Vô Lượng Thọ Kinh Ưu Bà Đề Xá Chú Giải Giảng Nghĩa

Phần 2

2.1.2.2. Giảng giải tựa đề của bộ luận

2.1.2.2.1. Giải thích tựa đề của bộ luận

(Chú) Thử luận thỉ chung phàm hữu nhị trùng: Nhất, thị tổng thuyết phần. Nhị, thị giải nghĩa phần. Tổng thuyết phần giả, tiền ngũ ngôn kệ tận thị. Giải nghĩa phần giả, “luận viết” dĩ hạ Trường Hàng tận thị.

(註)此論始終凡有二重：一、是總說分。二、是解義分。總說分者，前五言偈盡是。解義分者，論曰已下長行盡 是。

(Chú: Từ đầu đến cuối bộ luận này gồm có hai tầng: Một là phần nói chung (tổng thuyết phần) chính là toàn bộ phần đầu gồm kệ tụng mỗi câu năm chữ. Hai là phần giải nghĩa là toàn bộ phần văn Trường Hàng kể từ chữ “luận nói” trở xuống).

Đây là ngài Đàm Loan dựa theo thể tài của bộ luận này, đã phán định chung toàn thể bộ luận này thành hai tầng. “Trùng” (重) tức là “loại”, cũng gọi là “bộ phận”. Một loại là Tổng Thuyết, tức là tất cả các bài kệ tụng trong phần đầu, mỗi bài có bốn câu, mỗi câu năm chữ, đều thuộc về loại này. Loại kia thuộc phần giải thích nghĩa lý, tức là phần văn Trường Hàng từ chữ “luận viết” (luận nói) trở đi cho tới khi bộ luận hoàn tất đều thuộc loại này.

(Chú) Sở dĩ vi nhị trùng giả, hữu nhị nghĩa: Kệ dĩ tụng kinh vi tổng nhiếp cố. Luận dĩ thích kệ vi giải nghĩa cố.

(註)所以為二重者，有二義：偈以誦經為總攝故。論以釋偈為解義故。

(Chú: Sở dĩ chia thành hai tầng là vì có hai nghĩa: Phần Kệ nhằm tán tụng kinh để gồm thâu chung [các ý nghĩa trọng yếu trong kinh]. Luận nhằm giải thích Kệ hòng giảng giải ý nghĩa).

Mấy câu này nhằm nói rõ đạo lý vì sao phán định toàn thể bản luận được chia thành hai loại. Trước tiên, Luận Chủ dùng kệ văn để tán tụng kinh Vô Lượng Thọ, đem các ý nghĩa trọng yếu trong kinh chia thành hai mươi bốn bài kệ tụng, thâu nhiếp trọn vẹn chẳng sót. Lại dùng phần luận văn Trường Hàng giải thích ý nghĩa bao hàm trong từng bài của tất cả các bài kệ tụng, khiến cho từng điều mục trong bộ luận này được phân minh, nghĩa lý rõ rệt.

(Chú) Vô Lượng Thọ giả, ngôn Vô Lượng Thọ Như Lai thọ mạng trường viễn bất khả tư lượng dã. Kinh giả, thường dã. Ngôn An Lạc quốc độ Phật cập Bồ Tát thanh tịnh trang nghiêm công đức, quốc độ thanh tịnh trang nghiêm công đức, năng dữ chúng sanh tác đại nhiêu ích, khả thường hành ư thế, cố danh viết Kinh. Ưu Bà Đề Xá thị Phật luận nghị kinh danh.

(註)無量壽者，言無量壽如來壽命長遠不可思量也。經者，常也。言安樂國土佛及菩薩清淨莊嚴功德，國土清淨莊嚴功德，能與眾生作大饒益，可常行於世，故名曰 經。優婆提舍是佛論議經名。

(Chú: Vô Lượng Thọ là nói Vô Lượng Thọ Như Lai thọ mạng lâu xa, chẳng thể nghĩ lường được. “Kinh” là “thường”, nhằm nói đến công đức trang nghiêm thanh tịnh của Phật và Bồ Tát trong quốc độ An Lạc, và công đức trang nghiêm thanh tịnh của cõi nước, có thể tạo lợi ích to lớn cho chúng sanh, có thể thường lưu hành trong cõi đời. Vì thế gọi là Kinh. Ưu Bà Đề Xá là danh xưng của thể loại Luận Nghị Kinh của đức Phật).

Mấy câu này là dựa theo sự thật để giải thích tựa đề của kinh và tựa đề của luận. Do lời văn dễ hiểu, chẳng cần phải nói nhiều!

(Chú) Nguyện thị dục nhạo nghĩa. Sanh giả, Thiên Thân Bồ Tát nguyện sanh bỉ An Lạc Tịnh Độ, Như Lai tịnh hoa trung sanh, cố viết Nguyện Sanh. Kệ thị cú số nghĩa. Dĩ ngũ ngôn cú lược tụng Phật kinh, cố danh vi Kệ.

(註)願是欲樂義。生者，天親菩薩願生彼安樂淨土，如來淨華中生，故曰願生。偈是句數義。以五言句略誦佛經，故名為偈。

(Chú: “Nguyện” có nghĩa là ham muốn, yêu thích. “Sanh” là Thiên Thân Bồ Tát nguyện sanh về An Lạc Tịnh Độ. Sanh trong đóa hoa thanh tịnh của Như Lai, nên gọi là Nguyện Sanh. Kệ có nghĩa là “số câu”. Dùng mỗi câu có năm chữ để trùng tụng đại lược kinh Phật, nên gọi là Kệ).

Trong mấy câu văn này, do trước phần Kệ Tụng trong lời luận có thêm ba chữ Nguyện Sanh Kệ, Đàm Loan đại sư bèn giải thích thêm, khiến cho mọi người biết: Bộ Vãng Sanh Luận này không chỉ là thay Phật khuyên mọi người y theo kinh Vô Lượng Thọ để tu hành, sẽ có thể cùng sanh về cõi An Lạc, mà còn là bằng chứng cho thấy vị Luận Chủ, tức Thiên Thân (Thế Thân) Bồ Tát tự mình phát nguyện vãng sanh cõi An Lạc. Do lời văn dễ hiểu, chẳng cần phải nói nhiều.

2.1.2.2.2. Giải thích về tên của người tạo luận

(Chú) Dịch Bà Tẩu vân Thiên, dịch Bàn Đầu ngôn Thân. Thử nhân tự Thiên Thân, sự tại Phó Pháp Tạng Kinh. Bồ Tát giả, nhược cụ tồn Phạm âm, ưng ngôn Bồ Đề Tát Đỏa. Bồ Đề giả thị Phật đạo danh. Tát Đỏa hoặc vân chúng sanh, hoặc vân dũng kiện. Cầu Phật đạo chúng sanh hữu dũng mãnh kiện chí, cố danh Bồ Đề Tát Đỏa. Kim đản ngôn Bồ Tát, dịch giả lược nhĩ. Tạo diệc tác dã. Thứ nhân nhân trùng pháp, cố vân mỗ tạo. Thị cố ngôn Vô Lượng Thọ Kinh Ưu Bà Đề Xá Nguyện Sanh Kệ Bà Tẩu Bàn Đầu Bồ Tát tạo. Giải luận danh mục cánh.

(註)譯婆藪云天，譯槃頭言親。此人字天親，事在付法藏經。菩薩者，若具存梵音，應言菩提薩埵。菩提者是佛道名。薩埵或云眾生，或云勇健。求佛道眾生有勇猛健志，故名菩提薩埵。今但言菩薩，譯者略耳。造亦作也。庶因人重法，故云某造。是故言無量壽經優婆提舍願生偈婆藪槃頭菩薩造。解論名目竟。

(Chú: Bà Tẩu dịch là Thiên, Bàn Đầu dịch là Thân. Vị này có tên tự là Thiên Thân, sự tích của Ngài được chép trong Phó Pháp Tạng Kinh. Bồ Tát nếu nói đủ theo âm tiếng Phạn thì phải nên nói là Bồ Đề Tát Đỏa. Bồ Đề là tên của Phật đạo. Tát Đỏa thì dịch là Chúng Sanh, hoặc dịch là Dũng Kiện. Chúng sanh cầu Phật đạo, có chí hướng dũng mãnh, mạnh mẽ, nên gọi là Bồ Đề Tát Đỏa. Nay chỉ nói Bồ Tát là do người dịch nói giản lược vậy. “Tạo” cũng chính là “soạn”. Lại do người nào đó trùng tuyên pháp, nên nói là “người nào đó tạo”. Vì thế nói là Vô Lượng Thọ Kinh Ưu Bà Đề Xá Nguyện Sanh Kệ Bà Tẩu Bàn Đầu Bồ Tát tạo. Giải thích danh mục của luận đã xong).

Ngài Đàm Loan giải thích tên gọi của vị “năng tạo” (người trước tác) bộ luận này, tức là Thiên Thân Bồ Tát. Sau thời Huyền Trang đại sư, tất cả các bản dịch đều dịch tên vị Bồ Tát này là Thế Thân. “Sự tại Phó Pháp Tạng Kinh” ý nói: Sự tích bình sanh của Thiên Thân Bồ Tát được chép trong kinh Phó Pháp Tạng, nhưng trong Đại Chánh Tạng, tập thứ năm mươi, từ trang hai trăm chín mươi bảy đến trang ba trăm hai mươi mốt, [tức là] trong Phó Pháp Tạng Nhân Duyên Truyện, không ghi chép gì về Thiên Thân Bồ Tát. Chỉ từ trang một trăm tám mươi tám đến trang một trăm chín mươi mốt [của tập năm mươi], có một quyển là Bà Tẩu Bàn Đậu Pháp Sư Truyện do Tam Tạng pháp sư Chân Đế từ Ấn Độ sang Trung Hoa dịch ra vào thời Nam Bắc Triều. Có lẽ ngài Đàm Loan muốn nói đến quyển này. “Bồ Đề thị Phật đạo danh” (Bồ Đề là tên của Phật đạo): Phật cũng là tiếng Phạn, dịch là Giác.

Do vậy, Bồ Đề dịch theo danh từ sát nghĩa là Giác hoặc Đạo. Những phần kinh văn khác đã được giải thích trong phần trước rồi, chẳng cần phải nhắc lại.

Phần 3

2.2. Chú giải

2.2.1. Giải phần Kệ Tụng

2.2.1.1. Phân đoạn kệ tụng thành từng chương, từng môn

(Chú) Kệ trung phân vi Ngũ Niệm Môn, như hạ Trường Hàng sở thích, đệ nhất hàng tứ cú tương hàm hữu tam niệm môn, thượng tam cú thị Lễ Bái, Tán Thán môn, hạ nhất cú thị Tác Nguyện Môn. Đệ nhị hàng Luận Chủ tự thuật “ngã y Phật kinh tạo luận, dữ Phật giáo tương ứng”. Sở phục hữu tông, hà cố vân thử? Vị thành Ưu Bà Đề Xá danh cố, diệc thị thành thượng tam môn, khởi hạ nhị môn. Sở dĩ thứ chi thuyết, tùng đệ tam hàng tận nhị thập tứ hàng, thị Quán Sát Môn. Mạt hậu nhất hàng thị Hồi Hướng Môn. Phân kệ chương môn cánh.

(註)偈中分為五念門，如下長行所釋，第一行四句相含有三念門，上三句是禮拜讚歎門，下一句是作願門。第二行論主自述我依佛經造論，與佛教相應。所服有宗，何故云此？為成優婆提舍名故，亦是成上三門，起下二門。所以次之說，從第三行盡二十四行，是觀察門。末後一行是迴向門。分偈章門竟。

(Chú: Trong phần Kệ chia thành năm niệm môn, như trong phần Trường Hàng sau đó sẽ giải thích. Bốn câu trong bài kệ đầu tiên bao gồm ba niệm môn: Ba câu đầu là Lễ Bái và Tán Thán Môn, câu cuối cùng là Tác Nguyện Môn. Bài kệ thứ hai là vị Luận Chủ tự thuật “tôi nương theo kinh tạo luận, tương ứng lời Phật dạy”, [hàm ý] những gì Ngài tin nhận đều có căn cứ. Cớ sao nói như vậy? Vì để thành tên Ưu Bà Đề Xá, mà cũng là nhằm thành tựu ba môn trước, dẫn khởi hai môn sau. Do vậy, kế đó bèn nói từ bài kệ thứ ba cho đến hết bài kệ thứ hai mươi bốn là Quán Sát Môn. Bài kệ sau cùng là Hồi Hướng Môn. Phân chia phần Kệ thành từng chương, từng môn đã xong).

Ngài Đàm Loan đã quy nạp hai mươi bốn kệ tụng (Ngài dùng chữ Hàng (行) để gọi mỗi bài Kệ) do vị Luận Chủ đã soạn thành pháp môn ngũ niệm, vì trong bộ luận, phần Trường Hàng để giải thích sau đó chính là Ngũ Niệm Môn. “Đệ nhất hàng” tức là bài Kệ Tụng thứ nhất, mỗi “hàng” gồm bốn câu.

“Dữ Phật giáo tương ứng”, ý nói các thứ công đức chân thật

được tường thuật trong bộ luận này đều khế hợp (tương ứng) với những lời khai thị và răn dạy của đức Phật trong kinh Vô Lượng Thọ và các bộ kinh Đại Thừa khác.

“Sở phục hữu tông” (Những điều tin tưởng đều có căn cứ): Ý nói, vị Luận Chủ soạn bộ luận này nhằm hoằng dương, tán thán, chẳng phải là đề cao một kinh, hoặc là dựa theo một chương, một đoạn kinh văn để soạn luận, mà là tin nhận, phụng hành tất cả các kinh Đại Thừa do đức Phật đã nói, tổng hợp những tướng công đức của Tây Phương Cực Lạc thế giới được nói trong các kinh ấy, quy nạp thành năm niệm môn mà soạn ra bộ luận này, tức là [những điều Ngài viết ra] có căn cứ (ngài Đàm Loan dùng chữ Tông [để chỉ căn cứ ấy]), chẳng phải là do ý kiến của chính mình, mà hoàn toàn phát xuất từ kinh Phật. Những đoạn văn khác dễ hiểu, chẳng cần phải nói nhiều!

2.2.1.2. Giải thích kệ văn

2.2.1.2.1. Luận chủ tự thệ

(Luận) Nguyện Sanh Kệ.

(論)願生偈。

(Luận: Nguyện Sanh Kệ).

Trước phần Kệ Tụng của bộ luận này, có ba chữ Nguyện Sanh Kệ. Đấy là vị Luận Chủ trước hết đã đặt ra danh xưng chung cho phần Kệ Tụng, như các bản Tống Tạng (Đại Tạng Kinh đời Tống) v.v… đều xếp chữ Nguyện Sanh Kệ trước phần Kệ Tụng. Đồng thời, vị Luận Chủ tự mình phát thệ, khích lệ, đốc thúc chính mình: Tôi sở dĩ viết ra bộ Vãng Sanh Luận này, nhằm làm chứng thư cho việc phát nguyện vãng sanh An Lạc quốc của chính mình, làm nguyên động lực (động lực chánh yếu) để tu trì hòng đạt thành vãng sanh cho chính mình: Tôi nhất định hễ nói được bèn làm được! Nguyện vãng sanh, chắc chắc sẽ vãng sanh, nhất định có thể vãng sanh.

2.2.1.2.2. Nói đại lược về phần kệ tụng thuộc Lễ Bái, Tán Thán, và Tác Nguyện Môn

2.2.1.2.2.1. Ba niệm môn

(Luận) Thế Tôn ngã nhất tâm, quy mạng tận thập phương, Vô Ngại Quang Như Lai, nguyện sanh An Lạc quốc.

(Chú) Thế Tôn giả, chư Phật thông hiệu. Luận Trí, tắc nghĩa vô bất đạt; ngữ Đoạn, tắc tập khí vô dư. Trí Đoạn cụ túc, năng lợi thế gian, vị thế tôn trọng, cố viết Thế Tôn. Thử ngôn ý quy Thích Ca Như Lai, hà dĩ đắc tri? Hạ cú ngôn “ngã y Tu Đa La”. Thiên Thân Bồ Tát tại Thích Ca Như Lai Tượng Pháp chi trung, thuận Thích Ca Như Lai kinh giáo, sở dĩ nguyện sanh. Nguyện sanh hữu Tông, cố tri thử ngôn quy vu Thích Ca. Nhược vị thử ý biến cáo chư Phật, diệc phục vô hiềm. Phù Bồ Tát quy Phật như hiếu tử chi quy phụ mẫu, trung thần chi quy quân hậu. Động tĩnh phi kỷ, xuất một tất do, tri ân báo đức, lý nghi tiên khải. Hựu sở nguyện bất khinh, nhược Như Lai bất gia oai thần, tương hà dĩ đạt? Khất gia thần lực, sở dĩ ngưỡng cáo.

(論)世尊我一心，歸命盡十方，無礙光如來，願生安樂國。

(註)世尊者，諸佛通號。論智，則義無不達；語斷，則習氣無餘。智斷具足，能利世間，為世尊重，故曰世 尊。此言意歸釋迦如來，何以得知？下句言我依脩多羅。天親菩薩在釋迦如來像法之中，順釋迦如來經教，所以願生。願生有宗，故知此言歸于釋迦。若謂此意遍告諸佛，亦復無嫌。夫菩薩歸佛如孝子之歸父母，忠臣之歸君后。動靜非己，出沒必由，知恩報德，理宜先啟。又所願不 輕，若如來不加威神，將何以達？乞加神力，所以仰告。

(Luận: Thế Tôn con nhất tâm, quy mạng trọn mười phương, Vô Ngại Quang Như Lai, nguyện sanh cõi An Lạc.

Chú: Thế Tôn là danh hiệu chung của chư Phật. Luận định về Trí, Phật không có nghĩa nào chẳng thông đạt. Bàn về Đoạn thì chẳng còn thừa sót tập khí. Trí Đoạn đầy đủ, sẽ có thể lợi lạc thế gian. Do được cõi đời tôn trọng, nên gọi là Thế Tôn. Ở đây có ý nói quy hướng Thích Ca Như Lai, vì cớ sao biết vậy? Câu kế tiếp viết: “Con nương theo Kinh Tạng”. Thiên Thân Bồ Tát sống trong thời Tượng Pháp của Thích Ca Như Lai, thuận theo kinh giáo của Thích Ca Như Lai, cho nên nguyện sanh. Nguyện sanh có căn cứ; do vậy, biết lời này quy vào đức Phật Thích Ca. Nếu cho rằng câu ấy có ý nói “trọn khắp các đức Phật” thì cũng chẳng ngại gì. Bồ Tát quy hướng Phật như đứa con hiếu thảo hướng về cha mẹ, như tôi trung quy hướng về vua, vương hậu. Động hay tĩnh chẳng do ý mình, ra hay vào ắt phải do mạng lệnh, biết ân báo đức thì theo đúng lý phải tâu trình trước. Lại nữa, điều đã nguyện chẳng phải nhẹ, nếu chẳng được Như Lai oai thần gia hộ, làm sao có thể đạt cho được? Do cầu xin thần lực gia hộ, cho nên phải thưa bẩm, kính ngưỡng).

Thế Tôn: Tiếng Phạn là Bạc Già Phạm (Bhagavān, 薄伽梵), hoặc [còn phiên âm là] Bà Già Bà (婆伽婆), bao hàm các ý nghĩa “tôn quý, cát tường, sung túc”, là thông hiệu của hết thảy các đức Phật. Hễ là Phật bèn trọn đủ mười đức, từ Như Lai cho đến Thiên Nhân Sư v.v… Vì thế, Ngài được hết thảy trời người trong thế gian tôn trọng, cung kính. Mười đức của Phật có thể quy nạp thành “trí đoạn trọn đủ”. Luận về trí huệ thì Ngài nhập Tâm Chân Như Môn, có Như Lý Trí, có thể biết rõ tổng tướng của các pháp (tánh Không), nhập Tâm Sanh Diệt Môn bèn có Như Lượng Trí, có thể liễu đạt biệt tướng của các pháp (duyên khởi). Điều này được gọi là “không có nghĩa lý nào chẳng thấu đạt”. Nói đến chuyện đoạn Hoặc thì Ngài đoạn sạch các phiền não Kiến, Tư, Trần Sa, Vô Minh, ngay cả chủng tử của tập khí cũng rốt ráo chẳng còn. Đấy là “tập khí chẳng còn thừa sót”. Nói thông thường, Tự Giác là “Hoặc hết, trí vẹn”, Giác Tha là độ chúng sanh vô lượng. Giác Hạnh Viên Mãn thì mới có thể lợi ích thế gian, được cõi đời tôn trọng, được gọi là Thế Tôn.

“Ngã nhất tâm quy mạng” (Con nhất tâm quy mạng): Câu này có nghĩa là vị Luận Chủ trước khi tạo luận, trước hết, dốc trọn lòng cung kính quy mạng đức Phật Thích Ca. “Quy mạng” chính là chữ Nam mô trong tiếng Phạn. “Nhất tâm” là tâm chí chuyên nhất, quy hướng, tin tưởng Phật, nương theo vị thầy là đức Phật, ắt cần phải toàn bộ thân tâm đều tin tưởng, ngưỡng mộ, quy phục, như kinh Lăng Nghiêm đã dạy: “Tương thử thân tâm phụng trần sát, thị tắc danh vi báo Phật ân” (Đem thân tâm này phụng sự Phật trong các cõi nhiều như vi trần, đó gọi là báo ân đức Phật). Tín đồ Phật giáo trải qua sự quyết định chọn lựa bằng lý trí, hễ quy hướng, tin tưởng, sẽ nhất tâm dốc cạn lòng thành, hoàn toàn tin tưởng, ngưỡng mộ, quy phục, không còn chừa lại gì. Nếu chỉ tin một vị Phật, chỉ tin một phần [những lời dạy của Ngài], những điều khác chẳng tin, sẽ chẳng thể gọi là “quy tín” (quy hướng, tin tưởng) được.

Từ câu “hà dĩ đắc tri?” (vì cớ sao biết vậy?) trở xuống là chú giải, ngài Đàm Loan đã dựa theo “hạ cú ngôn” (câu kế tiếp bèn nói) trong bộ luận này, tức là trong bốn câu kệ kế tiếp có nói “ngã y Tu Đa La” (Tu Đa La là Khế Kinh) để thuyết minh: Vị Luận Chủ sanh trong thời Tượng Pháp của Phật Thích Ca, tín thuận di giáo của Thích Ca Như Lai. Cho nên Ngài đã nhất tâm quy mạng, soạn luận, phát nguyện vãng sanh Cực Lạc quốc. Luận Chủ ra đời sau khi đức Phật Thích Ca nhập diệt chín trăm năm, nhằm đúng thời Tượng Pháp của đức Bổn Sư. Pháp vận của Phật Thích Ca vốn bao gồm Chánh Pháp một ngàn năm, Tượng Pháp một ngàn năm, và Mạt Pháp một vạn năm. Chỉ vì chấp thuận nữ nhân xuất gia, Chánh Pháp giảm thiểu, chỉ còn năm trăm năm. Từ năm trăm lẻ một năm trở đi, bèn bước vào thời kỳ Tượng Pháp. Luận Chủ soạn luận này, phát nguyện vãng sanh là có lai lịch (căn cứ, ở đây Ngài dùng chữ Tông để biểu thị căn cứ ấy), cho nên có thể biết Ngài nhất tâm quy mạng là quy mạng đức Phật Thích Ca. “Nhược vị thử ý biến cáo chư Phật, diệc phục vô hiềm” nghĩa là nếu nói “nhất tâm quy mạng” là [nhất tâm quy mạng] trọn khắp hết thảy chư Phật thì cũng được.

“Phù Bồ Tát quy Phật… khất gia thần lực, sở dĩ cáo ngưỡng” (Bồ Tát quy hướng Phật… cầu xin được thần lực gia hộ, cho nên phải thưa bẩm, kính ngưỡng): Đoạn này nhằm giải thích dụng ý nhất tâm quy mạng của vị Luận Chủ, tức là như trung thần hoặc hiếu tử trong thế gian, biết ân, báo ân, mỗi lời nói, mỗi hành vi, động, tĩnh, ra, vào, ắt trước hết bẩm báo với vua hoặc cha, chẳng tự ý mình định đoạt, ắt đều do mạng lệnh của vua hoặc cha. Đồng thời, phát nguyện vãng sanh An Lạc quốc là chuyện trọng đại; vì thế, phải cầu xin chư Phật (bao gồm vô lượng chư Phật) dùng oai thần và sức công đức gia trì khiến cho sở nguyện thật sự đạt được!

(Chú) “Ngã nhất tâm” giả, Thiên Thân Bồ Tát tự đốc chi từ. Ngôn “niệm Vô Ngại Quang Như Lai” nguyện sanh An Lạc, tâm tâm tương tục, vô tha tưởng gián tạp. Vấn viết: Phật pháp trung vô ngã, thử trung hà dĩ xưng Ngã? Đáp viết: Ngôn Ngã hữu tam căn bản: Nhất, thị tà kiến ngữ. Nhị, thị tự đại ngữ. Tam, thị lưu bố ngữ. Kim ngôn Ngã giả, Thiên Thân Bồ Tát tự chỉ chi ngôn, dụng lưu bố ngữ, phi tà kiến, tự đại dã.

(註)我一心者，天親菩薩自督之詞。言念無礙光如來願生安樂，心心相續，無他想間雜。問曰：佛法中無我，此中何以稱我？答曰：言我有三根本：一、是邪見語。二、是自大語。三、是流布語。今言我者，天親菩薩自指之言，用流布語，非邪見，自大也。

(Chú: “Ngã nhất tâm” (con nhất tâm) là lời tự đốc thúc của Thiên Thân Bồ Tát. Nói “niệm Vô Ngại Quang Như Lai” chính là nguyện sanh An Lạc, tâm niệm liên tục, không xen tạp những ý tưởng khác. Hỏi: Trong Phật pháp là vô ngã, vì sao ở đây lại nói là Ngã? Đáp: Nói Ngã thì có ba món căn bản: Một là từ ngữ tà kiến, hai là từ ngữ tự cao tự đại, ba là từ ngữ thông dụng. Nay nói Ngã chính là tiếng để Thiên Thân Bồ Tát tự chỉ, sử dụng từ ngữ thông dụng, chẳng phải là tà kiến hay tự cao tự đại).

Đoạn văn này nhằm chú giải câu “ngã nhất tâm”. Như thế nào thì được gọi là nhất tâm? Chính là hệ niệm Vô Ngại Quang Như Lai (A Di Đà Phật), phát nguyện nhất định sẽ vãng sanh An Lạc quốc. Ý niệm như vậy giữ sao cho tâm tâm niệm niệm liên tục chẳng dứt, đó gọi là “vô hậu tâm”. Lại còn phải chẳng có ý tưởng nào khác xen tạp trong ấy thì gọi là “vô gián tâm” (tâm chẳng gián đoạn). Nhất định là cần phải trọn đủ vô hậu tâm và vô gián tâm thì mới có thể gọi là “nhất tâm”.

Từ chữ “vấn viết” (hỏi rằng) trở đi là lời lẽ vấn đáp giả thiết nhằm giải thích ý nghĩa [vì sao] vị Luận Chủ xưng là Ngã. “Tam căn bản” chính là nói đến dụng ý căn bản vì sao trong thế gian có ba loại người xưng là Ngã. Một là cách xưng hô Ngã của những kẻ bình phàm, chấp có một cái Ngã thật sự tồn tại. Đấy là cách nói tà kiến, chẳng phải là lời lẽ chánh kiến. Hai là cách nói của ngoại đạo, như Hồi giáo gọi Ngã là Chân Tể, hoặc Gia Tô Giáo gọi Ngã là Thượng Đế. Xưng là Ngã như vậy hoàn toàn là chứng bệnh cuồng tự cao tự đại. Loại thứ ba chính là Phật, Bồ Tát, và các đệ tử xưng là Ngã do thuận theo cách nói thông dụng của thế tục, giả nói là có Ngã, chẳng phải là tà kiến chấp thật sự có Ngã, mà cũng chẳng phải là cái Ngã theo kiểu nói tự cao tự đại.

(Chú) “Quy mạng tận thập phương Vô Ngại Quang Như Lai” giả, “quy mạng” tức thị Lễ Bái Môn. “Tận thập phương Vô Ngại Quang Như Lai” tức thị Tán Thán Môn. Hà dĩ tri quy mạng thị lễ bái? Long Thọ Bồ Tát tạo A Di Đà Như Lai Tán trung, hoặc ngôn “khể thủ lễ”, hoặc ngôn “ngã quy mạng”, hoặc ngôn “quy mạng lễ”. Thử luận Trường Hàng trung, diệc ngôn tu ngũ niệm môn. Ngũ niệm môn trung, lễ bái thị nhất. Thiên Thân Bồ Tát ký nguyện vãng sanh, khởi dung bất lễ? Cố tri quy mạng tức thị lễ bái. Nhiên lễ bái đản thị cung kính, bất tất quy mạng; quy mạng tất thị lễ bái. Nhược dĩ thử thôi, quy mạng vi trọng; kệ thân kỷ tâm, nghi ngôn “quy mạng”. Luận giải kệ nghĩa, phiếm đàm lễ bái. Bỉ thử tương thành, ư nghĩa di hiển. Hà dĩ tri “tận thập phương Vô Ngại Quang Như Lai” thị Tán Thán Môn? Hạ Trường Hàng trung ngôn: “Vân hà Tán Thán Môn? Vị xưng bỉ Như Lai danh. Như bỉ Như Lai quang minh, trí tướng, như bỉ danh nghĩa, dục như thật tu hành tương ứng cố”. Y Xá Vệ quốc sở thuyết Vô Lượng Thọ Kinh, Phật giải A Di Đà Như Lai danh hiệu, hà cố hiệu A Di Đà? “Bỉ Phật quang minh vô lượng, chiếu thập phương quốc, vô sở chướng ngại. Thị cố hiệu A Di Đà”. Hựu “bỉ Phật thọ mạng cập kỳ nhân dân vô lượng vô biên A tăng kỳ kiếp, cố danh A Di Đà”.

(註)歸命盡十方無礙光如來者，歸命即是禮拜門。盡十方無礙光如來即是讚歎門。何以知歸命是禮拜？龍樹菩薩造阿彌陀如來讚中，或言稽首禮，或言我歸命，或言歸命禮。此論長行中，亦言修五念門。五念門中，禮拜是 一。天親菩薩既願往生，豈容不禮？故知歸命即是禮拜。然禮拜但是恭敬，不必歸命；歸命必是禮拜。若以此推，歸命為重；偈申己心，宜言歸命。論解偈義，汎談禮拜。彼此相成，於義彌顯。何以知盡十方無礙光如來是讚歎 門？下長行中言：云何讚歎門？謂稱彼如來名。如彼如來光明智相，如彼名義，欲如實修行相應故。依舍衛國所說無量壽經，佛解阿彌陀如來名號，何故號阿彌陀？彼佛光明無量，照十方國，無所障礙。是故號阿彌陀。又彼佛壽命。及其人民無量無邊阿僧祇劫，故名阿彌陀。

(Chú: “Quy mạng tận thập phương Vô Ngại Quang Như Lai”: “Quy mạng” chính là Lễ Bái Môn. “Tận thập phương Vô Ngại Quang Như Lai” chính là Tán Thán Môn. Vì sao biết “quy mạng” là “lễ bái”? Trong bài A Di Đà Như Lai Tán do Long Thọ Bồ Tát soạn, hoặc nói là “dập đầu lễ”, hoặc nói “con quy mạng”, hoặc nói “quy mạng lễ”. Trong phần Trường Hàng của luận này, cũng nói tu năm niệm môn, mà lễ bái là một môn trong năm niệm môn. Thiên Thân Bồ Tát đã nguyện vãng sanh, lẽ đâu chẳng lễ? Vì thế biết “quy mạng” chính là “lễ bái”. Nhưng lễ bái chỉ là cung kính, chưa chắc đã quy mạng; quy mạng ắt phải là lễ bái. Nếu dùng chuyện này để suy luận thì quy mạng là trọng yếu. Dùng kệ tụng để bày tỏ cái tâm của chính mình thì phải nên nói là “quy mạng”. Trong phần giải thích về ý nghĩa của bài kệ, luận đã bàn rộng về sự lễ bái. Đôi bên thành tựu lẫn nhau, ý nghĩa càng rõ. Vì sao biết “thập phương Vô Ngại Quang Như Lai” là Tán Thán Môn? Trong phần Trường Hàng thuộc phần sau có nói: “Như thế nào là Tán Thán Môn? Chính là xưng danh hiệu đức Như Lai ấy. Do như quang minh và trí tướng của đức Như Lai ấy, như danh nghĩa của Ngài, mà muốn như thật tu hành tương ứng”. Theo kinh Vô Lượng Thọ do đức Phật đã nói tại nước Xá Vệ, đức Phật đã giải thích danh hiệu A Di Đà Như Lai, “vì sao hiệu là A Di Đà? Đức Phật ấy quang minh vô lượng, chiếu mười phương cõi, chẳng bị chướng ngại. Vì thế hiệu là A Di Đà”. Hơn nữa, “đức Phật ấy và nhân dân trong cõi ấy có thọ mạng là vô lượng vô biên A tăng kỳ kiếp, nên Ngài tên là A Di Đà”).

“Quy mạng” có ý nghĩa lễ bái. Do vậy, “ngã nhất tâm quy mạng” chính là Lễ Bái Môn. “Tận thập phương Vô Ngại Quang Như Lai”: Vô Ngại Quang cũng chính là Vô Lượng Quang Như Lai, tiếng Phạn là A Di Đà Bà Da (Amitabhaya). Đấy chính là chỗ Luận Chủ nhất tâm quy mạng, cũng chính là tán thán quang minh và trí tướng của A Di Đà Phật, thuộc về Tán Thán Môn.

Từ câu “hà dĩ tri quy mạng thị lễ bái?” (vì sao biết quy mạng là lễ bái?) chính là ngài Đàm Loan trích dẫn kệ tán thán A Di Đà Phật của Long Thọ Bồ Tát, các kinh Đại Tiểu Bổn A Di Đà, và những câu văn thuộc phần Trường Hàng của luận này để chứng minh bài kệ này xác thực đã bao gồm hai môn Lễ Bái và Tán Thán. Ngài Đàm Loan nói “Long Thọ Bồ Tát tạo A Di Đà Như Lai tán trung”, tức là nói trong Thập Trụ Tỳ Bà Sa Luận có bài kệ tán thán A Di Đà Phật, [trích dẫn] đại lược như sau: “Nhược nhân nguyện tác Phật, tâm niệm A Di Đà, ứng thời vị hiện thân, thị cố ngã quy mạng… Thị cố ngã khể thủ… Ngã kim quy mạng lễ… Thị cố lễ Phật túc” (Nếu ai nguyện làm Phật, tâm niệm A Di Đà, Phật lập tức hiện thân, vì thế, con quy mạng… Vì thế, con dập đầu… Con nay quy mạng lễ… Do vậy, lễ chân Phật).

“Như Lai” trong tiếng Phạn là Đa Đà A Già Đà (Tathāgata). “Như” là Chân Như, Thật Tướng, có các ý nghĩa “tương đồng, bình đẳng, bất biến, chẳng thể phân biệt” v.v… tức là Tâm Chân Như Môn. “Lai” nghĩa là “duyên khởi, độ sanh, có đến đi, hành động, sai biệt”, tức là Tâm Sanh Diệt Môn. Chứng đắc nhất tâm nhị môn, sẽ thành Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác, chẳng trái nghịch bổn nguyện, đến độ chúng sanh. Vì thế gọi là Như Lai. Như Đại Trí Độ Luận nói: “Thừa như thật đạo, lai thành Chánh Giác, lai độ chúng sanh, cố danh Như Lai” (Nương theo đạo như vậy để đến thành Chánh Giác, đến độ chúng sanh, nên gọi là Như Lai).

“Vô Ngại Quang Phật” chính là như kinh Vô Lượng Thọ, đức Phật đã bảo ngài A Nan: “Vô Lượng Thọ Phật, oai thần quang minh, tối tôn đệ nhất…. Thị cố Vô Lượng Thọ Phật, hiệu Vô Lượng Quang Phật, Vô Biên Quang Phật, Vô Ngại Quang Phật… Siêu Nhật Nguyệt Quang Phật” (Vô Lượng Thọ Phật oai thần, quang minh, tôn trọng bậc nhất…. Vì thế, Vô Lượng Thọ Phật hiệu là Vô Lượng Quang Phật, Vô Biên Quang Phật, Vô Ngại Quang Phật… Siêu Nhật Nguyệt Quang Phật). Tổng cộng có mười hai thứ quang minh, bao gồm thân quang và trí quang. Dựa theo mười hai thứ quang minh khác nhau, mà lập ra mười hai thứ danh hiệu khác nhau. Chư Phật chẳng có chuyện này!

Ngài Đàm Loan còn soạn một tác phẩm khác, có tên là Tán A Di Đà Phật Kệ gồm một quyển, được ghi trong tập bốn mươi bảy của Đại Chánh Tạng, trong ấy tán thán rằng: “Quang vân vô ngại như hư không, cố Phật hựu xưng Vô Ngại Quang. Nhất thiết hữu ngại mông quang trạch, thị cố đảnh lễ Nan Tư Nghị” (Mây quang minh vô ngại như hư không, vì thế Phật còn được gọi là Vô Ngại Quang. Hết thảy những thứ có chướng ngại được quang minh ấy thấm đẫm. Vì thế, con đảnh lễ bậc Khó Nghĩ Bàn).

“Quang vân vô ngại như hư không” (Mây quang minh chẳng chướng ngại như hư không) là tán thán thân quang và trí quang của A Di Đà Phật đều như hư không, chiếu trọn khắp mười phương, chẳng bị vật chất ngăn trở, như kinh Quán Vô Lượng Thọ Phật có nói: “Vô Lượng Thọ Phật hữu bát vạn tứ thiên tướng, nhất nhất tướng trung, các hữu bát vạn tứ thiên tùy hình hảo, nhất nhất hảo trung, phục hữu bát vạn tứ thiên quang minh, nhất nhất quang minh biến chiếu thập phương thế giới niệm Phật chúng sanh, nhiếp thủ bất xả” (Vô Lượng Thọ Phật có tám vạn bốn ngàn tướng. Trong mỗi tướng đều có tám vạn bốn ngàn tùy hình hảo. Trong mỗi hảo, lại có tám vạn bốn ngàn quang minh. Mỗi quang minh chiếu trọn khắp chúng sanh niệm Phật trong mười phương thế giới, nhiếp thủ chẳng bỏ).

Do vậy, Luận Chủ nhất tâm quy mạng thập phương Vô Ngại

Quang Như Lai chính là dùng hai hành pháp quy mạng (lễ bái) và tán thán để được quang minh vô ngại của Phật Di Đà nhiếp thủ chẳng bỏ mà được sanh về cõi An Lạc.

(Chú) Vấn viết: Nhược ngôn Vô Ngại Quang Như Lai quang minh vô lượng, chiếu thập phương quốc độ vô sở chướng ngại giả, thử gian chúng sanh hà dĩ bất mông quang chiếu? Quang hữu sở bất chiếu, khởi phi hữu ngại da? Đáp viết: Ngại thuộc chúng sanh, phi quang ngại dã. Thí như nhật quang châu tứ thiên hạ, nhi manh giả bất kiến, phi nhật quang bất châu dã. Diệc như mật vân hồng chú, nhi ngoan thạch bất nhuận, phi vũ bất hiệp dã. Nhược ngôn nhất Phật chủ lãnh tam thiên đại thiên thế giới, thị Thanh Văn luận trung thuyết. Nhược ngôn chư Phật biến lãnh thập phương vô lượng vô biên thế giới, thị Đại Thừa luận trung thuyết. Thiên Thân Bồ Tát kim ngôn “tận thập phương Vô Ngại Quang Như Lai”, tức thị y bỉ Như Lai danh, như bỉ Như Lai quang minh trí tướng tán thán. Cố tri thử cú thị Tán Thán Môn.

(註)問曰：若言無礙光如來光明無量，照十方國土所障礙者，此間眾生何以不蒙光照？光有所不照，豈非有礙耶？答曰：礙屬眾生：非光礙也。譬如日光周四天下：而盲者不見，非日光不周也。亦如密雲洪霔，而頑石不潤，非雨不洽也。若言一佛主領三千大千世界，是聲聞論中 說。若言諸佛遍領十方無量無邊世界，是大乘論中說。天親菩薩今言盡十方無礙光如來，即是依彼如來名，如彼如來光明智相讚歎。故知此句是讚歎門。

(Chú: Hỏi: Nếu nói “Vô Ngại Quang Như Lai quang minh vô lượng, chiếu mười phương quốc độ chẳng bị chướng ngại”, cớ sao chúng sanh trong cõi này chẳng được quang minh chiếu thấu? Quang minh có chỗ chẳng chiếu thấu, há chẳng phải là có chướng ngại ư? Đáp: Chướng ngại thuộc về phía chúng sanh, chẳng phải là quang minh bị chướng ngại. Ví như ánh sáng mặt trời trọn khắp tứ thiên hạ, nhưng kẻ mù chẳng thấy, chẳng phải là ánh sáng mặt trời không trọn khắp. Cũng như mây dầy tuôn đẫm mưa, nhưng tảng đá chẳng bị thấm ướt, chẳng phải là mưa chẳng tưới xối. Nếu nói một vị Phật thống lãnh một tam thiên đại thiên thế giới thì đó là cách nói trong luận của hàng Thanh Văn. Nếu nói chư Phật thống lãnh trọn khắp mười phương vô lượng vô biên thế giới thì là cách nói trong luận Đại Thừa. Nay Thiên Thân Bồ Tát nói “tận mười phương Vô Ngại Quang Như Lai” tức là dựa theo danh hiệu của đức Như Lai ấy, đúng như quang minh và trí tướng của đức Như Lai ấy mà tán thán. Vì thế biết câu này chính là Tán Thán Môn).

Qua đoạn văn và phần vấn đáp này, ngài Đàm Loan giải trừ các mối nghi, và lập tiểu kết: Bài kệ thứ nhất chính là hai môn Lễ Bái và Tán Thán. Do lời văn dễ hiểu, chẳng cần phải nói nhiều.

(Chú) Nguyện sanh An Lạc quốc giả, thử nhất cú thị Tác Nguyện Môn, Thiên Thân Bồ Tát quy mạng chi ý dã. Kỳ An Lạc nghĩa cụ tại hạ Quán Sát Môn trung.

(註)願生安樂國者，此一句是作願門，天親菩薩歸命之意也。其安樂義具在下觀察門中。

(Chú: “Nguyện sanh An Lạc quốc”: Câu này là Tác Nguyện Môn, thể hiện ý quy mạng của Thiên Thân Bồ Tát. Ý nghĩa của chữ An Lạc sẽ được giải thích đầy đủ trong Quán Sát Môn thuộc phần sau).

“Quốc” (國) nghĩa là thế giới. “An Lạc quốc”, tiếng Phạn là Tu Ma Đề (Sukhāvatī), có thể dịch là An Lạc, An Dưỡng, Thanh Thái, hoặc Cực Lạc quốc. “Nguyện sanh An Lạc quốc” thể hiện ý nghĩa: Vị Luận Chủ phát nguyện quy mạng, dốc lòng nương cậy A Di Đà Phật, phát nguyện mong mỏi vãng sanh thế giới An Lạc, chẳng mong ở trong thế giới Sa Bà ngũ trược nữa. An Lạc có hàm ý như thế nào? Sẽ được nói tường tận trong Quán Sát Môn thuộc phần sau của Kệ Tụng, nay tạm thời chẳng bàn đến.

(Chú) Vấn viết: Đại Thừa kinh luận trung, xứ xứ thuyết chúng sanh tất cánh vô sanh như hư không, vân hà Thiên Thân Bồ Tát ngôn “nguyện sanh” da? Đáp viết: Thuyết “chúng sanh vô sanh như hư không”, hữu nhị chủng. Nhất giả, như phàm phu sở vị thật chúng sanh, như phàm phu sở kiến thật sanh tử. Thử sở kiến sự, tất cánh vô sở hữu, như quy mao, như hư không. Nhị giả, vị chư pháp nhân duyên sanh cố, tức thị bất sanh, vô sở hữu như hư không. Thiên Thân Bồ Tát sở nguyện sanh giả, thị nhân duyên nghĩa. Nhân duyên nghĩa cố, giả danh sanh, phi như phàm phu vị hữu thật chúng sanh, thật sanh tử dã. Vấn viết: Y hà nghĩa thuyết vãng sanh? Đáp viết: Ư thử gian, giả danh nhân trung tu ngũ niệm môn, tiền niệm dữ hậu niệm tác nhân. Uế độ giả danh nhân, Tịnh Độ giả danh nhân, bất đắc quyết định nhất, bất đắc quyết định dị. Tiền tâm, hậu tâm, diệc phục như thị. Hà dĩ cố? Nhược nhất, tắc vô nhân quả. Nhược dị, tắc phi tương tục. Thị nghĩa “quán nhất dị môn”, luận trung ủy khúc. Thích đệ nhất hàng tam niệm môn cánh.

(註)問曰：大乘經論中，處處說眾生畢竟無生如虛 空，云何天親菩薩言願生耶？答曰：說眾生無生如虛空，有二種。一者，如凡夫所謂實眾生，如凡夫所見實生死。此所見事，畢竟無所有，如龜毛，如虛空。二者，謂諸法因緣生故，即是不生，無所有如虛空。天親菩薩所願生 者，是因緣義。因緣義故，假名生，非如凡夫謂有實眾 生，實生死也。問曰：依何義說往生？答曰：於此間，假名人中修五念門，前念與後念作因。穢土假名人，淨土假名人，不得決定一，不得決定異。前心後心，亦復如是。何以故？若一，則無因果。若異，則非相續。是義觀一異門，論中委曲。釋第一行三念門竟。

(Chú: Hỏi: Trong kinh luận Đại Thừa, chỗ nào cũng đều nói “chúng sanh rốt ráo vô sanh như hư không”, cớ sao Thiên Thân Bồ Tát nói “nguyện sanh” vậy? Đáp: Nói “chúng sanh vô sanh như hư không” thì có hai loại. Một là như phàm phu cho rằng thật sự có chúng sanh, như phàm phu thấy thật sự có sanh tử. Chuyện trông thấy ấy rốt ráo vô sở hữu, như lông rùa, như hư không. Hai là nói đến các pháp được sanh bởi nhân duyên, thì chúng là bất sanh, vô sở hữu như hư không. Thiên Thân Bồ Tát nguyện sanh, chính là [nguyện sanh] theo ý nghĩa nhân duyên. Do thuận theo ý nghĩa nhân duyên, nên là giả danh sanh, chẳng phải như phàm phu cho rằng thật sự có chúng sanh, thật sự sanh tử. Hỏi: Do nương theo nghĩa nào mà nói vãng sanh? Đáp: Nương theo “người” giả danh trong thế gian này mà tu năm niệm môn, niệm trước làm cái nhân cho niệm sau. “Người” giả danh trong uế độ và “người” giả danh trong Tịnh Độ chẳng thể nói dứt khoát là một, chẳng thể nói dứt khoát là khác. Tâm trước và tâm sau cũng giống như thế. Vì sao vậy? Nếu là một thì không có nhân quả. Nếu là khác thì chẳng liên tục. Nghĩa này chính là môn “quán một, khác”, trong luận sẽ trình bày cặn kẽ. Giải thích về ba niệm môn trong bài kệ thứ nhất đã xong).

Trong đoạn văn này, ngài Đàm Loan vận dụng hai lượt vấn đáp để giải thích chân nghĩa “phát nguyện vãng sanh” của vị Luận Chủ chính là “nhân duyên sanh, sanh chính là vô sanh, giả danh vãng sanh”, lại còn chỉ ra: Pháp môn Tịnh Độ nói vãng sanh là do nương theo Thế Tục Đế [để nói như vậy]. Chúng sanh giả danh chẳng thật trong thế giới Sa Bà tu pháp môn ngũ niệm, tiền niệm làm cái nhân cho hậu niệm. Tịnh niệm liên tục như thế cho đến khi mạng chung, cái tịnh niệm của chúng sanh giả danh trong Sa Bà sẽ là cái nhân tịnh niệm cho chúng sanh giả danh trong Cực Lạc; cho nên sẽ có thể thọ sanh trong thế giới Cực Lạc. Nhưng chẳng thể nói quyết định chúng sanh giả danh trong Sa Bà uế độ (lời chú giải gọi chúng sanh giả danh là “người”) và chúng sanh giả danh trong Cực Lạc Tịnh Độ là một, hay là khác. Vì cái thân hư giả do Tứ Đại và Ngũ Uẩn hòa hợp trong uế độ đã diệt, còn báo thể liên hoa hóa sanh trong Tịnh Độ vừa mới thành, sanh diệt nối tiếp, đương nhiên là chẳng một, chẳng khác! Lại nói, tịnh niệm của chúng sanh giả danh trong uế độ làm cái nhân cho tịnh niệm của chúng sanh giả danh trong Tịnh Độ, niệm trước trong Sa Bà vừa diệt, niệm sau trong Tịnh Độ liền sanh, cũng chẳng thể nói quyết định là một hay là khác!

Từ câu “hà dĩ cố?” (vì cớ sao?) trở đi, ngài Đàm Loan đã dựa theo ý nghĩa ẩn tàng trong môn thứ sáu, tức “quán nhất dị môn” của Thập Nhị Môn Luận do Long Thọ Bồ Tát trước tác: “Nếu là một thì chẳng có nhân quả, nếu là khác thì chẳng liên tục”, hòng thuyết minh chuyện Luận Chủ và hết thảy Tịnh Tông liên hữu phát nguyện vãng sanh sẽ đều có thể được vãng sanh, tức là lấy ý niệm “niệm Phật nguyện sanh” trong Sa Bà làm cái nhân, dùng cái niệm “thọ sanh thấy Phật” trong Tịnh Độ làm quả. Nhân và quả chẳng phải là một; do liên tục, nên chẳng phải là khác, chẳng một, chẳng khác. Vì thế nói: “Thị nghĩa tại quán nhất dị môn, luận trung ủy khúc” (Nghĩa này sẽ được luận trình bày cặn kẽ trong môn “quán một, khác”). Do có sanh mà đạt được vô sanh, tịnh niệm liên tiếp, nhân quả duyên thành. Pháp vốn là như thế! Hành nhân niệm Phật, lâm chung thấy Phật, ngồi đài hoa sen, vãng sanh Cực Lạc, ở trong Tịnh Độ liên hoa hóa sanh. Đấy cũng là “liên hoa tức là tướng tịnh niệm”, tịnh niệm trước sau liên tục duyên thành, chẳng phải một, chẳng phải khác. Nếu không có cái nhân tịnh niệm, làm sao có thể thọ sanh trong Tịnh Độ cho được? Bài Kệ Tụng thứ nhất nói đại lược ba niệm môn, “ngã nhất tâm quy mạng” là Lễ Bái Môn, “tận thập phương Vô Ngại Quang Như Lai” là Tán Thán Môn, “nguyện sanh An Lạc quốc” là Tác Nguyện Môn, đã được giải thích viên mãn.

2.2.1.2.2.2. Thành tựu các môn trước, khởi đầu các môn sau

(Chú) Thứ thành Ưu Bà Đề Xá danh, hựu thành thượng khởi hạ Kệ.

(註)次成優婆提舍名，又成上起下偈。

(Chú: Kế đến là phần nói về sự thành lập danh xưng Ưu Bà Đề Xá, cũng chính là phần Kệ lập thành các môn trên, dẫn khởi các môn dưới).

Qua hai câu văn này, ngài Đàm Loan đã nêu ra cách phân chia khoa mục.

(Luận) Ngã y Tu Đa La, chân thật công đức tướng, thuyết nguyện kệ tổng trì, dữ Phật giáo tương ứng.

(Chú) Thử nhất hàng, vân hà thành Ưu Bà Đề Xá danh? Vân hà thành thượng tam môn, khởi hạ nhị môn? Kệ ngôn: “Ngã y Tu Đa La, dữ Phật giáo tương ứng”, Tu Đa La thị Phật kinh danh. Ngã luận Phật kinh nghĩa dữ kinh tương ứng, dĩ nhập Phật pháp tướng cố, đắc danh Ưu Bà Đề Xá, danh thành cánh.

(論)我依修多羅，真實功德相，說願偈總持，與佛教相應。

(註)此一行，云何成優婆提舍名？云何成上三門，起下二門？偈言：我依修多羅。與佛教相應，修多羅是佛經名。我論佛經義與經相應，以入佛法相故，得名優婆提 舍，名成竟。

(Luận: “Con nương theo Khế Kinh, tướng công đức chân thật, nói nguyện kệ tổng trì, tương ứng lời Phật dạy”.

Chú: Bài kệ này nhằm nói vì sao [bộ luận này] được gọi là Ưu Bà Đề Xá? Thành tựu ba môn trước, dẫn khởi hai môn sau như thế nào? Kệ nói: “Con nương Tu Đa La, tương ứng lời Phật dạy”. Tu Đa La chính là tên của kinh Phật. Con luận định ý nghĩa của kinh Phật tương ứng với kinh Phật vì đã nhập pháp tướng của Phật, nên được tên gọi là Ưu Bà Đề Xá. Phần [giải thích vì sao] danh xưng được thành lập đã xong).

Ngài Đàm Loan đã dựa trên bài kệ thứ hai trong phần Kệ Tụng của bộ luận này để thuyết minh nó chính là phần thành tựu danh xưng Ưu Bà Đề Xá. Đồng thời, nó cũng thành tựu ba niệm môn trước đó và phát khởi hai niệm môn sau đó. Do vậy nói bài kệ này là “thành thượng khởi hạ kệ” (bài kệ thành tựu ba môn trước, phát khởi hai môn sau). Vì sao vậy? Vì Luận Chủ nói “ngã y Tu Đa La, thuyết nguyện kệ tổng trì, dữ Phật giáo tương ứng” (con nương theo Khế Kinh, nói nguyện kệ tổng trì, tương ứng lời Phật dạy). Tu Đa La (Sūtra) là tiếng Phạn, dịch nghĩa là Khế Kinh (契經). Luận Chủ tạo luận này nhằm tỏ lộ ý nghĩa trọng yếu trong kinh Phật, hoàn toàn khế hợp (tương ứng) nghĩa lý trong kinh Phật, mà cũng là nhập tướng công đức chân thật của Phật pháp. Vì thế, luận này được gọi là Ưu Bà Đề Xá (Luận Nghị), thành tựu danh xưng của bộ luận này.

(Chú) Thành thượng tam môn, khởi hạ nhị môn, hà sở y? Hà cố y? Vân hà y? Hà sở y giả, y Tu Đa La. Hà cố y giả? Dĩ Như Lai tức chân thật công đức tướng cố. Vân hà y giả? Tu ngũ niệm môn tương ứng cố. Thành thượng khởi hạ cánh.

(註)成上三門，起下二門，何所依？何故依？云何 依？何所依者，依修多羅。何故依者？以如來即真實功德相故。云何依者？修五念門相應故。成上起下竟。

(Chú: “Thành tựu ba môn trước, phát khởi hai môn sau” nương tựa vào đâu? Vì sao mà nương tựa? Nương tựa như thế nào? “Nương tựa vào đâu” là nương vào Khế Kinh. Vì sao nương tựa? Là vì Như Lai chính là tướng công đức chân thật. Nương tựa như thế nào? Do tu năm niệm môn mà tương ứng. [Phần luận định] về “thành tựu ba môn trước, phát khởi hai môn” sau đã xong).

Phần chú giải tiếp tục thuyết minh về ý nghĩa “thành tựu các môn trước, phát khởi các môn sau”. Phần này dựa vào đâu? Vì sao phải nương dựa? Nương dựa như thế nào? Nói theo ba phương diện ấy. Đệ tử Phật soạn luận, ắt cần phải nương theo kinh điển do đức Phật đã nói, điều này được gọi là Thánh Ngôn Lượng, tức là [căn cứ theo] Tu Đa La. Do vậy, kệ nói: “Ngã y Tu Đa La”, đấy chính là nói rõ căn cứ để dựa vào. Vì sao phải dựa theo kinh Phật? Vì Phật là bậc thánh nhân chứng đắc Chân Như Thật Tướng. Thân giáo và ngôn giáo của Phật chính là tướng công đức chân thật, chẳng phải là lời lẽ thêu dệt vô ý nghĩa hoặc hý luận. Đệ tử Phật soạn luận làm như thế nào thì mới có thể xác thực tương ứng với kinh Phật, tương ứng với lời Phật dạy? Luận Chủ soạn luận này, đề ra chuyện tu tập pháp môn Ngũ Niệm. Như thế thì chủ thể thực hiện hành vi nương tựa vào (năng y) và pháp để nương tựa vào (sở y) đều chẳng có gì sai lầm, không thích hợp. Nói quy nạp lại, Luận Chủ soạn luận này, “năng y” là pháp môn Ngũ Niệm, “sở y” là Khế Kinh Đại Thừa. Bộ luận được soạn với Năng và Sở khế hợp thì chính là tướng công đức chân thật của Như Lai, chẳng phải là vị Luận Chủ đàm luận vô căn cứ, vọng tưởng, đoán mò! Vì thế, có thể thành tựu ba niệm môn trước đó, phát khởi hai niệm môn sau đó viên mãn, chẳng thiếu khuyết. Do vậy nói: “Thành tựu môn trước, phát khởi môn sau đã xong”.

(Chú) Tu Đa La giả, thập nhị bộ kinh trung trực thuyết giả, danh Tu Đa La, vị Tứ A Hàm Tam Tạng đẳng. Tam Tạng ngoại Đại Thừa chư kinh diệc danh Tu Đa La. Thử trung ngôn “y Tu Đa La” giả, thị Tam Tạng ngoại Đại Thừa Tu Đa La, phi A Hàm đẳng kinh dã.

(註)修多羅者，十二部經中直說者，名修多羅，謂四阿含三藏等。三藏外大乘諸經亦名修多羅。此中言依修多羅者，是三藏外大乘修多羅，非阿含等經也。

(Chú: Tu Đa La là phần nói trực tiếp trong mười hai thể loại kinh, tức là nói đến Tam Tạng Tứ A Hàm v.v… Các kinh Đại Thừa ở ngoài Tam Tạng cũng gọi là Tu Đa La. Ở đây nói “y Tu Đa La” chính là Tu Đa La của Đại Thừa ở ngoài Tam Tạng, chẳng phải là các kinh A Hàm này nọ vậy).

Ngài Đàm Loan giải thích chữ Tu Đa La, chỉ rõ “y Tu Đa La” như trong luận đã nói chính là [nương theo] kinh Đại Thừa, chẳng phải là Tam Tạng Tứ A Hàm của Tiểu Thừa. Bất quá, chúng ta đối với [các từ ngữ] Tu Đa La và “mười hai bộ kinh”, hãy nên có sự liễu tri chính xác. Tu Đa La nói theo nghĩa rộng, chính là nói đối ứng với Luật và Luận, chẳng phải là bao gồm toàn bộ Tam Tạng Kinh, Luật, Luận. Nói theo nghĩa hẹp, thì mới là nói đến phần tản văn (văn xuôi) Trường Hàng trong mười hai phần (bộ) do đức Phật đã nói. Luận nói “ngã y Tu Đa La” là nói theo nghĩa rộng.

“Thập nhị bộ kinh” là danh xưng ngụ ý hết thảy các kinh được chia thành mười hai chủng loại. Đại Trí Độ Luận quyển thứ ba mươi ba giảng:

1) Tu Đa La: Cõi này (Trung Hoa) dịch là Khế Kinh (契經), tức là loại văn Trường Hàng nói thẳng thừng các pháp nghĩa trong kinh điển. Khế Kinh nghĩa là kinh điển khế lý, mà cũng là khế hợp căn cơ.

2) Kỳ Dạ (祇夜, Geya): Dịch nghĩa là Ứng Tụng (應頌), còn dịch là Trùng Tụng (重頌). Đối ứng với phần kinh văn Trường Hàng trước đó mà trùng tuyên ý nghĩa thì là Kệ Tụng.

3) Già Đà (伽陀, Gāthā): Dịch là Phúng Tụng (諷頌), còn dịch là Cô Khởi Tụng (孤起頌), chẳng dựa theo Trường Hàng, là những câu văn trực tiếp sử dụng thể loại kệ tụng, như kinh Pháp Cú chẳng hạn.

4) Ni Đà Na (尼陀那, Nidāna): Dịch là Nhân Duyên. Trong kinh nói đến nhân duyên thấy Phật nghe pháp, và nhân duyên đức Phật thuyết pháp giáo hóa, như phẩm Tự của các kinh.

5) Y Đế Mục Đa (伊帝目多, Itivrtaka): Dịch là Bổn Sự (本事). Đức Phật nói những chuyện nhân duyên trong đời quá khứ của các đệ tử đức Phật, như phẩm Dược Vương Bồ Tát Bổn Sự trong kinh Pháp Hoa.

6) Xà Đa Già (阇多伽, Jātaka): Dịch là Bổn Sanh (本生), là phần kinh văn do đức Phật tự nói nhân duyên trong đời quá khứ.

7) A Phù Đạt Ma (阿浮達摩, Adbhuta dharma), còn có tên là A Tỳ Đạt Ma, dịch thành Vị Tằng Hữu (未曾有), là những kinh văn nói những chuyện đức Phật hiện các thứ thần lực chẳng thể nghĩ bàn.

8) A Ba Đà Na (阿波陀那, Avadāna): Dịch là Thí Dụ (譬喻), chính là những chỗ nói thí dụ trong kinh.

9) Ưu Bà Đề Xá (優婆提舍, Upadeśa): Dịch là Luận Nghĩa (論義), là những phần kinh văn dùng pháp lý để luận nghị, vấn đáp.

10) Ưu Đà Na (優陀那, Udāna): Dịch là Tự Thuyết (自說), tức là những phần kinh văn do đức Phật không ai hỏi mà tự nói, chẳng hạn như kinh A Di Đà.

11) Tỳ Phật Lược (毘佛略, Vaipulya): Dịch là Phương Quảng (方 廣), là những kinh văn nói về những chân lý rộng lớn chánh đáng.

12) Hòa Già La (和伽羅, Vyākaraṇa): Dịch là Thọ Ký (授記), là những kinh văn đức Phật thọ ký cho các đệ tử hoặc hàng Bồ Tát thành Phật.

Trong mười hai bộ loại ấy, từ một đến ba là các thể tài thuộc kinh văn, từ bốn cho đến mười hai là dựa theo những chuyện khác biệt được ghi chép mà đặt tên.

(Chú) “Chân thật công đức tướng” giả, hữu nhị chủng công đức: Nhất giả, tùng hữu lậu tâm sanh, bất thuận Pháp Tánh, sở vị phàm phu nhân thiên chư thiện. Nhân thiên quả báo, nhược nhân, nhược quả, giai thị điên đảo, giai thị hư ngụy. Thị cố danh bất thật công đức. Nhị giả, tùng Bồ Tát trí huệ thanh tịnh nghiệp khởi, trang nghiêm Phật sự, y Pháp Tánh nhập thanh tịnh tướng. Thị pháp bất điên đảo, bất hư ngụy, danh vi chân thật công đức. Vân hà bất điên đảo? Y Pháp Tánh, thuận Nhị Đế cố. Vân hà bất hư ngụy? Nhiếp chúng sanh nhập tất cánh tịnh cố.

(註)真實功德相者，有二種功德：一者，從有漏心 生，不順法性，所謂凡夫人天諸善。人天果報，若因若 果，皆是顛倒，皆是虛偽。是故名不實功德。二者，從菩薩智慧清淨業起，莊嚴佛事，依法性入清淨相。是法不顛倒，不虛偽，名為真實功德。云何不顛倒？依法性，順二諦故。云何不虛偽？攝眾生入畢竟淨故。

(Chú: “Tướng công đức chân thật” thì có hai loại công đức. Một là sanh từ tâm hữu lậu, chẳng thuận Pháp Tánh, tức là nói đến các điều thiện của phàm phu trời người. Quả báo của trời người, dù nhân hay quả đều là điên đảo, đều là hư ngụy. Vì thế, gọi là công đức chẳng thật. Hai là từ nghiệp trí huệ thanh tịnh của Bồ Tát mà khởi, trang nghiêm Phật sự, nương theo Pháp Tánh mà nhập tướng thanh tịnh. Pháp ấy chẳng điên đảo, chẳng hư ngụy, được gọi là công đức chân thật. Vì sao chẳng điên đảo? Do nương theo Pháp Tánh, thuận Nhị Đế (Chân Đế và Tục Đế). Vì sao chẳng hư ngụy? Do nhiếp chúng sanh vào thanh tịnh rốt ráo).

Đây là ngài Đàm Loan giải thích câu kệ “chân thật công đức tướng”. Ngài bảo “hữu nhị chủng công đức” (có hai loại công đức). Nếu dựa theo những điều đã được giải nghĩa, đáng lẽ phải là “công đức hữu nhị chủng” (công đức có hai loại) thì mới là phù hợp. Hai loại như vừa nói đó thì một là dùng thiện tâm của phàm phu (hữu lậu) để làm công đức, hai là dùng tấm lòng Bồ Tát (bao gồm Phật và đệ tử thuộc tam thừa), nương vào nghiệp thanh tịnh trí huệ (vô lậu, chẳng xen tạp các phiền não tham, sân, si v.v…, chẳng có Ngã Chấp, Ngã Kiến, và các tà kiến đoạn, thường v.v…) khởi lên (tạo tác) các thứ công đức Phật sự được trang nghiêm bởi hai thứ phước và trí. Loại thứ nhất là điên đảo, hư ngụy; đấy là công đức chẳng chân thật. Loại sau là chẳng điên đảo, chẳng hư ngụy, mới có thể gọi là công đức chân thật.

Ngài Đàm Loan lại thuyết minh thêm “chẳng điên đảo là gì?” Có thể nương theo Trung Đạo Pháp Tánh, thuận theo Chân Đế và Tục Đế thì gọi là “chẳng điên đảo”. Trung Đạo Pháp Tánh, Chân Đế, Tục Đế là gì vậy? Chúng ta phải nên biết: Các kinh Đại Thừa nói Trung Đạo Pháp Tánh chính là “nhất tâm nhị môn”. Tâm Chân Như Môn là Không, Tâm Sanh Diệt Môn là Hữu, đều cùng là tánh nhất tâm, còn gọi là Pháp Tánh. Không chẳng trở ngại Hữu, Hữu chẳng trở ngại Không. Tuy Hữu mà chính là Không, tuy Không mà chính là Hữu. Đó gọi là “Chân Không Diệu Hữu, Diệu Hữu Chân Không, tùy duyên bất biến, bất biến tùy duyên, duyên khởi tánh Không, tánh Không duyên khởi”. Trung Đạo Pháp Tánh (tâm tánh), pháp vốn là Chân Như như thế đó. Có thể nương theo Pháp Tánh ấy mà tu các thứ thiện pháp phước huệ, tất nhiên công đức đạt được sẽ là chân thật, chẳng điên đảo, nhân và quả phù hợp, chẳng sai lầm. Vì thế gọi là “chẳng điên đảo”. Như thế nào thì mới là thuận theo Chân Đế và Tục Đế? Chân Đế cũng chính là Tâm Chân Như Môn vừa nói trên đây, tức Tánh Không Môn. Tục Đế cũng chính là Tâm Sanh Diệt Môn được nói trên đây, tức Duyên Khởi Môn.

Tánh nhất tâm trọn đủ hai Đế (Chân Đế và Tục Đế), tánh Không duyên khởi viên dung vô ngại. Có thể thuận theo tâm tánh ấy để tu hết thảy các thiện pháp thì gọi là “thuận theo Nhị Đế”. Như kinh Kim Cang đã dạy: “Dĩ vô ngã, vô nhân, vô chúng sanh, vô thọ giả, nhi tu nhất thiết thiện pháp, tức đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác” (Dùng vô ngã, vô nhân, vô chúng sanh, vô thọ giả để tu hết thảy các thiện pháp, sẽ liền đạt được Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác). Vô ngã tu thiện là nhân, đắc Chánh Đẳng Giác là quả, nhân và quả phù hợp, nên gọi là “chẳng điên đảo”.

Công đức chẳng hư ngụy là gì? Ngài Đàm Loan giải thích: “Nhiếp chúng sanh nhập tất cánh thanh tịnh cố” (Vì nhiếp thọ chúng sanh nhập vào thanh tịnh rốt ráo). Tức là nói những công đức đã tu đều có thể nhiếp hóa, nhiếp thọ hết thảy chúng sanh cùng chứng đắc (“nhập”) Pháp Tánh rốt ráo thanh tịnh (tâm tánh). Pháp Tánh Trung Đạo thanh tịnh ấy chính là lìa hết thảy phiền não, vọng tưởng, chấp trước, cho nên là rốt ráo thanh tịnh, chẳng có tướng điên đảo. Bất luận là có Phật xuất thế thuyết pháp hay không, pháp vốn là như vậy, thường trụ trong thế gian, chẳng bị biến đổi. Do vậy, nó là tướng rốt ráo chân thật, chẳng hư ngụy.

Chúng ta nói quy nạp lại thì sẽ là: Công đức thanh tịnh vô lậu của Phật và Bồ Tát cùng với các thứ công đức thanh tịnh trang nghiêm nơi y báo và chánh báo của thế giới Cực Lạc chính là sự rốt ráo, viên mãn, vô lậu của A Di Đà Phật và các vị Bồ Tát trong Cực Lạc, đích xác là cùng với Trung Đạo Pháp Tánh khế hợp lẫn nhau. Tướng công đức chân thật viên dung Nhị Đế pháp vốn là như thế, chân thật như thế đó. Vì đức Phật do chứng pháp mà nói ra giáo pháp, Ngài là bậc chân ngữ, thật ngữ, bất dị ngữ, bất cuống ngữ. Trong kinh, đức Phật đã nói các thứ tướng công đức chân thật như thế, tức là chân thật, chẳng hư giả. Chúng ta hãy nên tin sâu, chẳng nghi, liễu giải chẳng sai lầm, cầu chứng chẳng lười nhác!

(Chú) “Thuyết nguyện kệ tổng trì, dữ Phật giáo tương ứng” giả, Trì, danh bất tán, bất thất. Tổng, danh dĩ thiểu nhiếp đa. Kệ, ngôn ngũ ngôn cú số. Nguyện, danh dục nhạo vãng sanh. Thuyết, vị thuyết chư kệ luận. Tổng nhi ngôn chi, thuyết sở nguyện sanh kệ, tổng trì Phật kinh, dữ Phật giáo tương ứng. Tương ứng giả, thí như hàm cái tương xứng dã.

(註)說願偈總持，與佛教相應者，持，名不散不失。總，名以少攝多。偈，言五言句數。願，名欲樂往生。 說，謂說諸偈論。總而言之，說所願生偈，總持佛經，與佛教相應。相應者，譬如函蓋相稱也。

(Chú: “Nói nguyện kệ tổng trì, tương ứng lời Phật dạy”: “Trì” tức là chẳng tán loạn, chẳng mất đi. “Tổng” là dùng ít để gồm thâu nhiều. “Kệ” là nói các câu, mỗi câu có năm chữ. “Nguyện” là ưa muốn vãng sanh. “Thuyết” là nói ra các bài kệ để luận định. Nói tóm lại, sẽ là “nói ra bài kệ phát nguyện vãng sanh, thâu tóm [giáo nghĩa trọng yếu trong] các kinh, tương ứng với lời Phật dạy”. “Tương ứng” là ví như hộp và nắp tương xứng vậy).

Qua đoạn văn này, ngài Đàm Loan chú giải phần kệ tụng “thuyết nguyện kệ tổng trì, dữ Phật giáo tương ứng” (nói nguyện kệ tổng trì, tương ứng lời Phật dạy). Do lời văn dễ hiểu, chẳng cần phải nói nhiều. Hãy nên biết: Luận Chủ đã đem các tướng công đức chân thật được nói rải rác trong các kinh Đại Thừa thâu tóm thành hai mươi mốt bài kệ tụng. Phần kệ văn ấy nhất trí với giáo pháp do đức Phật đã nói, chẳng hề trái nghịch, giống như cái hộp và nắp hộp trong thế gian, hộp to thì nắp sẽ to, quyết định xứng hợp. Đấy là vị Luận Chủ phát xuất từ tâm đại từ bi, thuyết minh ý tạo luận của Ngài: Chẳng phải nhằm cầu an lạc cho chính mình, mà là chỉ nguyện cho chúng sanh được lìa khổ. Ngài nương theo kinh để tạo luận, khiến cho hết thảy đệ tử Phật đều có thể tu ngũ niệm môn hòng vượt thoát tam giới theo chiều ngang, đắc Bất Thoái Chuyển. Ngài lại sợ người đời và các đệ tử Phật đời sau đối với lời xưng dương tán thán công đức chân thật chẳng thể nghĩ bàn của An Lạc Tịnh Độ do mười phương chư Phật và vị Luận Chủ đã nói, có thể sẽ hoài nghi, chẳng tin tưởng, [đến nỗi] đánh mất điều lợi ích to lớn chân thật “có thể liễu sanh tử, thành Phật viên mãn ngay trong một đời”, cho nên đặc biệt nêu ra ngay trong phần đầu của Kệ Tụng, nhằm chỉ bày mọi người: Phần kệ luận này chính là đề cương toát yếu, nương theo kinh giáo do đức Phật đã nói, vốn do công đức chân thật kết hợp với chân lý, giống hệt như lời đức Phật nói. Phàm những ai thấy nghe, tin nhận, vâng làm, không một ai chẳng thành Phật, chớ nên ở ngay trước mặt mà bỏ lỡ!

Bài kệ tụng này nhằm thành tựu các môn trước, phát khởi các môn sau, tức là thành tựu các môn được nhắc đến đại lược trong phần trước, tức ba môn Lễ Bái, Tán Thán, và Phát Nguyện, phát khởi phần dưới, nhằm rộng nói Quán Sát Môn và Hồi Hướng Môn. Vì sao có thể thành tựu năm niệm môn? Chính là do “ngã y Tu Đa La, chân thật công đức tướng” (con nương theo Khế Kinh, tướng công đức chân thật). Ngàn kinh muôn luận nhắc đến Vô Lượng Thọ Phật, và các thứ trang nghiêm thanh tịnh trong quốc độ An Lạc, công đức chân thật hòng tu tập cảnh chẳng thể nghĩ bàn trong pháp môn ngũ niệm. Lễ Bái chính là lễ bái vị Phật do công đức chân thật chẳng thể nghĩ bàn tạo thành. Xưng Danh là tán thán danh hiệu Phật có công đức chân thật chẳng thể nghĩ bàn. Tác Nguyện là phát nguyện mong sanh về quốc độ do công đức chẳng thể nghĩ bàn tạo thành. Quán Sát chính là quan sát quốc độ An Lạc có mười bảy thứ trang nghiêm bởi công đức chân thật, A Di Đà Phật có tám loại trang nghiêm bởi công đức chân thật, và Bồ Tát trong cõi ấy có bốn thứ công đức chánh tu hành chân thật. Hồi Hướng chính là đem sức công đức chân thật do tu bốn môn trước mà hồi hướng Phật quả Bồ Đề, hồi hướng hết thảy chúng sanh, hồi hướng vãng sanh An Lạc quốc. Năm môn như thế đều nương theo công đức chân thật của đức Phật ấy và sự trang nghiêm của quốc độ đó để thành tựu cảnh, hạnh, quả Đại Thừa, thành tựu đại lợi ích vãng sanh thành Phật. Hãy nên biết: Nếu chẳng có tướng công đức chân thật của Phật A Di Đà và quốc độ Cực Lạc, thì sẽ chẳng thể thành tựu pháp môn ngũ niệm!

* Hỏi: Những phường ngu phu ngu phụ chẳng hiểu kinh giáo, chỉ biết “chí tâm tin ưa, thật thà niệm Phật”, lâm chung đều được Phật Di Đà tiếp dẫn vãng sanh, có liên quan gì đến chuyện tu hành pháp môn ngũ niệm hay không?

Đáp: Ngu phu ngu phụ niệm Phật có thể được vãng sanh cũng chẳng lìa pháp môn ngũ niệm này! Vì sao vậy? Người chân thành xưng danh niệm Phật, tất nhiên thường xuyên lễ bái Phật. Niệm Phật chính là tán thán Phật (xưng niệm danh hiệu Như Lai chính là tán thán công đức của Như Lai. [Bởi lẽ], chư Phật đều dùng công đức để đặt danh hiệu). Có thể được vãng sanh, chắc chắn là do có phát nguyện vãng sanh. Chẳng có nguyện, chắc chắn sẽ chẳng được vãng sanh. Những kẻ ngu phu ngu phụ có thể vãng sanh ắt gặp thiện tri thức khai thị pháp môn Tịnh Độ, tin tưởng sâu xa lời mười phương chư Phật ca ngợi Phật Di Đà và các thứ công đức chẳng thể nghĩ bàn của cõi Cực Lạc. Xác thực là như thế thì mới chịu nhất tâm quy mạng Phật Di Đà, tín nguyện niệm Phật, cầu sanh Cực Lạc.

Đối với Phật Di Đà và sự thanh tịnh trang nghiêm của Cực Lạc bèn nhớ rõ chẳng quên, thường xuyên nghĩ nhớ; đấy chính là đã thành tựu Quán Sát Môn. Còn đối với Hồi Hướng Môn thì chính là phát Bồ Đề tâm. Người ấy đời này có thể là chưa phát, nhưng trong đời quá khứ, chắc chắn là đã phát. Phàm là người đã phát Bồ Đề tâm, trải qua nhiều kiếp, vĩnh viễn chẳng mất đi! Đó gọi là “nhất lịch thức điền, vĩnh vi đạo chủng” (một phen ghi vào ruộng thức, sẽ vĩnh viễn là hạt giống đạo). Kinh Pháp Hoa có nói thí dụ “hệ châu” (hạt châu buộc nơi chéo áo), và ngài A Nan với đức Phật cùng phát Bồ Đề tâm nơi đức Phật Không Vương trong quá khứ. Vì thế, ngài A Nan được đức Phật thọ ký chính là vì như vậy đó. Chúng ta chẳng có Túc Mạng Thông, Thiên Nhãn Thông, cho nên chẳng biết những phường ngu phu ngu phụ ấy đều đã phát Bồ Đề tâm cả rồi!

2.2.1.2.3. Phần kệ rộng lớn về Quán Sát Môn và Hồi Hướng Môn

2.2.1.2.3.1. Quán Sát Môn

2.2.1.2.3.1.1. Quan sát công đức thanh tịnh của khí thế gian

2.2.1.2.3.1.1.1. Công đức thanh tịnh

(Luận) Quán bỉ thế giới tướng, thắng quá tam giới đạo.

(Chú) Thử dĩ hạ, thị đệ tứ Quán Sát Môn. Thử môn trung, phân vi nhị biệt: Nhất giả, quán sát khí thế gian trang nghiêm thành tựu. Nhị giả, quán sát chúng sanh thế gian trang nghiêm thành tựu. Thử cú dĩ hạ chí “nguyện sanh bỉ A Di Đà Phật quốc”, thị quán khí thế gian trang nghiêm thành tựu. Quán khí thế gian trung, phục phân vi thập thất biệt, chí văn đương mục. Thử nhị cú tức thị đệ nhất sự, danh vi “quán sát trang nghiêm thanh tịnh công đức thành tựu”. Thử thanh tịnh thị tổng tướng.

(論)觀彼世界相，勝過三界道。

(註)此已下，是第四觀察門。此門中，分為二別：一

者，觀察器世間莊嚴成就。二者，觀察眾生世間莊嚴成 就。此句已下至願生彼阿彌陀佛國，是觀器世間莊嚴成 就。觀器世間中，復分為十七別，至文當目。此二句即是第一事，名為觀察莊嚴清淨功德成就。此清淨是總相。

(Luận: Quán tướng thế giới ấy, vượt hơn tam giới đạo.

Chú: Từ chỗ này trở đi là môn thứ tư, tức Quán Sát Môn. Trong môn này, chia làm hai phần riêng biệt. Một là quan sát sự thành tựu trang nghiêm nơi khí thế gian. Hai là quan sát sự thành tựu trang nghiêm nơi chúng sanh thế gian. Từ câu này trở đi cho đến câu “nguyện sanh cõi Phật A Di Đà” là phần quan sát sự thành tựu trang nghiêm nơi khí thế gian. Trong phần quan sát khí thế gian, lại chia thành mười bảy điều riêng, đến phần kinh văn của từng điều, sẽ phân định rõ đề mục. Hai câu này chính là chuyện thứ nhất, được gọi là quan sát sự thanh tịnh trang nghiêm được thành tựu bởi công đức. Sự thanh tịnh ấy chính là tổng tướng).

Trong đoạn văn này, ngài Đàm Loan đã xét thấy hai mươi bốn bài kệ tụng do Luận Chủ đã nói, tổng trì pháp môn ngũ niệm, từ bài Kệ Tụng thứ ba cho đến bài Kệ Tụng thứ hai mươi ba đều là quan sát A Di Đà Phật và quốc độ An Lạc, tức là [quan sát] dựa trên tướng công đức trang nghiêm nơi y báo và chánh báo. Vì thế, Ngài phán định phần này là môn thứ tư, tức Quán Sát Môn trong Ngũ Niệm Môn, và chia phần Quán Sát Môn thành hai khoa mục lớn. “Nhị biệt” tức là hai khoa mục lớn khác biệt. Trong hai khoa mục lớn, điều được quan sát trong khoa mục lớn thứ nhất là khí thế gian, chia ra chi tiết sẽ là mười bảy tiểu mục, các thứ công đức sai biệt khác nhau. Khi Ngài chú giải đến mỗi bài kệ tụng, sẽ nêu ra các khoa mục khác biệt. Vì thế nói là “chí văn đương mục”.

“Thử cú dĩ hạ” (Từ câu này trở đi), tức là từ câu “quán bỉ thế giới tướng, thắng quá tam giới đạo” (quán tướng thế giới ấy, vượt xa tam giới đạo) do vị Luận Chủ đã nói cho đến câu “nguyện sanh bỉ A Di Đà Phật quốc” thuộc về đại khoa thứ nhất. Nhưng hai câu ấy chính là chuyện thứ nhất được quan sát trong mười bảy tiểu mục, được gọi là “quán sát trang nghiêm thanh tịnh công đức thành tựu”. Cái được thành tựu bởi công đức thanh tịnh chính là quốc độ An Lạc; do vậy, điều này được gọi là tổng tướng của Tịnh Độ. Các phần kệ tụng nói về mười sáu tiểu mục kia chính là biệt tướng. Ví như nói “người” thì đó là tổng tướng; nam, nữ, già, trẻ, Trương Tam, Lý Tứ, mỗi người mỗi khác thì đó là biệt tướng. “Trang nghiêm thanh tịnh công đức thành tựu” cũng chính là như kinh Di Đà đã nói: “Cực Lạc quốc độ thành tựu như thị công đức trang nghiêm” (Quốc độ Cực Lạc thành tựu công đức trang nghiêm như thế), tức là quán sát sự trang nghiêm thanh tịnh nơi hết thảy y báo và chánh báo trong quốc độ Phật ấy đều được thành tựu bởi công đức chân thật vô lậu do A Di Đà Phật và chúng sanh trong cõi ấy đã tu tập, chẳng phải là từ trong Không mà sanh ra Có, [chẳng phải là] không nhân mà có quả, hoàn toàn là “tịnh nghiệp là nhân, Tịnh Độ là quả”. Do vậy mà được thành tựu viên mãn.

(Chú) Phật bổn sở dĩ khởi thử trang nghiêm thanh tịnh công đức giả, kiến tam giới thị hư ngụy tướng, thị luân chuyển tướng, thị vô cùng tướng, như xích oách tuần hoàn, như tàm kiển tự phược. Ai tai! Chúng sanh đế thử tam giới, điên đảo, bất tịnh. Dục trí chúng sanh ư bất hư ngụy xứ, ư bất luân chuyển xứ, ư bất vô cùng xứ, đắc tất cánh an lạc đại thanh tịnh xứ. Thị cố khởi thử thanh tịnh trang nghiêm công đức dã.

(註)佛本所以起此莊嚴清淨功德者，見三界是虛偽 相，是輪轉相，是無窮相，如蚇蠖循環，如蠶繭自縛。哀哉！眾生締此三界，顛倒不淨。欲置眾生於不虛偽處，於不輪轉處，於不無窮處，得畢竟安樂大清淨處。是故起此清淨莊嚴功德也。

(Chú: Sở dĩ đức Phật vốn khởi lên công đức trang nghiêm thanh tịnh này là vì Ngài thấy tam giới là tướng hư ngụy, là tướng luân chuyển, là tướng vô cùng, như sâu xích oách quẩn quanh, như tằm tự kéo kén trói buộc. Thương thay! Chúng sanh buộc chặt trong tam giới, điên đảo, bất tịnh. [Đức Phật] muốn đặt chúng sanh nơi chẳng hư ngụy, nơi chẳng luân chuyển, nơi chẳng vô cùng, đạt được chốn đại thanh tịnh rốt ráo an lạc. Vì thế, Ngài dấy lên công đức trang nghiêm thanh tịnh này).

Ngài Đàm Loan giải thích: Vì sao Luận Chủ phải dùng hai câu kệ này để thâu nhiếp chung công đức thanh tịnh của thế giới An Lạc? Đấy hoàn toàn là nương theo bổn nguyện của A Di Đà Phật mà dấy lên. Nếu hỏi: Vì sao A Di Đà Phật lại phải phát ra bốn mươi tám đại nguyện (bổn nguyện) khi Ngài thành Phật, sẽ thành tựu thế giới trang nghiêm, thanh tịnh như thế ấy? Điều này hoàn toàn xuất phát từ căn bản là tâm đại bi của Phật. Ngài trông thấy lục đạo chúng sanh ở trong tam giới, thoạt chìm, thoạt nổi, chẳng có thuở nào xong, giống như con trùng Xích Oách hết co lại duỗi, từ đầu đến cuối, cứ tiến một bước rồi lại lùi một bước ở nguyên một chỗ, cứ tuần hoàn chẳng ngừng. Lại như con tằm nhả tơ kéo kén, tự nhốt trói mình, chẳng thoát ra được. Như trong kinh nói: “Tam giới thượng hạ pháp, duy thị nhất tâm tác” (Pháp trên dưới trong tam giới, chỉ do nhất tâm tạo). Tam giới lục đạo đều là do phiền não và vọng tưởng của chúng sanh tạo thành, hoàn toàn là hư ngụy, chẳng thật, tức là giống như sự tướng trong mộng. Người đang nằm mộng ngỡ [những sự tướng ấy] có thật, đến khi tỉnh khỏi giấc mộng lớn, mới bừng tỉnh giác ngộ: Đấy vốn là từ trong Không mà sanh ra Có, là huyễn tưởng hư ngụy. Do vậy, trong kinh có nói: “Sanh tử như mộng huyễn, tam giới như hoa đốm trong hư không”. Các phàm phu và những ngoại đạo khác đều chấp trước “thân, tâm, thế giới” trước mắt đều luôn thường hằng như thế, con người chết rồi vẫn sanh làm người trong nhân gian, thế giới ta đang ở là “thiên trường, địa cửu”, vĩnh viễn là như vậy. Điều này được gọi là Thường Kiến. Hoặc chấp trước Duy Vật Luận, chúng sanh chết rồi giống như vật phẩm, hủy hoại, thiêu đi, sẽ giống như hư không. Điều này được gọi là Đoạn Diệt Kiến. Do hai thứ tà kiến Đoạn và Thường này mà chẳng tin sự thật nhân quả và luân hồi trong thế gian, bèn sanh khởi phiền não tham, sân, si v.v… Do phiền não mà tạo đủ mọi ác nghiệp, cảm thọ khổ quả sanh tử, tự làm, tự chịu, như tằm kéo kén tự trói, thật đáng thương xót!

A Di Đà Phật trông thấy các thứ điên đảo ấy của chúng sanh, trái nghịch tâm tánh vốn sẵn thanh tịnh, thuận theo nhân duyên thiện ác ô nhiễm, nhân nhân quả quả, luân hồi trong lục đạo, sanh tử tiếp nối, chẳng có điểm khởi đầu, mà cũng chẳng có điểm kết thúc. Ba đời vô cùng, giống như đêm dài mờ mịt, khi nào mới được thấy mặt trời, thật hết sức đáng buồn, đáng than! Trong tình thế bất đắc dĩ, vì mong đặt yên chúng sanh đáng thương xót trong tam giới lục đạo ở nơi không hư vọng (nơi không có phiền não vọng tưởng), chẳng có luân hồi (sanh tử khổ báo), chẳng có khá nhiều cảnh giới sanh tử vô cùng (tam giới), khiến cho họ được rốt ráo không có các nỗi khổ, chỉ hưởng các sự vui, lại là chỗ y báo và chánh báo (thân, tâm, thế giới) trang nghiêm thanh tịnh vô lậu. Do vậy, Ngài mới phát khởi bốn mươi tám đại nguyện, nương theo nguyện mà tu các công đức, dùng công đức ấy thành tựu quốc độ An Lạc trang nghiêm thanh tịnh. A Di Đà Phật có hoài bão vĩ đại, hành vi vĩ đại thay! Ngài Đàm Loan đã hoàn toàn phơi bày, bảo ban những chúng sanh còn đang mê muội, hồ đồ trong tam giới, chúng ta há còn nên chấp mê chẳng ngộ hay chăng? Há có nên chẳng biết ân, báo ân, nhất tâm quy mạng Phật Di Đà, nương theo pháp môn Ngũ Niệm này mà tu tập chuyên ròng cho đến khi xả báo thân, cầu sanh Cực Lạc ư?

Lại nói: Chúng sanh và chư Phật, tam giới và Tịnh Độ, đều là tướng thế gian đối đãi, được gọi là “giả thi thiết” (假施設, hư giả đặt bày), thuộc về Thế Tục Đế, là tướng trạng của pháp thế gian được sanh khởi bởi Tâm Sanh Diệt Môn, chính là tướng thế giới. Nếu nói theo Thắng Nghĩa Đế, tức Tâm Chân Như Môn, thì sẽ chẳng có giả tướng tam giới lục đạo, cho nên nói là “thắng quá” (勝過, vượt xa). Như trong phẩm Như Lai Thọ Lượng của kinh Pháp Hoa có nói: “Như Lai như thật tri kiến tam giới chi tướng, vô hữu sanh tử, nhược thoái, nhược xuất, phi thật, phi hư, phi như, phi dị, bất như tam giới, kiến ư tam giới” (Như Lai như thật thấy biết tướng tam giới, chẳng có sanh tử, hoặc thoái, hoặc xuất, chẳng thật, chẳng hư, chẳng như, chẳng khác, chẳng như tam giới, chẳng thấy tam giới). Cũng như trong kinh Kim Cang đã nói: “Chúng sanh tức phi chúng sanh, thị danh chúng sanh” (Chúng sanh tức là chẳng phải chúng sanh thì gọi là chúng sanh). Kinh Tịnh Danh nói: “Tuy tri chư Phật quốc, cập dữ chúng sanh không, nhi thường tu Tịnh Độ, lợi ích chư chúng sanh” (Tuy biết các cõi Phật, và chúng sanh đều không, nhưng thường tu Tịnh Độ, nhằm lợi ích các chúng sanh). Có thể quán như vậy, chẳng chấp trước tam giới là có thật, cũng chẳng giữ lấy tướng Không, chẳng nỡ thấy chúng sanh khổ, duyên khởi tâm đại bi, tu các công đức trang nghiêm tam giới, thanh tịnh tam giới, thì mới là ý thú chân thật như Luận Chủ đã nói: “Quán bỉ thế giới tướng, thắng quá tam giới đạo” (Quán tướng thế giới ấy, vượt xa thế giới đạo). Thế giới Cực Lạc của A Di Đà là như thế đó, hết thảy các Tịnh Độ của chư Phật, cũng không cõi nào chẳng phải là như vậy, đều là quả báo do trọn đủ bốn duyên mà sanh ra:

1) Tâm đại bi là Thân Nhân Duyên.

2) Duyên theo chúng sanh đang khổ chính là Sở Duyên Duyên.

3) Phát nguyện tu hành thành Phật là Tăng Thượng Duyên.

4) Tu các công đức, liên tục tăng thượng cho đến khi thành Phật quả, chính là Vô Gián Duyên.

Luận này trần thuật mười bảy món công đức trang nghiêm nơi khí thế gian, đều dựa theo bốn duyên mà thành tựu. Trong phần sau, khi giảng giải về mười sáu món công đức, sẽ chẳng nhắc lại nữa!

(Chú) Thành tựu giả, ngôn thử thanh tịnh bất khả phá hoại, bất khả ô nhiễm, phi như tam giới thị ô nhiễm tướng, thị phá hoại tướng dã.

(註)成就者，言此清淨不可破壞，不可污染，非如三界是污染相，是破壞相也。

(Chú: “Thành tựu” là nói sự thanh tịnh ấy chẳng thể phá hoại, chẳng thể nhuốm bẩn được, chẳng như tam giới là tướng ô nhiễm, là tướng phá hoại).

Đây là ngài Đàm Loan giải thích ý nghĩa bao hàm trong hai chữ “thành tựu”. Vì trong phần văn Trường Hàng thuộc phần sau, Luận Chủ có nói: Quan sát quốc độ Cực Lạc có tất cả mười bảy thứ công đức trang nghiêm, mỗi thứ đều có hai chữ Thành Tựu. Như thế nào thì mới có thể nói là thành tựu? Ngài Đàm Loan nói: Loại thứ nhất là công đức trang nghiêm thanh tịnh cho đến loại công đức trang nghiêm thứ mười bảy, đều là chẳng thể phá hoại, chẳng thể bị ô nhiễm. Vì thế gọi là “thành tựu”. Chẳng như tam giới trong quốc độ Sa Bà, hoàn toàn là tướng ô nhiễm và tướng phá hoại. Tướng phá hoại, tướng ô nhiễm là gì? Ngài Đàm Loan chẳng nói rõ thêm. Chúng ta dựa theo những điều khai thị trong kinh Phật sẽ có thể hiểu rõ. Phàm những gì là pháp tướng hữu vi sanh diệt vô thường thì gọi là “tướng có thể phá hoại”. Như chánh báo trong tam giới lục đạo nơi thế gian này thì sanh, lão, bệnh, tử, y báo thì thành, trụ, hoại, không, đều là tướng vô thường sanh diệt, có thể phá hoại. Nhưng A Di Đà Phật và nhân dân của Ngài đều là vô lượng thọ. Quốc độ Phật ấy kiến lập thường hằng, đó gọi là “tướng chẳng thể phá hoại”. Chúng ta có thể nêu lên kinh văn để chứng minh, như trong kinh Vô Lượng Thọ có nói: “Sở tu Phật quốc, khai khuếch quảng đại, siêu thắng độc diệu, kiến lập thường nhiên, vô suy, vô biến” (Quốc độ Phật do Ngài đã tu tập rộng lớn mênh mông, thù thắng vượt xa, hay khéo duy nhất, kiến lập thường hằng, chẳng suy đồi, chẳng biến đổi). Kinh A Di Đà nói: “Bỉ Phật thọ mạng cập kỳ nhân dân vô lượng vô biên A tăng kỳ kiếp, cố danh A Di Đà” (Đức Phật ấy và nhân dân của Ngài có thọ mạng vô lượng vô biên A tăng kỳ kiếp, cho nên gọi là A Di Đà).

Lại nói, hễ có phiền não xen tạp trong ấy, thì hết thảy các nghiệp thiện ác đã làm đều là ô nhiễm, chẳng thanh tịnh, cảm vời quả báo và quốc độ để nương tựa cũng ô nhiễm, chẳng thanh tịnh cũng giống hệt như vậy. Thế giới Cực Lạc khác hẳn, nó đã do công đức chân thật vô lậu của A Di Đà Phật tạo thành, đương nhiên là chẳng có những ô trược, tạp nhiễm phiền não, nên nói là “tướng chẳng thể ô nhiễm”. Loại công đức “chẳng thể phá hoại, chẳng thể ô nhiễm” ấy chính là nhân tố thành tựu đủ mọi thứ trang nghiêm trong quốc độ Phật ấy; hễ thiếu khuyết [nhân tố ấy] thì sẽ chẳng thể thành tựu. Vì thế gọi là thành tựu công đức thanh tịnh, cho đến hết thảy sở cầu đều được thành tựu bởi công đức. Có thể vượt xa tam giới cũng là vì chỗ này, như kinh Vô Lượng Thọ đã nói: “Bỉ Phật quốc độ, thanh tịnh an lạc, vi diệu khoái lạc, thứ ư vô vi Nê Hoàn chi đạo. Kỳ chư Thanh Văn, Bồ Tát, thiên nhân, trí huệ cao minh… phi thiên, phi nhân, giai thọ tự nhiên hư vô chi thân, vô cực chi thể” (Quốc độ Phật ấy thanh tịnh, an lạc, vui sướng vi diệu, chỉ kém đạo Niết Bàn vô vi. Các vị Thanh Văn, Bồ Tát và trời người trong cõi ấy trí huệ cao minh… chẳng phải là người, chẳng phải là trời, đều hưởng tấm thân hư vô tự nhiên, bản thể vô cực). Đấy chính là kinh văn chứng minh sự “thành tựu” của mười bảy loại trang nghiêm thanh tịnh và sự thù thắng vượt xa tam giới lục đạo. Do thế giới Cực Lạc gần với vô vi, lại là tấm thân hư vô, là cái thể vô cực (hư không), cho nên chẳng thể phá hoại, chẳng có ô nhiễm. Đã gần với Nê Hoàn (Đại Niết Bàn), đương nhiên là sẽ thành tựu tứ chân đức, tức Thường, Lạc, Ngã, Tịnh, sẽ là chẳng thể phá hoại, chẳng thể ô nhiễm. Chúng sanh trong cõi ấy đã là trí huệ cao minh, chẳng phải là trời, chẳng phải là người, quốc độ được tạo ra tất nhiên thù thắng vượt xa cõi Tịnh Độ của chư Phật trong tam giới. Nhân như thế nào, quả như thế ấy, hoàn toàn được thành tựu bởi vô lượng công đức do Pháp Tạng Bồ Tát đã tu.

(Chú) “Quán” giả, quán sát dã. Bỉ giả, bỉ An Lạc quốc dã. Thế giới tướng giả, bỉ An Lạc thế giới thanh tịnh tướng dã. Kỳ tướng biệt tại hạ.

(註)觀者，觀察也。彼者，彼安樂國也。世界相者，彼安樂世界清淨相也。其相別在下。

(Chú: “Quán” là quan sát. “Bỉ” là cõi An Lạc. “Tướng thế giới” chính là tướng thanh tịnh của thế giới An Lạc. Tướng ấy sẽ được nói [thành từng mục] riêng biệt trong phần sau).

Trong đoạn văn này, ngài Đàm Loan chú thích đơn giản câu thứ nhất, tức câu “quán bỉ thế giới tướng”. Tướng ấy sẽ được biện định riêng biệt dưới đây. Câu chú giải này có ý nói mười bảy thứ sai biệt của tướng thanh tịnh ấy sẽ được nói chi tiết rõ ràng trong phần kệ văn sau đó.

(Chú) “Thắng quá tam giới đạo”: Đạo giả, thông dã. Dĩ như thử nhân, đắc như thử quả; dĩ như thử quả, thù như thử nhân. Thông nhân chí quả, thông quả thù nhân, cố danh vi đạo. Tam giới giả: Nhất, thị Dục Giới, sở vị Lục Dục Thiên, tứ thiên hạ nhân, súc sanh, ngạ quỷ, địa ngục đẳng thị dã. Nhị, thị Sắc Giới, sở vị Sơ Thiền, Nhị Thiền, Tam Thiền, Tứ Thiền Thiên đẳng thị dã. Tam, thị Vô Sắc Giới, sở vị Không Xứ, Thức Xứ, Vô Sở Hữu Xứ, Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ Thiên đẳng thị dã. Thử tam giới cái thị sanh tử phàm phu lưu chuyển chi ám trạch, tuy phục khổ lạc tiểu thù, tu đoản tạm dị, thống nhi quán chi, mạc phi hữu lậu, ỷ phục tương thừa, tuần hoàn vô tế, tạp sanh xúc thọ, tứ đảo trường câu, thả nhân, thả quả, hư ngụy tương tập.

(註)勝過三界道。道者，通也。以如此因，得如此 果；以如此果，酬如此因。通因至果，通果酬因，故名為道。三界者：一、是欲界，所謂六欲天，四天下人，畜 生，餓鬼，地獄等是也。二、是色界，所謂初禪，二禪，三禪，四禪天等是也。三、是無色界，所謂空處，識處，無所有處，非想非非想處天等是也。此三界蓋是生死凡夫流轉之闇宅，雖復苦樂小殊，脩短暫異，統而觀之，莫非有漏，倚伏相乘，循環無際，雜生觸受，四倒長拘，且因且果，虛偽相襲。

(Chú: “Thắng quá tam giới đạo” (Vượt xa tam giới đạo): “Đạo” là thông. Do cái nhân như thế nào thì sẽ đắc quả như thế ấy, dùng quả như thế ấy để đối ứng cái nhân như thế ấy. Thông từ nhân đến quả, thông từ quả tương ứng với nhân; nên gọi là “đạo”. “Tam giới” thì một là Dục Giới, có nghĩa là sáu tầng trời thuộc cõi Dục, cõi người thuộc tứ thiên hạ, súc sanh, ngạ quỷ, địa ngục v.v… Hai là Sắc Giới, tức là các tầng trời Sơ Thiền, Nhị Thiền, Tam Thiền, Tứ Thiền… Ba là Vô Sắc Giới, tức là các cõi trời Không Xứ, Thức Xứ, Vô Sở Hữu Xứ, Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ… Ba cõi ấy chính là nhà tối của phàm phu lưu chuyển trong sanh tử. Tuy là khổ hay sướng sai khác chút ít, dài hay ngắn tạm thời khác nhau, nhưng nhìn chung, không gì chẳng phải là hữu lậu, nương tựa, chứa đựng lẫn nhau mà tuần hoàn không ngằn, xen tạp, sanh ra Xúc Thọ, bị bốn món điên đảo nắm giữ mãi. Nhân lẫn quả đều hư ngụy, tiếp nối lẫn nhau).

Trong đoạn văn này, ngài Đàm Loan giải thích câu kệ “thắng quá tam giới đạo” (vượt xa tam giới đạo), phần đầu lời giải thích dễ hiểu. Từ câu “thử tam giới cái thị sanh tử phàm phu lưu chuyển chi ám trạch” (ba cõi ấy chính là nhà tối của phàm phu lưu chuyển trong sanh tử) thì cần phải giảng giải thêm. “Lưu chuyển” chính là tướng luân hồi. “Ám trạch” (Nhà tối) chính là tướng phiền não ô nhiễm. Đã lưu chuyển thì sẽ có tướng vô cùng. Nếu theo như kinh Pháp Hoa đã nói: “Tam giới vô an, do như hỏa trạch” (Ba cõi chẳng yên, ví như nhà lửa), thì [sẽ thấy tam giới] có tướng phá hoại, bất an, đau khổ, hoảng sợ.

“Khổ, lạc tiểu thù, tu, đoản tạm dị” (Khổ hay sướng sai khác chút ít, dài hay ngắn tạm thời khác nhau), hai câu chú giải này là nói địa ngục, ngạ quỷ, và súc sanh trong tam giới là chỗ thọ khổ. Chư thiên trong tam giới hưởng lạc, nhưng vẫn có khổ, tức là khi tướng ngũ suy hiện ra, khó tránh khỏi đau khổ, kinh hoảng. Loài người và A Tu La thì khổ vui chen lẫn, hoặc là khổ nhiều vui ít. Chúng sanh thuộc lục đạo trong tam giới tùy theo nghiệp mà thọ báo, có thể là chịu khổ hưởng vui bất đồng đôi chút (“tiểu thù”). Thọ mạng của báo thể đạt được có khi là trăm năm, ngàn năm (“tu” (脩) ở đây là “khá dài”), cũng có khi là mấy chục năm, hoặc mấy tháng, mấy ngày (ở đây gọi là “đoản”). Thọ mạng ngắn hay dài tạm thời cũng có chỗ bất đồng (“dị”, sai khác). Nhưng nhìn chung, mà cũng là nói chung, thì chúng sanh phàm phu trong lục đạo không ai chẳng phải là do Hoặc, nghiệp, khổ cùng kết hợp, chẳng có gì sai khác hết. Do Hoặc (còn gọi là Lậu), tạo thành nghiệp nhân hữu lậu. Do nghiệp nhân hữu lậu ấy mà cảm vời khổ quả hữu lậu trong tam giới lục đạo. Nhân và quả hữu lậu ấy nương tựa lẫn nhau mà thành tựu, đó gọi là “tương ỷ” (相倚). Khi cái nhân hiện ra thì trong ấy có ngầm chứa cái quả; khi cái quả chín muồi, trong ấy lại ngầm chứa cái nhân, điều này gọi là “tương phục” (相伏). Chúng sanh phàm phu cảm nghiệp khổ, làm nhân quả lẫn cho nhau, nên nói là “nhân nhân quả quả, quả quả nhân nhân”; điều này gọi là “tương thừa” (相乘). “Thừa” có nghĩa là chuyên chở. Do nhân mà chuyển đến quả, từ quả lại chuyển đến nhân, tuần hoàn như thế chẳng dứt; vì thế gọi là “ỷ phục tương thừa, tuần hoàn vô tế” như vòng lửa xoay, không đầu, không đuôi.

“Tạp sanh Xúc Thọ” ý nói chúng sanh trong lục đạo do tám thức tạp nhiễm, dẫn sanh lục căn tiếp xúc lục trần, bèn sanh khởi lục thọ (sáu thứ cảm nhận nơi sáu căn), và ba món cảm thọ (cảm nhận) là Khổ, Lạc, và Xả. Thuận thọ (cảm thọ vừa ý mình) bèn dấy lòng tham; nghịch thọ (cảm thọ trái ý) bèn dấy lòng sân. Tham và sân chính là si. Đã có ba căn bản phiền não, sẽ dẫn sanh hết thảy các chi mạt phiền não, tạo hết thảy nghiệp hữu lậu, cảm thọ khổ quả trong tam giới lục đạo. Báo thể của cái quả này do vì vô minh phiền não tạo thành, cho nên điên đảo thị phi, ngỡ bất tịnh là thanh tịnh, coi khổ là lạc, coi vô thường là thường. Thân tâm do Tứ Đại Ngũ Uẩn giả hợp vốn là vô ngã, thế mà khăng khăng chấp trước có một cái Tự Ngã, hoặc là Thần Ngã.

Chúng sanh phàm phu do có bốn thứ điên đảo ấy cho nên Hoặc nghiệp khổ luân hồi chẳng dứt. Đấy chính là mười hai nhân duyên lưu chuyển sanh tử, trói buộc chúng sanh dài lâu, [khiến họ] chẳng được giải thoát. Vì thế nói là “tứ đảo trường câu” (bốn món điên đảo móc giữ lâu dài). Nhân hoặc quả của loại sanh tử luân hồi này đều chẳng có tánh chất thực tại, chẳng có tánh chất bất biến, chẳng có tánh chất độc lập, hoàn toàn là do nhân duyên hòa hợp mà có. Nếu chẳng có nhân duyên, sẽ không có nhân quả sanh tử. Do vậy, sanh tử chỉ là nhân duyên hữu lậu hòa hợp hư ngụy, chẳng thật; vì thế nói là “hư ngụy tương tập”. Trên đây là ngài Đàm Loan đã dùng tướng xấu hèn của nhà lửa tam giới để thuyết minh.

(Chú) An Lạc thị Bồ Tát từ bi chánh quán chi do sanh, Như Lai thần lực bổn nguyện chi sở kiến. Thai, noãn, thấp sanh, duyên tư cao ấp, nghiệp hệ trường duy, tùng thử vĩnh đoạn. Tục quát chi quyền bất đãi khuyến nhi loan cung, lao khiêm thiện nhượng tề Phổ Hiền nhi đồng đức, thắng quá tam giới ức thị cận ngôn.

(註)安樂是菩薩慈悲正觀之由生，如來神力本願之所建。胎卵濕生，緣茲高揖，業繫長維，從此永斷。續括之權不待勸而彎弓，勞謙善讓齊普賢而同德，勝過三界抑是近言。

(Chú: An Lạc là do chánh quán từ bi của Bồ Tát mà sanh khởi, được kiến lập bởi bổn nguyện thần lực của Như Lai. Do vậy bèn giã biệt thai sanh, noãn sanh, thấp sanh, nghiệp ràng buộc dài lâu từ đây vĩnh viễn đoạn dứt. Đối với phương tiện quyền biến để bắn tên xa hơn, chẳng cần phải đợi người khác khuyên bảo kéo căng dây cung, siêng năng tu tập, khiêm tốn, khéo nhường nhịn, có đức bằng với Phổ Hiền. [Nói] “vượt xa tam giới đạo” chỉ là nói nông cạn đó thôi).

Trong đoạn văn này, ngài Đàm Loan đã chỉ ra nguyên nhân và tình huống thực tế khiến cho quốc độ An Lạc vượt xa tam giới:

1) Một là do Pháp Tạng Bồ Tát và tất cả các vị Bồ Tát trong quốc độ ấy đều vì tấm lòng từ bi mà tu phước, dùng chánh hạnh Chỉ Quán để tu huệ, thành tựu phước huệ nhị nghiêm (được trang nghiêm bằng phước và huệ) mà [quốc độ ấy được] sanh khởi.

2) Một nguyên nhân khác là do thần lực vốn có nơi quả địa và sức bổn nguyện nơi nhân địa của Di Đà Như Lai.

Do hai thứ nhân duyên ấy mà kiến lập [cõi Cực Lạc]. Đấy là chỗ hoàn toàn bất đồng so với tam giới trong cõi này (Sa Bà). Cõi này chính là quả báo do “Hoặc, nghiệp, khổ” của lục đạo chúng sanh cảm vời. Vì thế, hết thảy chúng sanh trong thế giới An Lạc đều là liên hoa hóa sanh (trừ những kẻ nghi hoặc, vô trí, thì sanh ở ngoài biên địa), chẳng có nhân duyên của thai sanh, noãn sanh, và thấp sanh. Do vậy, từ tạ, dứt bặt, chẳng còn thọ thân thai sanh, noãn sanh, và thấp sanh. Vì thế nói: “Duyên tư cao ấp” (Do bởi lẽ này mà từ tạ). “Cao ấp” (高揖) là vòng hai tay đưa lên cao, hướng về người khác từ tạ, tức là “cảm ơn quý vị”. Chẳng còn ba sợi thừng “Hoặc, nghiệp, khổ” trói buộc chúng sanh trong lao ngục sanh tử của tam giới trải bao kiếp dài lâu, không có cách nào liễu thoát! Chỉ cần có thể sanh về quốc độ An Lạc, nhất định sẽ vĩnh viễn chẳng bị “Hoặc, nghiệp, khổ” ràng buộc, nhuốm bẩn, chỉ có hưởng thụ sự vui sướng giải thoát thanh tịnh. Vì thế nói là “nghiệp hệ trường duy, tùng thử vĩnh đoạn” (sự trói buộc dài lâu của nghiệp từ đây vĩnh viễn đoạn).

“Tục quát chi quyền, bất đãi khuyến nhi loan cung” (Đối với phương tiện quyền biến để bắn tên xa hơn, chẳng cần phải đợi người khác khuyên bảo kéo căng dây cung): Hai câu này có ý nói, ví như có người giương cung bắn tên, chót đuôi của mũi tên đặt ở chính giữa dây cung. Hễ tận lực liên tục kéo căng dây cung về phía sau, càng kéo căng thì càng có sức bật để bắn mũi tên đi [xa hơn]. Đấy là phương tiện quyền biến xảo diệu để giương cung bắn tên, nên nói là “tục quát chi quyền”. Tác dụng và mục đích của loại phương tiện bắn tên ấy là bắn mũi tên đi cho xa nhằm trúng mục tiêu. Đấy là sự tùy ý tự nhiên, chẳng cần người khác khuyên bảo kẻ ấy làm như vậy. Vì thế nói “bất đãi khuyến nhi loan cung” (chẳng đợi [người khác] khuyên kéo căng dây cung). Chuyện này nhằm sánh ví chúng sanh hễ sanh về thế giới An Lạc sẽ đều là vô lượng thọ, đều đắc Bất Thoái Chuyển (đó gọi là “tục quát chi quyền”). Do vậy, tùy ý tự nhiên, chẳng cần ai khác khuyên bảo mà tinh tấn tu phước, tu huệ, hành Bồ Tát đạo, viên mãn Bồ Đề ngay trong một đời, cùng thành Phật đạo, chẳng cần Phật khuyên nhủ tu hành thành Phật như thế nào!

“Lao khiêm thiện nhượng, tề Phổ Hiền nhi đồng đức” (Siêng năng tu tập, khiêm tốn, khéo nhường nhịn, có đức bằng với Phổ Hiền), ý nói hàng Bồ Tát trong cõi Cực Lạc (lời chú giải dùng chữ “chúng sanh” [để chỉ các vị Bồ Tát ấy]) tuy khăng khăng tu các công đức (đó là “lao”, 勞) hòng trang nghiêm quốc độ, nhưng họ đều có thể “tam luân thể không”, chẳng chấp trước công lao, hết sức khiêm hư, chẳng nghĩ chính mình đang làm công đức tuyệt diệu như thế nào. Bất luận làm thiện nghiệp lớn hay nhỏ, đều cho là công của người khác, quyết chẳng hề ghen ghét thiện hạnh, thiện sự của người khác. Như kinh Vô Lượng Thọ đã nói: “Tồi diệt tật tâm, bất kỵ thắng cố” (Diệt trừ cái tâm ganh ghét vì không có tâm đố kỵ người khác hơn mình). Lại nói: “Sanh bỉ Phật quốc chư Bồ Tát đẳng… ư kỳ quốc độ, sở hữu vạn vật, vô ngã sở tâm, vô nhiễm trước tâm. Khứ, lai, tấn chỉ, tình vô sở hệ, tùy ý tự tại, vô sở thích mạc. Vô bỉ, vô ngã, vô cạnh, vô tụng… cứu cánh nhất thiết Bồ Tát sở hành, cụ túc thành tựu vô lượng công đức… cứu cánh Nhất Thừa, chí ư bỉ ngạn, trí huệ như đại hải, tam muội như sơn vương” (Các vị Bồ Tát sanh về cõi Phật ấy… đối với tất cả muôn vật trong quốc độ ấy, không có tâm “của ta”, không có tâm đắm nhiễm. Tới lui, đi, dừng (cư xử), không bị ràng buộc bởi tình kiến, tùy ý tự tại, không có gì là yêu hay ghét. Không có kẻ khác, không có ta, không đua tranh, không tranh cãi… rốt ráo những điều sở hành của hàng Bồ Tát, thành tựu trọn đủ vô lượng công đức… rốt ráo Nhất Thừa, đạt tới bờ kia, trí huệ như biển cả, tam muội như núi chúa). Do vậy, ngài Đàm Loan tán thán rằng: “Lao khiêm thiện nhượng, tề Phổ Hiền nhi đồng đức. Thắng quá tam giới ức thị cận ngôn!” (Siêng năng tu tập, khiêm tốn, khéo nhường nhịn, có đức bằng với Phổ Hiền. [Nói] “vượt xa tam giới đạo” là nói nông cạn đó thôi!)

Lại như trong phần Tự của kinh Vô Lượng Thọ có nói: “Giai tuân Phổ Hiền đại sĩ chi đức, cụ chư Bồ Tát vô lượng hạnh nguyện, an trụ nhất thiết công đức chi pháp, du bộ thập phương, hành quyền phương tiện, nhập Phật pháp tạng, cứu cánh bỉ ngạn. Ư vô lượng thế giới, hiện thành Đẳng Giác” (Đều tuân theo phẩm đức của Phổ Hiền đại sĩ, trọn đủ vô lượng hạnh nguyện của hàng Bồ Tát, an trụ trong hết thảy các pháp công đức, dạo chơi mười phương, hành phương tiện quyền biến, vào trong pháp tạng của Phật, rốt ráo đạt đến bờ kia. Trong vô lượng thế giới, hiện thành bậc Đẳng Giác). Bồ Tát trong quốc độ An Lạc ([lời chú giải gọi các Ngài là] “chúng sanh”) đều bằng với Phổ Hiền Bồ Tát, có đức hạnh giống hệt, được gọi là Nhất Sanh Bổ Xứ Bồ Tát. Đã có sự thù thắng vượt xa như vậy, cho nên lời kệ mới ghi là: “Thắng quá tam giới đạo” (Vượt xa tam giới đạo); đấy vẫn là nói nông cạn đó thôi!

Trong một tác phẩm khác cũng do ngài Đàm Loan biên soạn, tức bộ Lược Luận An Lạc Tịnh Độ Nghĩa, có nói: “Hỏi: Trong tam giới, An Lạc quốc thuộc về giới nào? Đáp: Như trong Thích Luận (tức bộ Thích Ma Ha Diễn Luận do Long Thọ Bồ Tát soạn) đã nói: Do cõi Tịnh Độ ấy chẳng thuộc vào tam giới, vì sao vậy? Vô dục (không có nam nữ dâm dục, không có ham muốn danh lợi) cho nên chẳng phải là Dục Giới. Do ở trên mặt đất, nên không phải là Sắc Giới. Do có hình sắc, nên chẳng phải là Vô Sắc Giới. Kinh nói (tức kinh Vô Lượng Thọ): ‘Vốn khi A Di Đà Phật hành Bồ Tát đạo… đã phát ra hoằng thệ đại nguyện thâu nhiếp các Tịnh Độ, trong vô lượng kiếp đúng như lời phát nguyện mà hành các Ba La Mật, muôn điều thiện viên mãn, thành Vô Thượng Đạo’. Do nghiệp khác mà đạt được, nên chẳng phải là tam giới vậy”. Đấy cũng là một lý do để giải thích vì sao Cực Lạc vượt xa tam giới!

2.2.1.2.3.1.1.2. Lượng công đức

(Luận) Cứu cánh như hư không, quảng đại vô biên tế.

(Chú) Thử nhị cú, danh “trang nghiêm lượng công đức thành tựu”. Phật bổn sở dĩ khởi thử trang nghiêm lượng công đức giả, kiến tam giới hiệp tiểu, đọa hình bồi chử, hoặc cung quán bách trách, hoặc thổ điền bức ải, hoặc chí cầu lộ xúc, hoặc sơn hà cách chướng, hoặc quốc giới phân bộ, hữu như thử đẳng chủng chủng cử cấp sự. Thị cố Bồ Tát hưng thử trang nghiêm lượng công đức nguyện, nguyện ngã quốc độ như hư không, quảng đại vô tế.

(論)究竟如虛空，廣大無邊際。

(註)此二句，名莊嚴量功德成就。佛本所以起此莊嚴量功德者，見三界陜小，墮陘陪陼，或宮觀迫迮，或土田逼隘，或志求路促，或山河隔障，或國界分部，有如此等種種舉急事。是故菩薩興此莊嚴量功德願，願我國土如虛空，廣大無際。

(Luận: Rốt ráo như hư không, rộng lớn không ngằn mé.

Chú: Hai câu này được gọi là “trang nghiêm lượng công đức

thành tựu”. Đức Phật vốn dấy lên môn trang nghiêm lượng công đức này là vì Ngài thấy tam giới hẹp nhỏ, đường núi sụp lở, non cao, bãi bồi, hoặc cung điện, đền đài chật chội, hoặc là ruộng đất nhỏ hẹp, kém xấu, hoặc mong mỏi [đường sá] rộng rãi, khoảng khoát, nhưng đường sá ngắn hẹp, hoặc bị núi sông cách trở, hoặc là bờ cõi phân chia, có đủ mọi thứ gò bó như thế. Vì vậy, [Pháp Tạng] Bồ Tát khởi lên nguyện trang nghiêm lượng công đức này, nguyện quốc độ của tôi như hư không, rộng lớn không ngằn mé).

Đối với hai câu này, trong mười bảy loại công đức được nêu ra trong phần Kệ Tụng, đây là loại thứ hai, được gọi là “trang nghiêm lượng công đức thành tựu”. Vì sao phải có lượng được trang nghiêm bởi công đức thành tựu? Không gì chẳng phải là vì khi A Di Đà Phật đang hành Bồ Tát đạo, Ngài trông thấy tất cả thế giới trong uế độ hết sức hẹp nhỏ; do vậy, phát nguyện muốn tu món công đức trang nghiêm thành tựu này, tức là [phát nguyện] cõi Tịnh Độ “cứu cánh như hư không, quảng đại vô biên tế” (rốt ráo như hư không, rộng lớn không ngằn mé).

Ngài Đàm Loan đã căn cứ trên sự thật, nêu ra tướng trạng chật hẹp, kém cỏi của cõi này: “Đọa” (墮) là thành trì hay gò đống bị sụp lở. “Hình” (陘) là vách núi cheo leo, gập ghềnh, cheo leo. “Bồi” (陪) là bùn đất chồng chất cao ngất, hoặc non cao chót vót. “Chử” (陼) là bãi bồi trong sông, chằng chịt ngòi rãnh, trọn khắp mọi nơi. Hoặc là tuy có cung điện, lầu, đền, nhưng đều là chật chội, chen chúc quá mức, hoặc là tuy có đất đai, ruộng, vườn, nhưng cũng chẳng rộng rãi (điều này được gọi là Bức, 逼), lại còn toàn là cát sỏi, gai góc (điều này được gọi là Ải (隘), tức là kém xấu). Hoặc là mong có con đường lớn bằng phẳng, thẳng thớm, khoảng khoát (ngài Đàm Loan dùng chữ “chí cầu” để diễn tả điều này), nhưng chỉ thấy đường nhỏ ngoằn ngoèo, ngắn ngủi. Hoặc mong cầu thường được gặp mặt thân hữu, nhưng núi sông cách tuyệt chướng ngại, tuy gần nhau mà khó gặp gỡ! Hoặc là muốn “thiên hạ vi công, thế nhân đại đồng”, nhưng các nước chia cắt, mỗi nước đều có giới hạn, thậm chí nước này xâm lược, chiếm đoạt nước kia, diễn ra những cuộc chiến tranh lớn nhỏ trên quốc tế. Có đủ mọi chuyện trở ngại, hạn cuộc như thế, cho nên uế độ là hẹp nhỏ, rất chẳng lý tưởng. Do Pháp Tạng Bồ Tát trông thấy tình hình này, bèn phát nguyện ta sẽ trang nghiêm thế giới hẹp hòi, kém cỏi này, cốt sao quốc độ khi ta thành Phật sẽ rốt ráo như hư không, rộng lớn không ngằn mé.

(Chú) Như hư không giả, ngôn lai sanh giả tuy chúng, do nhược vô dã. “Quảng đại vô tế” giả, thành thượng “như hư không” nghĩa. Hà cố như hư không? Dĩ quảng đại vô tế cố. “Thành tựu” giả, ngôn thập phương chúng sanh vãng sanh giả, nhược dĩ sanh, nhược kim sanh, nhược đương sanh, tuy vô lượng vô biên, tất cánh thường như hư không, quảng đại vô tế, chung vô mãn thời. Thị cố ngôn: “Cứu cánh như hư không, quảng đại vô biên tế”.

(註)如虛空者，言來生者雖眾，猶若無也。廣大無際者，成上如虛空義。何故如虛空？以廣大無際故。成就 者，言十方眾生往生者，若已生，若今生，若當生，雖無量無邊，畢竟常如虛空，廣大無際，終無滿時。是故言：究竟如虛空，廣大無邊際。

(Chú: “Như hư không” là nói người sanh về [Cực Lạc] tuy đông, nhưng dường như không có. “Rộng lớn không ngằn mé” là thành tựu ý nghĩa “như hư không” trên đây. Vì sao như hư không? Do rộng lớn không ngằn mé. “Thành tựu” là nói mười phương chúng sanh vãng sanh, hoặc đã sanh, hoặc nay sanh, hoặc sẽ sanh, tuy vô lượng vô biên, rốt ráo thường như hư không, rộng lớn không ngằn mé, trọn chẳng có lúc nào đầy tràn. Vì thế nói: “Rốt ráo như hư không, rộng lớn không ngằn mé”).

Trong lời kệ có nói “như hư không”, tức là nói chúng sanh vãng sanh thế giới Cực Lạc, tuy rất nhiều, nhưng giống như chẳng có một ai. Vì sao vậy? Vì sanh về Cực Lạc, đều tự nhiên nhận lấy tấm thân hư vô, cái thể vô cực. Chuyện này giống như hương thơm của hoa, như ánh nắng mặt trời, dẫu nhiều mà “có nhưng dường như không có”. Vì thế nói là “như hư không”, tuy có, nhưng chẳng có vật thể!

“Chung vô mãn thời” (Trọn chẳng có lúc đầy tràn): Câu này nói theo sự tướng. Do hư không rộng lớn không có ngằn mé, cho nên trong hư không dẫu nước mưa, mây, sương mù nhiều đến mấy đi nữa, quyết định chẳng có khi nào tràn ngập, chẳng thể chứa đựng được! Lại như biển cả, nước trong thế gian dẫu nhiều, chảy vào biển cả, nhưng nước trong biển cả chẳng tăng, chẳng giảm, chắc chắn sẽ chẳng có chuyện biển cả không chứa nổi các dòng nước. Nói theo lý tánh, trong pháp tánh Không, chẳng phân biệt thời gian và không gian, thường nói là “tột cùng theo chiều dọc, trọn khắp theo chiều ngang”, há có sự đầy ắp để có thể nói được ư? Giả sử có sự đầy ắp, vậy thì sẽ có giới hạn giữa mười phương ba đời, đấy chẳng phải là Pháp Tánh! Pháp Tánh không có giới hạn, chẳng tăng, chẳng giảm, cho nên nói: “Chung vô mãn thời” (Trọn chẳng có lúc tràn đầy). Tôi thường nói: “Thế giới Cực Lạc là cảnh giới đại Niết Bàn”. Đại Niết Bàn cũng là Pháp Tánh, Phật Tánh, đương nhiên là “cứu cánh như hư không, quảng đại vô biên tế” (rốt ráo như hư không, rộng lớn không ngằn mé).

(Chú) Vấn viết: Như Duy Ma phương trượng bao dung hữu dư, hà tất quốc giới vô ty, nãi xưng quảng đại? Đáp viết: Sở ngôn quảng đại, phi tất dĩ huề, uyển vi dụ! Đản ngôn “như không”, diệc hà lụy phương trượng? Hựu phương trượng chi sở bao dung tại hiệp nhi quảng, hạch luận quả báo, khởi nhược tại quảng nhi quảng da?

(註)問曰：如維摩方丈苞容有餘，何必國界無貲，乃稱廣大？答曰：所言廣大，非必以畦，畹為喻！但言如 空，亦何累方丈？又方丈之所苞容在狹而廣，覈論果報，豈若在廣而廣耶？

(Chú: Hỏi: Như cái thất vuông một trượng của ngài Duy Ma chứa trọn chẳng sót, cần gì phải là bờ cõi không lường thì mới gọi là “rộng lớn”? Đáp: Nói “rộng lớn” chẳng cần phải dùng huề (năm mươi mẫu), hay uyển (ba mươi mẫu) để sánh ví! Chỉ nói “như hư không”, cũng chẳng cần phiền đến cái thất to một trượng vuông! Hơn nữa, cái thất một trượng vuông chứa đựng [khắp cả] là ở nơi hẹp mà thành rộng; nếu xét cặn kẽ theo quả báo, há có lẽ nào bằng được “ở nơi rộng mà lại rộng rãi” ư?)

Sau khi đã giải thích bài Kệ về lượng công đức, ngài Đàm Loan sợ có kẻ nghi ngờ, cho nên lại từ bi nêu ra lời vấn đáp, khiến cho mọi người liễu giải cảnh giới của quốc độ An Lạc là cảnh đại Niết Bàn Lý Sự viên dung bất nhị, xa lìa hết thảy phân biệt, chấp trước, cho nên được gọi là “chẳng thể nghĩ bàn” được hết thảy chư Phật đều hộ niệm. Trong câu hỏi được nêu ra, có nhắc tới chuyện kinh Phật nói cư sĩ Duy Ma Cật (Vimalakīrti, dịch nghĩa là Vô Cấu Xưng, hoặc dịch là Tịnh Danh), căn phòng Ngài ở bốn bề chỉ vừa đúng một trượng, nên gọi là “phương trượng”. Nhưng có một lần Ngài ngã bệnh, đức Bổn Sư bèn sai các vị đại Bồ Tát và đệ tử Thanh Văn đến căn phòng Ngài đang ở để thăm bệnh. Khi mọi người đều đến đó, căn phòng ấy liền biến thành rất rộng lớn, trong ấy chứa đựng một vạn tòa sư tử, mà vẫn rất rộng rãi, trống trải. Mọi người ngồi lên tòa sư tử, bèn cùng với cư sĩ Duy Ma Cật đàm luận đạo lý Bất Nhị trong Đại Thừa Phật pháp. Cư sĩ Duy Ma Cật cũng xứng tánh hướng về đại chúng nói ra rất nhiều nghĩa lý tinh vi trong Đại Thừa Phật pháp. Về sau [những lời vấn đáp ấy] được kết tập thành một bộ [kinh điển], được đức Phật ấn khả, trở thành kinh Duy Ma Cật, còn gọi là kinh Tịnh Danh, hoặc kinh Vô Cấu Xưng.

Nay ý nghĩa trong lời hỏi là dùng ngay câu chuyện căn phòng một trượng vuông của ngài Duy Ma Cật (chữ Bao (苞) chính là Bao (包), “bao dung” (苞容) là dung nạp) có thể dung nạp rất nhiều nhân vật, mà còn rất nhiều chỗ trống. Dùng thí dụ ấy để làm tiền đề [rồi chất vấn rằng] thế giới Cực Lạc lại cần gì phải là quốc giới vô ty (無貲, có nghĩa là chẳng thể tính đếm được) như thế thì mới gọi là rộng lớn ư? Trọng điểm trong lời đáp là căn cứ trên “Lý Sự viên dung bất nhị”. Nói đến rộng lớn thì có Sự và Lý. Nói theo sự tướng, lớn là so với nhỏ mà nói, như ruộng đất trong thế gian vào thời cổ tại Trung Hoa, cứ năm mươi mẫu thì gọi là một Huề (畦), ba mươi mẫu là một Uyển (畹). So giữa Uyển và Huề, thì Uyển nhỏ Huề lớn. Nhưng ruộng đất từ năm mươi mẫu trở lên đem so với Huề thì Huề sẽ là nhỏ bé. Do vậy, sự đo lường lớn nhỏ trong thế gian không gì chẳng phải là giả danh tương đối. Nay Luận Chủ nói đến sự rộng lớn của thế giới Cực Lạc thì chính là chân Hiện Lượng, chẳng phải là giả danh đối đãi. Vì thế, chẳng thể dùng Tỷ Lượng của thế gian để thí dụ cảnh Hiện Lượng của Cực Lạc được!

Do vậy, Luận Chủ chỉ nói “cứu cánh như hư không” (rốt ráo như hư không), hư không cố nhiên là rộng lớn. Sự to lớn của hư không chính là sự to lớn trong Hiện Lượng, chẳng phải là sự to lớn theo Tỷ Lượng. Chuyện này khác với sự to lớn nơi căn phòng một trượng vuông của ngài Duy Ma. Phương trượng là to theo ý nghĩa Tỷ Lượng. Vì thế, ngài Đàm Loan nói: “Đản ngôn hư không, diệc hà lụy phương trượng?”, tức là nói: Làm sao có thể coi sự to lớn như hư không ngang hàng với sự to lớn của phương trượng cho được? Phương trượng vốn là hẹp nhỏ, nhưng dùng thần lực biến thành rộng lớn. Chuyện này giống như trong kinh Pháp Hoa, đức Bổn Sư đã ba lượt biến uế độ thành tịnh độ. Nhưng Cực Lạc Tịnh Độ chẳng phải là do A Di Đà Phật biến uế thành tịnh, mà xác thực là cõi Thật Báo Trang Nghiêm thanh tịnh. Cõi ấy so với cõi Tịnh Độ do đức Bổn Sư biến hiện là từ không mà bỗng có, đã có rồi trở về không, hoàn toàn chẳng giống nhau.

Vì thế, ngài Đàm Loan nói: “Hạch luận quả báo” (Xét quả báo theo nghĩa chân thật), tức là nói theo phương diện quả báo, cũng là nói theo chân lý: Phương trượng của ngài Duy Ma từ nhỏ biến thành lớn. Vậy là chẳng bằng thế giới Cực Lạc thường hằng rộng lớn, chính là sự rộng lớn tương xứng pháp tánh, như hư không theo chiều dọc thì tột cùng, theo chiều ngang thì trọn khắp, rộng lớn không bờ, không mé, Lý Sự viên dung bất nhị. Điều này được gọi là “tại quảng nhi quảng” (sự rộng rãi ở trong rộng rãi). Do vậy, từ Thế Thân Bồ Tát, ngài Đàm Loan truyền đến Đạo Xước đại sư, lại truyền đến Thiện Đạo đại sư đời Đường (Nhị Tổ của Tịnh Tông), đều phán định thế giới Cực Lạc là Báo Độ (“cứu cánh như hư không, quảng đại vô biên tế”), chẳng phải là Hóa Độ (quốc độ biến hóa ra).

Vì thế, vào đời Đường, trong bộ Tây Phương Quyết Nghi Thông Quy, Khuy Cơ đại sư cũng nói: “Bỉ phương (Cực Lạc) tinh vi (báo độ), dục vãng thật nan, Phật lực gia trì, khứ chi thậm dị” (Muốn đến chỗ tinh vi (cõi Thật Báo) của cõi ấy (Cực Lạc) thật khó, nhưng do Phật lực gia trì, đến đó rất dễ). Chúng sanh phàm phu có thể đới nghiệp vãng sanh hoàn toàn là do bổn nguyện nơi nhân địa và thần lực nơi quả địa của Phật Di Đà gia trì, nhiếp thọ. Vì thế, bất luận ba bậc chín phẩm đều cùng sanh về Cực Lạc. Trong quyển thượng của bộ Vô Lượng Thọ Kinh Giảng Nghĩa, trong khoa Quốc Độ Bảo Nghiêm (quốc độ trang nghiêm bằng các thứ báu), tôi đã nói thí dụ một vị thánh vương hạ chiếu luận định, mọi người chẳng ngại tham khảo thử xem!

2.2.1.2.3.1.1.3. Tánh công đức

(Luận) Chánh đạo đại từ bi, xuất thế thiện căn sanh.

(Chú) Thử nhị cú, danh “trang nghiêm tánh công đức thành tựu”. Phật bổn hà cố khởi thử trang nghiêm? Kiến hữu quốc độ dĩ ái dục cố, tắc hữu Dục Giới. Dĩ phan yếm Thiền Định cố, tắc hữu Sắc, Vô Sắc Giới. Thử tam giới giai thị hữu lậu tà đạo sở sanh, trường tẩm đại mộng, mạc tri hy xuất. Thị cố hưng đại bi tâm, nguyện ngã thành Phật, dĩ vô thượng chánh kiến đạo, khởi thanh tịnh độ xuất ư tam giới.

(論)正道大慈悲，出世善根生。　(註)此二句，名莊嚴性功德成就。佛本何故起此莊嚴？見有國土以愛欲故，則有欲界。以攀厭禪定故，則有色無色界。此三界皆是有漏邪道所生，長寢大夢，莫知悕出。是故興大悲心，願我成佛，以無上正見道，起清淨土出於三界。

(Luận: Chánh đạo đại từ bi, căn lành xuất thế sanh.

(Chú: Hai câu này là “trang nghiêm tánh công đức thành tựu”. Vốn vì lẽ nào mà đức Phật khởi lên sự trang nghiêm này? [Do Ngài thấy] có quốc độ vì có ái dục mà có Dục Giới, có cõi do Thiền Định duyên theo Yếm (chán ngán) nên có Sắc Giới và Vô Sắc Giới. Tam giới đều do hữu lậu tà đạo sanh ra, ngủ mê mệt trong giấc mộng lớn, chẳng biết mong thoát ra. Vì thế, Ngài dấy lòng đại bi, nguyện khi tôi thành Phật, sẽ dùng đạo vô thượng chánh kiến để khởi lên cõi thanh tịnh vượt khỏi tam giới).

Trong đoạn văn này, ngài Đàm Loan chú giải điều được nói trong lời luận: Nhân tố sanh khởi (tánh) của Cực Lạc Tịnh Độ chính là “chánh đạo đại từ bi, xuất thế thiện căn sanh”, điều này được gọi là “tánh công đức thành tựu”. Trong khi tu nhân, Phật Di Đà thấy có những quốc độ, chúng sanh trong ấy thành tựu nghiệp lực hữu lậu bất thiện, nhiễm ô, trái nghịch Pháp Tánh thanh tịnh và Bát Chánh Đạo; điều này được gọi là “tà đạo”. Do vậy, bèn có y báo là tam giới uế trược. Sanh tử luân hồi trong tam giới ấy, giống như mộng say trong đêm dài. Trong khi đang nằm mộng, chẳng biết tam giới là nhà lửa, chỉ chạy nhảy Đông Tây đùa giỡn, chẳng biết cầu (“hy”, 悕) thoát khỏi tam giới, thật là đáng buồn, đáng thương xót! Do vậy, [Pháp Tạng Bồ Tát] chẳng nỡ thấy chúng sanh đau khổ, duyên khởi đại bi tâm, phát nguyện “khi tôi thành Phật, sẽ dùng Bồ Đề giác đạo vô thượng chánh kiến bao gồm ba mươi bảy đạo phẩm và Lục Độ, vạn hạnh để nhiếp thọ, hóa độ chúng sanh, khiến cho họ đều có thể tùy thuận Pháp Tánh thanh tịnh, tu tập công đức thiện căn xuất thế vô lậu (chẳng có phiền não), thành tựu chánh báo và Tịnh Độ xuất thế (vượt thoát tam giới) của thánh hiền tam thừa”.

(Chú) Tánh thị bổn nghĩa, ngôn thử Tịnh Độ tùy thuận Pháp Tánh, bất quai pháp bổn. Sự đồng Hoa Nghiêm Kinh Bảo Vương Như Lai Tánh Khởi nghĩa. Hựu ngôn “tích tập thành tánh”, chỉ Pháp Tạng Bồ Tát, tập chư Ba La Mật, tích tập sở thành. Diệc ngôn tánh giả thị thánh chủng tánh. Tự Pháp Tạng Bồ Tát ư Thế Tự Tại Vương Phật sở, ngộ Vô Sanh Pháp Nhẫn. Nhĩ thời, vị danh thánh chủng tánh. Ư thị tánh trung, phát tứ thập bát đại nguyện, tu khởi thử độ, tức viết An Lạc Tịnh Độ. Thị bỉ nhân sở đắc, quả trung thuyết nhân, cố danh vi tánh. Hựu ngôn tánh thị tất nhiên nghĩa, bất cải nghĩa, như hải tánh nhất vị, chúng lưu nhập giả, tất vi nhất vị, hải vị bất tùy bỉ cải dã. Hựu như nhân thân tánh bất tịnh cố, chủng chủng diệu hảo sắc hương, mỹ vị nhập thân, giai vi bất tịnh. An Lạc Tịnh Độ chư vãng sanh giả, vô bất tịnh sắc, vô bất tịnh tâm, tất cánh giai đắc thanh tịnh bình đẳng vô vi Pháp Thân. Dĩ An Lạc quốc độ thanh tịnh tánh thành tựu cố.

(註)性是本義，言此淨土隨順法性，不乖法本。事同華嚴經寶王如來性起義。又言積習成性，指法藏菩薩，集諸波羅蜜，積習所成。亦言性者是聖種性。序法藏菩薩於世自在王佛所，悟無生法忍。爾時，位名聖種性。於是性中，發四十八大願，修起此土，即曰安樂淨土。是彼因所得，果中說因，故名為性。又言性是必然義，不改義，如海性一味，眾流入者，必為一味，海味不隨彼改也。又如人身性不淨故，種種妙好色香美味入身，皆為不淨。安樂淨土諸往生者，無不淨色，無不淨心，畢竟皆得清淨平等無為法身。以安樂國土清淨性成就故。

(Chú: Tánh có nghĩa là gốc, ý nói cõi Tịnh Độ này tùy thuận Pháp Tánh, chẳng trái nghịch cội pháp. Chuyện này có cùng ý nghĩa [với những giáo nghĩa trong phẩm] Bảo Vương Như Lai Tánh Khởi của kinh Hoa Nghiêm. Lại nói là “do tích tập mà thành tánh”, ý nói Pháp Tạng Bồ Tát do tu tập các Ba La Mật mà tích tập thành [tánh của cõi Cực Lạc]. Cũng nói “tánh là thánh chủng tánh”, tức là nói Pháp Tạng Bồ Tát do ngộ Vô Sanh Pháp Nhẫn nơi Thế Tự Tại Vương Phật, địa vị trong lúc ấy được gọi là “thánh chủng tánh”. Trụ trong tánh ấy, phát ra bốn mươi tám đại nguyện, tu tập tạo thành cõi này, nên gọi là An Lạc Tịnh Độ. Cõi đó do cái nhân mà đạt được, từ trong cái quả mà nói đến cái nhân, cho nên gọi là Tánh. Lại nói “tánh có nghĩa là tất nhiên”, hoặc nghĩa là “chẳng thay đổi”. Như đặc tánh của biển là một vị, các dòng nước đổ vào biển, ắt đều thành một vị, [biển] chẳng thuận theo các dòng nước ấy mà thay đổi mùi vị. Lại như tánh chất của thân thể con người là bất tịnh, cho nên đủ loại sắc hương, mỹ vị tốt đẹp nhất, hễ vào trong thân đều trở thành bất tịnh. Những người vãng sanh An Lạc Tịnh Độ, không ai có sắc bất tịnh, hoặc có tâm bất tịnh, rốt ráo đều đạt được Pháp Thân thanh tịnh bình đẳng vô vi, là vì quốc độ An Lạc được thành tựu bởi tánh thanh tịnh).

Ngài Đàm Loan tấm lòng đau đáu khẩn thiết, lại bốn lượt giải thích nhân tố (tánh) thành tựu An Lạc Tịnh Độ, tức là bổn hữu tánh (tánh vốn có), huân tập thành tánh, thánh chủng tánh, và tất nhiên tánh, bốn loại tánh!

1) Lần thứ nhất, [Ngài giảng] “tánh thị bổn nghĩa” (tánh có nghĩa là vốn như vậy), tức là nói theo phương diện “tánh vốn sẵn có”. Đấy là nói quốc độ An Lạc do chủng tử vốn sẵn thanh tịnh vô lậu như thế đã sẵn có trong Pháp Tánh mà sanh khởi, thuận theo Pháp Tánh thanh tịnh, chẳng trái nghịch (lời chú giải gọi sự trái nghịch là “quai”) chủng tánh thanh tịnh vô lậu vốn sẵn trọn đủ. “Sự đồng Hoa Nghiêm Kinh Bảo Vương Như Lai Tánh Khởi nghĩa”: Câu này có ý nói trong kinh Lục Thập Hoa Nghiêm được dịch vào đời Tấn, trong quyển ba mươi ba, những sự lý được nói trong phẩm Bảo Vương Như Lai Tánh Khởi đều là sự dấy khởi hiện hành của vô lượng chủng tử vô lậu vốn sẵn có trong Pháp Tánh. Sự sanh khởi của An Lạc Tịnh Độ cũng giống như thế đó.

2) Lần thứ hai, “hựu ngôn tích tập thành tánh” (lại nói là tích tập thành tánh), tức là nói theo phương diện “huân tập thành tánh”. Đấy là nói trong khi A Di Đà Phật tu nhân, làm Pháp Tạng Bồ Tát, Ngài đã tu tập Lục Độ, vạn hạnh, các Ba La Mật, tích tập rất nhiều chủng tử mới sanh do đại bi đại trí huân tập, do huân tập thành tánh bèn thành tựu. Tánh vốn sẵn có và huân tập thành tánh chính là nhân tố khiến cho An Lạc Tịnh Độ có cõi Thường Tịch Quang và cõi Thật Báo Trang Nghiêm. Nếu không có hai tánh ấy, sẽ không có hai cõi ấy, pháp vốn là như vậy đó! Nhưng hai tánh ấy chính là Thể và Dụng của tâm tự tánh thanh tịnh. Chúng sanh và chư Phật bình đẳng trọn đủ [hai tánh ấy], chỉ vì chúng sanh vô minh chẳng giác, bèn khởi Hoặc tạo nghiệp, trái Tánh, nghịch Dụng, cho nên tuy sẵn có [hai tánh ấy] mà chẳng sanh khởi, hiện thành thánh quả. Chư Phật, Bồ Tát thuận theo hai tánh ấy, từ tánh khởi tu, toàn tu tại tánh, cho nên chủng tử có thể hiện hành, huân tập, thành tựu thân Phật và Tịnh Độ.

3) Lần thứ ba là “diệc ngôn tánh giả, thị thánh chủng tánh” (cũng nói tánh là thánh chủng tánh). Đấy chính là trần thuật trong vô lượng kiếp trước, có một vị là Pháp Tạng Bồ Tát ở chỗ Thế Tự Tại Vương Phật, nghe pháp, xuất gia, phát Bồ Đề tâm, tu hành pháp môn Tịnh Độ, ngộ chứng Vô Sanh Pháp Nhẫn. Do Ngài phát tâm Bồ Đề, phục tâm Bồ Đề, chứng nhập minh tâm Bồ Đề, tức là địa vị Sơ Trụ trong Viên Giáo, được gọi là “thánh chủng tánh Bồ Tát”. Sau đấy, Ngài xứng tánh phát ra bốn mươi tám đại nguyện, những nguyện ấy được gọi là “bổn nguyện”. Ngài lại nương theo nguyện mà từ tánh khởi tu, đạt đến Bồ Đề, trải qua nhiều kiếp dài lâu tích lũy công đức, tu hành viên mãn, thành tựu (tu thành) quốc độ An Lạc. Quốc độ An Lạc là do Pháp Tạng Bồ Tát tu hành minh tâm kiến tánh, phá vô minh, chứng Pháp Thân, thành tựu thánh chủng tánh làm cái nhân. Tịnh Độ là quả báo, quả do nhân khởi, từ quả mà nói đến cái nhân, tức một nhân tố của An Lạc Tịnh Độ chính là thánh chủng tánh. Vì thế, gọi là “tánh công đức thành tựu”.

4) Lần thứ tư, “hựu ngôn tánh giả, thị tất nhiên nghĩa, bất cải nghĩa” (lại nói “tánh” có nghĩa là tất nhiên, nghĩa là chẳng biến đổi): Ngài Đàm Loan đã nêu lên các thí dụ về biển cả và thân người. “Như hải tánh nhất vị” (Như đặc tánh của biển là một vị), điều này ví như Pháp Tánh, tâm tánh vốn thanh tịnh, bình đẳng, chẳng có sai biệt. Nước từ hết thảy các dòng sông sai khác đổ vào biển cả, tất nhiên đều trở thành nước biển một vị, một tánh, chẳng có gì bất đồng! Nước biển trọn chẳng thuận theo dòng sông nào mà thay đổi tánh hay vị của nó. Điều này ví như chúng sanh bất đồng trong chín pháp giới do nương theo nghiệp mà thọ báo, [thành ra có] chín phẩm khác nhau. Nhưng chúng sanh thuộc chín phẩm ấy vãng sanh Tịnh Độ, “vô bất tùng thử pháp giới (tánh) lưu xuất, diệc vô bất hoàn quy thử pháp giới” (không ai chẳng từ pháp giới (tánh) này lưu xuất, mà cũng không ai chẳng trở về pháp giới này). Đã sanh vào Tịnh Độ, tất nhiên là có cùng một Pháp Tánh với Tịnh Độ (tánh thanh tịnh). Pháp Tánh cũng chẳng hề thuận theo chín phẩm sai khác mà có biến đổi. Đấy chính là tánh tất nhiên “duyên khởi tánh Không, tánh Không duyên khởi, tùy duyên bất biến, bất biến tùy duyên”. Tánh chẳng thay đổi, tức là bản tánh (nhân tố) thành tựu của quốc độ An Lạc là như thế đó, chẳng phải do Phật hay bất cứ ai khác miễn cưỡng làm cho nó giống như vậy!

Lại như thân thể của một người, giả sử tấm thân này (bao gồm thân, khẩu, ý) thanh tịnh, vậy thì lục căn, lục trần, lục thức của người ấy sẽ đều thanh tịnh. Giả sử chẳng thanh tịnh, vậy thì lục trần dẫu tốt đẹp đến mấy đi nữa, hễ tiếp xúc với thân người ấy, sẽ đều trở thành bất tịnh! Đây là sánh ví quốc độ An Lạc giống như thân thể của một người thanh tịnh, chúng sanh vãng sanh trong chín phẩm thì tất nhiên là tất cả mười tám giới nơi thân thể họ tất nhiên đều thanh tịnh, quyết định chẳng có gì là không thanh tịnh, rốt ráo đều đắc thanh tịnh bình đẳng vô vi Pháp Thân, tức là rốt ráo thành Phật. Vì sao? Vì thế giới An Lạc được thành tựu bởi Pháp Tánh thanh tịnh. Trong kinh có nói: “Một điều thanh tịnh thì hết thảy đều thanh tịnh” chính là do đạo lý ấy, tất nhiên là như thế, quyết định chẳng bị biến đổi.

Do điều này có thể biết, cõi Tịch Quang trong quốc độ An Lạc được thành tựu bởi tánh sẵn có, cõi Thật Báo và cõi Phương Tiện được thành tựu bởi huân tập thành tánh và thánh chủng tánh. Phàm Thánh Đồng Cư Tịnh Độ được thành tựu bởi tất nhiên tánh và bất cải tánh (tánh không thay đổi). Có các tánh như thế (bốn thứ nhân tố) thì mới có thể thành tựu cái quả như thế (bốn loại Tịnh Độ), pháp vốn là như vậy. Vì thế nói là “tánh công đức thành tựu”, chẳng phải là không có nhân mà có quả, cũng chẳng phải là tà nhân hư vọng mà có thể sanh khởi chánh quả được! Hoàn toàn dựa theo Bát Chánh Đạo do tam thừa cùng tu, cho đến ba mươi bảy đạo phẩm, cũng như do lòng đại từ bi bất cộng của Đại Thừa sanh khởi, hoàn toàn là tích tập vô lượng công đức thanh tịnh vô lậu xuất thế làm thiện căn. Do thiện căn ấy mà sanh khởi An Lạc Tịnh Độ.

(Chú) “Chánh đạo đại từ bi, xuất thế thiện căn sanh” giả, bình đẳng đại đạo dã. Bình đẳng đạo sở dĩ danh vi chánh đạo giả, bình đẳng thị chư pháp thể tướng. Dĩ chư pháp bình đẳng, cố phát tâm đẳng. Phát tâm đẳng, cố đạo đẳng. Đạo đẳng, cố đại từ bi đẳng. Đại từ bi thị Phật đạo chánh nhân, cố ngôn “chánh đạo đại từ bi”. Từ bi hữu tam duyên: Nhất giả, chúng sanh duyên thị tiểu bi. Nhị giả, pháp duyên thị trung bi. Tam giả, vô duyên thị đại bi. Đại bi tức xuất thế thiện dã. An Lạc Tịnh Độ tùng thử đại bi sanh cố. Cố vị thử đại

bi vi Tịnh Độ chi căn. Cố viết: “Xuất thế thiện căn sanh”.

(註)正道大慈悲，出世善根生者，平等大道也 。平等 道所以名為正道者，平等是諸法體相。以諸法平等，故發心等。發心等，故道等。道等，故大慈悲等。大慈悲是佛道正因，故言正道大慈悲。慈悲有三緣：一者，眾生緣是小悲。二者，法緣是中悲。三者，無緣是大悲。大悲即出世善也。安樂淨土從此大悲生故。故謂此大悲為淨土之 根。故曰：出世善根生。

(Chú: “Chánh đạo đại từ bi, xuất thế thiện căn sanh” là đại đạo bình đẳng. Sở dĩ đạo bình đẳng được gọi là chánh đạo là vì bình đẳng chính là thể tướng của các pháp. Do các pháp bình đẳng, phát tâm bèn bình đẳng. Do phát tâm bình đẳng, đạo bèn bình đẳng. Do đạo bình đẳng, đại từ bi bèn bình đẳng. Do đại từ bi là chánh nhân của Phật đạo, nên nói “chánh đạo đại từ bi”. Từ bi có ba duyên: Một là chúng sanh duyên, chính là tiểu bi. Hai là pháp duyên thì là trung bi. Ba là vô duyên thì là đại bi. Đại bi chính là điều thiện xuất thế, An Lạc Tịnh Độ sanh bởi lòng đại bi này. Vì thế nói lòng đại bi này chính là cội gốc của Tịnh Độ; bởi đó nói: “Sanh từ thiện căn xuất thế”).

Ngài Đàm Loan lại thuyết minh giản lược ý nghĩa bao hàm trong hai câu “chánh đạo đại từ bi, xuất thế thiện căn sanh”. “Chánh đạo” là gì? Đạo bình đẳng thì được gọi là “chánh đạo”. Vì bình đẳng là Thật Tướng (thể tướng) của các pháp, cho nên kinh Kim Cang dạy: “Thị pháp bình đẳng, vô hữu cao hạ” (Pháp này bình đẳng, chẳng có cao, thấp), kinh Hoa Nghiêm nói: “Tâm, Phật, cập chúng sanh, thị tam vô sai biệt, ưng quán pháp giới tánh, nhất thiết duy tâm tạo” (Tâm, Phật, và chúng sanh là ba món chẳng sai khác, nên quán tánh pháp giới, hết thảy do tâm tạo). Kinh Pháp Hoa nói: “Tự chứng vô thượng đạo, Đại Thừa bình đẳng pháp… Như Lai đản dĩ nhất Phật Thừa cố, vị chúng sanh thuyết pháp, vô hữu dư thừa, nhược nhị, nhược tam. Thị chư chúng sanh tùng chư Phật văn pháp, cứu cánh giai đắc Nhất Thiết Chủng Trí” (Tự chứng đạo vô thượng, pháp bình đẳng Đại Thừa… Như Lai chỉ dùng một Phật Thừa để thuyết pháp cho chúng sanh, chẳng có thừa nào khác, hoặc hai, hoặc ba thừa. Các chúng sanh ấy nghe pháp từ chư Phật, rốt ráo đều đắc Nhất Thiết Chủng Trí). Lại nói: “Nhược hữu văn pháp giả, vô nhất bất thành Phật” (Nếu có người nghe pháp, không một người nào chẳng thành Phật). Do vậy có thể biết, pháp bình đẳng được gọi là pháp Đại Thừa. Pháp Đại Thừa là Bồ Đề đạo để thành Vô Thượng Chánh Đẳng. Trong kinh Pháp Hoa còn có thí dụ một vị trưởng giả bình đẳng ban cho các con cỗ xe lớn, khiến cho người thấy nghe Pháp Hoa đều có thể do thí dụ ấy mà liễu giải: “Bình đẳng” là Thật Tướng của các pháp, là nghĩa lý rốt ráo của Đại Thừa Phật pháp. Giáo, Hạnh, Lý, Quả đều rốt ráo bình đẳng. Nếu chẳng bình đẳng, sẽ chẳng thể gọi là Bồ Đề chánh đạo để thành Phật. Tôi viết Pháp Hoa Kinh Giảng Nghĩa, từ trang ba trăm tám mươi bốn đến trang ba trăm chín mươi, có thuyết minh và dẫn chứng tường tận, [quý vị] có thể tham khảo.

“Dĩ chư pháp bình đẳng, cố phát tâm đẳng. Phát tâm đẳng, cố đạo đẳng. Đạo đẳng, cố đại từ bi đẳng” tức là nói: Do vì tâm tánh tự thanh tịnh, các pháp chỉ là nhất tâm, bình đẳng, không sai biệt. Do hết thảy chúng sanh đều có tâm, hễ có tâm thì chính là có Phật tánh (giác tánh). Xét theo sự tướng, phát tâm tu hành có ba thừa bất đồng, nhưng tâm thể của sự phát tâm (tức giác tánh) lại là bình đẳng, chẳng có sai biệt. Tâm thể của sự phát tâm đã là bình đẳng, đương nhiên Bồ Đề đạo phát tâm tu hành của tam thừa hay ngũ thừa cũng là bình đẳng, chẳng có bất đồng. Đấy chính là đạo lý “khai Quyền hiển Thật, hội tam quy nhất, vạn thiện tất thành Phật” (chỉ ra phương tiện quyền biến để dẫn về Đệ Nhất Nghĩa chân thật, gom ba thừa vào Nhất Thừa, do muôn điều thiện mà đều thành Phật) của kinh Pháp Hoa. Cứ theo đó mà suy, giơ tay, cúi đầu, thiện sự lớn hay nhỏ đều là tư lương để thành Phật. Vậy thì đại từ bi là chánh nhân để thành Phật cũng bình đẳng giống như hết thảy các thiện sự, đều là thiện pháp thuộc thiện căn xuất thế, bình đẳng, chẳng có sai biệt. Lại từ nhân mà suy ra quả, đại từ bi (Bồ Đề tâm chính là chánh nhân để thành Phật) đã là bình đẳng, thì đại Bồ Đề (thành Phật có hai quả là Bồ Đề và Niết Bàn) cũng tất nhiên là bình đẳng. Do vậy nói: Chúng sanh chẳng có ai không có tâm, kẻ có tâm đều sẽ thành Phật. Thường Bất Khinh Bồ Tát trong kinh Pháp Hoa chính là một chứng thực. Đại từ bi đã là chánh nhân để thành tựu Phật đạo; hễ có tâm đại từ bi, thì sẽ có thể phát khởi đại Bồ Đề tâm. Hễ có đại Bồ Đề tâm, vậy thì hết thảy thiện nghiệp đã tu đều thuộc về thiện căn xuất thế, có thể sanh khởi các thứ hoa quả “y báo và chánh báo” của chư Phật, Bồ Tát. Do vậy, trong phần kệ văn, Luận Chủ đã viết: “Chánh đạo đại từ bi, xuất thế thiện căn sanh”.

“Từ bi hữu tam duyên… vô duyên thị đại bi” (Từ bi có ba

duyên… vô duyên là đại bi): Mấy câu này nhằm giải thích các loại từ bi sai khác:

1) Một là Chúng Sanh Duyên, tức là tâm duyên theo chúng sanh đang chịu khổ mà dấy lòng Bi, muốn dẹp trừ khổ nạn cho chúng sanh. Đấy là tâm bi nhỏ nhoi. Như các tôn giáo và những nhà từ thiện, cho đến những đệ tử Phật mới gia nhập Phật môn chẳng hiểu Phật pháp thực hiện những chuyện cứu tế, từ thiện đều thuộc về loại này, được gọi là “tiểu bi”.

2) Hai là Pháp Duyên, tức là chính mình đã thấy nghe Phật pháp, liễu giải quả báo khổ hay lạc của chúng sanh được cảm vời bởi nghiệp nhân thiện hay ác mà họ đã gây tạo. Vì muốn dẹp trừ khổ quả cho chúng sanh, ắt cần phải thuyết pháp giáo hóa chúng sanh biết nhân hiểu quả, đừng làm các điều ác, vâng làm các điều thiện. Chẳng gieo khổ nhân thì sẽ chẳng có khổ quả. Đấy là dùng Phật pháp làm duyên để sanh khởi bi tâm, nên gọi là Pháp Duyên, tốt đẹp hơn loại trước, được gọi là “trung bi”.

3) Ba là Vô Duyên. Còn có một loại nhân sĩ có đại tâm (tức bậc Địa Thượng Bồ Tát) biết hết thảy khổ lạc của chúng sanh đều do nhân duyên sanh ra, chúng chẳng có thể tánh thật tại để có thể đạt được. Tuy dùng đủ mọi phương tiện, như Tài Thí, Pháp Thí, hoặc Vô Úy Thí để dẹp trừ hết thảy các khổ nạn cho chúng sanh (bao gồm chín pháp giới), nhưng chẳng chấp trước có ngã, có chúng sanh, [hành bố thí mà] có thể tam luân thể không, chẳng vướng mắc, suốt ngày độ chúng sanh, mọi nơi, mọi lúc đều dẹp khổ ban vui cho chúng sanh, nhưng trong tâm chẳng có tướng chúng sanh, chẳng chấp trước những công đức đã làm, đối với những gì đã tu, đã làm cũng đều thấy chúng là do nhân duyên sanh, tức là chúng chẳng thật sự tồn tại, chẳng thể được (đấy gọi là Không, cũng gọi là Vô Duyên). Như kinh Kim Cang đã dạy: “Phước đức tức phi phước đức, thị danh phước đức (giả danh vô thật)” (Phước đức chính là chẳng phải phước đức thì gọi là phước đức, giả danh chẳng có thật). Lòng Bi này thuộc về chư Phật, Bồ Tát, được gọi là đại bi. Chỉ có loại đại bi này thì mới là thiện căn xuất thế thật sự. Tiểu bi và trung bi như đã nói trên đây đều chẳng thể khiến cho chúng sanh rốt ráo liễu sanh tử, chứng Phật quả Bồ Đề. Vì thế, chúng đều chẳng phải là thiện căn xuất thế thật sự.

“An Lạc Tịnh Độ, tùng thử đại bi sanh cố, cố vị thử đại bi vi Tịnh Độ chi căn, cố viết xuất thế thiện căn sanh” (An Lạc Tịnh Độ sanh từ lòng đại bi này. Vì thế, lòng đại bi này chính là cội gốc của Tịnh Độ; cho nên nói là “sanh bởi thiện căn xuất thế”). Mấy câu này nhằm tổng kết những điều đã nói trên đây, chỉ ra An Lạc Tịnh Độ hoàn toàn do bốn mươi tám đại nguyện mà A Di Đà Phật đã phát khi Ngài còn đang tu nhân, những bổn nguyện ấy đều do nương theo tâm đại bi mà phát khởi. Đã phát nguyện rồi bèn trải qua vô lượng kiếp tu hành thành tựu Tịnh Độ, có thể nói xác thực là do tâm đại bi sanh khởi, như trong phẩm Phổ Hiền Hạnh Nguyện có nói: “Y đại bi tâm, sanh Bồ Đề tâm, nhân Bồ Đề tâm thành Đẳng Chánh Giác (thân Phật và Tịnh Độ)” (Nương vào tâm đại bi mà sanh tâm Bồ Đề. Do tâm Bồ Đề mà thành Đẳng Chánh Giác). Đại bi xác thực là căn cội sanh khởi An Lạc Tịnh Độ; do đó, phần kệ tụng bèn nói: “Xuất thế thiện căn sanh”.

2.2.1.2.3.1.1.4. Hình tướng công đức

(Luận) Tịnh quang minh mãn túc, như kính, nhật nguyệt luân.

(Chú) Thử nhị cú, danh “trang nghiêm hình tướng công đức thành tựu”, Phật bổn sở dĩ khởi thử trang nghiêm công đức giả, kiến nhật hành tứ vực, quang bất châu tam phương, đình liệu tại trạch, minh bất mãn thập nhẫn. Dĩ thị cố, khởi mãn tịnh quang minh nguyện, như nhật, nguyệt, quang luân mãn túc tự thể.

(論)淨光明滿足，如鏡日月輪。(註)此二句，名莊嚴形相功德成就，佛本所以起此莊嚴功德者，見日行四域，光不周三方，庭燎在宅，明不滿十仞。以是故，起滿淨光明願，如日月光輪滿足自體。

(Luận: Quang minh sạch trọn đủ, như gương, vầng nhật nguyệt.

Chú: Hai câu này là “trang nghiêm hình tướng công đức thành tựu”. Vốn đức Phật phát khởi món công đức trang nghiêm này vì Ngài thấy mặt trời đi khắp bốn phương, nhưng ánh sáng chẳng chiếu trọn khắp ba phương, đốt đình liệu trong nhà, ánh sáng chẳng chiếu xa hơn mười nhẫn. Do vậy, Ngài bèn khởi lên nguyện quang minh thanh tịnh, viên mãn như vầng ánh sáng của mặt trời, mặt trăng tròn đủ nơi tự thể).

Đây là món thứ tư trong mười bảy thứ trang nghiêm của An Lạc quốc độ, được gọi là “trang nghiêm hình tướng công đức”, tức là hình sắc và tướng mạo đều dùng quang minh thanh tịnh để trang nghiêm. Vì sao phải có món trang nghiêm này? Không gì chẳng phải là do khi Phật Di Đà lúc đang tu nhân, từ thuở bắt đầu phát Bồ Đề tâm, cho đến khi xứng tánh phát ra bốn mươi tám đại nguyện, Ngài luôn thấy y báo và chánh báo của chúng sanh trong thế giới Sa Bà chẳng lý tưởng. Cho nên Ngài mong kiến lập một thế giới lý tưởng, viên mãn, an lạc, thanh tịnh, vô lậu, trang nghiêm nhất, tương đương với thế giới Đại Niết Bàn, khiến cho mười phương chúng sanh cùng ở, cùng tu, cùng chứng Vô Thượng Bồ Đề. Đấy chính là nguyên nhân căn bản khiến cho A Di Đà Phật phát khởi các thứ công đức trang nghiêm. Phật Di Đà thấy cõi này là một tiểu thế giới (địa cầu), trong hư không có mặt trời và mặt trăng, vận hành suốt ngày đêm trong tứ thiên hạ (lời chú giải gọi tứ thiên hạ là “tứ vực” (四域), cũng chính là bốn phương). Nhưng quang minh của mặt trời và mặt trăng chỉ chiếu một phương nơi chúng chuyển động đến đó, chẳng thể chiếu trọn khắp ba phương kia, như Đông bán cầu là ban ngày thì Tây bán cầu là ban đêm; đấy là chẳng lý tưởng. Lại thấy trong cõi Sa Bà, chúng sanh có phước báo sai khác, mỗi khi đêm xuống, khắp nơi là một bầu hắc ám! Tuy nghĩ trọn đủ mọi biện pháp, nơi nhà cửa cư trụ bèn đốt đèn, thắp đuốc, hoặc dùng đèn điện để chiếu sáng, nhưng ánh đèn vẫn là chiếu gần, chẳng chiếu xa, tối đa là có thể chiếu xa trong khoảng một trăm thước. Vì thế nói là “minh bất mãn thập nhẫn” (chẳng sáng trọn khoảng cách mười Nhẫn). Theo cách tính toán của Trung Hoa thời cổ, một Nhẫn (仞) là tám thước [Tàu].

Do vậy, Phật Di Đà phát nguyện thế giới khi Ngài thành Phật sẽ khắp nơi là quang minh viên mãn, lại còn đều là sáng ngời thanh tịnh, khiến cho chúng sanh nhìn vào chẳng bị nhức mắt, thân được tiếp xúc sẽ cảm thấy thanh lương, lại còn có công năng “diệt ác sanh thiện, tâm được giải thoát”. Loại quang minh ấy có bản thể như mặt trời, mặt trăng, tự nhiên là vầng sáng trọn đủ, tự nhiên hiển lộ, phát khởi từ trong tự thể của chúng sanh và tất cả muôn vật, chiếu trọn khắp mười phương, chẳng hề chướng ngại lẫn nhau, chẳng cần con người tạo tác, chẳng hề gián đoạn.

Theo bản dịch đời Hán của kinh này, tức kinh Vô Lượng Thanh Tịnh Bình Đẳng Giác có nói: “Cực Lạc thế giới, kỳ nhật, nguyệt, tinh thần, giai tại hư không trung trụ, diệc bất hồi chuyển vận hành, diệc vô hữu tinh quang” (Mặt trời, mặt trăng, các vì sao trong thế giới Cực Lạc đều đứng yên trên hư không, cũng chẳng xoay chuyển, vận hành, mà cũng chẳng tỏa sáng), vì bản thân của muôn vật thuộc y báo và chánh báo trong quốc độ An Lạc đều có quang minh rất lớn. Do đó, tuy có mặt trời, mặt trăng, và các tinh tú, nhưng chúng đều chẳng tỏa sáng. Luận Chủ dùng mặt trời, mặt trăng trong cõi này để sánh ví quang minh của chúng, [dùng chữ] “kính quang” (ánh sáng phát ra từ gương) để sánh ví sự thanh tịnh của chúng. [Dùng những điều ấy] để sánh ví cõi Phật ấy chỗ nào, lúc nào cũng đều có quang minh thanh tịnh, viên mãn trọn đủ, chẳng khiếm khuyết mảy may!

(Chú) Bỉ An Lạc Tịnh Độ tuy phục quảng đại vô biên, thanh tịnh quang minh vô bất sung tắc. Cố viết: “Tịnh quang minh mãn túc, như kính, nhật nguyệt luân”.

(註)彼安樂淨土雖復廣大無邊，清淨光明無不充塞。故曰：淨光明滿足，如鏡日月輪。

(Chú: Cõi An Lạc Tịnh Độ ấy tuy rộng lớn vô biên, nhưng quang minh thanh tịnh không đâu chẳng tràn ngập. Vì thế nói là: “Quang minh sạch trọn đủ, như gương, vầng nhật nguyệt”).

Ngài Đàm Loan dùng câu này để kết luận. Tuy An Lạc Tịnh Độ rộng lớn tận hư không khắp pháp giới, chẳng có ngằn mé, nhưng những hình sắc trông thấy, lớn, nhỏ, vuông, tròn, màu sắc xanh, vàng, đỏ, trắng, và hình tướng của hết thảy muôn vật, bản thể của chúng hoàn toàn tràn ngập thanh tịnh vô lậu, quang minh trí huệ tự tại vô ngại, có tánh chất thường hằng bất biến, dung nhập lẫn nhau, không gì chẳng tràn trề, chẳng thiếu sót, chẳng dư thừa, giống như cái lưới kết bằng các hạt châu của Phạm Vương, hoặc một ngàn ngọn đèn trong một căn nhà. Tuy hạt châu và đèn mỗi thứ mỗi khác, nhưng ánh sáng chiếu soi lẫn nhau, chứa đựng, thâu nhiếp lẫn nhau, chẳng trở ngại nhau, theo chiều ngang trọn khắp mười phương, theo chiều dọc tột cùng ba đời. Đấy chính là hình tướng của thế giới Hoa Tạng, mà cũng là cảnh giới Đại Niết Bàn, mà cũng như là Thiền Tông đã hình dung “viên đà đà, quang lượng lượng” (tròn xoe xoe, sáng ngời ngời), hoặc như Tịnh Độ Tông thành tựu “vô lượng quang, vô lượng thọ”.

Hãy nên biết: Điều lục đạo chúng sanh mong mỏi chỉ là quang minh thanh tịnh. Mọi người cầu sanh thiên quốc hay thiên đường, cũng là cầu sanh về một xứ sở quang minh thanh tịnh, thoát ly hoàn cảnh tội ác, hắc ám! Người Hoa nói “tri thiên, tắc thiên, kính thiên, úy thiên, nhạo thiên, hạo thiên” v.v… đều nhằm khuyên lơn, sách tấn chúng ta phải hiểu biết (tri), bắt chước (tắc), tôn trọng (kính), kiêng dè (úy), yêu thích (nhạo) sự thanh tịnh vốn sẵn có, quang minh chiếu trọn khắp (hạo), vui sướng tự tại, khôi phục tánh đức “chí cao vô thượng, bình đẳng, bác ái, đại công vô tư, thênh thang, không khởi đầu, không kết thúc” của nhân loại (còn gọi là thiên tánh, hay Phật tánh) thì mới có thể không hổ thẹn làm con người xứng cùng với trời đất, hợp xưng là Tam Tài.

Phật pháp tại thế gian, chẳng lìa thế gian giác. Sở dĩ Phật Di Đà muốn kiến lập một Tịnh Độ quang minh thanh tịnh, sở dĩ đức Bổn Sư khuyên chúng ta phải chán lìa Sa Bà, cầu sanh Cực Lạc, những điều ấy hoàn toàn nhằm thích ứng khít khao nhu cầu bức thiết trước mắt của chúng sanh, khải phát lương tri và lương năng sẵn có của chúng sanh, khiến cho chúng sanh từ đức tánh của trời người mà viên thành Phật tánh, Phật quả. Đấy gọi là “ngưỡng chỉ tại Phật Đà, hoàn thành tại nhân cách” (kính nhờ đức Phật chỉ dạy, nhưng để hoàn thành thì do nhân cách [của mỗi cá nhân]), nguyện sanh về Tịnh Độ, quang minh thanh tịnh trọn đủ! Đấy là sự lý nhân quả chân thật trong hiện thực vậy.

2.2.1.2.3.1.1.5. Chủng chủng sự công đức (công đức nơi mọi sự)

(Luận) Bị chư trân bảo tánh, cụ túc diệu trang nghiêm.

(Chú) Thử nhị cú, danh “trang nghiêm chủng chủng sự công đức thành tựu”. Phật bổn hà cố khởi thử trang nghiêm? Kiến hữu quốc độ, dĩ nê thổ vi cung sức, dĩ mộc thạch vi hoa quán, hoặc điêu kim lũ ngọc, ý nguyện bất sung. Hoặc doanh bị bách thiên, cụ thọ tân khổ. Dĩ thử cố, hưng đại từ bi tâm, nguyện ngã thành Phật, tất sử trân bảo cụ túc nghiêm lệ, tự nhiên tương vong ư hữu dư, tự đắc ư Phật đạo.

(論)備諸珍寶性，具足妙莊嚴。(註)此二句，名莊嚴種種事功德成就。佛本何故起此莊嚴？見有國土，以泥土為宮飾，以木石為華觀，或彫金鏤玉，意願不充。或營備百千，具受辛苦。以此故，興大悲心，願我成佛，必使珍寶具足嚴麗，自然相忘於有餘，自得於佛道。

(Luận: Đủ tánh các trân bảo, đầy đủ diệu trang nghiêm.

Chú: Hai câu này là “trang nghiêm các thứ sự công đức thành tựu”. Vốn vì lẽ nào mà đức Phật khởi lên sự trang nghiêm này? Do Ngài thấy có quốc độ dùng đất bùn để trang hoàng cung điện, dùng gỗ đá để làm đền đài đẹp đẽ, hoặc là chạm vàng khắc ngọc mà vẫn chẳng thỏa ý nguyện. Hoặc phải lo liệu trăm ngàn thứ, chịu đủ mọi nỗi nhọc nhằn. Vì thế, Ngài khởi lòng đại từ bi, nguyện lúc ta thành Phật, ắt khiến cho [cõi Phật ấy] trân bảo đầy đủ, trang nghiêm tráng lệ, [đến mức] tự nhiên quên hết những thứ thừa thãi khác, tự đạt được Phật đạo).

Đây chính là món thứ năm trong mười bảy thứ [trang nghiêm], được gọi là “trang nghiêm chủng chủng sự công đức thành tựu”.