễn hóa, tuy hữu nhi phi chân” (Chẳng phải là không thấy Chân Như mà có thể hiểu rõ các pháp đều như huyễn hóa, tuy có mà chẳng phải là thật). Đại Trí Độ Luận cũng nói: “Bát Nhã sẽ nhập Tất Cánh Không, dứt bặt các hý luận, sự hòa quyện (phương tiện) sẽ từ Tất Cánh Không dấy lên hiện hành để trang nghiêm cõi nước, thành thục chúng sanh”. Trong bộ Trung Luận Sớ, Cát Tạng đại sư cũng nói: “Bát Nhã soi thẳng Thật Tướng của các pháp làm Thể, Thể chính là bất nhị. Phương Tiện chính là tác dụng khéo léo của Bát Nhã. Dụng có nhiều môn: 1) Có thể chiếu Không mà chẳng chứng. 2) Quán Không chính là đồng thời chiếu Hữu. 3) Can dự vào Hữu mà lại có thể chẳng vướng mắc. Như Thể của vàng là một (Bát Nhã), vàng chế thành các món vật hay khéo thì đều gọi là Phương Tiện. Người học đạo Phương Quảng của Đại Thừa mà nếu chấp chặt tánh Không, do chẳng có phương tiện, học Đại Thừa, hiểu ‘hết thảy các pháp bất sanh, bất diệt, rốt ráo là không’, bèn chấp vào Vô Sanh, đánh mất Sanh. Đã mất Sanh thì Vô Sanh cũng mất, hai Đế cùng bị hoại. Hãy nên dùng Trung Đạo của Nhị Đế để phát sanh chánh quán Nhị Huệ (tức Bát Nhã và Phương Tiện) để diệt trừ các kiến giải Thường Kiến và Đoạn Kiến. Vì thế có Phật, Bồ Tát”.

Do vậy, ngài Đàm Loan giải thích: “Trí huệ phương tiện, tương duyên nhi động (Dụng), tương duyên nhi tĩnh (Thể). Động bất thất tĩnh, trí huệ chi công dã. Tĩnh bất phế động, phương tiện chi lực” (Trí huệ và phương tiện duyên lẫn nhau mà động (tức là Dụng), duyên lẫn nhau mà tĩnh (đó là Thể). Động mà chẳng mất tĩnh, chính là công năng của trí huệ. Tĩnh mà chẳng bỏ động là sức của phương tiện). “Tương duyên” (Duyên lẫn nhau) chính là nhất tâm nhị môn, hai trí Quyền và Thật nương tựa lẫn nhau, thành tựu lẫn nhau. “Động tĩnh” là tướng của Bát Nhã và Phương Tiện, tức là nhất tâm có đủ các tướng Thể và Dụng. Tâm Chân Như Môn là Tĩnh, Tâm Sanh Diệt Môn là Động. Vì thế, luận này gom chung ba môn thành hai trí Bát Nhã và Phương Tiện, cũng là gom vào trong Thể và Dụng của nhất tâm nhị môn. Môn Từ Bi chính là Dụng của nhất tâm, thuộc vào Phương Tiện Trí. Do vô duyên từ và đồng thể bi của chư Phật, Bồ Tát sanh từ Bát Nhã, tương đồng với Phương Tiện cũng sanh từ Bát Nhã, cho nên gộp từ bi vào trong Phương Tiện vậy.

Ngài Đàm Loan giải thích “ưng tri” (hãy nên biết) là hãy nên biết trí huệ và phương tiện chính là cha mẹ của Bồ Tát. Nếu chẳng nương cậy trí huệ và phương tiện, Bồ Tát pháp sẽ chẳng thành tựu. Vì sao? Nếu Bồ Tát chẳng có Bát Nhã, vậy thì trong khi độ chúng sanh, sẽ có bốn thứ điên đảo của bọn phàm phu:

1) Chấp vô thường là thường.

2) Chấp bất tịnh là tịnh.

3) Thế gian là khổ mà chấp là lạc.

4) Các pháp vô ngã mà chấp là ngã.

Hoặc sẽ đọa trong địa vị Nhị Thừa, cũng dấy lên bốn thứ điên đảo: Đối với bốn chân đức Thường, Lạc, Ngã, Tịnh của Phật quả đại Niết Bàn bèn lầm tưởng chúng cũng giống như “vô thường, khổ, không, bất tịnh” bình phàm của thế gian. Nếu Bồ Tát chẳng có phương tiện, tất nhiên là trong khi quán Không, sẽ chứng Diệt Độ (lời chú giải gọi Diệt Độ là Thật Tế), vậy thì còn có thể hành Bồ Tát đạo, phổ độ chúng sanh thành Phật trong thời gian và không gian vô tận nữa chăng? Do đó, kinh Duy Ma Cật nói: “Trí Độ (Bát Nhã) Bồ Tát mẫu, phương tiện dĩ vi phụ, nhất thiết chúng đạo sư (Phật, Bồ Tát), vô bất do thị sanh” (Trí Độ (Bát Nhã) là mẹ của Bồ Tát, phương tiện là cha, các bậc đạo sư của hết thảy chúng sanh (tức Phật, Bồ Tát), không vị nào chẳng do điều này mà sanh). Quyển ba mươi bốn của Tứ Thập Hoa Nghiêm cũng chép: “Chư Uẩn xứ giới cập duyên khởi, tất năng quán sát bất thú tịch, thử thiện xảo nhân (hữu Phương Tiện Trí chi Bồ Tát) chi trụ xứ… Tuy quán Tứ Thánh Đế, nhi bất trụ Tiểu Thừa Tứ Quả. Tuy quán thậm thâm duyên khởi, nhi bất trụ cứu cánh Tịch Diệt. Tuy quán Ngũ Uẩn Không, nhi bất vĩnh diệt chư Uẩn. Tuy an trụ Chân Như, nhi bất đọa Thật Tế. Tuy tri nhất thiết pháp vô sanh, vô diệt, nhi bất ư Thật Tế tác chứng. Tuy quán ư Không, nhi bất khởi Không Kiến” (Đối với các Uẩn xứ giới và duyên khởi đều có thể quán sát mà chẳng trụ vào tịch diệt, đấy là trụ xứ của bậc thiện xảo (tức là vị Bồ Tát có Phương Tiện Trí)… Tuy quán Tứ Thánh Đế mà chẳng trụ trong Tứ Quả của Tiểu Thừa. Tuy quán duyên khởi rất sâu mà chẳng trụ trong Tịch Diệt rốt ráo. Tuy quán Ngũ Uẩn là Không mà chẳng vĩnh viễn diệt các Uẩn. Tuy an trụ Chân Như mà chẳng đọa trong Thật Tế. Tuy biết hết thảy các pháp bất sanh bất diệt, mà chẳng chứng Thật Tế. Tuy quán Không mà chẳng dấy lên Không Kiến).

Do vậy, ngài Đàm Loan nói: “Trí huệ phương tiện thị Bồ Tát phụ mẫu” (Trí huệ và phương tiện là cha mẹ của Bồ Tát). Bồ Tát dùng Bát Nhã để hành phương tiện, tức là Chân Không bất không, bèn có thể trang nghiêm cõi nước, thành thục chúng sanh. Hành phương tiện mà có Bát Nhã, tức là Diệu Hữu chẳng phải là hữu, chẳng chấp trước điên đảo. Điều này được diễn tả là: Trụ nơi Lý Thể vô vi mà làm Phật sự hữu vi, phổ độ chúng sanh, nhưng chẳng có tướng hóa độ chúng sanh, trên là thành Phật đạo mà chẳng chấp tướng thành Phật. Chẳng phải là nói “không độ sanh, chẳng thành Phật”. Như thí dụ que củi nhóm lò trong phần trước, chúng sanh chưa thể đều thành Phật trọn hết mà bản thân Bồ Tát đã thành Phật trước. Các vị thượng thiện nhân ơi! Nếu quý vị duyệt đọc bộ luận này, lại liễu giải nghĩa lý trong ấy, quý vị có còn hiểu lầm pháp môn Tịnh Độ là chấp tướng, là tiêu cực, là Tiểu Thừa, là tự giải thoát cho riêng mình nữa chăng? Quý vị có còn coi rẻ Tịnh Tông liên hữu là những ông già bà cả ăn chay vô tri vô thức nữa chăng? Quý vị còn chẳng thật sự vì sanh tử, phát Bồ Đề tâm, dùng tín nguyện sâu, tu Ngũ Niệm Môn, cùng với các chúng sanh vãng sanh Tịnh Độ, cùng thành Phật đạo, cùng giáo hóa chúng sanh hay không?

2.2.2.2.8.2. Lìa ba loại pháp

(Luận) Hướng thuyết viễn ly ngã tâm tham trước tự thân, viễn ly vô an chúng sanh tâm, viễn ly cúng dường, cung kính tự thân tâm. Thử tam chủng pháp, viễn ly chướng Bồ Đề tâm, ưng tri.

(Chú) Chư pháp các hữu chướng ngại tướng, như phong năng chướng tĩnh, thổ năng chướng thủy, thấp năng chướng hỏa, ngũ hắc thập ác chướng nhân thiên, tứ điên đảo chướng Thanh Văn quả. Thử trung tam chủng bất viễn ly chướng Bồ Đề tâm. Ưng tri giả, nhược dục đắc vô chướng, đương viễn ly thử tam chủng chướng ngại dã.

(論)向說遠離我心貪著自身，遠離無安眾生心，遠離供養恭敬自身心。此三種法，遠離障菩提心，應知。(註)諸法各有障礙相，如風能障靜，土能障水，濕能障火，五黑十惡障人天，四顛倒障聲聞果。此中三種不遠離障菩提心。應知者，若欲得無障，當遠離此三種障礙 也。

(Luận: Như trong phần trên đã nói: Xa lìa cái tâm chấp Ngã tham đắm bản thân, xa lìa cái tâm chẳng làm cho chúng sanh an lạc, xa lìa cái tâm cúng dường, cung kính tự thân. [Xa lìa] ba loại pháp ấy [sẽ giúp cho hành nhân] xa lìa các chướng ngại Bồ Đề tâm, hãy nên biết.

Chú: Các pháp mỗi thứ đều có tướng chướng ngại. Như gió có thể chướng ngại tĩnh, đất có thể chướng ngại nước, ướt có thể chướng ngại lửa, năm điều đen tối (Ngũ Nghịch) và Thập Ác có thể chướng ngại nhân thiên, bốn món điên đảo chướng ngại quả Thanh Văn. Chẳng xa lìa ba thứ pháp ấy, sẽ bị chướng ngại Bồ Đề tâm. “Hãy nên biết”: Nếu muốn chẳng có chướng ngại, hãy nên xa lìa ba thứ chướng ngại ấy).

Luận Chủ hết sức thiện xảo phương tiện, đối với ba thứ môn là trí huệ, phương tiện, và từ bi vừa mới nói, Ngài bèn gom lại thành hai trí là Bát Nhã và Phương Tiện, hai trí cũng lần lượt dung nhập vào nhau. Tiếp đấy, Ngài bèn khai thị chúng ta: Phải xa lìa ba thứ pháp thuộc ba môn, vì chúng sẽ chướng ngại Đại Thừa Bồ Đề tâm. Nếu muốn cho Bồ Đề tâm của chính mình liên tục tăng trưởng, chẳng bị thoái thất, thẳng cho đến khi thành Phật chẳng hề bị chướng ngại, thì hãy nên xa lìa ba thứ pháp ấy.

Ngài Đàm Loan lại giải thích thêm: Các pháp được sanh bởi nhân duyên đều có tướng chướng ngại. Ví như đất, nước, gió, lửa trong thiên nhiên, được thế gian gọi là Tứ Đại, do tứ đại chủng “cứng, ướt, ấm, lay động” (còn gọi là Thật Tứ Đại) tạo thành, chính là do Thật Tứ Đại giả hòa hợp. Do vậy, chúng còn được gọi là Giả Tứ Đại, tất nhiên là chướng ngại lẫn nhau. [Chẳng hạn như] gió có thể chướng ngại sự tĩnh lặng của nước và lửa, đất có thể chướng ngại sự lưu động của nước, nước có thể chướng ngại sự thiêu đốt của lửa, lửa có thể chướng ngại sự mát mẻ của gió. Lại còn có nghiệp Ngũ Nghịch (hắc nghiệp), Thập Ác gây tạo trong chúng sanh giới sẽ gây chướng ngại [khiến cho chúng sanh] chẳng được sanh làm trời, người, tức là thánh hiền xuất thế gian cũng bị chướng ngại. Chướng ngại gì vậy? Hễ có bốn kiến giải điên đảo về Thường, Lạc, Ngã, Tịnh, chúng nó sẽ chướng ngại quý vị chẳng đắc Tứ Hướng và Tứ Quả của Thanh Văn. Như luận này nói Bồ Tát nương theo ba môn, xa lìa ba loại pháp ngăn trở quý vị đắc Đại Thừa Bồ Đề tâm, khiến cho quý vị thoái thất Bồ Đề tâm, trở thành một Bồ Tát bại hoại. Do vậy, phàm là Bồ Tát thì đều phải nên biết, nhất định phải xa lìa!

Ba loại pháp ấy đều chướng ngại Bồ Đề tâm, vì Bồ Đề của tam thừa đều cần phải phá Ngã Chấp và Ngã Kiến, như trong kinh có nói: “Tam thừa đều do quán Không mà đắc đạo”. Nếu có ngã tâm tham đắm tự thân, chẳng trừ Ngã Kiến, Bồ Đề của tam thừa đều chẳng thành! Nếu chỉ đắc chánh kiến Ngã Không, mà thiếu từ bi và phương tiện khiến cho chúng sanh đạt được đại an lạc, thì cũng chẳng khế hợp Đại Thừa Bồ Đề tâm! Nếu cậy vào cái danh là bậc Bồ Tát, thật ra là một kẻ ích kỷ, hết thảy đều vì chính mình, chẳng vì chúng sanh, sẽ là kẻ giặc trong Phật pháp, mắt của hết thảy người trong cõi đời đều chẳng muốn thấy. Vì thế, cần phải xa lìa ba thứ pháp như đã nói trong phần trước thì mới tương ứng với Đại Thừa Bồ Đề tâm, thì mới là danh phù hợp thật, kham làm bậc Bồ Tát, là đạo sư của trời người.

2.2.2.2.8.3. Thành tựu ba thứ tâm

(Luận) Hướng thuyết vô nhiễm thanh tịnh tâm, an thanh tịnh tâm, lạc thanh tịnh tâm, thử tam chủng tâm, lược nhất xứ thành tựu diệu lạc thắng chân tâm, ưng tri.

(Chú) Lạc hữu tam chủng: Nhất giả, ngoại lạc, vị ngũ thức sở sanh lạc. Nhị giả, nội lạc, vị Sơ Thiền, Nhị Thiền, Tam Thiền, ý thức sở sanh lạc. Tam giả, pháp lạc lạc, vị trí huệ sở sanh lạc. Thử trí huệ sở sanh lạc, tùng ái Phật công đức khởi, thị viễn ly ngã tâm, viễn ly vô an chúng sanh tâm, viễn ly tự cúng dường tâm. Thị tam chủng tâm, thanh tịnh tăng tấn, lược vi “diệu lạc thắng chân tâm”, “diệu” ngôn kỳ hảo. Dĩ thử lạc duyên Phật sanh cố, “thắng” ngôn thắng xuất tam giới trung lạc, “chân” ngôn bất hư ngụy, bất điên đảo.

(論)向說無染清淨心，安清淨心，樂清淨心，此三種心，略一處成就妙樂勝真心，應知。

(註)樂有三種：一者，外樂，謂五識所生樂。二者，內樂，謂初禪，二禪，三禪，意識所生樂。三者，法樂 樂，謂智慧所生樂。此智慧所生樂，從愛佛功德起，是遠離我心，遠離無安眾生心，遠離自供養心。是三種心，清淨增進，略為妙樂勝真心，妙言其好。以此樂緣佛生故，勝言勝出三界中樂，真言不虛偽，不顛倒。

(Luận: Ba thứ tâm, tức vô nhiễm thanh tịnh tâm, an thanh tịnh tâm, và lạc thanh tịnh tâm như đã nói trên đây, nói tóm gọn thì là chân tâm thù thắng thành tựu diệu lạc. Hãy nên biết!

Chú: Lạc có ba loại: Một là ngoại lạc, tức lạc sanh bởi năm thức. Hai là nội lạc, tức là lạc được sanh bởi ý thức của Sơ Thiền, Nhị Thiền, và Tam Thiền. Ba là niềm vui do pháp lạc, tức lạc được sanh bởi trí huệ. Loại lạc được sanh bởi trí huệ ấy do từ yêu thích công đức của Phật mà có, chính là xa lìa ngã tâm, xa lìa cái tâm chẳng làm cho chúng sanh an vui, xa lìa cái tâm cúng dường chính mình. Ba loại tâm ấy thanh tịnh tăng tấn, nói đại lược thì gọi là “chân tâm thù thắng diệu lạc”. “Diệu” là tốt đẹp, do món lạc này duyên theo Phật mà sanh. “Thắng” là vượt xa các thứ lạc trong tam giới. “Chân” là chẳng hư ngụy, chẳng điên đảo).

Ngài Đàm Loan nêu ra ba thứ lạc:

1) Loại thứ nhất là loại lạc thường được nhắc tới, tức là lạc do ngũ dục. Đó là Lạc Thọ đạt được khi ngũ căn tiếp xúc ngũ trần, sanh khởi ngũ thức. Do duyên theo ngũ trần bên ngoài (Sắc, Thanh, Hương, Vị, Xúc) mới có, nên gọi là Ngoại Lạc.

2) Loại thứ hai là Thiền Duyệt Lạc. Do ý thức tu Thiền mà đạt được Lạc Thọ, phát xuất từ nội tâm, nên gọi là Nội Lạc. Sơ Thiền có ba tầng trời, tức Phạm Chúng (Brahma pāriṣadya), Phạm Phụ (Brahma purohita), và Đại Phạm Thiên (Mahā brahmā). Lìa ái nhiễm phiền não của Dục Giới, có thể sanh ra hỷ lạc, [sự hỷ lạc] này được gọi là Viễn Ly Lạc. Nhị Thiền cũng có ba tầng trời, tức Thiểu Quang (Parīttābha), Vô Lượng Quang (Apramāṇābha), và Quang Âm (Ābhāsvara). Tiến hơn một bước nữa là lìa khỏi cái tâm tán loạn có Tầm, có Tứ, hỷ tâm khinh an. Điều này được gọi là Tịch Tĩnh Lạc. Tam Thiền cũng có ba tầng trời, tức Thiểu Tịnh (Parītta śubha), Vô Lượng Tịnh (Apramāṇa śubha), và Biến Tịnh (Śubha kṛtsna). Do tiến hơn bước nữa, quở trách, lìa bỏ Hỷ Thọ của Nhị Thiền mà đạt được. Điều này gọi là Ly Hỷ Diệu Lạc.

3) Loại thứ ba thường gọi là Pháp Hỷ Lạc, chẳng phải là Lạc Thọ sanh bởi sáu thức, mà là Lạc Thọ sanh bởi ba thứ trí huệ. Nghe đức Phật thuyết pháp, hoặc tư duy Phật pháp, bèn có trí huệ tín giải Phật pháp. Đã có trí huệ, tất nhiên là sùng kính đức Phật, yêu thích công đức của Phật và pháp do Phật thuyết. Vì thế, Pháp Hỷ Lạc do yêu mến công đức của Phật mà sanh khởi. Khổng Tử nói: “Triêu văn đạo, tịch tử khả hỹ!” (Sáng nghe đạo, tối chết cũng được). Đấy cũng thuộc về Pháp Hỷ Lạc.

Lời luận nói: Lìa ba thứ Bồ Đề chướng như đã nói trên đây, sẽ thành tựu ba thứ tâm thanh tịnh. Nói tổng hợp, giản lược, gom lại một chỗ thì chính là thành tựu “diệu lạc thắng chân tâm”, [cái tâm này] do ba thứ tâm thanh tịnh, tức vô nhiễm, an, và lạc, cùng nhau thành tựu. Do duyên theo danh hiệu, tướng hảo, và công đức của Phật mà sanh; do vậy, gọi là “diệu hảo”. Lại còn vượt xa hết thảy Lạc Thọ trong tam giới, nên gọi là “siêu thắng”. Chẳng giống với ngũ dục lạc và ba thứ thiền lạc trong tam giới, [những thứ ấy] đều là hư ngụy, điên đảo. Vì thế, gọi là “chân thật”.

Nói chung, diệu lạc thắng chân tâm là cái tâm thanh tịnh được thành tựu do tu Ngũ Niệm Môn, và do duyên theo danh hiệu chẳng thể nghĩ bàn cũng như công đức của bổn nguyện, [nương theo] y báo và chánh báo trang nghiêm của A Di Đà Phật mà sanh. Thật sự có thể thoát khỏi tam giới, có thể liễu sanh tử, có thể sanh về Tịnh Độ, có thể thành Phật quả, có thể rốt ráo đắc thường lạc tự tại thanh tịnh của đại Niết Bàn. Vì thế gọi là “diệu lạc thắng chân tâm”. Như trong biểu đồ đơn giản mà tôi đã chỉ ra trong phần trước, tức là dùng ba môn trí huệ, phương tiện, từ bi làm điểm khởi đầu mãi cho đến [khi chứng đắc] Tam Đức của đại Niết Bàn làm điểm kết thúc, từ nhân đến quả, đều có thể gọi chung là “diệu lạc thắng chân tâm”. Vì thế, lời luận nói đại lược, gộp chung [ba môn trí huệ, phương tiện và từ bi] thành một thứ thành tựu. Các vị tổ của Thiền Tông “tâm tâm tương truyền” chính là truyền cái tâm này. Có thể nói “Thiền chẳng lìa Tịnh, Tịnh chẳng lìa Thiền”. Thiền Tịnh song tu thì chính là tu cái tâm này, mà truyền trao cũng là [truyền trao] cái tâm này. Bồ Tát tu Thiền, tu Tịnh, há có nên cho mình là đúng, coi kẻ khác là sai, cùng nhà mà đánh lẫn nhau hay không?

2.2.2.2.9. Nguyện Sự thành tựu

(Chú) Nguyện sự thành tựu giả.

(註)願事成就者。

(Chú: Nguyện được thành tựu xét theo mặt Sự…)

2.2.2.2.9.1. Có thể sanh vào Tịnh Độ

(Luận) Như thị Bồ Tát, trí huệ tâm, phương tiện tâm, vô chướng tâm, thắng chân tâm, năng sanh thanh tịnh Phật quốc độ, ưng tri.

(Chú) Ưng tri giả, vị ưng tri thử tứ chủng thanh tịnh công đức, năng đắc sanh bỉ thanh tịnh Phật quốc độ, phi thị tha duyên nhi sanh dã.

(論)如是菩薩，智慧心，方便心，無障心，勝真心，能生清淨佛國土，應知。

(註)應知者，謂應知此四種清淨功德，能得生彼清淨佛國土，非是他緣而生也。

(Luận: Bồ Tát như vậy do trí huệ tâm, phương tiện tâm, vô chướng tâm, và thắng chân tâm, bèn có thể sanh vào cõi Phật thanh tịnh, hãy nên biết.

Chú: “Hãy nên biết” là hãy nên biết: Do bốn loại công đức thanh tịnh này mà có thể được sanh vào cõi Phật thanh tịnh, chẳng phải là do duyên khác mà sanh).

Bồ Tát có thể chiếu theo bộ luận này để tu Ngũ Niệm Môn, tất nhiên là có thể thành tựu bốn thứ công đức thanh tịnh. Bốn thứ ấy đều được gọi là “tâm”, có thể thấy: Một niệm tâm nhỏ nhoi của chúng ta vốn sẵn có trọn đủ hết thảy công đức vô lậu, nhưng cần phải có nhân duyên huân tập thì mới có thể hiển hiện. Do đó, Quán Kinh nói: “Thị tâm thị Phật, thị tâm tác Phật” (Tâm này là Phật, tâm này làm Phật). Do đó có thể biết: Học Phật tu hành, hãy đổ công dốc sức ngay nơi một niệm tâm địa trong hiện tiền, quan sát chúng ta khởi tâm động niệm như thế nào? Kinh Viên Giác dạy: “Bất phạ niệm khởi, chỉ phạ giác trì” (Chẳng sợ niệm dấy, chỉ sợ giác chậm). Phật và phàm phu sai biệt ở chỗ giác và bất giác. Vì thế, kinh dạy: “Nhất niệm mê tức chúng sanh, nhất niệm giác tức thị Phật” (Một niệm mê là chúng sanh, một niệm giác chính là Phật). Lại nói: “Nhất thanh tịnh, nhất thiết thanh tịnh; nhất tự tại, nhất thiết tự tại” (Một thứ đã thanh tịnh thì hết thảy đều thanh tịnh; một thứ đã tự tại thì hết thảy đều tự tại). “Một” chính là nhất tâm mà chúng sanh và Phật có cùng một Thể. Nếu cái tâm được thanh tịnh, tự tại, quả báo nơi y báo và chánh báo trong mười pháp giới đều thanh tịnh, tự tại. Do vậy, đức Phật răn dạy chúng ta: Hãy cầu sự giải thoát của chư Phật từ ngay trong tâm hạnh của chúng ta. Hết thảy Bồ Tát đều nên biết những Sự Lý này.

Đã biết Lý ấy, sẽ có thể cầu tâm, chứ không cầu nơi hình tích, chỗ nào cũng đều có thể quy vào nhất tâm trong hiện tiền. Chẳng hạn như chúng ta tu Ngũ Niệm Môn, thân nghiệp lễ bái A Di Đà Phật, sẽ biết tánh của đức Phật mà ta đang lễ và tánh của người lễ bái đều là không tịch, cảm ứng đạo giao chẳng nghĩ bàn. Niệm nào cũng đều tưởng vãng sanh hòng thấy Phật, lễ Phật. Lâu ngày chầy tháng, tự nhiên được thấy Phật Di Đà. Đấy chính là thành tựu thân nghiệp thanh tịnh.

Khẩu nghiệp xưng niệm danh hiệu A Di Đà Phật, có thể đúng như quang minh trí tướng của A Di Đà Phật mà tán thán; vậy thì khi quý vị chấp trì Phật hiệu, tâm quý vị cũng có quang minh trí tướng sanh khởi. Lâu ngày chầy tháng, tự nhiên sẽ phá vô minh. Đó chính là thành tựu khẩu nghiệp thanh tịnh. Ý nghiệp trọn đủ cái tâm ưa thích [Cực Lạc] và chán nhàm [Sa Bà] thì chính là thiện xảo tu Chỉ Quán. Nhất tâm chuyên niệm, chán lìa Sa Bà, mong rốt ráo vãng sanh An Lạc quốc, có thể khiến cho vọng tâm của chúng ta ngưng dứt. Chánh niệm quan sát y báo và chánh báo trang nghiêm trong cõi Phật ấy, cầu sanh Tịnh Độ, có thể khiến cho chúng ta quán tâm rõ ràng. Đấy chính là thành tựu ý nghiệp thanh tịnh. Ba nghiệp đều chuyển nhiễm thành tịnh như thế, dùng công đức thanh tịnh do tu tập ba nghiệp thanh tịnh để hồi hướng tới hết thảy chúng sanh khổ não, tâm thường phát nguyện: “Nguyện cho hết thảy chúng sanh cùng thấy Phật Di Đà, cùng sanh về Cực Lạc, cùng thành Phật đạo, cùng giáo hóa chúng sanh”. Đấy chính là thành tựu trí huệ, phương tiện và đại bi tâm vô ngại.

Đã có trí huệ, phương tiện, và vô ngại tâm, tất nhiên sẽ chẳng mê mất Đại Thừa Bồ Đề tâm, có thể sanh về cõi Phật An Lạc thanh tịnh ấy, rốt ráo đạt được Phật quả đại Niết Bàn thanh tịnh, thành tựu diệu lạc thắng chân tâm! Lại nữa, trí huệ tâm quán cảnh chẳng thể nghĩ bàn. Phương tiện tâm là thật sự phát Vô Thượng Bồ Đề tâm, và tâm hồi hướng cho hết thảy chúng sanh. Vô chướng tâm là Chỉ Quán thiện xảo và trợ tu vạn hạnh. Ba tâm ấy từ nhân đến quả, nhiếp chung hết thảy “cảnh, hạnh, quả” của Đại Thừa; vì thế, gọi chung là “diệu lạc thắng chân tâm”. Do vậy, bốn thứ tâm thanh tịnh ấy chính là danh xưng chung để gọi hết thảy các công đức vô lậu được thành tựu bởi hàng Bồ Tát tu pháp môn Ngũ Niệm. Nếu có thể trọn đủ viên mãn, sẽ chẳng cần các nhân duyên khác mà vẫn có thể sanh vào Tịnh Độ, nhất định thành Phật! Đấy là nhất lộ Niết Bàn môn của mười phương ba đời chư Phật! Do vậy, hết thảy Bồ Tát đều nên biết tánh chất trọng yếu của việc tu pháp môn Ngũ Niệm, hòng có thể thành tựu bốn thứ tâm thanh tịnh.

2.2.2.2.9.2. Tùy ý tự tại

(Luận) Thị danh Bồ Tát Ma Ha Tát tùy thuận ngũ chủng pháp môn, sở tác tùy ý tự tại thành tựu, như hướng sở thuyết thân nghiệp, khẩu nghiệp, ý nghiệp, trí nghiệp, phương tiện trí nghiệp, tùy thuận pháp môn cố.

(Chú) Tùy ý tự tại giả, ngôn thử ngũ chủng công đức lực, năng sanh thanh tịnh Phật độ, xuất một tự tại dã. Thân nghiệp giả, lễ bái dã. Khẩu nghiệp giả, tán thán dã. Ý nghiệp giả, tác nguyện dã. Trí nghiệp giả, quán sát dã. Phương tiện trí nghiệp giả, hồi hướng dã. Ngôn thử ngũ chủng nghiệp hòa hợp, tắc thị tùy thuận vãng sanh Tịnh Độ pháp môn tự tại nghiệp thành tựu.

(論)是名菩薩摩訶薩隨順五種法門，所作隨意自在成就，如向所說身業，口業，意業，智業，方便智業，隨順法門故。

(註)隨意自在者，言此五種功德力，能生清淨佛土，出沒自在也。身業者，禮拜也。口業者，讚歎也。意業 者，作願也。智業者，觀察也。方便智業者，迴向也。言此五種業和合，則是隨順往生淨土法門自在業成就。

(Luận: Đó gọi là Bồ Tát Ma Ha Tát tùy thuận năm loại pháp môn, việc làm được tùy ý tự tại thành tựu vì thân nghiệp, khẩu nghiệp, ý nghiệp, trí nghiệp, phương tiện trí nghiệp như đã nói trên đây đều tùy thuận pháp môn.

Chú: “Tùy ý tự tại” là nói năm thứ sức công đức có thể sanh trong cõi Phật thanh tịnh, xuất hiện, hay ẩn mất tự tại. Thân nghiệp là lễ bái. Khẩu nghiệp là tán thán. Ý nghiệp là phát nguyện. Trí nghiệp là quán sát. Phương tiện trí nghiệp là hồi hướng. Có nghĩa là năm thứ nghiệp ấy hòa hợp, bèn thành tựu nghiệp tự tại tùy thuận vãng sanh trong pháp môn Tịnh Độ).

Đây là khoa thứ hai trong phần Nguyện Sự Thành Tựu, gọi là Tùy Ý Tự Tại. Bồ Tát muốn thành tựu nghiệp tùy ý tự tại, [nếu tuân] theo cách tu hành Nan Hành Đạo thông thường của các vị Bồ Tát thì bậc đại Bồ Tát trong Biệt Giáo đã chứng từ Sơ Địa trở lên cần phải trải qua một đại A tăng kỳ kiếp mới có [khả năng tùy tự tại]. Vì thế, Luận viết là “Bồ Tát Ma Ha Tát”. Nay Luận Chủ bảo chúng ta: Tuy quý vị là Sơ Tâm Bồ Tát, chỉ cần được nghe kinh Vô Lượng Thọ và luận này, tín giải “vãng sanh Tịnh Độ là đạo dễ hành”, tùy thuận tu pháp môn Ngũ Niệm, thành tựu sức công đức của Ngũ Niệm Môn, thì trong đời này, sẽ đạt được thành quả “tùy ý tự tại”. Thành quả ấy chính là có thể tự tại sanh vào An Lạc Tịnh Độ, có thể tự tại thấy A Di Đà Phật, tự tại dạo chơi các cõi Phật, tu Bồ Tát hạnh, cúng dường chư Phật, hóa độ chúng sanh, cho đến mười thứ tự tại của bậc Bồ Tát từ Sơ Địa trở lên: Mạng, tâm, các vật cần dùng, nghiệp, thọ sanh, giải, nguyện, thần lực, pháp, trí v.v… hết thảy đều có. Vì sao tu Ngũ Niệm Môn thành tựu sẽ có sự tùy ý tự tại như thế? Một mặt là do bổn nguyện công đức và thần lực tự tại của A Di Đà Phật gia trì vị Bồ Tát tu Ngũ Niệm Môn, cho nên có thể được tự tại như thế.

Tức là giống như trong hiện thời, ngồi máy bay phản lực có thể tùy ý đến chơi các quốc gia trên thế giới, hoặc xem TV phát sóng từ vệ tinh nhân tạo, sẽ đều có thể tùy ý thấy các tình huống hoạt động hiện thời ở các nơi trên thế giới, nghe các loại âm thanh ngôn ngữ khác nhau trên toàn thế giới. Chuyện này hoàn toàn dựa vào công dụng của phi cơ, vệ tinh, và TV, mà đã có thể đạt được sự tùy ý tự tại như thế. Mặt khác, hàng Bồ Tát tu Ngũ Niệm Môn, tam nghiệp của chính mình có thể thanh tịnh, đúng pháp tu hành Ngũ Niệm Môn, chứng Vô Sanh Pháp Nhẫn, thành tựu Đại Thừa nhu nhuyễn tâm, diệu lạc thắng chân tâm. Tâm được tự tại, sẽ có tự tại trí, có thể tùy ý tự tại thực hiện. Do vậy, Luận viết: “Do thân, khẩu, ý nghiệp, trí nghiệp và phương tiện trí nghiệp như đã nói trên đây mà tùy thuận pháp môn Ngũ Niệm”. Điều này hoàn toàn là do tam nghiệp thanh tịnh mà thành tựu trí nghiệp tự tại và phương tiện trí nghiệp tự tại, tức là tự lợi, lợi tha, hết thảy đều có thể tùy ý tự tại.

Như quyển hai mươi sáu của kinh Đại Bảo Tích đã chép: “Bồ Tát đắc ư tự tại trí, hữu thập ngũ chủng (tự tại): Nhất giả, tại tại xứ xứ sanh đắc tự tại trí. Nhị giả, bất đoạn tuyệt nhất thiết thiện căn đắc tự tại trí. Tam giả, ư chư thiện căn (công đức) vô yếm túc đắc tự tại trí. Tứ giả, vị hóa chúng sanh cố, sanh tam giới đắc tự tại trí. Ngũ giả, vị chư chúng sanh đoạn kết sử cố, cần tu tinh tấn đắc tự tại trí. Lục giả, vị ư tịch tĩnh nhất thiết chúng sanh chư khổ não cố, đắc tự tại trí. Thất giả, nhiếp thủ giáo hóa chúng sanh cố, đắc tự tại trí. Bát giả, phi đoạn tự kỷ tam độc đắc danh tự tại, năng đoạn nhất thiết chúng sanh tham sân si, cố danh tự tại. Cửu giả, vị chư chúng sanh chứng diệt pháp, cố danh tự tại. Thập giả, vị chư thiện căn tăng trưởng, bất đoạn hữu lậu pháp, danh đắc tự tại. Thập nhất giả, phi chứng tam giải thoát danh tự tại; thị giải liễu tam giải thoát, cố danh tự tại. Thập nhị giả, phi tự tại tịch diệt Ngũ Ấm danh tự tại, vị xả nhất thiết chúng sanh trọng đảm (Ngũ Ấm), danh vi tự tại. Thập tam giả, phi dĩ diệt lục căn danh tự tại, tri chư chúng sanh thượng hạ căn, cố danh tự tại. Thập tứ giả, phi dĩ sanh phần tận danh đắc tự tại, bất dĩ đoạn tuyệt sanh, cố danh tự tại. Thập ngũ giả, Bồ Tát tọa đạo tràng đắc giải thoát quả, thọ dụng nhất thiết chư chúng sanh, cố danh tự tại” (Bồ Tát đắc trí tự tại, có mười lăm thứ (tự tại): Một là sanh ở bất cứ nơi đâu cũng đều đắc trí tự tại. Hai là chẳng đoạn tuyệt hết thảy thiện căn mà đắc trí tự tại. Ba là chẳng chán đủ các thiện căn (công đức) mà đắc trí tự tại. Bốn là vì giáo hóa chúng sanh mà sanh trong tam giới, đắc trí tự tại. Năm là vì đoạn các kết sử của chúng sanh mà siêng tu tinh tấn, đắc trí tự tại. Sáu là vì vắng lặng các khổ não của hết thảy chúng sanh mà đắc trí tự tại. Bảy là do nhiếp thủ giáo hóa chúng sanh mà đắc trí tự tại. Tám là chẳng vì đoạn Tam Độc của chính mình mà được gọi là tự tại, mà là vì có thể đoạn tham, sân, si của hết thảy chúng sanh, nên được gọi là tự tại. Chín là vì các chúng sanh mà chứng diệt pháp, nên gọi là tự tại. Mười là vì tăng trưởng các thiện căn, chẳng đoạn pháp hữu lậu mà gọi là đắc tự tại. Mười một là chẳng do chứng ba món giải thoát mà gọi là tự tại, mà vì hiểu rõ ba món giải thoát, nên gọi là tự tại. Mười hai là chẳng do tự tại tịch diệt Ngũ Ấm bèn gọi là tự tại, mà là vì bỏ gánh nặng (Ngũ Ấm) cho hết thảy chúng sanh, nên gọi là tự tại. Mười ba, chẳng do diệt sáu căn bèn gọi là tự tại, mà vì biết các căn thượng hạ của chúng sanh, nên gọi là tự tại. Mười bốn là chẳng do đã hết sanh phần mà gọi là tự tại, mà là do chẳng đoạn tuyệt sanh, nên gọi là tự tại. Mười lăm là Bồ Tát ngồi nơi đạo tràng đắc quả giải thoát, thọ dụng hết thảy chúng sanh, nên gọi là tự tại). Trong đời hiện tại chắc là có Tịnh Tông Bồ Tát do thành tựu Ngũ Niệm Môn, đạt được Đại Thừa nhu nhuyễn tâm, đạt được tự tại giống như thế, tương đồng với những vị tổ sư Thiền Tông và bậc Địa Thượng Bồ Tát. Nếu là người chưa đắc tự tại, hễ vãng sanh Cực Lạc, “hoa nở thấy Phật, ngộ Vô Sanh”, nhất định là sẽ có thể đạt được! Do vậy, ngài Đàm Loan giảng giải: “Tùy ý tự tại là nói do sức công đức của pháp môn Ngũ Niệm này mà có thể sanh về Tịnh Độ, xuất hiện hay ẩn mất tự tại (tự tại vãng sanh thấy Phật, tự tại trở lại độ sanh)”.

Lễ bái thành tựu công đức nơi thân nghiệp, tán thán thành tựu công đức nơi khẩu nghiệp, phát nguyện thành tựu công đức nơi ý nghiệp, quán sát thành tựu công đức nơi trí nghiệp, hồi hướng thành tựu công đức nơi phương tiện trí nghiệp. Dùng công đức do thực hiện năm thứ nghiệp (thuộc pháp môn Ngũ Niệm) ấy, hòa hợp thành tựu nghiệp tùy ý tự tại. Tu Ngũ Niệm Môn là nhân, đạt được tự tại là quả. Nhân quả hòa hợp, tự lực và tha lực hòa hợp, bèn tùy thuận tu pháp môn vãng sanh Tịnh Độ, có thể đạt được thành tựu nghiệp ra vào tự tại (vãng sanh Tịnh Độ là “ra”, trở lại cõi trược độ sanh là “vào”). Đấy chẳng phải là ngẫu nhiên, chẳng phải là không có nhân, mà cũng chẳng phải là do nhân duyên nào khác, càng chẳng phải là lời nói vô căn cứ! Nếu xác thực là có thể thành tựu Ngũ Niệm Môn, ắt được vãng sanh An Lạc quốc. Hễ sanh về đó, sẽ bất thoái, rốt ráo là Nhất Sanh Bổ Xứ, vậy thì sẽ tùy ý tự tại giống như Phật!

Tôi nói một thí dụ: Cái tâm của chúng ta giống như một tấm gương sáng sạch, bị tro bụi phủ lấp, chẳng thể soi các vật. Tám vạn bốn ngàn pháp môn của Phật pháp đều nhằm dạy chúng ta phương pháp trừ bỏ tro bụi như thế nào. Một mai chất nhơ hết, ánh sáng hiện ra, sẽ có thể tự tại soi vật. Trần cấu trong tâm chúng ta chỉ cậy vào tự lực để chùi sạch thì rất khó, nhưng nếu có thể dùng một giọt chất tẩy rửa thì sẽ rất dễ dàng trừ khử bất cứ nhơ bẩn nào, khôi phục sự sáng sạch của cái tâm. Chất tẩy rửa chính là pháp môn Ngũ Niệm, hễ thành tựu nó (giống như sử dụng chất tẩy rửa), sẽ có thể ngay lập tức khôi phục cái tâm vốn tịnh. Tâm thanh tịnh, sẽ được tự tại. Như gương sạch sẽ có thể tự tại hiện ra các hình tượng, cùng một đạo lý như vậy đấy!