Vô Lượng Thọ Kinh Ưu Bà Đề Xá Chú Giải Giảng Nghĩa

Phần 9

2.2.1.2.3.1.3.4.3.4. Công đức thị hiện Tam Bảo trọn khắp

(Luận) Hà đẳng thế giới vô, Phật pháp công đức bảo, ngã nguyện giai vãng sanh, thị Phật pháp như Phật.

(Chú) Phật bổn hà cố khởi thử nguyện? Kiến hữu nhuyễn tâm Bồ Tát, đản nhạo hữu Phật quốc độ tu hành, vô từ bi kiên lao tâm.

(論)何等世界無，佛法功德寶，我願皆往生，示佛法如佛。

(註)佛本何故起此願？見有軟心菩薩，但樂有佛國土修行，無慈悲堅牢心。

(Luận: Thế giới nào chẳng có, báu công đức Phật pháp, tôi nguyện đều vãng sanh, dạy Phật pháp như Phật.

Chú: Vốn vì lẽ nào mà đức Phật dấy lên nguyện này? Do Ngài thấy có hàng nhuyễn tâm Bồ Tát chỉ thích tu hành trong quốc độ có Phật, không có tâm từ bi cứng chắc).

“Nhuyễn tâm Bồ Tát” chính là hàng Bồ Tát thuộc địa vị Thập Tín. Chẳng hạn như ngài Xá Lợi Phất đã trải qua sáu mươi kiếp hành Bồ Tát đạo, chứng nhập Đệ Lục Tâm trong Thập Tín; về sau, gặp phải một Bà La Môn xin mắt, bèn thoái thất Bồ Đề tâm, hồi Đại hướng Tiểu, chỉ thích tu hành đạo Thanh Văn trong quốc độ có Phật, chỉ niệm Không, Vô Tướng, Vô Tác, đối với pháp Bồ Tát như thần thông du hý, trang nghiêm quốc độ, thành thục chúng sanh, chẳng sanh một niệm tâm ưa thích. Vì thế nói: “Vô từ bi kiên lao tâm” (Không có tâm từ bi cứng chắc). Kinh Nhân Vương có nói: “Thập Thiện Bồ Tát phát đại tâm, trường biệt tam giới khổ luân hải” (Thập Thiện Bồ Tát phát tâm Đại Thừa, giã biệt mãi mãi biển khổ trong tam giới) cũng chính là nói về hàng nhuyễn tâm Bồ Tát này!

(Chú) Thị cố hưng nguyện: Nguyện ngã thành Phật thời, ngã độ Bồ Tát giai từ bi dũng mãnh, kiên cố chí nguyện, năng xả thanh tịnh độ, chí tha phương vô Phật Pháp Tăng xứ, trụ trì trang nghiêm Phật Pháp Tăng Bảo, thị như hữu Phật, sử Phật chủng xứ xứ bất đoạn. Thị cố ngôn: “Hà đẳng thế giới vô, Phật pháp công đức bảo, ngã nguyện giai vãng sanh, thị Phật pháp như Phật”. Quán Bồ Tát tứ chủng trang nghiêm công đức thành tựu, ngật chi ư thượng.

(註)是故興願。願我成佛時，我土菩薩皆慈悲勇猛，堅固志願，能捨清淨土，至他方無佛法僧處，住持莊嚴佛法僧寶，示如有佛，使佛種處處不斷。是故言：何等世界無，佛法功德寶，我願皆往生，示佛法如佛。觀菩薩四種莊嚴功德成就，訖之於上。

(Chú: Vì thế dấy nguyện: Nguyện khi tôi thành Phật, hàng Bồ Tát trong cõi tôi đều có chí nguyện từ bi, dũng mãnh, kiên cố, có thể bỏ cõi thanh tịnh, đến những chỗ không có Phật Pháp Tăng ở phương khác để trụ trì trang nghiêm Phật Pháp Tăng Bảo, thị hiện như là [cõi ấy] có Phật, khiến cho chủng tánh của Phật chẳng bị ngưng dứt ở khắp mọi nơi. Vì thế nói: “Thế giới nào chẳng có, báu công đức Phật pháp, tôi đều nguyện vãng sanh, dạy Phật pháp như Phật”. Quán bốn thứ công đức trang nghiêm thành tựu của hàng Bồ Tát đến đây là xong).

Phần này là quan sát các vị đại Bồ Tát trong cõi ấy, các Ngài có thể trong trọn khắp những chốn không có Tam Bảo, thị hiện Tam Bảo trụ trì thế gian, tạo lợi ích cho chúng sanh, khiến cho Phật chủng có thể trong mọi lúc, mọi nơi đều chẳng bị đoạn diệt. “Phật chủng” là gì? Chính là chủng tử có thể sanh khởi Phật quả. Nói đại lược thì là phát Vô Thượng Bồ Đề Tâm, đó gọi là Phật chủng! Nói rộng thì:

1) Lục độ vạn hạnh của Bồ Tát hạnh chính là Phật chủng. Như quyển thứ mười một của bộ Hoa Nghiêm Thám Huyền Ký đã ghi: “Bồ Tát sở hành, danh vi Phật chủng” (Những điều thực hành của Bồ Tát thì gọi là Phật chủng). Đấy gọi là duyên nhân Phật chủng.

2) Đắc Vô Sanh Nhẫn thì gọi là Phật chủng. Như La Thập đại sư chú giải kinh Tịnh Danh đã viết: “Chủng tánh của Phật chính là Vô Sanh Nhẫn, vì đắc Vô Sanh Nhẫn ắt sẽ tiếp nối dòng giống Phật”. Đấy là liễu nhân Phật chủng.

3) Giác tánh nơi tâm của chúng sanh thì gọi là Phật chủng, như trong phẩm Phật Đạo của kinh Tịnh Danh có nói: “Lục thập nhị kiến cập nhất thiết phiền não, giai thị Phật chủng” (Sáu mươi hai kiến và hết thảy các phiền não đều là Phật chủng), cũng như Vĩnh Gia đại sư đã nói trong Chứng Đạo Ca: “Thật tánh của vô minh chính là Phật tánh, huyễn hóa không thân chính là Pháp Thân”. Đấy chính là chánh nhân Phật chủng.

“Sử Phật chủng xứ xứ bất đoạn” (Khiến cho Phật chủng chẳng bị ngưng dứt ở khắp mọi nơi): Đấy là nói theo phương diện phát Bồ Đề tâm, tu Bồ Tát hạnh, đắc Vô Sanh Pháp Nhẫn, mà cũng là giáo hóa chúng sanh, khiến cho họ biết giác tánh của chính mình chẳng sai khác với Phật. Tâm này đã là Phật, bèn lập chí “tâm này làm Phật”, sẽ có thể khiến cho Phật chủng ở khắp mọi nơi chẳng bị đoạn dứt.

Tam Bảo là gì? Tam Bảo chính là Phật, Pháp, Tăng. Ba thứ ấy đều tôn quý, hiếm có, được thế gian quý chuộng nhất. Vì thế gọi là Bảo (寶, của báu). Tam Bảo có bốn loại khác nhau:

1) Nhất Thể Tam Bảo (一體三寶), còn gọi là Đồng Thể Tam Bảo (同體三寶), tức là cái tâm tự tánh thanh tịnh mà chúng sanh và Phật có cùng một Thể. Cái tâm ấy linh giác, đó là Phật. Tâm tánh vốn trọn đủ hết thảy các pháp, tức là Pháp. Tâm tánh tùy duyên hòa hợp với các pháp thì chính là Tăng. Nói “nhất thể” thì nơi Tam Bảo, mỗi một ngôi [trong Tam Bảo] đều trọn đủ Tam Bảo. Phật xét về Thể thì có ý nghĩa “giác chiếu”, đó là Phật Bảo. Có ý nghĩa khuôn phép thì là Pháp Bảo. Chẳng chống trái, tranh chấp thì là Tăng Bảo. Phật do Pháp mà sanh, nên Pháp chính là Phật Bảo. Chấp trì thì gọi là Pháp, nên Pháp chính là Pháp Bảo. Các pháp làm nhân duyên cho nhau, hòa hợp chẳng tranh chấp, nên chính là Tăng Bảo. Tăng thì có Quán Trí, đó chính là Phật Bảo. Tăng có khuôn phép, nên là Pháp Bảo. Hòa hợp chẳng chống trái nên là Tăng Bảo.

2) Đồng Tướng Tam Bảo (同相三寶): Như Như Trí khế hợp Như Như Lý, bình đẳng, có cùng một tướng, đấy chính là Chân Như xuất triền (Chân Như thoát khỏi các trói buộc), được gọi là Ngũ Phần Pháp Thân, đó chính là Phật Bảo. Diệt Đế Niết Bàn là Pháp Bảo. Hoặc (phiền não, cấu chướng) hết, trí viên mãn, Đoạn và Chứng chẳng hai; đấy là Tăng Bảo.

3) Biệt Tướng Tam Bảo (別相三寶), còn gọi là Hóa Tướng Tam Bảo (化相三寶), hoặc Biệt Thể Tam Bảo (別體三寶). Trong ấy có Đại Thừa và Tiểu Thừa khác nhau. Đại Thừa Tam Bảo thì tam thân của Phật là Phật Bảo, Lục Độ các Ba La Mật là Pháp Bảo, Tam Hiền Thập Thánh Bồ Tát là Tăng Bảo. Tiểu Thừa Tam Bảo thì Hóa Thân cao một trượng sáu thước của Phật là Phật Bảo, pháp Tứ Đế và Thập Nhị Nhân Duyên là Pháp Bảo, Tứ Hướng, Tứ Quả, và Bích Chi Phật là Tăng Bảo.

4) Trụ Trì Tam Bảo (住持三寶): Sau khi đức Phật diệt độ, những loại hình tượng Phật khắc, đắp, vẽ vời tồn tại trong thế gian chính là Phật Bảo. Tam Tạng kinh điển, giáo chỉ Tam Thừa chính là Pháp Bảo. Tăng ni đã thọ giới thì là Tăng Bảo.

Trong bốn loại ấy, Nhất Thể và Đồng Thể Tam Bảo là Lý Thể. Có Phật xuất thế hay không, pháp vốn trọn sẵn có như thế đấy, tức là Tánh Đức vô tu, vô chứng, như như bất biến. Đồng Tướng Tam Bảo hễ có Phật xuất thế thì mới có, chính là Tu Đức nhân viên quả mãn của bản thân đức Phật. Biệt Tướng Tam Bảo là Tam Bảo thật sự xuất hiện trong thế gian, hạn cuộc trong lúc Phật trụ thế, chẳng thông với trước khi Phật ra đời, hay sau khi Phật nhập diệt. Trụ Trì Tam Bảo thông cả ba thời. “Biến thị Tam Bảo” (Thị hiện Tam Bảo trọn khắp) được nói trong phần này chính là Biệt Tướng và Trụ Trì Tam Bảo, có thể tạo lợi ích to lớn cho chúng sanh.

Hàng Bồ Tát trong nước ấy đều từ bi, dũng mãnh, chí nguyện kiên cố, đấy là sự trang nghiêm được thành tựu bởi công đức của các nguyện từ nguyện hai mươi hai cho đến nguyện hai mươi sáu, và nguyện thứ ba mươi sáu. Như kinh Vô Lượng Thọ đã nói về ba bậc vãng sanh như sau: “Thử đẳng chúng sanh, lâm thọ chung thời, Vô Lượng Thọ Phật dữ chư đại chúng, hiện kỳ nhân tiền, tức tùy bỉ Phật, vãng sanh kỳ quốc, tiện ư thất bảo hoa trung, tự nhiên hóa sanh, trụ Bất Thoái Chuyển, trí huệ dũng mãnh, thần thông tự tại” (Các chúng sanh ấy khi lâm chung, Vô Lượng Thọ Phật và các đại chúng hiện ra trước người ấy, [người ấy] liền theo đức Phật ấy vãng sanh nước đó, bèn ở trong hoa bảy báu, tự nhiên hóa sanh, trụ Bất Thoái Chuyển, trí huệ dũng mãnh, thần thông tự tại). Lại như Quán Kinh nói về Thượng Phẩm Thượng Sanh như sau: “Sanh bỉ quốc dĩ, tức ngộ Vô Sanh Pháp Nhẫn, kinh tu du gian, lịch sự chư Phật, biến thập phương giới, ư chư Phật tiền, thứ đệ thọ ký” (Đã sanh về nước ấy liền ngộ Vô Sanh Pháp Nhẫn, trong khoảnh khắc lần lượt phụng sự chư Phật trong trọn khắp mười phương thế giới, ở trước chư Phật lần lượt được thọ ký).

Đối với bốn loại công đức trang nghiêm của hàng Bồ Tát trong cõi nước ấy như đã trình bày trên đây, thì loại thứ nhất và loại thứ hai là chung cho cả thế giới có Phật hay không có Phật. Loại thứ ba nói về thế giới có Phật, còn phần này nói về thế giới không có Phật, tức là chỗ không có Phật, Pháp, Tăng. Chẳng hạn như hiện thời trên địa cầu, khá nhiều quốc gia có Phật giáo, tuy đức Thích Ca đã diệt độ, nhưng hãy còn có Trụ Trì Tam Bảo trong thế gian, chúng sanh vẫn có thể nghe pháp tu hành, thậm chí chứng quả. Đấy chẳng gọi là “thế giới không có Phật”. Chỉ có [nơi nào] về căn bản là chỗ không có Phật pháp, chúng sanh chẳng có Phật pháp để nghe, chẳng được thân cận Tam Bảo. Đấy chính là “biên địa”, tức một trong tám nạn. Đó gọi là “thế giới không có Phật”, nỗi khổ ấy giống như trong địa ngục.

Hàng Bồ Tát từ mười phương thế giới vãng sanh Cực Lạc, vì độ chúng sanh mà sanh vào Tịnh Độ, đều sẵn lòng đại bi, đã phát Bồ Đề tâm, lại được “hoa nở thấy Phật, ngộ Vô Sanh”; đương nhiên là chẳng trái nghịch bổn nguyện độ chúng sanh, bèn bỏ cõi thanh tịnh, sanh về chỗ không có Phật, Pháp, Tăng để hoằng dương Phật pháp, kiến lập Trụ Trì Tam Bảo. Các Ngài trụ trì trang nghiêm Tam Bảo, hoàn toàn chẳng khác gì Tam Bảo được kiến lập bởi mười phương chư Phật. Vì thế nói là “thị Phật pháp như Phật” (thị hiện Phật pháp giống như đức Phật). Do vậy có thể biết: Phàm là đệ tử của Phật mong báo ân Phật, thì phải nên dũng mãnh, kiên cố, đến chỗ không có Tam Bảo để kiến lập Tam Bảo, hoằng pháp lợi sanh. Như kinh Hoa Nghiêm đã dạy: “Túng sử đảnh đới kinh trần kiếp, thân vi sàng tòa biến đại thiên, nhược bất thuyết pháp độ chúng sanh, tất cánh vô năng báo Phật ân” (Dẫu cho đội [chư Phật] trên đầu trải qua số kiếp nhiều như vi trần, thân làm giường, tòa [cho chư Phật ngồi hay nằm] khắp tam thiên đại thiên, nếu chẳng thuyết pháp độ chúng sanh, rốt ráo chẳng thể báo ân Phật). Các liên hữu Tịnh Tông ơi! Cần phải biết: Chúng ta phát nguyện vãng sanh Tịnh Độ, chính là để thấy Phật, nghe pháp, thành tựu công đức, thần thông, trí huệ để độ chúng sanh. Sau đấy, đến bất cứ nơi đâu không có Tam Bảo để thực hiện công đức làm Phật, thuyết pháp, độ Tăng, trụ trì trang nghiêm Tam Bảo. Ở mọi lúc, mọi nơi, sẽ đều thắp sáng ngời ngọn đèn Tam Bảo, giống như tòa tháp hải đăng trong biển cả mênh mông, chiếu sáng rực nhân gian, phổ độ hữu tình đều thành Phật. Vì thế nói là “sử Phật chủng xứ xứ bất đoạn” (khiến cho Phật chủng chẳng đoạn dứt ở mọi nơi). Bài tụng của vị Luận Chủ về bốn thứ công đức trang nghiêm thành tựu của hàng Bồ Tát trong quốc độ An Lạc đã giải thích xong! Chúng ta muốn được sanh về Tịnh Độ, hãy nên quan sát như thế, hãy học tập các vị Bồ Tát trong cõi ấy. Khoa thứ ba trong phần giải thích lời kệ là “Quảng Kệ Quán Sát Hồi Hướng Môn” (kệ tụng nói rộng về hai môn Quan Sát và Hồi Hướng), phần Quan Sát Môn trong ấy đến đây giải thích xong toàn bộ, dưới đây là phần Hồi Hướng Môn.

2.2.1.2.3.2. Hồi Hướng Môn

(Luận) Ngã tác luận thuyết kệ, nguyện kiến Di Đà Phật, phổ cộng chư chúng sanh, vãng sanh An Lạc quốc.

(Chú) Thử tứ cú, thị Luận Chủ Hồi Hướng Môn. Hồi hướng giả, hồi kỷ công đức phổ thí chúng sanh, cộng kiến A Di Đà Như Lai, sanh An Lạc quốc.

(論)我作論說偈，願見彌陀佛，普共諸眾生， 往生安樂國。　(註)此四句，是論主迴向門。迴向者，迴己功德普施眾生，共見阿彌陀如來，生安樂國。

(Luận: Tôi soạn luận, nói kệ, nguyện thấy Phật Di Đà, cùng khắp các chúng sanh, vãng sanh cõi An Lạc.

Chú: Bốn câu này là phần Hồi Hướng Môn của vị Luận Chủ. “Hồi hướng” là đem công đức của chính mình thí khắp chúng sanh được cùng thấy A Di Đà Như Lai, sanh vào cõi An Lạc).

Vị Luận Chủ đem công đức và lợi ích của việc trước tác bộ luận này và nói kệ Nguyện Sanh hồi hướng cho hết thảy chúng sanh cùng được thấy Phật Di Đà, cùng sanh về Cực Lạc, cùng thành Phật đạo, cùng hóa độ chúng sanh. Nay chúng ta giảng giải, lắng nghe bộ luận này, cũng phải nên hồi hướng như thế.

2.2.1.3. Tổng kết Kệ Tụng

(Luận) Vô Lượng Thọ Tu Đa La chương cú, ngã dĩ kệ tụng tổng thuyết cánh.

(論)無量壽修多羅章句，我以偈誦總說竟。

(Luận: Đối với chương cú của kinh Vô Lượng Thọ tôi đã dùng kệ tụng nói tổng quát xong).

Qua hai câu văn này, vị Luận Chủ đã tổng kết, nhằm nói rõ: Đối với tất cả nội dung, chương cú trong kinh Vô Lượng Thọ (Tu Đa La), tôi đã gom lấy những điều thiết yếu nhằm nói tổng quát thành hai mươi bốn bài Kệ Tụng, đã nói viên mãn rồi!

2.2.1.4. Vấn đáp để trừ nghi hoặc (tám lượt vấn đáp)

(Chú) Vấn viết: Thiên Thân Bồ Tát hồi hướng chương trung, ngôn “phổ cộng chư chúng sanh, vãng sanh An Lạc quốc”, thử chỉ cộng hà đẳng chúng sanh da? Đáp viết: Án Vương Xá thành sở thuyết Vô Lượng Thọ kinh, Phật cáo A Nan: “Thập phương Hằng hà sa chư Phật Như Lai giai cộng xưng thán Vô Lượng Thọ Phật, oai thần, công đức bất khả tư nghị. Chư hữu chúng sanh văn kỳ danh hiệu, tín tâm hoan hỷ, nãi chí nhất niệm, chí tâm hồi hướng, nguyện sanh bỉ quốc, tức đắc vãng sanh, trụ Bất Thoái Chuyển, duy trừ Ngũ Nghịch, phỉ báng chánh pháp”. Án thử nhi ngôn, “nhất thiết ngoại phàm thiên nhân, giai đắc vãng sanh”.

(註)問曰：天親菩薩迴向章中，言普共諸眾生往生安樂國，此指共何等眾生耶？答曰：案王舍城所說無量壽經，佛告阿難：十方恒河沙諸佛如來皆共稱嘆無量壽佛，威神功德不可思議。諸有眾生聞其名號，信心歡喜，乃至一念，至心迴向，願生彼國，即得往生，住不退轉，唯除五 逆，誹謗正法。案此而言，一切外凡天人，皆得往生。

(Chú: Hỏi: Trong chương Hồi Hướng, Thiên Thân Bồ Tát đã nói “cùng khắp các chúng sanh, vãng sanh cõi An Lạc”, đấy là nói “cùng chung với loại chúng sanh nào” vậy? Đáp: Theo kinh Vô Lượng Thọ được nói tại thành Vương Xá, đức Phật bảo ngài A Nan: “Mười phương Hằng hà sa chư Phật Như Lai đều cùng xưng dương, tán thán Vô Lượng Thọ Phật, oai thần, công đức chẳng thể nghĩ bàn. Chúng sanh trong các cõi nghe danh hiệu của Ngài, cho đến một niệm, chí tâm hồi hướng, nguyện sanh về cõi ấy, liền được vãng sanh, trụ Bất Thoái Chuyển, chỉ trừ phường Ngũ Nghịch, phỉ báng chánh pháp”. Dựa theo lời ấy, bèn nói “hết thảy trời, người, ngoại đạo, phàm phu đều được vãng sanh”).

Ngài Đàm Loan nêu ra tám lượt vấn đáp nhằm [khiến cho độc giả] cởi gỡ lòng nghi, sanh lòng tin, dụng ý là khuyên lơn, khích lệ những ai được thấy nghe, sẽ đều nương theo pháp môn Ngũ Niệm được nói trong bộ luận này để thành tựu Tịnh nghiệp, vãng sanh Tịnh Độ. Lời hỏi trong lượt thứ nhất là do [người đọc thấy] Luận Chủ hồi hướng cho khắp các chúng sanh vãng sanh Tịnh Độ, bèn hỏi chẳng biết những loại chúng sanh nào sẽ có thể được vãng sanh? Trước hết, ngài Đàm Loan dẫn chứng kinh văn trong quyển Hạ của kinh Vô Lượng Thọ “trừ kẻ Ngũ Nghịch, phỉ báng ra, hết thảy chúng sanh nếu có Tín, Nguyện, Hạnh, sẽ đều được vãng sanh”. Đấy chính là căn cứ [để chứng tỏ] “pháp môn Tịnh Độ, độ trọn khắp ba căn, gồm thâu trọn vẹn lợi căn và độn căn”, chúng ta vẫn chẳng thể tin tưởng ư? Hãy nên biết: Danh hiệu Di Đà chính là tự tánh thanh tịnh tâm mà chúng sanh và Phật đều bình đẳng. “Danh” chính là vô lượng thọ, vô lượng quang, vô lượng thanh tịnh bình đẳng giác. Danh ấy chính là cội nguồn của chư Phật, là căn bản của hết thảy chúng sanh. Do vậy, hết thảy phàm phu, ngoại đạo nghe danh hiệu Di Đà, trọn đủ ba món tư lương Tín, Nguyện, Hạnh, cho đến tối thiểu là một niệm, đều được vãng sanh, trụ nơi Bất Thoái Chuyển. Đấy chính là do công đức của các nguyện thứ mười tám, nguyện thứ mười chín, nguyện thứ hai mươi, và nguyện thứ hai mươi bảy trong bổn nguyện của đức Di Đà thành tựu.

“Tín tâm hoan hỷ, nãi chí nhất niệm, chí tâm hồi hướng, nguyện sanh bỉ quốc” (Tín tâm hoan hỷ, cho đến một niệm, chí tâm hồi hướng, nguyện sanh về cõi ấy): Bốn câu kinh văn này chính là điều kiện tất yếu để vãng sanh. Tín tâm là gì? Chính là cái tâm chí thành, chuyên tín (tin tưởng chuyên ròng), như trong quyển Thượng của kinh Vô Lượng Thọ có nói: “Thí như đại hải, nhất nhân đấu lượng, kinh lịch kiếp số, thượng khả cùng để, đắc kỳ diệu bảo. Nhân hữu chí tâm tinh tấn, cầu đạo bất chỉ, hội đương khắc quả, hà nguyện bất đắc” (Ví như biển cả, một người dùng đấu để đong. Trải qua kiếp số, còn có thể [múc đến] tận đáy, đạt được của báu mầu nhiệm trong ấy. Người có chí tâm, tinh tấn, cầu đạo chẳng ngơi, ắt sẽ đắc quả, có nguyện nào mà chẳng đạt được). Quốc phụ Tôn Trung Sơn tiên sinh cũng nói: “Có chí thường hằng chính là cái gốc để thành công”. Lúc lâm chung, tổ sư Liên Trì răn dạy: “Thật thà niệm Phật, đừng thay đổi đề mục”. Đấy đều là những lời khai thị hay nhất về tín tâm. Trong Vô Lượng Thọ Kinh Giảng Nghĩa, từ trang một trăm chín mươi lăm đến trang hai trăm lẻ một, và từ trang hai trăm ba mươi chín đến trang hai trăm bốn mươi lăm, từ trang ba trăm tám mươi chín đến trang ba trăm chín mươi hai, tôi cũng đã giải nói, xin hãy tra duyệt, thì sẽ hiểu rõ ràng rành mạch ý nghĩa của đoạn kinh văn này.

(Chú) Hựu như Quán Vô Lượng Thọ Kinh, hữu cửu phẩm vãng sanh. Hạ hạ phẩm sanh giả, hoặc hữu chúng sanh, tác bất thiện nghiệp, Ngũ Nghịch, Thập Ác, cụ chư bất thiện, như thử ngu nhân, dĩ ác nghiệp cố, ưng đọa ác đạo, kinh lịch đa kiếp, thọ khổ vô cùng. Như thử ngu nhân, lâm mạng chung thời, ngộ thiện tri thức chủng chủng an ủy, vị thuyết diệu pháp, giáo linh niệm Phật. Thử nhân khổ bức, bất hoàng niệm Phật, thiện hữu cáo ngôn: “Nhữ nhược bất năng niệm giả, ưng xưng Vô Lượng Thọ Phật”. Như thị chí tâm linh thanh bất tuyệt, cụ túc thập niệm, xưng Nam Mô A Di Đà Phật. Xưng Phật danh cố, ư niệm niệm trung, trừ bát thập ức kiếp sanh tử chi tội, mạng chung chi thời, kiến kim liên hoa do như nhật luân, trụ kỳ nhân tiền, như nhất niệm khoảnh, tức đắc vãng sanh Cực Lạc thế giới. Ư liên hoa trung, mãn thập nhị đại kiếp, liên hoa phương khai (đương ư thử tiêu Ngũ Nghịch tội dã). Quán Thế Âm, Đại Thế Chí, dĩ đại bi âm thanh, vị kỳ quảng thuyết chư pháp Thật Tướng, trừ diệt tội pháp. Văn dĩ hoan hỷ, ứng thời tức phát Bồ Đề chi tâm. Thị danh Hạ Phẩm Hạ Sanh giả. Dĩ thử kinh chứng minh, tri hạ phẩm phàm phu, đản linh bất phỉ báng chánh pháp, tín Phật nhân duyên, giai đắc vãng sanh.

(註)又如觀無量壽經，有九品往生。下下品生者，或有眾生，作不善業，五逆十惡，具諸不善，如此愚人，以惡業故，應墮惡道，經歷多劫，受苦無窮。如此愚人，臨命終時，遇善知識種種安慰，為說妙法，教令念佛。此人苦逼，不遑念佛，善友告言：汝若不能念者，應稱無量壽佛。如是至心令聲不絕，具足十念，稱南無阿彌陀佛。稱佛名故，於念念中，除八十億劫生死之罪，命終之時，見金蓮華猶如日輪，住其人前，如一念頃，即得往生極樂世界。於蓮華中，滿十二大劫，蓮華方開(當於此消五逆罪也)。觀世音，大勢至，以大悲音聲，為其廣說諸法實 相，除滅罪法。聞已歡喜，應時即發菩提之心。是名下品下生者。以此經證明，知下品凡夫，但令不誹謗正法，信佛因緣，皆得往生。

(Chú: Lại như kinh Quán Vô Lượng Thọ có chín phẩm vãng sanh. Người sanh trong hạ hạ phẩm là nếu có chúng sanh, tạo nghiệp bất thiện, Ngũ Nghịch, Thập Ác, đủ các điều bất thiện. Kẻ ngu như thế do vì ác nghiệp, đáng đọa trong ác đạo trải qua nhiều kiếp, chịu khổ vô cùng. Kẻ ngu như thế khi lâm chung, gặp thiện tri thức an ủi đủ cách, vì người ấy nói diệu pháp, dạy người ấy niệm Phật. Người ấy bị khổ sở bức bách, chẳng rảnh để niệm Phật, bạn lành bảo rằng: “Nếu ngươi chẳng thể niệm, hãy nên xưng danh Vô Lượng Thọ Phật”. Chí tâm như thế khiến cho tiếng niệm Phật chẳng dứt, đầy đủ mười niệm, xưng Nam Mô A Di Đà Phật. Do xưng danh hiệu Phật, trong mỗi niệm trừ tội trong tám mươi ức kiếp sanh tử. Khi mạng chung, thấy hoa sen vàng như vầng mặt trời ở trước mặt người ấy, như trong khoảng một niệm, liền được vãng sanh thế giới Cực Lạc. Ở trong hoa sen trọn mười hai đại kiếp, hoa sen mới nở (ở trong ấy để tiêu trừ tội Ngũ Nghịch), Quán Thế Âm, Đại Thế Chí dùng âm thanh đại bi vì người ấy nói rộng về Thật Tướng của các pháp và pháp trừ diệt tội. Nghe rồi hoan hỷ, ngay lập tức phát tâm Bồ Đề. Đó gọi là Hạ Phẩm Hạ Sanh. Dùng kinh ấy để chứng minh, bèn biết hạ phẩm phàm phu chỉ cần chẳng phỉ báng chánh pháp, do nhân duyên tin Phật, sẽ đều được vãng sanh).

Ngài Đàm Loan lại viện dẫn phần kinh văn nói về Hạ Phẩm Hạ Sanh trong Quán Kinh để chứng minh “hết thảy phàm phu, ngoại đạo, cho đến kẻ Ngũ Nghịch cực ác, chỉ cần chẳng phỉ báng chánh pháp, do nhân duyên tin Phật, có ba tư lương Tín, Nguyện, Hạnh, đều có thể vãng sanh”. Ngũ Nghịch là giết cha, giết mẹ, giết A La Hán, làm thân Phật chảy máu, và phá hòa hợp Tăng. Thập Ác là “giết, trộm, tà dâm” nơi thân nghiệp, “nói dối, ác khẩu, nói đôi chiều, nói thêu dệt” nơi khẩu nghiệp, và “tham, sân, si (tà kiến)” nơi ý nghiệp. “Cụ chư ác nghiệp” (Đủ các ác nghiệp) là nói về các thứ chuyện ác lớn hay nhỏ khác. Kẻ ác lúc lâm chung, may mắn gặp được thiện tri thức tại gia hay xuất gia là người chuyên tu pháp môn Tịnh Độ, dùng đủ mọi phương pháp an ủi người ấy và thuyết pháp, đồng thời dạy người ấy hãy chí thành, khẩn thiết sám hối, chuyên tâm niệm Phật. “Bất hoàng niệm Phật” (Chẳng rảnh rỗi để niệm Phật) là nói kẻ ác đau đớn, kinh hoảng, tâm tư hoảng loạn, chẳng thể nào lắng lòng niệm Phật được! Thiện tri thức bèn dạy kẻ ấy hãy niệm “nam mô A Di Đà Phật” ra tiếng. Dùng cái tâm hết sức mạnh mẽ, sắc bén, chân thành, chuyên nhất để niệm, khiến cho mỗi câu Phật hiệu đều từ tâm phát ra, từ miệng vang ra tiếng, lại theo tai lọt vào. Vằng vặc phân minh, từng tiếng liên tiếp, mười niệm chẳng dứt. Ngay trong lúc người ấy xưng niệm danh hiệu Phật, câu nào cũng đều trừ diệt trọng tội trong nhiều kiếp sanh tử. Các tội như sương móc, huệ nhật có thể tiêu trừ, vừa xưng niệm Phật, vạn tội diệt. Tội diệt, thiện sanh, quả báo “đáng lẽ phải đọa tam đồ” bèn chuyển biến thành “sanh vào Cực Lạc”. Chỉ cần tin tưởng, phát nguyện, niệm Phật, ai nấy đều có thể làm được, ai ai cũng đều có thể vãng sanh.

Lợi ích do niệm Phật như thế đúng là “đạp phá thiết hài vô mịch xứ, đắc lai toàn bất phí công phu” (giẫm nát hài sắt tìm chẳng thấy, đạt được hoàn toàn chẳng tốn công). Kẻ ác ấy lâm chung trông thấy hoa sen hiện ra trước mắt, giống như vầng thái dương (“nhật luân”) tròn xoe, sáng ngời. Thần thức xả báo sẽ trong khoảng sát na, thuận theo viên quang liên hoa mà nhanh chóng sanh sang Cực Lạc. Điều này thuộc về Tự Lực. Do thần lực của bổn nguyện và công đức nơi quả địa của A Di Đà Phật gia trì, nhiếp thọ, kẻ ác ấy chẳng bị đọa xuống thấp hơn, lại dẫn dắt kẻ ấy sanh về cõi An Lạc, cũng giống như chiếc thuyền to chở đá bự an ổn, đáng tin cậy như vậy đó! Điều này thuộc về Tha Lực. Pháp môn Tịnh Độ chính là do lực dụng chẳng nghĩ bàn của Tự Lực và Tha Lực hợp thành, khiến cho ba bậc chín phẩm đều có thể vãng sanh. Còn như sau khi vãng sanh, hoa sen nở, thấy Phật Di Đà, nghe diệu pháp, ngộ Vô Sanh Nhẫn v.v… sẽ tùy thuộc công hạnh tịnh nghiệp của mỗi người sâu hay cạn, tuy có sớm hay trễ khác nhau, nhưng đều đã hết Phần Đoạn Sanh Tử, vượt khỏi lục đạo luân hồi, rốt ráo chẳng bị thoái chuyển, mãi cho đến khi thành Phật thì đều nhất loạt bình đẳng, chẳng hề sai khác!

(Chú) Vấn viết: Vô Lượng Thọ Kinh ngôn: “Nguyện vãng sanh giả, giai đắc vãng sanh, duy trừ Ngũ Nghịch, phỉ báng chánh pháp”. Quán Vô Lượng Thọ Kinh ngôn: “Tác Ngũ Nghịch, Thập Ác, cụ chư bất thiện, diệc đắc vãng sanh”. Thử nhị kinh vân hà hội? Đáp viết: Nhất kinh dĩ cụ nhị chủng trọng tội: Nhất giả, Ngũ Nghịch. Nhị giả, phỉ báng chánh pháp. Dĩ thử nhị chủng tội cố, sở dĩ bất đắc vãng sanh. Nhất kinh đản ngôn tác Thập Ác, Ngũ Nghịch đẳng tội, bất ngôn phỉ báng chánh pháp. Dĩ bất báng chánh pháp cố, thị cố đắc sanh.

(註)問曰：無量壽經言：願往生者，皆得往生，唯除五逆，誹謗正法。觀無量壽經言：作五逆十惡，具諸不 善，亦得往生。此二經云何會？答曰：一經以具二種重 罪：一者，五逆。二者，誹謗正法。以此二種罪故，所以不得往生。一經但言作十惡五逆等罪，不言誹謗正法。以不謗正法故，是故得生。

(Chú: Hỏi: Kinh Vô Lượng Thọ nói: “Kẻ nguyện vãng sanh sẽ đều được vãng sanh, chỉ trừ kẻ Ngũ Nghịch, phỉ báng chánh pháp”. Kinh Quán Vô Lượng Thọ nói: “Kẻ tạo Ngũ Nghịch, Thập Ác, trọn đủ các thứ bất thiện, cũng được vãng sanh”. Dung thông hai kinh ấy như thế nào? Đáp: Một kinh thì nói kẻ ấy trọn đủ hai thứ trọng tội, một là Ngũ Nghịch, hai là phỉ báng chánh pháp. Do hai thứ tội ấy, cho nên chẳng được vãng sanh. Một kinh chỉ nói tạo các tội Thập Ác, Ngũ Nghịch v.v… chẳng nói phỉ báng chánh pháp. Do chẳng báng bổ chánh pháp, cho nên được vãng sanh).

Đây là lượt vấn đáp thứ hai. Liên quan đến điều được nói trong kinh Vô Lượng Thọ “mười niệm đều được vãng sanh, chỉ trừ Ngũ Nghịch, phỉ báng chánh pháp”, và như Quán Kinh nói “Ngũ Nghịch, Thập Ác cũng được vãng sanh”, phải hội thông câu hỏi này như thế nào? Ngài Đàm Loan giải đáp đơn giản, trọng yếu, không chi hay hơn được nữa. Trong bộ Vô Lượng Thọ Kinh Giảng Nghĩa từ trang hai trăm bốn mươi cho đến trang hai trăm bốn mươi hai, tôi cũng đã giải thích, [độc giả] chẳng ngại tra duyệt, sẽ có thể giúp giải trừ nghi hoặc. Nay tôi lại trích lục một đoạn trong Thập Nghi Luận do Trí Giả đại sư trước tác hòng có thể khiến cho quý vị tin tưởng đích xác: Chỉ cần chẳng phỉ báng chánh pháp, dẫu tạo Ngũ Nghịch, Thập Ác, lâm chung có thể mười niệm niệm Phật, nương theo nguyện lực của Phật, cũng có thể được vãng sanh.

Mối nghi thứ tám trong Thập Tín Luận [như sau]: “Hỏi: Chúng sanh từ vô thỉ đến nay tạo vô lượng nghiệp, đời này suốt cuộc đời chẳng gặp thiện tri thức, lại tạo hết thảy tội nghiệp, không điều ác nào chẳng tạo, lẽ nào lâm chung mười niệm thành tựu liền được vãng sanh, vượt khỏi tam giới? Đối với các nghiệp đã kết, làm sao nói cho suông được? Đáp: Chúng sanh từ vô thỉ đến nay, thiện ác nghiệp chủng nhiều, ít, mạnh, yếu, trọn chẳng biết được, nhưng lúc lâm chung có thể gặp thiện tri thức, mười niệm thành tựu thì đều là do thiện nghiệp đời trước mạnh mẽ, cho nên mới được gặp gỡ thiện tri thức, mười niệm thành tựu. Nếu là kẻ ác nghiệp nhiều, thiện tri thức còn chẳng thể gặp, làm sao có thể bàn luận chuyện mười niệm thành tựu cho được?… Ví như sợi dây thừng to mười vòng ôm, ngàn người đàn ông chẳng bứt đứt được, nhưng đứa bé trai vung gươm, trong khoảnh khắc, [dây thừng] đứt làm đôi. Lại như củi chất chứa ngàn năm, dùng một đốm lửa bé bằng hạt đậu để đốt, trong một thời gian ngắn sẽ cháy sạch. Lại như có người suốt đời tu Thập Thiện Nghiệp, đáng được sanh lên trời. Khi lâm chung, dấy lên một niệm tà kiến quyết định, liền đọa trong địa ngục A Tỳ. Ác nghiệp hư vọng, do mạnh mẽ, nhạy bén, mà còn có thể xóa sạch thiện nghiệp trong một đời, khiến [cho người lâm chung ấy] đọa ác đạo. Huống chi khi lâm chung, tâm dũng mãnh niệm Phật, thiện nghiệp chân thật chẳng gián đoạn, lại chẳng thể trừ sạch vô thỉ ác nghiệp, được sanh về Tịnh Độ, chẳng có lẽ ấy!” Lại nói: “Một niệm niệm Phật, diệt tội trong tám mươi ức kiếp sanh tử, là vì lúc niệm Phật cái tâm mạnh mẽ, nhạy bén, chế phục, diệt trừ ác nghiệp, quyết định được vãng sanh, chẳng cần phải ngờ vực!” Do vậy, kẻ chẳng phỉ báng chánh pháp, ắt do sức thiện nghiệp mạnh mẽ trong các đời trước, cho nên mới có thể lâm chung chí tâm niệm Phật, mới được bổn nguyện của Phật nhiếp thọ, vãng sanh Cực Lạc, chẳng phải là do may mắn mà đạt được đâu nhé!

(Chú) Vấn viết: Giả sử nhất nhân cụ Ngũ Nghịch tội, nhi bất phỉ báng chánh pháp, kinh hứa đắc sanh. Phục hữu nhất nhân, đản phỉ báng chánh pháp, nhi vô Ngũ Nghịch chư tội, nguyện vãng sanh giả, đắc sanh dữ phủ? Đáp viết: Đản linh phỉ báng chánh pháp, tuy cánh vô dư tội, tất bất đắc sanh. Hà dĩ ngôn chi? Kinh ngôn: “Ngũ Nghịch tội nhân, đọa A Tỳ đại địa ngục trung, cụ thọ nhất kiếp trọng tội. Phỉ báng chánh pháp nhân, đọa A Tỳ đại địa ngục trung, thử kiếp nhược tận, phục chuyển chí tha phương A Tỳ đại địa ngục trung. Như thị triển chuyển, kinh bách thiên A Tỳ đại địa ngục, Phật bất ký đắc xuất thời tiết. Dĩ phỉ báng chánh pháp tội cực trọng cố”. Hựu chánh pháp giả, tức thị Phật pháp. Thử ngu si nhân ký sanh phỉ báng, an hữu nguyện sanh Phật độ chi lý? Giả sử đản tham bỉ độ an lạc nhi nguyện sanh giả, diệc như cầu phi thủy chi băng, vô yên chi hỏa, khởi hữu đắc lý?

(註)問曰：假使一人具五逆罪，而不誹謗正法，經許得生。復有一人，但誹謗正法，而無五逆諸罪，願往生 者，得生以不？答曰：但令誹謗正法，雖更無餘罪，必不得生。何以言之？經言：五逆罪人，墮阿鼻大地獄中，具受一劫重罪。誹謗正法人，墮阿鼻大地獄中，此劫若盡，復轉至他方阿鼻大地獄中。如是展轉，經百千阿鼻大地 獄，佛不記得出時節。以誹謗正法罪極重故。又正法者，即是佛法。此愚癡人既生誹謗，安有願生佛土之理？假使但貪彼土安樂而願生者，亦如求非水之氷，無煙之火，豈有得理？

(Chú: Hỏi: Giả sử có một người trọn đủ tội Ngũ Nghịch, nhưng chẳng phỉ báng chánh pháp, kinh chấp thuận người ấy được vãng sanh. Lại có một người, chỉ phỉ báng chánh pháp, nhưng không có các tội Ngũ Nghịch mà nguyện vãng sanh, thì có được vãng sanh hay không? Đáp: Chỉ phỉ báng chánh pháp, tuy không có các tội khác, ắt chẳng được vãng sanh. Vì sao nói vậy? Kinh nói: “Tội nhân Ngũ Nghịch đọa trong đại địa ngục A Tỳ thọ trọn một kiếp trọng tội. Kẻ phỉ báng chánh pháp đọa vào đại địa ngục A Tỳ, nếu kiếp ấy đã hết, sẽ lại chuyển sang ở trong đại địa ngục A Tỳ nơi phương khác. Lần lượt xoay vần như thế, trải qua trăm ngàn đại địa ngục A Tỳ, Phật chẳng thọ ký có lúc được thoát ra, vì tội phỉ báng chánh pháp tột bậc nặng nề!” Lại nữa, chánh pháp chính là Phật pháp. Kẻ ngu như thế đã sanh lòng phỉ báng, lẽ nào có chuyện nguyện sanh về cõi Phật cho được? Giả sử chỉ vì tham sự yên vui trong cõi ấy mà nguyện sanh về thì cũng như cầu băng chẳng có nước, cầu lửa chẳng có khói, lẽ nào mà có được?)

Đây là lượt vấn đáp thứ ba, nêu rõ kẻ phỉ báng chánh pháp tuy không có các tội khác, cũng quyết định chẳng sanh về An Lạc Tịnh Độ được! Vì sao? Vì kẻ ấy đã chẳng tin Phật pháp, chẳng tin nhân quả, chỉ là tham sống sợ chết, hy vọng sanh về thế giới Cực Lạc để hưởng lạc. Điều này giống như cầu băng không có nước, hoặc cầu lửa chẳng có khói, quyết định sẽ là xôi hỏng bỏng không, chẳng thể đạt được!

(Chú) Vấn viết: Hà đẳng tướng thị phỉ báng chánh pháp? Đáp viết: Nhược ngôn vô Phật, vô Phật pháp, vô Bồ Tát, vô Bồ Tát pháp, như thị đẳng kiến, nhược tâm tự giải, nhược tùng tha thọ, kỳ tâm quyết định, giai danh phỉ báng chánh pháp.

(註)問曰：何等相是誹謗正法？答曰：若言無佛，無佛法，無菩薩，無菩薩法，如是等見，若心自解，若從他受，其心決定，皆名誹謗正法。

(Chú: Hỏi: Những tướng như thế nào thì là phỉ báng chánh pháp? Đáp: Nếu nói không có Phật, không có Phật pháp, không có Bồ Tát, không có Bồ Tát pháp, những kiến giải như vậy, nếu do tâm tự hiểu, hoặc do tiếp nhận từ người khác rồi sanh tâm quyết định thì đều gọi là phỉ báng chánh pháp).

Đây là lượt vấn đáp thứ tư, chỉ rõ phỉ báng chánh pháp là như thế

nào? Giả sử quý vị tự cho rằng “ta là người có trí huệ, kiến thức”, tự cậy thông minh, trong tâm sanh khởi một loại tà kiến, hoặc do được người khác truyền dạy, cho rằng loại tà kiến ấy quyết định chẳng sai lầm. Do thứ tà kiến ấy, phỉ báng Tam Bảo, nói “quyết định chẳng có Phật, Bồ Tát”, phủ định hết thảy kinh điển Phật giáo, nói Phật pháp là mê tín gạt người! Chẳng hạn như nói “không có A Di Đà Phật, mà cũng chẳng có Tây Phương Cực Lạc thế giới”. Đấy gọi là phỉ báng chánh pháp. Những chuyện giống như vậy trong thế gian thường có! Những [kẻ chủ trương hoặc tin theo] duy vật luận, vô thần luận, hay nhất thần luận đều chẳng tin Phật pháp, nói “không có Phật, không có Phật pháp, không có Bồ Tát, Phật giáo là mê tín”, thì đều là những kẻ phỉ báng chánh pháp!

(Chú) Vấn viết: Như thị đẳng kế, đản thị kỷ sự, ư chúng sanh hữu hà khổ não, du ư Ngũ Nghịch trọng tội da? Đáp viết: Nhược vô chư Phật, Bồ Tát thuyết thế gian xuất thế gian thiện đạo, giáo hóa chúng sanh giả, khởi tri hữu nhân, nghĩa, lễ, trí, tín da? Như thị thế gian nhất thiết thiện pháp giai đoạn, xuất thế gian nhất thiết hiền thánh giai diệt. Nhữ đản tri Ngũ Nghịch tội vi trọng, nhi bất tri Ngũ Nghịch tội tùng vô chánh pháp sanh. Thị cố, báng chánh pháp nhân kỳ tội tối trọng.

(註)問曰：如是等計，但是己事，於眾生有何苦惱，踰於五逆重罪耶？答曰：若無諸佛菩薩說世間出世間善道，教化眾生者，豈知有仁義禮智信耶？如是世間一切善法皆斷，出世間一切賢聖皆滅。汝但知五逆罪為重，而不知五逆罪從無正法生。是故謗正法人其罪最重。

(Chú: Hỏi: Những so đo, chấp trước như vậy chỉ là chuyện của chính mình, đối với chúng sanh có [gây ra] khổ não gì đâu mà lại nặng hơn trọng tội Ngũ Nghịch? Đáp: Nếu không có chư Phật, Bồ Tát nói thiện đạo thế gian và xuất thế gian, giáo hóa chúng sanh, há [chúng sanh] biết có nhân, nghĩa, lễ, trí, tín ư? Như thế thì hết thảy thiện pháp thế gian đều đoạn, hết thảy hiền thánh xuất thế gian đều diệt. Ông chỉ biết tội Ngũ Nghịch là nặng, nhưng chẳng biết tội Ngũ Nghịch sanh từ [sự gièm báng] “không có chánh pháp”. Do vậy, kẻ báng Chánh Pháp tội nặng nhất).

Đây là lượt vấn đáp thứ năm, nói rõ người báng chánh pháp, tội ấy nặng nhất, vượt xa Ngũ Nghịch. Vì người báng chánh pháp đã dấy lên tà kiến, so đo tà vạy, phủ định “chẳng có Phật, Bồ Tát, chẳng có Phật pháp”, liên đới thì tất nhiên cũng [sẽ cho rằng] chẳng có hết thảy nhân quả thế gian lẫn xuất thế gian, phủ định hết thảy báo ứng thiện ác và sự thật luân hồi của chúng sanh. “Như thị đẳng kế” (So đo như thế ấy) đều là có thể tự hại mình, lại còn có thể hại người khác, thường nói là “kẻ đui dẫn người mù, kéo nhau vào hố lửa”, đối với thế đạo nhân tâm có mối quan hệ cực lớn! Giả sử chẳng có Phật, Bồ Tát xuất hiện trong nhân gian thuyết pháp giáo hóa chúng sanh, người thế gian chẳng biết phải tuân thủ khuôn phép đạo đức “nhân, nghĩa, lễ, trí, tín”. Vì Ngũ Giới do đức Phật nói chính là Ngũ Thường của Nho gia; Ngũ Giới và Ngũ Thường tương đồng.

Quân tử và thánh hiền trong thế gian, đại đa số đều là Phật, Bồ Tát ứng hóa, dùng thân để nêu bày khuôn mẫu. Do vậy nói: “Nếu không có Phật, Bồ Tát, không có Phật pháp, tất nhiên cũng chẳng có thiện sự nhân nghĩa trung hiếu trong thế gian, cũng tức là chẳng có thiện nhân, quân tử, chẳng có bậc hiền thánh, hào kiệt có thể khiến cho người khác kính ngưỡng, làm khuôn mẫu cho người khác”. Đấy gọi là “phá hư con mắt của chúng sanh”, khiến cho chúng sanh chẳng biết thiện là gì, ác là gì, làm xằng, làm bậy, cho nên có những chuyện như Ngũ Nghịch, Thập Ác v.v… Những tội lỗi ấy đều là do phỉ báng chánh pháp dẫn sanh, tội ấy to lớn, đúng là trời đất chẳng thể dung nổi!

(Chú) Vấn viết: Nghiệp Đạo kinh ngôn: “Nghiệp đạo như xứng, trọng giả tiên khiên”. Như Quán Vô Lượng Thọ Kinh ngôn: “Hữu nhân tạo Ngũ Nghịch, Thập Ác, cụ chư bất thiện, ưng đọa ác đạo, kinh lịch đa kiếp, thọ vô lượng khổ. Lâm mạng chung thời, ngộ thiện tri thức, giáo xưng Nam Mô A Di Đà Phật, như thị chí tâm linh thanh bất tuyệt, cụ túc thập niệm, tiện đắc vãng sanh An Lạc Tịnh Độ, tức nhập Đại Thừa Chánh Định chi tụ, tất cánh bất thoái, dữ tam đồ chư khổ vĩnh cách. “Tiên khiên” chi nghĩa, ư lý như hà? Hựu khoáng kiếp dĩ lai, bị tạo chư hạnh hữu lậu chi pháp, hệ thuộc tam giới, đản dĩ thập niệm, niệm A Di Đà Phật, tiện xuất tam giới, “hệ nghiệp” chi nghĩa, phục dục vân hà?

(註)問曰：業道經言：業道如秤，重者先牽。如觀無量壽經言：有人造五逆十惡，具諸不善，應墮惡道，經歷多劫，受無量苦。臨命終時，遇善知識，教稱南無阿彌陀佛，如是至心令聲不絕，具足十念，便得往生安樂淨土，即入大乘正定之聚，畢竟不退，與三塗諸苦永隔。先牽之義，於理如何？又曠劫已來，備造諸行有漏之法，繫屬三界，但以十念，念阿彌陀佛，便出三界，繫業之義，復欲云何？

(Chú: Hỏi: Kinh [Thập Thiện] Nghiệp Đạo nói: “Nghiệp đạo như cái cân, bên nào nặng sẽ lôi đi trước”. Như kinh Quán Vô Lượng Thọ nói: “Có kẻ tạo Ngũ Nghịch, Thập Ác, trọn đủ các điều bất thiện, đáng đọa vào ác đạo trải qua nhiều kiếp, chịu vô lượng khổ. Khi lâm chung, gặp thiện tri thức, dạy xưng niệm Nam mô A Di Đà Phật. Chí tâm như thế khiến cho âm thanh chẳng dứt, trọn đủ mười niệm, liền được vãng sanh An Lạc Tịnh Độ, liền dự vào Chánh Định Tụ của Đại Thừa, rốt cuộc bất thoái, vĩnh viễn cách biệt các nỗi khổ trong tam đồ”. Ý nghĩa “lôi đi trước” xét theo Lý thì là như thế nào? Lại nữa, từ bao kiếp lâu xa đến nay, tạo đủ pháp hữu lậu nơi các hạnh, bị trói buộc trong tam giới, chỉ do mười niệm niệm A Di Đà Phật bèn thoát khỏi tam giới, còn nói về ý nghĩa “trói buộc bởi nghiệp” như thế nào được nữa?)

Đây là lần thứ sáu nêu ra nghi vấn, do kinh Thập Thiện Nghiệp Đạo và kinh Quán Vô Lượng Thọ Phật, hai kinh nói khác nhau. Đã là “nghiệp nặng bèn lôi đi trước” và “bị trói buộc trong tam giới”, há lẽ nào có thể khi lâm chung chỉ mười niệm Di Đà liền được vãng sanh Tịnh Độ ư?

(Chú) Đáp viết: Nhữ vị Ngũ Nghịch, Thập Ác, hệ nghiệp đẳng vi trọng, dĩ hạ hạ phẩm nhân thập niệm vi khinh, ưng vị tội sở khiên, tiên đọa địa ngục, hệ tại tam giới giả. Kim đương dĩ nghĩa, giảo lượng khinh trọng chi nghĩa, tại tâm, tại duyên, tại quyết định, bất tại thời tiết cửu cận, đa thiểu dã. Vân hà tại tâm? Bỉ tạo tội nhân, tự y chỉ hư vọng điên đảo kiến sanh. Thử thập niệm giả, y thiện tri thức phương tiện an ủy, văn Thật Tướng pháp sanh. Nhất thật, nhất hư, khởi đắc tương tỷ? Thí như thiên tuế ám thất, quang nhược tạm chí, tức tiện minh lãng, ám khởi đắc ngôn tại thất thiên tuế nhi bất khứ da? Thị danh tại tâm. Vân hà tại duyên? Bỉ tạo tội nhân, tự y chỉ vọng tưởng tâm, y phiền não hư vọng quả báo chúng sanh sanh. Thử thập niệm giả, y chỉ vô thượng tín tâm, y A Di Đà Như Lai phương tiện trang nghiêm, chân thật thanh tịnh, vô lượng công đức danh hiệu sanh. Thí như hữu nhân bị độc tiễn sở trúng, tiệt cân phá cốt, văn Diệt Trừ dược cổ, tức tiễn xuất độc trừ (Thủ Lăng Nghiêm kinh ngôn: “Thí như hữu dược, danh viết Diệt Trừ. Nhược đấu chiến thời, dụng dĩ đồ cổ, văn cổ thanh giả, tiễn xuất độc trừ. Bồ Tát Ma Ha Tát diệc phục như thị, trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội, văn kỳ danh giả, tam độc chi tiễn, tự nhiên bạt xuất”), khởi khả đắc ngôn bỉ tiễn thâm, độc lệ, văn cổ âm thanh, bất năng bạt tiễn khử độc da? Thị danh tại duyên. Vân hà tại quyết định? Bỉ tạo tội nhân, y chỉ hữu hậu tâm, hữu gián tâm sanh. Thử thập niệm giả, y chỉ vô hậu tâm, vô gián tâm sanh. Thị danh quyết định. Giảo lượng tam nghĩa, thập niệm giả trọng, trọng giả tiên khiên, năng xuất Tam Hữu, lưỡng kinh nhất nghĩa nhĩ!

(註)答曰：汝謂五逆十惡，繫業等為重，以下下品人十念為輕，應為罪所牽，先墮地獄，繫在三界者。今當以義校量，輕重之義，在心，在緣，在決定，不在時節久近多少也。云何在心？彼造罪人，自依止虛妄顛倒見生。此十念者，依善知識方便安慰，聞實相法生。一實一虛，豈得相比？譬如千歲闇室，光若暫至，即便明朗，闇豈得言在室千歲而不去耶？是名在心。云何在緣？彼造罪人，自依止妄想心，依煩惱虛妄果報眾生生。此十念者，依止無上信心，依阿彌陀如來方便莊嚴，真實清淨，無量功德名號生。譬如有人被毒箭所中，截筋破骨，聞滅除藥鼓，即箭出毒除(首楞嚴經言：譬如有藥，名曰滅除。若鬪戰 時，用以塗鼓，聞鼓聲者，箭出毒除。菩薩摩訶薩亦復如是，住首楞嚴三昧，聞其名者，三毒之箭，自然拔出)，豈可得言彼箭深毒厲，聞鼓音聲，不能拔箭去毒耶？是名在緣。云何在決定？彼造罪人，依止有後心，有間心生。此十念者，依止無後心，無間心生。是名決定。校量三 義，十念者重，重者先牽，能出三有，兩經一義耳。

(Chú: Đáp: Ông cho rằng Ngũ Nghịch, Thập Ác, bị trói buộc bởi nghiệp v.v… là nặng, coi mười niệm của người thuộc hạ hạ phẩm là nhẹ, đáng bị tội lôi kéo, trước hết đọa vào địa ngục, bị trói buộc trong tam giới. Nay tôi dùng ý nghĩa để so lường thì ý nghĩa nặng hay nhẹ là do tại tâm, tại duyên, tại quyết định, chẳng do thời tiết lâu hay mau, [niệm Phật] nhiều hay ít vậy. Thế nào là tại tâm? Kẻ tạo tội ấy tự nương theo kiến giải hư vọng điên đảo mà sanh, còn mười niệm ấy là do nương theo phương tiện an ủi của thiện tri thức và nghe pháp Thật Tướng mà sanh. Một đằng thật, một đằng hư, há so sánh được ư? Ví như nhà tối ngàn năm, nếu ánh sáng tạm chiếu đến, bèn ngay lập tức sáng sủa, há có thể nói là do tối tăm đã ở trong nhà ngàn năm bèn chẳng tản đi ư? Đó gọi là tại tâm. Thế nào là tại duyên? Kẻ tạo tội ấy tự nương tựa cái tâm hư vọng, nương theo phiền não, quả báo hư vọng và chúng sanh mà sanh. Còn mười niệm này chính là nương cậy tín tâm vô thượng, nương theo phương tiện trang nghiêm, và danh hiệu vô lượng công đức thanh tịnh chân thật của A Di Đà Như Lai mà sanh. Ví như có người bị trúng tên độc, đứt gân, vỡ xương, nghe tiếng cái trống thuốc Diệt Trừ, mũi tên độc liền bị rớt ra, chất độc bị trừ hết (kinh Thủ Lăng Nghiêm nói: “Ví như có chất thuốc tên là Diệt Trừ. Nếu trong lúc chiến đấu, dùng thuốc bôi lên trống, kẻ nghe tiếng trống, mũi tên sẽ rớt ra, chất độc bị trừ. Bồ Tát Ma Ha Tát cũng giống như thế, trụ trong Thủ Lăng Nghiêm tam muội, kẻ nghe tên Ngài, mũi tên tam độc tự nhiên rơi ra”), há có thể nói là vì mũi tên ghim sâu, chất độc dữ dội, nghe tiếng trống mà chẳng thể nhổ tên, trừ độc ư? Đấy gọi là tại duyên. Thế nào là tại quyết định? Kẻ tạo tội ấy nương cậy cái tâm hữu hậu, tâm có gián đoạn mà sanh. Còn mười niệm ấy thì nương cậy vô hậu tâm, tâm chẳng gián đoạn mà sanh. Đó gọi là quyết định. So lường cả ba nghĩa thì mười niệm là nặng, “nặng thì sẽ lôi đi trước, có thể thoát khỏi Tam Hữu (ba cõi, tam giới)”, hai kinh có cùng một ý nghĩa vậy!)

Lời giải đáp của ngài Đàm Loan đã dựa theo ba phương diện là tâm, duyên và quyết định để giải thích hàm nghĩa “tạo nghiệp nặng hay nhẹ” hòng thuyết minh mười niệm lúc lâm chung chính là trọng nghiệp, cho nên phù hợp với nghĩa “cái nào nặng sẽ kéo đi trước”, có thể thoát khỏi tam giới, được sanh về Tịnh Độ.

“Tại tâm” là kẻ ác lúc lâm chung có thể niệm Phật mười niệm, tức là nương theo sự chỉ bảo, hướng dẫn của bậc thiện tri thức trong Phật môn, nghe nói danh hiệu và công đức, bổn nguyện của A Di Đà Phật, là pháp Thật Tướng chân thật chẳng thể nghĩ bàn. Do vậy, sanh lòng tin, phát nguyện niệm Phật; đấy chính là tịnh tâm, tịnh nghiệp chân thật cực trọng.

“Tại duyên” là chúng sanh tạo tội, đều do nhân duyên Hoặc Nghiệp Khổ hư vọng sai khiến. Mười niệm niệm Phật thì nương cậy tín tâm đối với vô thượng Phật pháp làm nhân, nương vào danh hiệu công đức của A Di Đà Phật làm duyên, nhân duyên hòa hợp bèn có mười niệm. Mười niệm ấy giống như âm thanh của cái trống thuốc Diệt Trừ, có thể dẹp trừ hết thảy trọng tội, vãng sanh Tịnh Độ.

“Tại quyết định” là lâm chung mười niệm niệm Phật, tức là mười niệm cuối cùng trong một đời người, hết một báo thân ấy, chẳng có tâm niệm nào khác nữa, nên gọi là “vô hậu tâm”. Mười niệm ấy lại cực kỳ dũng mãnh, nhạy bén, chuyên nhất, khẩn thiết, cầu nguyện vãng sanh, chẳng có ý niệm nào khác xen tạp, vì thế gọi là “vô gián tâm”. Mười niệm vô hậu, vô gián như thế chính là “chí tâm tin ưa”, còn gọi là “chí tâm tinh tấn”, là “trọng tâm, trọng nghiệp”, đương nhiên là cái nào nặng sẽ lôi đi trước, chuyển ác báo trong tam đồ thành liên hoa hóa sanh nơi Tịnh Độ. Nhân quả vốn là như thế! Do vậy, đức Bổn Sư nói ra pháp môn Tịnh Độ nhằm dạy phụ vương và hết thảy chúng sanh đều phải nên nương theo một pháp “chí tâm niệm Phật” này, hòng lìa khổ, được vui, liễu sanh thoát tử, cho đến thành Phật, làm Tổ. Đấy chính là nhân duyên vô thượng do đức Thế Tôn đã ban cho hết thảy chúng sanh lợi ích chân thật vậy. Đấy là đại sự duy nhất.

(Chú) Vấn viết: Kỷ thời danh vi nhất niệm? Đáp viết: Bách nhất sanh diệt, danh nhất sát na. Lục thập sát na danh vi nhất niệm. Thử trung vân “niệm” giả, bất thủ thử thời tiết dã. Đản ngôn ức niệm A Di Đà Phật, nhược tổng tướng, nhược biệt tướng, tùy sở quán duyên, tâm vô tha tưởng, thập niệm tương tục, danh vi “thập niệm”. Đản xưng danh hiệu, diệc phục như thị.

(註)問曰：幾時名為一念？答曰：百一生滅，名一剎那。六十剎那名為一念。此中云念者，不取此時節也。但言憶念阿彌陀佛，若總相，若別相，隨所觀緣，心無他 想，十念相續，名為十念。但稱名號，亦復如是。

(Chú: Hỏi: Bao lâu thì gọi là “một niệm”? Đáp: Một trăm lẻ một lần sanh diệt thì gọi là một sát na, sáu mươi sát na thì gọi là một niệm. “Niệm” được nói ở đây chẳng theo cách hạn định thời khắc ấy! Chỉ nói ức niệm A Di Đà Phật dù là tổng tướng hay biệt tướng, tùy theo cái duyên để quán, tâm chẳng tưởng chi khác, mười niệm liên tục thì gọi là “thập niệm”. Chỉ xưng danh hiệu cũng giống như thế).

Đấy là lần vấn đáp thứ bảy nhằm nói rõ như thế nào thì gọi là “thập niệm”. Nói đến “một niệm” thì thời gian cực ngắn. Kinh luận nói mỗi thứ mỗi khác. Nói theo quyển Thượng của kinh Nhân Vương Bát Nhã thì chín mươi sát na là một niệm. Một sát na là [thời gian] trải qua chín trăm lần sanh diệt. Quyển ba của bộ Đại Trí Độ Luận thì nói: Trong khoảng khảy ngón tay một cái bèn có sáu mươi niệm. Ngài Đàm Loan nói: Sáu mươi sát na gọi là một niệm. Nay một niệm được nói trong “mười niệm niệm Phật” trọn chẳng phải là nói theo những kiểu thời khắc ấy. Giả sử là quán tưởng niệm Phật thì trong tâm ức niệm tổng tướng (toàn thân tử kim dung), hay biệt tướng (tướng bạch hào, tướng nhục kế v.v…) của A Di Đà Phật, chú tâm quán tưởng rành rẽ phân minh, trong tâm chẳng có niệm nào khác. Như thế thì gọi là “một niệm”. Khi quán tưởng như thế mà cảm thấy chẳng phân minh, thì lại tác ý trụ tâm quán tưởng sao cho rành rẽ phân minh. Mười lượt quán tưởng Phật Di Đà liên tục chẳng gián đoạn như thế thì gọi là “thập niệm”. Nếu là trì danh niệm Phật, chỉ xưng danh hiệu, vậy thì do tâm và miệng chuyên nhất, xưng danh hiệu Di Đà, buộc tâm nơi danh hiệu Di Đà, rành rẽ phân minh, chẳng niệm danh hiệu nào khác thì là “một niệm”. Mười niệm niệm Phật liên tục chẳng gián đoạn như thế cũng gọi là “thập niệm”.

(Chú) Vấn viết: Tâm nhược tha duyên, nhiếp chi linh hoàn, khả tri niệm chi đa thiểu, đản tri đa thiểu, phục phi vô gián. Nhược ngưng tâm chú tưởng, phục y hà khả đắc ký niệm chi đa thiểu? Đáp viết: Kinh ngôn thập niệm giả, minh nghiệp sự thành biện nhĩ, bất tất tu tri đầu số dã. Như ngôn huệ cô bất thức xuân thu, y trùng khởi tri Châu Dương chi tiết hồ? Tri giả ngôn chi nhĩ, thập niệm nghiệp thành giả, thị diệc thông thần giả ngôn chi nhĩ. Đản tích niệm tương tục, bất duyên tha sự tiện bãi, phục hà hạ tu tri niệm chi đầu số dã. Nhược tất tu tri, diệc hữu phương tiện, tất tu khẩu thọ, bất đắc đề chi bút điểm.

(註)問曰：心若他緣，攝之令還，可知念之多少，但知多少，復非無間。若凝心注想，復依何可得記念之多 少？答曰：經言十念者，明業事成辨耳，不必須知頭數 也。如言蟪蛄不識春秋，伊蟲豈知朱陽之節乎？知者言之耳，十念業成者，是亦通神者言之耳。但積念相續，不緣他事便罷，復何暇須知念之頭數也。若必須知，亦有方 便，必須口授，不得題之筆點。

(Chú: Hỏi: Nếu tâm duyên theo sự khác, bèn gom tâm trở lại, sẽ có thể biết là bao nhiêu niệm. Chỉ biết là bao nhiêu thì sẽ chẳng còn là không gián đoạn nữa! Nếu lắng lòng dốc ý quán tưởng thì lại dựa vào đâu để nhớ bao nhiêu niệm? Đáp rằng: Kinh nói “mười niệm” là nói đến nghiệp sự đã hoàn thành (tức là do tịnh nghiệp đã thành tựu bèn có thể vãng sanh), chẳng cần phải biết số lượng! Như nói ve sầu chẳng biết trời Xuân hay tiết Thu, như con trùng Y Oai há biết tiết giao mùa giữa Hạ và Thu? Nói “biết” tức là nói “mười niệm đã thành”, đấy cũng là nói để khuyên người nghe hãy lãnh hội đó thôi. Chỉ tích lũy niệm liên tục, chẳng duyên theo chuyện khác là được rồi, hơi đâu mà cần phải biết số lượng của niệm chi nữa! Nếu cứ ắt cần phải biết thì cũng có phương tiện, nhưng cần phải dạy truyền khẩu [trực tiếp], chứ không ghi ra được).

Đây là lượt vấn đáp thứ tám. Lời hỏi là dùng tâm để niệm, nếu như tâm duyên theo chuyện khác thì phải thâu nhiếp [cái tâm] trở lại, như thế thì sẽ có thể biết ý niệm niệm Phật của chính mình có bao nhiêu niệm. Giả sử lắng lòng chuyên chú, hoặc quán tưởng, hoặc trì danh, vậy thì làm sao còn có thể phân tâm để biết có bao nhiêu niệm? Ngài Đàm Loan giải đáp, đã dựa theo kinh Vô Lượng Thọ dạy “cho đến một niệm, hoặc mười niệm”, [tức là] chẳng hạn định số lần niệm nhiều hay ít, chỉ cần dựa theo tiêu chuẩn “Tịnh nghiệp thành tựu sẽ liền có thể vãng sanh”, chẳng cần phải xác định số lượng ý niệm niệm Phật. Chẳng hạn như kinh nói: “Chí tâm tín nhạo, dục sanh ngã quốc, nãi chí thập niệm, nhược bất sanh giả, bất thủ Chánh Giác” (Chí tâm tin ưa, muốn sanh về nước ta, cho đến mười niệm, nếu như chẳng sanh, ta chẳng giữ lấy ngôi Chánh Giác). Lại nói: “Văn kỳ danh hiệu, tín tâm hoan hỷ, nãi chí nhất niệm, chí tâm hồi hướng, nguyện sanh bỉ quốc, tức đắc vãng sanh, trụ Bất Thoái Chuyển” (Nghe danh hiệu của Ngài, chí tâm hoan hỷ, cho đến một niệm, chí tâm hồi hướng, nguyện sanh về cõi Ngài, liền được vãng sanh, trụ Bất Thoái Chuyển). Kinh văn đã nói rất minh bạch, “nãi chí nhất niệm, thập niệm” (cho đến một niệm hoặc mười niệm). “Nãi chí” (乃至) tức là chẳng xác định số lượng ý niệm niệm Phật. Luôn luôn là nước chảy thành dòng, nói [theo kiểu] “thành tựu Tịnh nghiệp thì biết sẽ được vãng sanh”. Bất luận quán tưởng hoặc trì danh, chỉ có thể niệm đâu thì chú tâm vào đó, nhớ rõ, chẳng quên, liên tục chẳng dứt, chẳng duyên theo chuyện khác là được rồi, cần gì phải biết số lượng niệm Phật để rồi trở ngại “tịnh niệm liên tục”.

Ngài Đàm Loan lại nêu ra hai chuyện để làm thí dụ hòng làm cho [độc giả] thấu hiểu. Ví như nói: “Huệ cô bất thức Xuân Thu”. Câu này xuất phát từ bài Tiêu Dao Du của Trang Tử. “Huệ cô” (蟪蛄) chính là con ve vào mùa Hè, sanh vào mùa Hạ, chết vào mùa Thu. Do thọ mạng ngắn ngủi, nên nó chẳng biết Xuân, Thu. Lại ví như nói: “Y trùng khởi tri Châu Dương chi tiết”. Y Oai (伊威) là tên của một loài trùng, câu này trích từ kinh Thi “Y Oai tại vọng” (con trùng Y Oai trông ngóng). Y trùng vào lúc giao mùa giữa Hạ và Thu, sống ở chỗ đất ẩm dưới tường vách hoặc dưới đáy lu vại, màu trắng xám, thân hình tròn dài, có nhiều cặp chân. Y Oai Trùng tuy sống vào cuối Hạ đầu Thu, nó trọn chẳng biết đến tiết khí Châu Dương. Châu Dương (朱陽) là từ ngữ để hình dung tiết khí Hạ Thu.

Ve sầu và Y trùng đích xác là có thời tiết sanh trưởng, nhưng chúng trọn chẳng có quan niệm thời tiết. Nói đến các mùa Xuân, Hạ, Thu, Đông thì chỉ con người mới có cách nói ấy. Dùng hai chuyện ấy để sánh ví “thập niệm niệm Phật, thành tựu Tịnh nghiệp” cũng giống như thế. Tuy có thời khắc để hoàn thành, nhưng chẳng thể dùng quan niệm thời khắc thông thường để đo lường được, mà cũng chớ nên chấp trước số lượng niệm nhiều hay ít, càng chớ nên chấp đấy là lúc bình thường, hoặc đấy là lúc lâm chung. Chỉ có thể hiểu ý, chẳng thể truyền dạy được. Vì thế nói: “Thị diệc thông thần (hiểu ý) giả ngôn chi nhĩ” (Đấy cũng là nói để lãnh hội ý nghĩa đó thôi).

Ngài Đàm Loan rất từ bi, Ngài bảo: Nếu quý vị cứ nhất định muốn biết “như thế nào thì mới là mười niệm thành công”, Ngài cũng có phương tiện có thể giúp cho quý vị nhận biết. Bất quá, phương pháp ấy chẳng thể sử dụng văn tự để viết ra được, ắt cần phải truyền miệng trực tiếp. Đấy chính là như Thiền Tông Trung Hoa nói “dĩ tâm ấn tâm”. Chẳng hạn như Lục Tổ ấn chứng cho người khác bèn nói: “Như thị, như thị, nhữ như thị, ngã diệc như thị” (Như thế đấy, như thế đấy, ông là như thế đấy, mà tôi cũng là như thế đấy). Đấy cũng là nói: Chỉ có thể đối với người đã thành tựu Tịnh nghiệp mà nói, chẳng thể nói với mọi người được!

2.2.2. Giảng giải phần Luận Thích

2.2.2.1. Nêu chung

(Luận) Luận viết.

(Chú) “Luận viết” dĩ hạ, thử thị giải nghĩa phần.

(論)論曰。

(註)論曰已下，此是解義分。

(Luận: Luận nói…

Chú: Từ chữ “luận nói” trở đi chính là phần giải nghĩa).

Từ đây trở đi, Luận Chủ giải thích tường tận bài Nguyện Sanh Kệ, nên gọi là Giải Nghĩa Phần.

2.2.2.1.1. Chia thành các chương

(Chú) Thử phần trung, nghĩa hữu thập trùng: Nhất giả, nguyện kệ đại ý. Nhị giả, khởi quán sanh tín. Tam giả, quán hạnh thể tướng. Tứ giả, tịnh nhập nguyện tâm. Ngũ giả, thiện xảo nhiếp hóa. Lục giả, ly Bồ Đề chướng. Thất giả, thuận Bồ Đề môn. Bát giả, danh nghĩa nhiếp đối. Cửu giả, nguyện sự thành tựu. Thập giả, lợi hành mãn túc.

(註)此分中，義有十重：一者，願偈大意。二者，起觀生信。三者，觀行體相。四者，淨入願心。五者，善巧攝化。六者，離菩提障。七者，順菩提門。八者，名義攝對。九者，願事成就。十者，利行滿足。

(Chú: Trong phần này, ý nghĩa được chia thành mười tầng: Một là đại ý của bài Nguyện Sanh Kệ, hai là dấy lên sự quán tưởng, sanh khởi lòng tin, ba là thể tướng của quán hạnh, bốn là thanh tịnh tiến nhập nguyện tâm, năm là sự nhiếp hóa hay khéo, sáu là lìa những thứ chướng ngại Bồ Đề, bảy là các pháp thuận tùng Bồ Đề, tám là phối hợp tương ứng giữa danh tướng và nghĩa lý, chín là nguyện sự thành tựu, mười là viên mãn các hạnh tạo lợi lạc).

Trong phần Giải Nghĩa thuộc phần Trường Hàng của bộ luận này, tổng cộng có mười tầng nghĩa lý. Ngài Đàm Loan bèn chia thành mười khoa (chương), khiến cho ý chính vừa được nêu ra, các ý nghĩa chi tiết đều hiển lộ, thứ lớp phân minh.

2.2.2.1.2. Giải thích kinh văn

(Chú) Luận giả, nghị dã. Ngôn nghị kệ sở dĩ dã. Viết giả, từ dã, chỉ hạ chư cú, thị nghị thích kệ từ dã. Cố ngôn “luận viết”.

(註)論者，議也。言議偈所以也。曰者，詞也 ，指下

諸句，是議釋偈詞也。故言論曰。

(Chú: “Luận” là bàn bạc, ý nói: Bàn định những nguyên do trong phần Kệ. “Viết” (nói) là diễn tả bằng ngôn từ, ý nói các câu tiếp theo phần này chính là những lời lẽ nhằm biện định, giải thích ý nghĩa trong lời kệ. Vì thế bảo là “luận nói”).

“Luận” là nghị luận. Lời nghị luận do nương theo nghĩa lý để phân tích các ý nghĩa được bao hàm trong Nguyện Sanh Kệ.

2.2.2.2. Giải thích ý nghĩa

2.2.2.2.1. Đại ý của bài Nguyện Sanh Kệ

(Chú) Nguyện kệ đại ý giả.

(Luận) Thử nguyện kệ minh hà nghĩa? Thị hiện quán bỉ An Lạc thế giới, kiến A Di Đà Như Lai, nguyện sanh bỉ quốc cố.

(註)願偈大意者。

(論)此願偈明何義？示現觀彼安樂世界，見阿彌陀如來，願生彼國故。

(Chú: Đại ý của bài Nguyện Sanh Kệ.

Luận: Bài kệ Nguyện Sanh này nói lên ý nghĩa gì? Dạy quán thế giới An Lạc trong hiện tại, thấy A Di Đà Như Lai, nguyện sanh về cõi ấy).

“Nguyện kệ đại ý” là nói đến đại ý của hai mươi bốn bài kệ tụng do vị Luận Chủ đã nói trong phần trước. Luận Chủ tự mình gạn hỏi: Nguyện Sanh Kệ gồm hai mươi bốn bài tụng trong phần trước nhằm để tỏ rõ tông chỉ và nghĩa lý gì vậy? Ngài tự giải đáp: Đại ý là vì khai thị [hành nhân hãy] quán Tây Phương An Lạc thế giới trong hiện tại, hai mươi chín món công đức trang nghiêm [trong hai mươi bốn bài kệ ấy] được chia thành ba loại [rành rẽ phân minh] như đối trước mắt, khiến cho người quán tưởng thấu hiểu rành rẽ phân minh, đích thân thấy A Di Đà Phật, tín tâm kiên định, phát nguyện vãng sanh quốc độ An Lạc, thành tựu công đức “tự lợi, lợi tha”, viên mãn Bồ Đề ngay trong một đời. Do có nhân duyên lợi ích như vậy, cho nên Ngài viết Nguyện Sanh Kệ.

2.2.2.2.2. Khởi quán sanh tín

(Chú) Khởi quán sanh tín giả, thử phần trung, hựu hữu nhị trùng: Nhất giả, thị ngũ niệm lực. Nhị giả, xuất ngũ niệm môn.

(註)起觀生信者，此分中，又有二重：一者 ，示五念

力。二者，出五念門。

(Chú: “Khởi quán sanh tín”: Trong phần này, lại có hai tầng: Một là chỉ ra ngũ niệm lực, hai là nêu ra ngũ niệm môn).

Phần “khởi quán sanh tín” được ngài Đàm Loan chia thành hai khoa, tức là thành tựu tín tâm Tịnh Độ; sau đấy, phát khởi quán hạnh. Trong phần này, lại chia thành hai đoạn, một là nêu chung ngũ niệm môn có thể thành tựu những lực dụng nào để khiến cho quý vị sanh lòng tin; hai là nêu chung danh tướng của ngũ niệm môn.

2.2.2.2.2.1. Chỉ ra ngũ niệm lực

(Chú) Thị ngũ niệm lực giả.

(Luận) Vân hà quán? Vân hà sanh tín tâm? Nhược thiện nam tử, thiện nữ nhân, tu ngũ niệm môn hạnh thành tựu, tất cánh đắc sanh An Lạc quốc độ, kiến bỉ A Di Đà Phật.

(註)示五念力者。

(論)云何觀？云何生信心？若善男子，善女人，修五念門行成就，畢竟得生安樂國土，見彼阿彌陀佛。

(Chú: Chỉ bày năm niệm lực.

Luận: Quán như thế nào? Sanh tín tâm như thế nào? Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân tu ngũ niệm môn hạnh thành tựu, rốt ráo được sanh về quốc độ An Lạc, thấy A Di Đà Phật).

Chúng sanh trong thời Mạt Pháp ngũ trược, tâm thô tán loạn, nhưng y báo và chánh báo của Tịnh Độ tột bậc tinh vi, phải tu quán như thế nào thì mới thành tựu Tịnh nghiệp, vãng sanh Tịnh Độ? Như kinh Hoa Nghiêm đã nói: “Tín vi đạo nguyên, công đức mẫu, trưởng dưỡng nhất thiết chư thiện căn” (Tín là nguồn đạo, mẹ công đức, nuôi lớn hết thảy các thiện căn). Như Đại Trí Độ Luận đã nói: “Biển cả Phật pháp, do tín bèn có thể vào, do trí bèn có thể độ”. Do vậy, trước khi tu Quán, ắt phải thành tựu tín tâm Tịnh Độ trước đã. Chúng ta lại phải sanh khởi tín tâm như thế nào? Luận Chủ đã khai thị rất đơn giản: “Nam tử, nữ nhân chỉ cần ba nghiệp thanh tịnh, phát tâm thượng cầu hạ hóa, đều có thể gọi là thiện nam tử, thiện nữ nhân. Loại chúng sanh có thiện căn Đại Thừa ấy nếu có thể nương theo pháp môn ngũ niệm được nói trong luận này để tu hành, chủ yếu là quan sát tướng công đức chân thật của Tịnh Độ, không chỉ là có thể sanh khởi tín tâm hoan hỷ yêu thích, lại còn có thể thành tựu tín tâm Bất Thoái của Đại Thừa, rốt ráo được sanh về quốc độ An Lạc, thấy A Di Đà Phật, nghe pháp, thọ ký”. Dựa theo những điều Khởi Tín Luận đã nói, từ phát tâm tu Bồ Tát đạo, cho đến [khi chứng nhập] địa vị Thập Tín thì mới thành tựu tín tâm Đại Thừa. Thế nhưng, nếu có thể tu pháp môn Ngũ Niệm, sẽ có thể thành tựu ngay trong một đời, đấy chính là vì pháp môn Ngũ Niệm có lực dụng chẳng thể nghĩ bàn.

Năm thứ pháp môn ấy đều gọi là Niệm, có thể thấy chữ Niệm chính là mấu chốt để thành tựu năm pháp. Vì cái tâm vô niệm chỉ Phật mới có, chúng sanh không ai chẳng có tâm; hễ có tâm, ắt có niệm. Mỗi khi niệm khởi lên, ắt rơi vào mười pháp giới. Chẳng niệm Phật giới, chắc chắn sẽ niệm giới khác. Niệm thiên thì sanh thiên, niệm Phật thì thành Phật. Công dụng của niệm Phật là có thể chuyển phàm tâm thành Phật tâm, từ ngay bổn trí (chúng sanh vốn sẵn có) mà thành Phật trí. Đúng là điểm sắt thành vàng, là linh phù diệu thuật để thoát thai hoán cốt. Luận này nói đến Niệm thì không phải là chuyên dùng miệng để niệm, mà phải là trong tâm ức niệm, tâm đặt nơi một cảnh, ức niệm chẳng quên. Tâm tâm niệm niệm đều chẳng lìa nguyện sanh An Lạc quốc. Năm môn từ lễ bái cho đến hồi hướng đều là như thế; niệm đâu chú tâm tại đó thì gọi là Niệm, nhớ rõ chẳng quên là Ức. Ức niệm liên tục như thế, sẽ có thể thành tựu pháp môn Ngũ Niệm và tín tâm Đại Thừa, trọn chẳng có bí quyết nào khác cả!