Vô Lượng Thọ Kinh Ưu Bà Đề Xá Chú Giải Giảng Nghĩa

Phần 14

2.2.2.2.3.2.2.2.4. Biến thị Tam Bảo đức (công đức chỉ bày Tam Bảo trọn khắp)

(Luận) Tứ giả, bỉ ư thập phương nhất thiết thế giới vô Tam Bảo xứ, trụ trì trang nghiêm Phật Pháp Tăng Bảo công đức đại hải, biến thị linh giải, như thật tu hành. Kệ ngôn: “Hà đẳng thế giới vô, Phật pháp công đức bảo, ngã nguyện giai vãng sanh, thị Phật pháp như Phật” cố.

(Chú) Thượng tam cú, tuy ngôn “biến chí”, giai thị hữu Phật quốc độ. Nhược vô thử cú, tiện thị Pháp Thân hữu sở bất pháp, thượng thiện hữu sở bất thiện.

(論)四者，彼於十方一切世界無三寶處，住持莊嚴佛法僧寶功德大海，遍示令解，如實修行。偈言：何等世界無，佛法功德寶，我願皆往生，示佛法如佛故。

(註)上三句，雖言遍至，皆是有佛國土。若無此句，便是法身有所不法，上善有所不善。

(Luận: Bốn là trong mười phương, ở trong hết thảy các chốn không có Tam Bảo, các vị Bồ Tát [trong cõi Cực Lạc] trụ trì trang nghiêm biển cả công đức của Phật Pháp Tăng Bảo, dạy trọn khắp khiến cho chúng sanh thấu hiểu rồi như thật tu hành. Kệ rằng: “Thế giới nào chẳng có, báu công đức Phật pháp, tôi đều nguyện vãng sanh, dạy Phật pháp như Phật”.

Chú: Ba câu trước tuy nói là “đến trọn khắp”, nhưng đều là [đến trọn khắp] những quốc độ có Phật. Nếu không có câu này thì Pháp Thân sẽ có chỗ chẳng phải là Pháp, thượng thiện sẽ có chỗ là bất thiện).

Ba loại công đức chánh tu hành trước đó của Bồ Tát tuy đều nói là “biến chí” (遍至, tới trọn khắp), nhưng đều thuộc vào các quốc độ có Phật trong mười phương. Loại thứ nhất là ở trong quốc độ có Phật, bèn như thật tu hành, giúp Phật thuyết pháp. Loại thứ hai là đến các đại hội thuyết pháp của chư Phật, phóng quang chiếu trọn khắp, diệt khổ cho chúng sanh. Loại thứ ba là cúng dường mười phương chư Phật. Loại thứ tư này thì không chỉ là trong thế giới có Phật, mà là muốn tới hết thảy các thế giới là chỗ không có Tam Bảo để kiến lập Tam Bảo, vì Tam Bảo là đèn sáng duy nhất trong thế gian, là thuyền Từ trong biển khổ. Nếu chẳng có Tam Bảo trụ thế, [thế gian] đúng là đêm dài của trời người, biển khổ mênh mông, ai có thể ban cho chúng sanh quang minh và an ổn? Do vậy, phàm là hàng Bồ Tát đã phát Bồ Đề tâm “thượng cầu, hạ hóa”, đều là vì đạo nghĩa mà chẳng chối từ, muốn đến chỗ không có Tam Bảo để làm Phật thuyết pháp, độ sanh. Như Quán Âm, Diệu Âm Bồ Tát đối với kẻ đáng nên dùng thân Phật để độ, liền hiện thân Phật để thuyết pháp cho họ. Công đức trụ trì Tam Bảo cứu thế rộng lớn không bờ bến như biển cả, khiến cho chúng sanh đều được lìa khổ hưởng vui, cùng thành Phật đạo.

Giả sử làm Bồ Tát mà chẳng có sự tu hành “tự lợi, lợi tha” theo kiểu ấy, trong kinh nói [người như vậy] chẳng phải là Bồ Tát chân thật. Nói theo Lý, Pháp Thân mà quý vị chứng đắc sẽ chẳng phải là Pháp Thân chân thật bình đẳng, chẳng phải là “không đâu chẳng tồn tại, không tướng nào chẳng hiện, chẳng thể trọn khắp hết thảy mọi nơi”. Đấy chẳng phải là thanh tịnh diệu Pháp Thân trọn đủ ba mươi hai tướng, mà chỉ là Pháp Thân suông, hoặc là ứng hóa thân mà thôi! Vì thế nói: “Pháp Thân hữu sở bất pháp” (Pháp Thân có chỗ chẳng phải là pháp), có nghĩa là Pháp Thân ấy chẳng phải là Pháp Thân. “Thượng thiện hữu sở bất thiện” (Trong thượng thiện, có những chỗ là bất thiện): Những điều Bồ Tát tu hành đều vượt xa phàm phu, ngoại đạo, và Nhị Thừa, nên gọi là “thượng thiện”.

Nhưng nếu chẳng thể đạt đến mức “trụ trì Tam Bảo ở nơi không

có Tam Bảo, khiến cho chúng sanh thấy nghe, đều tin hiểu Tam Bảo, tu hành học Phật” vậy thì “sự nghiệp của Bồ Tát” (thượng thiện) do quý vị thực hiện đã bị khuyết thiếu, chẳng viên mãn, chẳng thể gọi là “thượng thiện”. Lại nói, chúng sanh chẳng thể thấy nghe Tam Bảo, sẽ chẳng biết Phật pháp, chẳng thể học Phật. Vậy thì họ sẽ chẳng thể thấy Phật tánh của chính mình để thành Phật được. Tuy có Pháp Thân, nhưng lưu chuyển trong sáu đường, gọi là “chúng sanh”, há chẳng phải là đáng thương, đáng tiếc quá ư? Đấy gọi là “Pháp Thân hữu sở bất pháp”.

Lại nữa, Tam Bảo là báu ma ni vô thượng chí cực của xuất thế gian và thế gian, hết thảy thiện pháp đều do Tam Bảo lưu xuất. Nơi nào không có Tam Bảo, sẽ chẳng có thiện pháp. Đấy gọi là “thượng thiện hữu sở bất thiện”. Do vậy, Hoa Nghiêm đại giáo sau khi dạy khắp hết thảy các vị Bồ Tát những hạnh môn tu nhân chứng quả, tới cuối cùng, dùng mười đại hạnh nguyện của Phổ Hiền để hướng dẫn trở về Cực Lạc ngõ hầu viên thành Bồ Đề ngay trong một đời, thành tựu tất cả công đức của Như Lai, cũng là thành tựu bốn thứ công đức chánh tu hành của hàng Bồ Tát trong Cực Lạc. Chúng ta hãy nên chánh niệm chánh tri như thế, tự hành, hóa độ người khác đều nương theo pháp môn ngũ niệm và mười đại hạnh nguyện, như thật tu hành, nguyện sanh Cực Lạc, mới có thể xem là bằng vai phải lứa đối với tất cả Bồ Tát trong nước ấy, mà cũng mới có thể thị hiện Phật pháp giống như Phật. Đã sanh vào Cực Lạc, giống như sanh vào mười phương quốc độ, sẽ có thể đối với bất cứ thế gian nào không có Tam Bảo, bèn nương theo nguyện để hóa sanh trong cõi ấy hòng kiến lập Tam Bảo, phổ độ hữu tình đều thành Phật.

Ở đây, tôi phải nhắc nhở mọi người: Hết thảy sự tu hành tự lợi, lợi tha của Bồ Tát đều phải nương tựa Phật pháp, thường nói là [căn cứ trên] Thánh Ngôn Lượng, chẳng thể làm những chuyện trái nghịch Phật pháp, bày ra những trò mới mẻ, khác lạ để mê hoặc, gạt gẫm chúng sanh. Chẳng thể dùng chuyện thần bí, thần thông quỷ quái, hoặc tà mạng, tà thuật để tự tung tự tác dạy bảo người khác. Cổ đức nói: “Ninh khả tam niên mại bất xuất nhất đảm chân, bất khả nhất đán mại tam đảm giả” (Thà suốt ba năm chẳng bán được một gánh thật, không thể một ngày bán ba gánh giả). “Chân” tức là Phật pháp, “giả” thì chẳng phải là Phật pháp. Chính mình lầm lẫn là chuyện nhỏ, khiến cho người khác lầm lẫn là chuyện to đùng! Ngàn vạn phần phải cẩn thận, ắt cần phải chỉ bày Phật pháp giống như Phật!

(Chú) Quán hạnh thể tướng cánh.

(註)觀行體相竟。

(Chú: Phần quán hạnh thể tướng đã xong).

Đây là ngài Đàm Loan tổng kết phần Quán Hạnh Thể Tướng như vừa nói trên đây, vì thế nói “[dĩ] cánh” (đã xong).

2.2.2.2.4. Tịnh nhập nguyện tâm

(Chú) Dĩ hạ thị giải nghĩa trung đệ tứ trùng, danh vi Tịnh Nhập Nguyện Tâm. Tịnh nhập nguyện tâm giả…

(註)已下是解義中第四重，名為淨入願心。淨入願心者。

(Chú: Từ đây trở đi là tầng thứ bốn trong phần Giải Nghĩa, được gọi là Tịnh Nhập Nguyện Tâm. Tịnh nhập nguyện tâm là…)

Bốn câu văn này thuộc về khoa mục lớn thứ hai trong phần chú giải lời Luận của ngài Đàm Loan, [phần chú giải lời Luận] được gọi là phần Giải Nghĩa. [Trong phần Giải Nghĩa], khoa thứ ba là Quán Hạnh Thể Tướng, khoa thứ tư là Tịnh Nhập Nguyện Tâm. Tịnh Nhập Nguyện Tâm là gì? Chính là điều đang được nói đến trong phần Luận hiện thời.

(Luận) Hựu hướng thuyết quán sát trang nghiêm Phật độ công

đức thành tựu, trang nghiêm Phật công đức thành tựu, trang nghiêm Bồ Tát công đức thành tựu, thử tam chủng thành tựu nguyện tâm trang nghiêm, ưng tri.

(Chú) Ưng tri thử tam chủng trang nghiêm thành tựu, do bổn tứ thập bát nguyện đẳng thanh tịnh nguyện tâm chi sở trang nghiêm. Nhân tịnh, cố quả tịnh, phi vô nhân tha nhân hữu dã.

(論)又向說觀察莊嚴佛土功德成就，莊嚴佛功德成 就，莊嚴菩薩功德成就，此三種成就願心莊嚴，應知。

(註)應知此三種莊嚴成就，由本四十八願等清淨願心之所莊嚴。因淨，故果淨，非無因他因有也。

(Luận: Lại nữa, quán sát trang nghiêm Phật độ công đức thành tựu, trang nghiêm Phật công đức thành tựu, trang nghiêm Bồ Tát công đức thành tựu như vừa nói trên đây, ba thứ ấy đều do nguyện tâm trang nghiêm, hãy nên biết.

Chú: Hãy nên biết ba thứ trang nghiêm thành tựu ấy vốn được trang nghiêm bởi nguyện tâm thanh tịnh nơi bốn mươi tám nguyện. Do nhân tịnh nên quả tịnh, chẳng phải là do cái nhân nào khác mà có).

Quán sát ba thứ trang nghiêm nơi quốc độ Phật, đức Phật và Bồ Tát được thành tựu bởi công đức như vừa nói trên đây chính là sự trang nghiêm do nguyện tâm từ bốn mươi tám nguyện của A Di Đà Phật thành tựu. Nguyện tâm thanh tịnh là cái nhân của ba thứ trang nghiêm. Vì thế, có ba thứ quả báo bao gồm y báo và chánh báo trang nghiêm thanh tịnh [của Phật, Bồ Tát]; chẳng phải là “không có nhân mà có quả”, cũng chẳng phải là được trang nghiêm thành tựu bởi nhân tố nào khác.

2.2.2.2.4.1. Quảng lược tương nhập (rộng và lược dung nhập lẫn nhau)

(Luận) Lược thuyết nhập nhất pháp cú cố. Nhất pháp cú giả, vị thanh tịnh cú. Thanh tịnh cú giả, vị chân thật trí huệ, vô vi Pháp Thân cố.

(論)略說入一法句故。一法句者，謂清淨句。清淨句者，謂真實智慧，無為法身故。

(Luận: Nói giản lược thì gộp vào một câu pháp. “Một câu

pháp” là câu thanh tịnh. Câu thanh tịnh là “chân thật trí huệ, vô vi Pháp Thân”).

Sáu câu luận định này là do Luận Chủ đã thâu tóm giản lược các sự tướng trang nghiêm đã được nói trong phần trước về Lý Tánh, chỉ có một pháp. “Một pháp” chính là nhất tâm thanh tịnh. Tịnh tâm tức là trí huệ chân thật (Sanh Diệt Môn), vô vi Pháp Thân (Chân Như Môn). Nhất tâm nhị môn, Sanh Diệt Môn là rộng, Chân Như Môn là lược, nương tựa vào nhau mà thành tựu lẫn nhau; do vậy nói là “tương nhập” (dung nhập lẫn nhau).

(Chú) Thượng quốc độ trang nghiêm thập thất cú, Như Lai trang nghiêm bát cú, Bồ Tát trang nghiêm tứ cú, vi quảng. Nhập nhất pháp cú, vi lược. Hà cố thị hiện quảng lược tương nhập? Chư Phật, Bồ Tát hữu nhị chủng Pháp Thân: Nhất giả, pháp tánh Pháp Thân. Nhị giả, phương tiện Pháp Thân. Do pháp tánh Pháp Thân, sanh phương tiện Pháp Thân. Do phương tiện Pháp Thân, xuất pháp tánh Pháp Thân. Thử nhị Pháp Thân dị, nhi bất khả phân, nhất nhi bất khả đồng. Thị cố, quảng lược tương nhập, thống dĩ pháp danh. Bồ Tát nhược bất tri quảng lược tương nhập, tắc bất năng tự lợi, lợi tha.

(註)上國土莊嚴十七句，如來莊嚴八句，菩薩莊嚴四句為廣。入一法句，為略。何故示現廣略相入？諸佛菩薩有二種法身：一者，法性法身。二者，方便法身。由法性法身，生方便法身。由方便法身，出法性法身。此二法身異，而不可分，一而不可同。是故，廣略相入，統以法 名。菩薩若不知廣略相入，則不能自利利他。

(Chú: Mười bảy câu trang nghiêm quốc độ, tám câu về sự trang nghiêm của Như Lai, và bốn câu về sự trang nghiêm của Bồ Tát trên đây là rộng. “Vào một câu pháp” là lược. Cớ sao thị hiện rộng và lược dung nhập? Chư Phật, Bồ Tát có hai thứ Pháp Thân: Một là pháp tánh Pháp Thân, hai là phương tiện Pháp Thân. Do pháp tánh Pháp Thân mà sanh phương tiện Pháp Thân. Do phương tiện Pháp Thân mà xuất hiện pháp tánh Pháp Thân. Hai thứ Pháp Thân này tuy khác mà chẳng thể tách rời, tuy là một mà chẳng thể giống nhau. Vì thế, rộng và lược dung nhập, đều gọi chung là pháp. Nếu Bồ Tát chẳng biết rộng và lược dung nhập, sẽ chẳng thể tự lợi và lợi lạc người khác).

Qua đoạn chú giải này, ngài Đàm Loan chỉ rõ nguyên do vì sao có sự “rộng và lược dung nhập” trong nguyện tâm thanh tịnh, tức là Ngài chỉ ra Phật, Bồ Tát thành tựu hai thứ Pháp Thân, tất nhiên là từ rộng mà vào lược, từ lược sanh ra rộng, nương tựa vào nhau, thành tựu lẫn nhau, chẳng một, chẳng khác. Nói là “rộng” chính là phương tiện Pháp Thân, tùy duyên khởi dụng, có thể sanh ra vạn pháp. Nói là “lược” thì chính là pháp tánh Pháp Thân vốn sẵn thanh tịnh, một mực không tịch. Rộng và lược dung nhập lẫn nhau chính là duyên khởi mà tánh Không. Do tánh Không, nên duyên khởi. Do “duyên khởi mà tánh Không” cho nên tuy khác nhưng chẳng thể tách lìa. Do “tánh Không mà duyên khởi”, cho nên là một nhưng chẳng thể đồng. Đấy là Thật Tướng của các pháp, là pháp tánh của vạn pháp. Dù là rộng (duyên khởi), hoặc là lược (tánh Không), đều là “pháp nào cũng đều như thế đó”. Do vậy, gộp chung lại, dùng Pháp để gọi chung, đặt tên là “pháp tánh Pháp Thân” và “phương tiện Pháp Thân”.

Nếu Bồ Tát học Phật mà chẳng biết chân lý cơ bản “tánh Không duyên khởi” của Phật pháp là một cái ấn Thật Tướng trong Đại Thừa, vậy thì sẽ trở thành tu mù luyện đui, hoặc chấp Sự mà mê muội Lý, hoặc chấp Lý phế Sự, chẳng thể “Lý Sự viên dung, Không và Hữu vô ngại”, mà cũng chẳng thể tự lợi, lợi tha, cùng thành Phật đạo. Khoa mục Quảng Lược Tương Nhập này còn gọi là Thể Dụng Tương Tức (Thể chính là Dụng, Dụng chính là Thể). Thể là lược, Dụng là quảng. Thể là pháp tánh Pháp Thân, Dụng là phương tiện Pháp Thân. Từ Thể khởi Dụng, gọi là “pháp tánh sanh ra phương tiện”. Gom Dụng về Thể, gọi là “phương tiện hiện xuất pháp tánh”. Vốn là nương vào nhau, thành tựu lẫn nhau, chẳng một, chẳng khác như thế đó!

(Chú) Thử tam cú, triển chuyển tương nhập. Y hà nghĩa danh chi vi pháp? Dĩ thanh tịnh cố. Y hà nghĩa danh vi thanh tịnh? Dĩ chân thật trí huệ, vô vi Pháp Thân cố.

(註)此三句，展轉相入。依何義名之為法？以清淨 故。依何義名為清淨？以真實智慧，無為法身故。

(Chú: Ba câu này lần lượt dung nhập vào nhau. Do dựa theo nghĩa nào mà gọi là pháp? Do vì thanh tịnh. Do dựa theo nghĩa nào mà gọi là thanh tịnh? Do chân thật trí huệ, vô vi Pháp Thân).

Đây là giải thích sáu câu trong phần Luận. Sự lần lượt nhập vào nhau ấy chẳng thể chia lìa. Do cái này có, mà cái kia có. Câu thứ nhất là từ rộng mà vào lược. “Lược” là một pháp cú. Câu thứ hai, do nghĩa nào mà gọi là “một pháp”? Một pháp chính là pháp bất nhị. Pháp bất nhị này chính là nhất tâm thanh tịnh, như Đại Thừa Chỉ Quán đã nói: “Tâm tánh tự thanh tịnh, các pháp chỉ là một tâm”. Câu thứ ba, do nghĩa nào mà gọi là thanh tịnh? Sự thanh tịnh ấy chính là trí huệ chân thật, vô vi Pháp Thân. Trí huệ là tướng dụng của tịnh tâm. Pháp Thân là Thể của tịnh tâm. Trí huệ viên mãn gọi là trí huệ Phật. Pháp Thân hiển hiện gọi là Như Như Phật. Thứ trước là Báo Hóa Phật, thứ sau là Pháp Thân Phật. Tam thân nhất thể của Phật chính là ba khía cạnh lớn, tức Thể, Tướng, Dụng sẵn có trong tịnh tâm, vốn lần lượt dung nhập lẫn nhau, chẳng phải chính là nhau, mà cũng chẳng tách lìa nhau!

(Chú) Chân thật trí huệ giả, Thật Tướng trí huệ dã. Thật Tướng vô tướng, cố chân trí vô tri (vô phân biệt tâm) dã. Vô vi Pháp Thân giả, pháp tánh thân dã. Pháp tánh tịch diệt, cố Pháp Thân vô tướng (vô quyết định tướng) dã. Vô tướng cố năng vô bất tướng. Thị cố tướng hảo trang nghiêm, tức Pháp Thân dã. Vô tri cố năng vô bất tri. Thị cố Nhất Thiết Chủng Trí tức chân thật trí huệ dã. Dĩ chân thật nhi mục trí huệ, minh trí huệ phi tác, phi phi tác dã. Dĩ vô vi nhi tiêu Pháp Thân, minh Pháp Thân phi sắc, phi phi sắc dã. Phi ư phi giả, khởi phi phi chi năng thị hồ? Cái vô phi chi viết thị dã, tự thị vô đãi phục phi thị dã. Phi thị phi phi, bách phi chi sở bất dụ. Thị cố ngôn “thanh tịnh cú”. Thanh tịnh cú giả, vị “chân thật trí huệ, vô vi Pháp Thân” dã.

(註)真實智慧者，實相智慧也。實相無相，故真智無知(無分別心)也。無為法身者，法性身也。法性寂滅，故法身無相(無決定相)也。無相故能無不相。是故相好莊 嚴，即法身也。無知故能無不知。是故一切種智即真實智慧也。以真實而目智慧，明智慧非作，非非作也。以無為而標法身，明法身非色，非非色也。非於非者，豈非非之能是乎？蓋無非之曰是也，自是無待復非是也。非是非 非，百非之所不喻。是故言清淨句。清淨句者，謂真實智慧，無為法身也。

(Chú: Trí huệ chân thật là trí huệ Thật Tướng. Thật Tướng vô tướng cho nên chân trí vô tri (tâm chẳng phân biệt). Vô vi Pháp Thân là pháp tánh thân. Pháp tánh tịch diệt, cho nên Pháp Thân vô tướng (chẳng có tướng quyết định). Do vô tướng, nên có thể “vô bất tướng” (chẳng phải là không có tướng). Vì thế, tướng hảo trang nghiêm chính là Pháp Thân. Do vô tri nên có thể “không có gì chẳng biết”. Do vậy, Nhất Thiết Chủng Trí tức là trí huệ chân thật. Dùng [danh xưng] “chân thật” để gọi trí huệ, nhằm tỏ rõ: Trí huệ chẳng phải là tác, chẳng phải là bất tác. Dùng “vô vi” để phô bày Pháp Thân, nhằm chỉ rõ: Pháp Thân chẳng phải là sắc, chẳng phải là không có sắc. Phủ nhận cái “chẳng phải”, há có thể nào coi “phủ nhận của cái chẳng phải” sẽ là “phải” ư? Do vì chẳng phải là “không phải” thì nói là “phải”, nên chẳng cần phải đợi [phân biệt] “phải” và “không phải: nữa! “Chẳng phải” chính là “chẳng phải không phải”, cho nên bách phi chẳng thể sánh ví được! Do vậy nói là một câu thanh tịnh. “Câu thanh tịnh” là “trí huệ chân thật, vô vi Pháp Thân”).

Đoạn chú giải này nhằm giải thích “trí huệ chân thật, vô vi Pháp Thân” là gì? Văn lẫn nghĩa đều diệu. Nói giản yếu thì một cái tâm nhỏ nhoi trong hiện tiền của chúng ta được gọi là “tự tánh thanh tịnh tâm”, lại chính là A Di Đà Phật chẳng thể nghĩ bàn. Bốn câu (không, có, cũng có cũng không, chẳng phải có chẳng phải không) chẳng thể thâu nhiếp được, bách phi chẳng thể thí dụ nổi cái tâm này. “Bách phi” là [từ ngữ] xuất phát kinh văn của kinh Đại Bát Niết Bàn nói về sự giải thoát khỏi một trăm câu, đều nhằm chỉ rõ “phi thị diệc phi phi” (“chẳng phải” cũng là “chẳng phải không phải”), tức là ngôn ngữ dứt bặt, tâm hành xứ diệt. Một cái tâm nhỏ nhoi của chúng ta vốn có hai môn:

1) Tâm Chân Như Môn chiếu mà thường tịch, gọi là Vô Lượng Thọ Phật. Đấy chính là tướng thường tịch diệt, là Pháp Thân vô vi đều quy vào Không.

2) Tâm Sanh Diệt Môn tịch mà thường chiếu, gọi là Vô Lượng Quang Phật. Đấy chính là trí huệ chân thật Vô Sư Trí và Nhất Thiết Chủng Trí. Cho nên lời luận có nói “như bỉ Như Lai quang minh trí tướng, A Di Đà Phật, tức Vô Lượng Thọ Phật, Vô Lượng Quang Phật” (đúng như tướng quang minh và trí huệ của đức Phật ấy, A Di Đà Phật chính là Vô Lượng Thọ Phật, Vô Lượng Quang Phật). Nhất tâm nhị môn, Chân Như tức sanh diệt, Pháp Thân tức là trí huệ. Nhất tâm nhị môn chẳng một, chẳng khác; một vị Phật mà có hai danh hiệu cũng giống như thế. Vô vi Pháp Thân chẳng phải là sắc, chẳng phải là phi sắc, chẳng rơi vào Biên Kiến chấp Có hay chấp Không. Vì thế gọi là Vô Vi, tức là tánh Tất Cánh Không Tánh. Tánh Không bất sanh bất diệt, vì thế gọi là Vô Lượng Thọ Phật. Trí huệ chân thật chẳng phải là làm, chẳng phải là không làm, chẳng thuộc vào pháp số nhân duyên hay tự nhiên. Vì thế gọi là chân thật, tức là “linh quang riêng chiếu, vượt thoát căn trần”. Chiếu xưa, chiếu nay, chiếu xa, chiếu gần; vì thế gọi là Vô Lượng Quang Phật.

Do vậy, “lược thuyết nhập nhất pháp cú. Nhất pháp cú giả, vị thanh tịnh cú” (nói đại lược thì gộp vào trong một câu pháp. Một câu pháp là câu thanh tịnh). Câu thanh tịnh ấy chính là tâm thanh tịnh. Đem những sự tướng trang nghiêm nơi y báo và chánh báo trong cõi Cực Lạc đã quan sát trong những phần trước để quy nạp giản lược (lời Luận dùng chữ “nhập” để diễn tả ý này) thành một niệm tâm tuy nhỏ nhoi, nhưng thanh tịnh trọn đủ các tướng của chúng ta. Cho nên nói: “Lược thuyết nhập nhất pháp cú; nhất pháp cú tức thanh tịnh cú”. Cái tâm tướng thanh tịnh ấy chính là A Di Đà Phật, cũng gọi là Vô Lượng Quang, Vô Lượng Thọ. Chúng sanh và Phật đều bình đẳng có điều này, tức tướng thanh tịnh của nhất tâm nhị môn, [và cũng] chính là tướng chân thật của các pháp “duyên khởi tánh Không, tánh Không duyên khởi”. Do tánh Không nên là vô vi Pháp Thân; do duyên khởi nên là trí huệ chân thật. Vì thế nói “thanh tịnh cú (tâm) giả, vị chân thật trí huệ vô vi Pháp Thân cố” (câu thanh tịnh (tâm) là trí huệ chân thật, vô vi Pháp Thân).

Nếu có thể ngộ nhập nhất tâm nhị môn, duyên khởi tánh Không bèn chứng đắc vô vi Pháp Thân, trọn đủ trí huệ chân thật, cũng là có thể thành tựu y báo và chánh báo trang nghiêm như A Di Đà Phật. Vì sao vậy? Từ Thể khởi Dụng, có thể có các thứ trang nghiêm. Gom Dụng về Thể, chỉ là thanh tịnh nhất tâm. Do vậy, Quán Kinh nói: “Thị tâm thị Phật, thị tâm tác Phật. Chư Phật Chánh Biến Tri hải tùng tâm tưởng sanh” (Tâm này là Phật, tâm này làm Phật. Biển Chánh Biến Tri của chư Phật sanh từ tâm tưởng). Vì thế, nếu có thể chí tâm tin ưa, chấp trì danh hiệu A Di Đà Phật, tức là chấp trì một câu thanh tịnh. Câu thanh tịnh chính là “trí huệ chân thật, vô vi Pháp Thân”. Vì thế, chấp trì thanh tịnh bình đẳng giác của nhất tâm nhị môn thì gọi là “tâm này làm Phật”. “Tâm này là Phật”: Một niệm tương ứng một niệm Phật, niệm niệm tương ứng niệm niệm Phật. Cổ đức nói “một câu Di Đà thành Phật có thừa” là chân ngữ, thật ngữ.

Cũng có thể nói như thế này: Một câu Di Đà chính là tướng hảo của chư Phật, là sự trang nghiêm của cõi Cực Lạc! Vì sao vậy? Rộng đã có thể vào trong lược; ắt lược có thể sanh ra rộng! Rộng và lược sanh ra nhau, dung nhập vào nhau, pháp vốn là như thế đó! Hãy nên biết: Trong phương tiện độ sanh của chư Phật, mỗi vị có nguyện tâm bất đồng. A Di Đà Phật phát nguyện dùng danh hiệu khi Ngài đã thành Phật và thành tựu thế giới An Lạc để làm pháp môn phương tiện độ sanh duy nhất. Chúng sanh muốn sanh về An Lạc chỉ cần chí tâm tin ưa (tín nguyện), cho đến mười niệm, niệm A Di Đà Phật liền được vãng sanh. Hễ đã sanh bèn bất thoái, mãi cho đến khi thành Phật. Vì danh hiệu A Di Đà Phật chính là nhất tâm nhị môn, vô vi Pháp Thân, là trí huệ chân thật, bao gồm hết thảy công đức và sự trang nghiêm thanh tịnh. Trong khi quý vị niệm A Di Đà Phật, sẽ ngay lập tức thành tựu thân Phật và Tịnh Độ, tâm làm Phật, tâm là Phật, thẳng thừng, thỏa đáng, viên đốn tột bậc. Vì thế được mười phương chư Phật cùng khen ngợi là chẳng thể nghĩ bàn!

2.2.2.2.4.2. Hai thứ thanh tịnh

(Luận) Thử thanh tịnh hữu nhị chủng, ưng tri.

(Chú) Thượng chuyển nhập cú trung, thông nhất pháp nhập thanh tịnh, thông thanh tịnh nhập Pháp Thân. Kim tương biệt thanh tịnh xuất nhị chủng cố, cố ngôn “ưng tri”.

(論)此清淨有二種，應知。

(註)上轉入句中，通一法入清淨，通清淨入法身。今將別清淨出二種故，故言應知。

(Luận: Sự thanh tịnh này có hai thứ, hãy nên biết.

Chú: Trong câu “nhập [một câu pháp]” vừa nói trên đây, do nói chung nên “từ một pháp mà vào thanh tịnh”, và “từ thanh tịnh mà tiến nhập Pháp Thân”. Nay lại riêng chia sự thanh tịnh thành hai loại, nên nói là “hãy nên biết”).

Trong phần trên là quán tưởng từ rộng vào lược, gom Dụng về Thể. Vì thế, lần lượt dung nhập vào nhau, tất cả sự tướng trang nghiêm thanh tịnh bao gồm ba loại (quốc độ, Phật, Bồ Tát) trong hai mươi chín câu được quy nạp thành tâm thể thanh tịnh của nhất tâm nhị môn. Bây giờ là quán tưởng từ lược vào rộng, từ Thể mà khởi Dụng. Do vậy, sẽ nương theo nguyện tâm mà thành tựu hai loại (tức y báo và chánh báo) thanh tịnh trang nghiêm hòng phân biệt hiểu biết rành rẽ thì mới chẳng đến nỗi đối với Thể và Dụng chẳng tách bạch, chẳng biết rõ rộng và lược. Như kinh văn trong phần sau có nói: “Như thị nhất pháp cú, nhiếp nhị chủng thanh tịnh nghĩa” (Một câu pháp như thế bao gồm hai ý nghĩa thanh tịnh). “Một câu pháp” là Thể, tức là lược; “hai thứ thanh tịnh” là Dụng, là rộng; chớ nên không biết!

(Luận) Hà đẳng nhị chủng? Nhất giả, khí thế gian thanh tịnh. Nhị giả, chúng sanh thế gian thanh tịnh. Khí thế gian thanh tịnh giả, như hướng thuyết thập thất chủng trang nghiêm Phật độ công đức thành tựu, thị danh khí thế gian thanh tịnh. Chúng sanh thế gian thanh tịnh giả, như hướng thuyết bát chủng trang nghiêm Phật công đức thành tựu, tứ chủng trang nghiêm Bồ Tát công đức thành tựu. Thị danh chúng sanh thế gian thanh tịnh. Như thị nhất pháp cú, nhiếp nhị chủng thanh tịnh nghĩa, ưng tri.

(Chú) Phù chúng sanh vi biệt báo chi Thể, quốc độ vi cộng báo chi Dụng. Thể Dụng bất nhất, sở dĩ ưng tri.

(論)何等二種？一者，器世間清淨。二者，眾生世間清淨。器世間清淨者，如向說十七種莊嚴佛土功德成就，是名器世間清淨。眾生世間清淨者，如向說八種莊嚴佛功德成就，四種莊嚴菩薩功德成就。是名眾生世間清淨。如是一法句，攝二種清淨義，應知。

(註)夫眾生為別報之體，國土為共報之用。體用不 一，所以應知。

(Luận: Những gì là hai thứ? Một là khí thế gian thanh tịnh; hai là chúng sanh thế gian thanh tịnh. Khí thế gian thanh tịnh là như mười bảy thứ trang nghiêm cõi Phật công đức thành tựu như đã nói trước đây. Đó gọi là khí thế gian thanh tịnh. Chúng sanh thế gian thanh tịnh là tám thứ trang nghiêm công đức thành tựu của Phật và bốn thứ trang nghiêm công đức thành tựu của Bồ Tát như đã nói trên đây. Đó gọi là chúng sanh thế gian thanh tịnh. Một câu pháp như thế bao gồm hai ý nghĩa thanh tịnh, hãy nên biết.

Chú: Chúng sanh là Thể của biệt báo, quốc độ là Dụng của cộng báo. Thể và Dụng chẳng phải là một, cho nên hãy nên biết [như thế]).

Ngài Đàm Loan coi chúng sanh chánh báo là Thể, quốc độ y báo là Dụng, chia thành Thể và Dụng khác nhau. Vì thế, có hai thứ thanh tịnh. Nói như vậy thì cũng hợp lý.

(Chú) Nhiên chư pháp tâm thành, vô dư cảnh giới. Chúng sanh cập khí, phục bất đắc dị, bất đắc nhất. Bất nhất tắc phân nghĩa, bất dị đồng thanh tịnh.

(註)然諸法心成，無餘境界。眾生及器，復不得異，不得一。不一則義分，不異同清淨。

(Chú: Nhưng các pháp do tâm thành, không có cảnh giới nào khác. Chúng sanh và khí thế gian lại chẳng khác, chẳng một. Chẳng một thì là ý nghĩa “chia ra”, chẳng khác là vì cùng thanh tịnh).

Kinh dạy: “Tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức” và “ưng quán pháp giới tánh, nhất thiết duy tâm tạo” (nên quán tánh pháp giới, hết thảy chỉ tâm tạo). Các pháp đã do tâm mà thành thì ngoài tâm không có pháp, không có chúng sanh. Chúng sanh và quốc độ thật tại là chẳng khác biệt. Nhưng chúng sanh là hữu tình, quốc độ là vô tình, xét theo hàm nghĩa của chúng, lại chẳng giống hệt như nhau. Đã đều là Tướng và Dụng do tâm thanh tịnh duyên khởi, nói theo cái tâm thanh tịnh thì đích xác là chẳng có sự bất đồng. Nói theo sự phân chia ấy thì là dùng tịnh tâm làm Thể, chúng sanh và quốc độ đều là Dụng. Thể và Dụng như thế chẳng một, chẳng khác! Thể thanh tịnh, cho nên Dụng liền thanh tịnh. Đấy chính là sự thanh tịnh đáng nên biết như luận này đã nói, hoàn toàn phù hợp với ý nghĩa “tâm tịnh quốc độ tịnh, tâm tịnh chúng sanh tịnh” trong các kinh Đại Thừa.

(Chú) Khí giả, Dụng dã. Vị bỉ Tịnh Độ thị bỉ thanh tịnh chúng sanh chi sở thọ dụng, cố danh vi Khí. Như tịnh thực dụng bất tịnh khí, dĩ khí bất tịnh cố, thực diệc bất tịnh. Bất tịnh thực dụng tịnh khí, thực bất tịnh cố, khí diệc bất tịnh. Yếu nhị câu khiết, nãi đắc xưng tịnh. Thị dĩ, nhất thanh tịnh danh, tất nhiếp nhị chủng.

(註)器者，用也。謂彼淨土是彼清淨眾生之所受用，故名為器。如淨食用不淨器，以器不淨故，食亦不淨。不淨食用淨器 ，食不淨故 ，器亦不淨 。要二俱潔 ，乃得稱

淨。是以，一清淨名，必攝二種。

(Chú: “Khí” là nói đến Dụng, nghĩa là Tịnh Độ ấy để cho chúng sanh thanh tịnh [trong cõi] ấy thọ dụng, cho nên gọi là Khí (vật dụng). Như thức ăn sạch mà dùng đồ đựng bất tịnh [để chứa], do đồ đựng bất tịnh, thức ăn cũng bất tịnh. Thức ăn bất tịnh dùng đồ đựng sạch sẽ, do thức ăn bất tịnh, đồ đựng cũng bất tịnh. Phải là hai thứ đều sạch sẽ thì mới gọi là “tịnh”. Do vậy, trong một danh xưng thanh tịnh, ắt bao gồm hai thứ).

Đây là dùng thực phẩm và đồ chứa đựng thức ăn trong thế gian để sánh ví điều được nói trong luận này: Hai thứ thanh tịnh, tức là khí thế gian thanh tịnh và chúng sanh thế gian thanh tịnh. Tôi cảm thấy thí dụ này chẳng thích đáng cho lắm. Thực phẩm và đồ đựng thức ăn đều cùng là vật vô tình, nhưng chúng sanh là hữu tình, đấy là chỗ bất đồng. Lại nữa, nói thông thường, y báo (khí thế gian) chuyển theo chánh báo. Khí thế gian thanh tịnh hay không tùy thuộc chánh báo tức hữu tình chúng sanh có thanh tịnh hay không, chẳng giống như dùng đồ chứa thức ăn bất tịnh, thực phẩm cũng trở thành bất tịnh. Nói hữu tình (chúng sanh) và vô tình (khí) hai thứ thế gian chỉ là dựa theo Kiến Phần và Tướng Phần của tám thức mà chia thành hai thứ. Nếu chuyển tám thức ô nhiễm thành tứ trí Bồ Đề thanh tịnh (tức trí huệ chân thật) thì hai thứ thế gian (khí thế gian và chúng sanh thế gian) sẽ liền chuyển thành thanh tịnh theo! Trước khi chuyển, hai thứ thế gian đều là bất tịnh. Vì thế kinh dạy: “Nhất thanh tịnh (tâm thức), nhất thiết thanh tịnh” (Một thứ thanh tịnh (tức tâm thức thanh tịnh), hết thảy sẽ thanh tịnh). “Tình dữ vô tình, đồng viên Chủng Trí” (Hữu tình và vô tình cùng viên mãn Nhất Thiết Chủng Trí), “sơn hà cập đại địa, tận thị pháp giới thân” (núi sông và cõi đất, thảy đều là thân pháp giới) chính là ý này. Như đức Bổn Sư nhấn ngón chân xuống đất, ngay lập tức bèn chuyển uế độ thành quốc độ trang nghiêm thanh tịnh. Phẩm Hiện Bảo Tháp trong kinh Pháp Hoa đã có nói [thế giới Sa Bà] ba lượt biến thành Tịnh Độ, cũng nhằm chứng minh hết thảy y báo đích xác là chuyển theo chánh báo (tâm thức). Tức là nói theo tình huống thật sự trong thế gian, đều là ánh trăng ngoài cửa sổ như nhau, bệnh nhân trong bệnh viện và kẻ hưởng lạc nơi chốn nhậu nhẹt ăn chơi cùng nhìn vầng trăng, sẽ có cảm nhận khác biệt rất lớn!

(Chú) Vấn viết: Ngôn chúng sanh thanh tịnh, tắc thị Phật dữ Bồ Tát, bỉ chư nhân thiên, đắc nhập thử thanh tịnh số phủ? Đáp viết: Đắc danh thanh tịnh, phi thật thanh tịnh. Thí như xuất gia thánh nhân, dĩ sát phiền não tặc, cố danh vi tỳ kheo. Phàm phu xuất gia giả, trì giới, phá giới, giai danh tỳ kheo. Hựu như quán đảnh vương tử, sơ sanh chi thời, cụ tam thập nhị tướng, tức vi thất bảo sở thuộc. Tuy vị năng vi Chuyển Luân Vương sự, diệc danh Chuyển Luân Vương, dĩ kỳ tất vi Chuyển Luân Vương cố. Bỉ chư nhân thiên, diệc phục như thị, giai nhập Đại Thừa Chánh Định chi tụ, tất cánh đương đắc thanh tịnh Pháp Thân. Dĩ đương đắc cố, đắc danh thanh tịnh.

(註)問曰：言眾生清淨，則是佛與菩薩，彼諸人天，得入此清淨數不？答曰：得名清淨，非實清淨。譬如出家聖人，以殺煩惱賊，故名為比丘。凡夫出家者，持戒破 戒，皆名比丘。又如灌頂王子，初生之時，具三十二相，即為七寶所屬。雖未能為轉輪王事，亦名轉輪王，以其必為轉輪王故。彼諸人天，亦復如是，皆入大乘正定之聚，畢竟當得清淨法身。以當得故，得名清淨。

(Chú: Hỏi: Nói “chúng sanh thanh tịnh” thì là [nói đến] Phật và Bồ Tát, còn các vị trời người [trong cõi] ấy có thật sự đạt được thanh tịnh hay chăng? Đáp: Được gọi là thanh tịnh, chưa phải là thanh tịnh thật sự. Ví như bậc thánh nhân xuất gia do giết giặc phiền não nên gọi là tỳ kheo. Phàm phu xuất gia, [bất luận] trì giới hay phá giới, đều gọi là tỳ kheo. Lại như quán đảnh vương tử, lúc mới sanh ra đã có đủ ba mươi hai tướng, lập tức sở hữu bảy món báu, tuy chưa thể làm chuyện của Chuyển Luân Vương, vẫn gọi là Chuyển Luân Vương, do vương tử ấy ắt sẽ làm Chuyển Luân Vương. Các hàng trời người [trong cõi Cực Lạc] ấy cũng giống như thế, đều thuộc vào Chánh Định Tụ của Đại Thừa, rốt ráo sẽ đắc Pháp Thân thanh tịnh. Do sẽ đắc, nên gọi là thanh tịnh).

Nếu có kẻ hỏi: [Nói đến] chúng sanh thế gian thanh tịnh trong thế giới Cực Lạc thì chính là tám thứ công đức thanh tịnh của Phật và bốn thứ công đức của hàng Bồ Tát. Nhưng kinh Vô Lượng Thọ chỗ nào cũng đều nhắc đến đại chúng trời người trong cõi ấy, chẳng biết những trời người ấy có được tính gộp vào chúng sanh thanh tịnh hay không? Ngài Đàm Loan giải đáp, đã nêu ra thí dụ về phàm phu xuất gia và con trai của Chuyển Luân Vương, tức là nói họ có được cái danh thanh tịnh, chẳng phải là thật sự thanh tịnh! Xét theo đó để nói, vậy thì trong Tịnh Độ có chúng sanh chẳng phải là thật sự thanh tịnh. Thí dụ này chẳng phù hợp với lời dạy trong kinh luận và cũng trái nghịch ý Phật, vì sao vậy? Mười phương chúng sanh thành tựu tam nghiệp thanh tịnh làm nhân, vãng sanh An Lạc Tịnh Độ là quả. Tuy nói “có thể đới nghiệp vãng sanh”, nhưng chỉ là mang theo nghiệp chủng, chẳng phải là đem theo nghiệp quả bất tịnh đang hiện hành mà được vãng sanh! Như tỳ kheo Hùng Tuấn đời Đường và đồ tể Trương Thiện Hòa đời Đường v.v… đã được vãng sanh An Lạc thuộc loại này. Quán Kinh nói: Chí tâm niệm A Di Đà Phật một tiếng, có thể diệt trọng tội trong tám mươi ức kiếp sanh tử. Đó là sự thật chân thật như thế đó: Tội nghiệp tiêu diệt, khôi phục tịnh tâm vốn có mà sanh Tịnh Độ. Chẳng phải là cái tâm hữu danh vô thực chẳng thanh tịnh mà được vãng sanh.

Kinh Vô Lượng Thọ nói: “Kỳ hữu chúng sanh, sanh bỉ quốc giả, giai tất trụ ư Chánh Định chi tụ” (Có những chúng sanh sanh về cõi ấy thảy đều trụ trong Chánh Định Tụ), tức họ đều là Đại Thừa Bất Thoái Chuyển Bồ Tát. Phần Kệ Tụng trong luận này cũng nói: “Đại Thừa thiện căn giới, đẳng vô cơ hiềm danh” (Thiện căn giới Đại Thừa, bình đẳng, không có danh xưng gây chê gièm). Giả sử có phàm phu nhân thiên chẳng phải là Bất Thoái Chuyển Bồ Tát, tâm chẳng thanh tịnh thì sẽ có danh xưng đáng bị chê gièm mất rồi! Vì thế, kinh Vô Lượng Thọ còn nói: “A Nan! Bỉ Phật quốc độ, chư vãng sanh giả, cụ túc như thị thanh tịnh sắc thân, chư diệu âm thanh, thần thông công đức (thử tức tam nghiệp thanh tịnh). Kỳ chư Thanh Văn, Bồ Tát, thiên, nhân, trí huệ cao minh, thần thông đỗng đạt, hàm đồng nhất loại, hình vô dị trạng, đản nhân thuận dư phương, cố hữu thiên nhân chi danh. Nhan mạo đoan chánh, siêu thế hy hữu, dung sắc vi diệu, phi thiên, phi nhân, giai thọ tự nhiên hư vô chi thân, vô cực chi thể” (Này A Nan! Những người sanh về cõi Phật ấy trọn đủ sắc thân thanh tịnh, các âm thanh mầu nhiệm, thần thông, công đức (tức là ba nghiệp thanh tịnh) như thế. Các vị Thanh Văn, Bồ Tát, trời, người ấy trí huệ cao minh, thần thông thông đạt thấu suốt, đều cùng một loại, hình tướng chẳng khác nhau, chỉ vì thuận theo các phương khác mà có danh xưng trời hay người. Dung mạo của họ đoan chánh, hiếm có, vượt xa cõi đời, dung sắc vi diệu, chẳng phải trời, chẳng phải người, đều bẩm thọ cái thân hư vô tự nhiên, bản thể vô cực). Đại chúng nhân thiên như thế làm sao có thể là “mang cái danh là thanh tịnh, chứ không phải là thật sự thanh tịnh” cho được? Há có thể nào sánh ví như phàm phu tỳ kheo trì giới hay phá giới ư?

Chính ngài Đàm Loan trong phần sau, nơi khoa mục Nguyện Sự Thành Tựu cũng nói: “Vị ưng tri thử tứ chủng (trí huệ, phương tiện, vô chướng, thắng chân tâm) thanh tịnh công đức, năng đắc sanh bỉ Tịnh Độ, phi thị tha duyên nhi sanh dã” (Tức là hãy nên biết: Do bốn thứ công đức thanh tịnh này (trí huệ, phương tiện, vô chướng, thắng chân tâm) mà có thể sanh vào cõi Tịnh Độ ấy, chẳng phải do duyên khác mà sanh). Trong trang năm mươi bảy thuộc phần trước cũng có nói: “An Lạc Tịnh Độ chư vãng sanh giả, vô bất tịnh sắc, vô bất tịnh tâm, dĩ An Lạc quốc thanh tịnh tánh thành tựu cố” (Những người vãng sanh An Lạc Tịnh Độ, không ai chẳng là tịnh sắc, không ai chẳng là tịnh tâm, do An Lạc quốc được thành tựu bởi tánh thanh tịnh). Do vậy, đều là liên hoa hóa sanh. Đây chính là dùng hoa sen để sánh ví pháp tánh thanh tịnh, tất cả trời người đều là thân được sanh bởi pháp tánh thanh tịnh, làm sao có thể nói “chỉ có danh xưng thanh tịnh, chẳng phải là thật sự thanh tịnh” cho được? Bởi vậy, trong phần Kệ Tụng của Phổ Hiền Hạnh Nguyện Phẩm có ghi: “Bỉ Phật chúng hội hàm thanh tịnh, ngã thời ư thắng liên hoa sanh” (Đại chúng trong pháp hội của đức Phật ấy đều thanh tịnh, lúc ấy tôi bèn sanh trong hoa sen thù thắng). Trời người trong cõi ấy chắc chắn thuộc loại thanh tịnh.

Lời luận còn nói: Quán tám thứ công đức của A Di Đà Phật, và bốn thứ công đức của Bồ Tát, đều thuộc vào Chánh Giác thế gian thanh tịnh, còn gọi là chúng sanh thế gian thanh tịnh. Đấy là gom hết đại chúng trời người trong cõi ấy vào hàng Bồ Tát, chỉ có như vậy thì mới có thể phù hợp điều kinh Vô Lượng Thọ đã dạy: “Bỉ quốc nhân thiên, nhân thuận dư phương (thế giới), cố hữu nhân thiên chi danh, kỳ thật, phi thiên, phi nhân” (Trời người trong cõi ấy do thuận theo phương khác (thế giới khác) cho nên có danh xưng trời người; thật ra, chẳng phải trời, chẳng phải người). Do vậy, chẳng còn ở ngoài Bồ Tát mà nói đến Sự và Lý đại chúng trời người thanh tịnh!

Chúng sanh thuộc ba bậc chín phẩm chỉ cần dấy lên nguyện tâm Vô Thượng Bồ Đề, trọn đủ nguyện tâm ưa thích [Cực Lạc] và chán nhàm [Sa Bà], thành tựu tịnh nghiệp ngũ niệm môn, vãng sanh An Lạc Tịnh Độ, sẽ nhất loạt bình đẳng, đều là A Bệ Bạt Trí, cùng đều là một loại giống như các vị Bồ Tát, liền dự vào loại Chánh Giác chúng sanh thế gian thanh tịnh. Do vậy, kinh Vô Lượng Thọ còn có tên là Vô Lượng Thanh Tịnh Bình Đẳng Giác Kinh, chắc chắn chẳng có chuyện “mang tiếng thanh tịnh, chứ thật sự chẳng thanh tịnh” mà có thể sanh vào Tịnh Độ đâu nhé! Vì thế, phần Kệ Tụng trong bộ luận này có đoạn: “Thiên nhân bất động chúng, thanh tịnh trí hải sanh” (Chúng trời người bất động, biển trí thanh tịnh sanh). Ý kinh và ý Phật như thế đó.

Như hoàng đế Thuận Trị đã soạn bài tán thán kinh Vô Lượng Thọ có đoạn: “Xưng danh nhất thanh khởi nhất niệm, bát thập ức kiếp tội giai trừ… Như thị công đức bất khả thuyết. Bất khả thuyết giả, diệu quang minh. Vô lượng thanh tịnh bình đẳng thí, ngũ trược chúng sanh hàm tác Phật” (Xưng danh một tiếng, khởi một niệm, tám mươi ức kiếp tội đều trừ… công đức như thế chẳng thể nói. Quang minh mầu nhiệm chẳng thể nói. Vô lượng thanh tịnh bình đẳng thí, chúng sanh ngũ trược đều thành Phật). Chúng sanh tội cấu chỉ cần chí tâm tin ưa, tu ngũ niệm môn, lâm chung mười niệm, niệm A Di Đà Phật, đều được vãng sanh thành Phật, đều cùng là người thanh tịnh giải thoát thuộc vào Chánh Giác chúng sanh thế gian.

Thật ra, thế gian chính là phi thế gian, giả danh là “thế gian”. “Thế gian thanh tịnh” cũng là danh từ lập bày giả huyễn, như tổ sư Thiền Tông đã nói: “Tu chứng thì chẳng không, nhiễm ô thì chẳng được”, [các độc giả] chẳng ngại tham khảo. Tô Đông Pha cũng nói: “Khê thanh tận thị quảng trường thiệt, sơn sắc vô phi thanh tịnh thân” (Tiếng suối đều là tướng lưỡi rộng dài, sắc núi không gì chẳng phải là thân thanh tịnh). Hiểu ý này, thanh tịnh hay chẳng thanh tịnh, hoàn toàn chỉ là do thức biến, cũng như kinh Pháp Hoa đã dạy: “Thanh tịnh diệu Pháp Thân, cụ tướng tam thập nhị” (Pháp Thân diệu thanh tịnh, đầy đủ băm hai tướng). Trời người trong cõi ấy đều có ba mươi hai tướng, nên đều thuộc về thanh tịnh.

2.2.2.2.5. Thiện xảo nhiếp hóa

(Chú) Thiện xảo nhiếp hóa giả.

(註)善巧攝化者。

(Chú: Nhiếp thọ, giáo hóa khéo léo…)

2.2.2.2.5.1. Thành tựu nhu nhuyễn tâm

(Luận) Như thị Bồ Tát Xa ma tha, Tỳ bà xá na quảng lược tu hành, thành tựu nhu nhuyễn tâm.

(Chú) Nhu nhuyễn tâm giả, vị quảng lược Chỉ Quán, tương thuận tu hành, thành bất nhị tâm dã. Thí như dĩ thủy thủ ảnh, thanh tĩnh tương tư nhi thành tựu dã.

(論)如是菩薩奢摩他，毘婆舍那廣略修行，成就柔軟心。

(註)柔軟心者，謂廣略止觀，相順修行，成不二心 也。譬如以水取影，清靜相資而成就也。

(Luận: Bồ Tát tu hành Xa ma tha, Tỳ bà xá na rộng hay lược

như thế, thành tựu tâm nhu nhuyễn.

Chú: “Nhu nhuyễn tâm” nghĩa là tu hành Chỉ Quán thuận theo rộng hay lược mà thành tựu cái tâm bất nhị. Ví như dùng nước để lấy hình bóng, do thanh và tĩnh giúp đỡ lẫn nhau mà thành tựu vậy).

Khoa mục này được gọi là Thiện Xảo Nhiếp Hóa, cũng chính là môn thứ năm, tức Hồi Hướng Môn. Trong ngũ niệm môn, Tác Nguyện Môn là chánh tu Chỉ, Quán Sát Môn là chánh tu Quán, hai môn Lễ Bái và Tán Thán là thật sự nương vào “Chỉ cảnh” (cảnh giới để tu tập Chỉ) chẳng nghĩ bàn. Hồi Hướng Môn là nói tới hồi hướng Bồ Đề chúng sanh, mong xa lìa ba loại pháp trái nghịch Bồ Đề môn, tùy thuận ba loại pháp tương ứng Bồ Đề môn thì mới có thể thành tựu thiện xảo hồi hướng. Trong pháp môn ngũ niệm này, phát nguyện là khẩn yếu nhất, chẳng giống như pháp Chỉ trong các cách tu hành Chỉ Quán thông thường. Vì thế, Luận Chủ chẳng lập [ra môn] tu Chỉ, mà gọi là Tác Nguyện. Vì Lễ Bái, Tán Thán, và Quán Sát trong năm niệm môn đều thuộc về hạnh môn, Tác Nguyện và Hồi Hướng thuộc về nguyện môn; hạnh và nguyện giúp đỡ lẫn nhau như thế để công có chỗ quy kết, tâm có chỗ để chuyên chú, cho nên cần phải phát nguyện: “Nguyện sanh An Lạc quốc, thượng cầu hạ hóa”. Trong ấy đã bao hàm hai thứ ý nghĩa trọng yếu “phát Bồ Đề tâm” và “hồi hướng Bồ Đề chúng sanh”. Nếu có thể nhất tâm “chuyên chú nơi vãng sanh Tây Phương An Lạc quốc” thì sẽ như người có mắt, từng bước hướng đến chỗ ắt phải đến. Như người bắn tên, bắn vào mục tiêu trăm phát trăm trúng. Do phát nguyện, công có chỗ quy kết, nên công chẳng mất mát. Do phát nguyện, tâm có chỗ chuyên chú, nên thâu nhiếp cái tâm tán loạn vào định tĩnh. Đó gọi là tu Chỉ.

Do Chỉ mà khởi Quán, nương vào phát nguyện để quan sát. Chỉ và Quán cùng vận dụng, ắt đạt được vô thượng Bồ Đề Định Huệ viên minh. Cuối cùng là thiện xảo hồi hướng chúng sanh cùng thành Phật đạo. Do điều này có thể biết: Luận này nêu ra ngũ niệm môn, lấy phát nguyện môn làm cốt lõi, có nguyện thì mới có thể chí tâm tinh tấn, giùi mài chẳng bỏ, như kinh Vô Lượng Thọ đã nói: “Nhân hữu chí tâm tinh tấn, cầu đạo bất chỉ, hội đương khắc quả, hà nguyện bất đắc” (Nếu là người chí tâm tinh tấn cầu đạo chẳng ngừng, ắt sẽ đắc quả, có nguyện nào mà chẳng đạt được). Tục ngữ có câu: “Hữu chí cánh thành” (Có chí thì nên). Do đó, tu học Đại Thừa, tu hành pháp môn Tịnh Độ, đều phải lấy phát nguyện làm đầu, lấy phát nguyện làm căn bản. Như Ngẫu Ích đại sư nói: “Đắc sanh dữ phủ, toàn do tín nguyện chi hữu vô. Phẩm vị cao hạ, toàn do trì danh chi thâm thiển” (Được vãng sanh hay không hoàn toàn là do có tín nguyện hay không. Phẩm vị cao hay thấp hoàn toàn do trì danh cạn hay sâu). Như trong bài Khuyến Phát Bồ Đề Tâm Văn của Tỉnh Am đại sư có đoạn viết: “Nguyện cùng sanh Tịnh Độ, cùng thấy Phật Di Đà, cùng hóa độ chúng sanh, cùng thành Chánh Giác. Kính mong đại chúng thương xót tấm lòng ngu thành của tôi mà cùng lập nguyện này. Người chưa phát thì nay hãy phát, người đã phát hãy tăng trưởng, người đã tăng trưởng hãy khiến cho liên tục. Đừng nói một niệm là nhỏ nhặt, đừng bảo nguyện suông là vô ích. Tâm thật thì sự thật, nguyện rộng ắt hạnh sâu. Hư không chẳng lớn, tâm vương là lớn. Kim cang chẳng cứng, nguyện lực cứng nhất. Nếu đại chúng thật sự chẳng vứt bỏ lời tôi thì Bồ Đề quyến thuộc từ đây kết nối, bạn hữu liên xã từ nay kết chặt”. Hy vọng Tịnh Tông liên hữu hãy suy đi nghĩ lại lời này!

Lời luận nói: Bồ Tát tu ngũ niệm môn có thể theo như luận này đã nói, “tâm thường tác nguyện, nhất tâm chuyên niệm, tất cánh vãng sanh An Lạc quốc độ, dục như thật tu hành Xa ma tha (Chỉ) cố” (tâm thường phát nguyện, một lòng chuyên niệm, rốt ráo vãng sanh cõi nước An Lạc vì muốn như thật tu hành Xa ma tha, tức Chỉ). Đấy là tu theo kiểu đại lược. Lại nói: “Trí huệ quán sát, chánh niệm quán bỉ, dục như thật tu hành Tỳ bà xá na (Quán) cố” (Trí huệ quan sát, chánh niệm quán cõi kia, vì muốn như thật tu hành Tỳ bà xá na, tức Quán). Đấy là tu rộng. Tu hành Chỉ Quán rộng, lược như thế, được thành tựu cái tâm nhu nhuyễn. Vì thế, ngài Đàm Loan chú giải rằng: “Nhu nhuyễn tâm giả, vị quảng lược Chỉ Quán, tương thuận tu hành, thành bất nhị tâm dã” (Nhu nhuyễn tâm là thuận theo Chỉ Quán mà rộng hay lược tu hành, thành tựu cái tâm bất nhị).

“Quảng lược Chỉ Quán, tương thuận tu hành” được nói ở đây chính là thuận theo thứ tự của pháp môn ngũ niệm mà tu, sẽ thành tựu cái tâm nhu nhuyễn. Vì sao vậy? Nương theo hai môn Tác Nguyện và Quán Sát để tu, tức là thuận theo phía Quảng để tu Quán. Quan sát ba thứ trang nghiêm, tức là quốc độ, Phật, và Bồ Tát. Ba thứ thành tựu nguyện tâm (bổn nguyện tâm) trang nghiêm ấy, nói đại lược, sẽ gom thành một câu pháp. Một câu pháp chính là câu thanh tịnh. Câu thanh tịnh chính là “trí huệ chân thật (Quán), vô vi Pháp Thân (Chỉ)”. Đấy chính là nhập vào lẫn nhau để tu Chỉ Quán đại lược.

Lại nữa, nương theo năm môn quán Phật do Thanh Lương quốc sư đã nói hay ngũ phương tiện niệm Phật môn do Trí Giả đại sư đề ra (như trong biểu đồ dưới đây sẽ thuyết minh) [để tu tập], thì cũng là tu hành Chỉ Quán lược hay rộng theo chiều thuận, không chỉ là có thể đoạn Kiến Hoặc và Tư Hoặc, mà còn có thể phá vô minh, chứng Pháp Thân, đắc Nhu Thuận Nhẫn và Vô Sanh Nhẫn.

Năm môn quán Phật của Thanh Lương quốc sư

Năm môn phương tiện niệm Phật của Trí Giả đại sư

Hữu tâm hữu cảnh quán Phật môn

(有心有境觀佛門) Xưng danh vãng sanh niệm Phật môn

(稱名往生念佛門)

Quán tướng diệt tội niệm Phật môn

(觀相滅罪念佛門)

Duy tâm vô cảnh quán Phật môn

(唯心無境觀佛門)

Tâm cảnh câu mẫn quán Phật môn

(心境俱泯觀佛門) Chư cảnh duy tâm niệm Phật môn

(諸境唯心念佛門)

Tâm cảnh câu ly niệm Phật môn

(心境俱離念佛門)

Sự sự vô ngại quán Phật môn

(事事無礙觀佛門) Tánh khởi viên thông niệm Phật môn

(性起圓通念佛門)

Trùng trùng vô ngại quán Phật môn

(重重無礙觀佛門)

Tâm nhu nhuyễn là gì? Nương theo sự tu hành Chỉ Quán rộng hay lược được nói trong luận này, ba nghiệp thân, khẩu, ý đều được thanh tịnh, tương ứng với Chỉ Quán thì gọi là “tương thuận tu hành” (tu hành thuận theo). Do ba nghiệp thanh tịnh thuận theo Chỉ Quán rộng hay lược, nên có thể thành tựu cái tâm thanh tịnh bất nhị. Đó gọi là “nhu nhuyễn tâm”.

Như “dĩ thủy thủ ảnh” (dùng nước để lấy hình bóng), tức là dùng nước thanh tịnh để soi mặt; khi ấy, nước và khuôn mặt thanh tịnh hiển lộ lẫn nhau. Ba nghiệp thanh tịnh như vẻ mặt, Chỉ Quán rộng hay lược như nước sạch. Dùng ba nghiệp thanh tịnh tu ngũ niệm môn thì là “vẻ mặt thanh tịnh”. Pháp ngũ niệm Chỉ Quán rộng hay lược chính là “nước thanh tịnh”. Ba nghiệp và ngũ môn giúp lẫn nhau thành thanh tịnh, có thể đạt được “chẳng có hết thảy phiền não, vọng tưởng, chấp trước” tức là lìa hai tướng “lấy, bỏ”, chứng Duy Thức Tánh. Tâm sanh tử và tâm Niết Bàn đều chẳng hiện tiền, nên gọi là “tâm bất nhị” hoặc “nhu nhuyễn tâm”. Đấy là do so sánh với hàng Nhị Thừa đoạn Kiến Hoặc và Tư Hoặc, ra khỏi tam giới, chứng Thiên Chân Niết Bàn mà nói là “đắc nhu nhuyễn tâm” thì càng thù thắng, nhiệm mầu hơn!

2.2.2.2.5.2. Như thật biết các pháp

(Luận) Như thật tri quảng lược chư pháp.

(Chú) Như thật tri giả, như Thật Tướng nhi tri dã. Quảng trung nhị thập cửu cú, lược trung nhất cú, mạc phi Thật Tướng dã.

(論)如實知廣略諸法。

(註)如實知者，如實相而知也。廣中二十九句，略中一句，莫非實相也。

(Luận: Biết như thật các pháp rộng hay lược.

Chú: “Biết như thật” là đúng như Thật Tướng mà biết. Rộng là hai mươi chín câu, lược là một câu, không gì chẳng phải là Thật Tướng).

Có thể đúng như Thật Tướng của các pháp mà biết thì gọi là “như thật tri chư pháp”. Thật Tướng của các pháp là gì? Chính là Như Thật Không, Như Thật Bất Không. Vì thế, trong bộ Pháp Hoa Kinh Huyền Nghĩa, ngài Thiên Thai đã nói: “Vô tướng (Không) bất tướng (bất Không), cố danh Thật Tướng” (Do “không có tướng” (Không) mà cũng “chẳng phải là không có tướng” (Bất Không), nên gọi là Thật Tướng). Liễu tri hết thảy các pháp thế gian và xuất thế gian, không gì chẳng phải là “duyên khởi mà tánh Không”, duyên khởi là Quảng, tánh Không là lược. Đấy là biết đúng như thật các pháp quảng và lược.

Nói theo sự tu tập ngũ niệm môn, quan sát quốc độ An Lạc, Phật,

và Bồ Tát trong phần trước tổng cộng hai mươi chín thứ (Vãng Sanh Luận gọi mỗi thứ là “một câu”) trang nghiêm công đức thì là biết như thật về Quảng. Nói đại lược thì gom vào một câu pháp. Một câu pháp là câu thanh tịnh, đó là “biết như thật về Lược”. Quảng thì Thật Tướng là Hữu chẳng phải là không có tướng. Lược thì Thật Tướng là Không, chẳng có tướng. Nếu là Hữu thì biết là Hữu; nếu là Không thì biết là Không. Hữu là Sanh Diệt Môn, Không là Chân Như Môn. Các pháp chẳng ra ngoài nhất tâm nhị môn. Đấy là tướng chân thật của các pháp quảng và lược. Nếu có thể đích thân biết, đích thân thấy như thế, thì gọi là “biết như thật các pháp rộng hay lược”.

2.2.2.2.5.3. Xảo phương tiện hồi hướng

(Luận) Như thị thành tựu xảo phương tiện hồi hướng.

(Chú) Như thị giả, như tiền hậu quảng lược, giai Thật Tướng dã. Dĩ tri Thật Tướng cố, tắc tri tam giới chúng sanh hư vọng tướng dã. Tri chúng sanh hư vọng, tắc sanh chân thật từ bi dã. Tri chân thật Pháp Thân, tắc khởi chân thật quy y dã. Từ bi chi dữ quy y, xảo phương tiện tại hạ.

(論)如是成就巧方便迴向。(註)如是者，如前後廣略，皆實相也。以知實相故，則知三界眾生虛妄相也。知眾生虛妄，則生真實慈悲也。知真實法身，則起真實歸依也。慈悲之與歸依，巧方便在下。

(Luận: Thành tựu phương tiện hồi hướng hay khéo như thế.

Chú: “Như thế” là như rộng trong phần trước (hai mươi chín câu trang nghiêm công đức) và lược trong phần sau (một câu thanh tịnh) đều là Thật Tướng. Do biết Thật Tướng, cho nên biết chúng sanh trong tam giới là tướng hư vọng. Biết chúng sanh là hư vọng, sẽ sanh lòng từ bi chân thật. Biết Pháp Thân chân thật, sẽ dấy lên sự quy y chân thật. Từ bi và quy y, phương tiện hay khéo sẽ [được trình bày] dưới đây).

Phần luận thuộc ba tiểu đoạn từ “thành tựu cái tâm nhu nhuyễn” cho đến “xảo phương tiện hồi hướng” trước sau liên quan, chẳng thể tách rời. Bồ Tát nương theo luận này để tu Chỉ Quán rộng lược trong ngũ niệm môn, sẽ có thể thành tựu cái tâm nhu nhuyễn. Đấy là do phục tâm Bồ Đề mà thành tựu minh tâm Bồ Đề, đắc Vô Phân Biệt Trí, phá vô minh, chứng Pháp Thân (nhất tâm nhị môn). Đã được minh tâm, tất nhiên là biết như thật các pháp rộng hay lược, cũng là khôi phục cái tâm thanh tịnh “nhất tâm nhị môn, Không Hữu vô ngại”. Nương theo Chân Như Môn, biết Pháp Thân chân thật, có thể tùy duyên bất biến. Nương theo Sanh Diệt Môn, biết chúng sanh hư vọng, có thể bất biến tùy duyên. Tùy duyên bất biến chính là Vô Vi Pháp Thân của Bồ Tát, chính là chỗ quy y chân thật. Bất biến tùy duyên chính là trí huệ chân thật của Bồ Tát, chính là chỗ từ bi diệu dụng. Như thế thì có thể “tam luân thể không”, Ngã lẫn Pháp hai đằng đều mất, do minh tâm Bồ Đề mà tu xuất đáo Bồ Đề, thành tựu xảo phương tiện hồi hướng, vượt thoát tam giới, đạt đến Nhất Thiết Chủng Trí, viên mãn Bồ Đề, trở về chỗ “không có gì để đạt được”.

Nói theo kinh Đại Bát Nhã thì Bồ Tát tu hết thảy công đức tự lợi, lợi tha, nếu chẳng thể tương ứng với cái Không “vô sở đắc” thì chẳng thể đạt được biển công đức của Phật quả rốt ráo, chẳng thể tạo thành tư lương để thành Phật. Do vậy, xảo phương tiện hồi hướng chính là vô trí mà cũng là vô đắc, như Tâm Kinh đã nói: “Do chẳng có gì để đạt được… rốt ráo Niết Bàn, đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác”. Xảo phương tiện hồi hướng được nói trong luận này chính là dựa theo điều này để nói. Như thế thì mới có thể do xuất đáo Bồ Đề mà thành tựu viên mãn cứu cánh Bồ Đề.

(Luận) Hà giả Bồ Tát xảo phương tiện hồi hướng? Bồ Tát xảo phương tiện hồi hướng giả, vị thuyết lễ bái đẳng ngũ chủng tu hành, sở tập nhất thiết công đức thiện căn, bất cầu tự thân trụ trì chi lạc, dục bạt nhất thiết chúng sanh khổ. Cố tác nguyện nhiếp thủ nhất thiết chúng sanh, cộng đồng sanh bỉ An Lạc Phật quốc. Thị danh Bồ Tát xảo phương tiện hồi hướng thành tựu.

(Chú) Án Vương Xá thành sở thuyết Vô Lượng Thọ kinh, tam bối sanh trung, tuy hạnh hữu ưu liệt, mạc bất giai phát Vô Thượng Bồ Đề chi tâm. Thử Vô Thượng Bồ Đề tâm, tức thị nguyện tác Phật tâm. Nguyện tác Phật tâm, tức thị độ chúng sanh tâm. Độ chúng sanh tâm, tức nhiếp thủ chúng sanh, sanh tịnh Phật quốc độ tâm. Thị cố, nguyện sanh bỉ An Lạc Tịnh Độ giả, yếu phát Vô Thượng Bồ Đề tâm dã. Nhược nhân bất phát Vô Thượng Bồ Đề tâm, đản văn bỉ quốc độ, thọ lạc vô gián, vị lạc cố nguyện sanh, diệc đương bất đắc vãng sanh dã. Thị cố, ngôn bất cầu tự thân trụ trì chi lạc, dục bạt nhất thiết chúng sanh khổ cố. Trụ trì lạc giả, vị bỉ An Lạc Tịnh Độ, vị A Di Đà Như Lai bổn nguyện lực chi sở trụ trì, thọ lạc vô gián dã.

(論)何者菩薩巧方便迴向？菩薩巧方便迴向者，謂說禮拜等五種修行，所集一切功德善根，不求自身住持之 樂，欲拔一切眾生苦。故作願攝取一切眾生，共同生彼安樂佛國。是名菩薩巧方便迴向成就。　(註)案王舍城所說無量壽經，三輩生中，雖行有優 劣，莫不皆發無上菩提之心。此無上菩提心，即是願作佛心。願作佛心，即是度眾生心。度眾生心，即攝取眾生，生淨佛國土心。是故，願生彼安樂淨土者，要發無上菩提心也。若人不發無上菩提心，但聞彼國土，受樂無間，為樂故願生，亦當不得往生也。是故，言不求自身住持之 樂，欲拔一切眾生苦故。住持樂者，謂彼安樂淨土，為阿彌陀如來本願力之所住持，受樂無間也。

(Luận: Xảo phương tiện hồi hướng của Bồ Tát là gì? Xảo phương tiện hồi hướng của Bồ Tát là nói đối với công đức thiện căn do tu tập năm thứ tu hành tức lễ bái v.v… bèn chẳng cầu nhằm duy trì sự vui sướng cho bản thân, mà là muốn dẹp khổ cho hết thảy chúng sanh, cho nên phát nguyện nhiếp thủ hết thảy chúng sanh cùng nhau sanh về cõi Phật An Lạc kia. Đó gọi là xảo phương tiện hồi hướng thành tựu của Bồ Tát.

Chú: Theo kinh Vô Lượng Thọ được nói tại thành Vương Xá, trong số những người vãng sanh thuộc ba bậc, tuy hạnh có hơn kém, nhưng không ai chẳng đều phát tâm Vô Thượng Bồ Đề. Cái tâm Vô Thượng Bồ Đề ấy chính là tâm phát nguyện làm Phật. Tâm phát nguyện làm Phật chính là tâm độ chúng sanh. Tâm độ chúng sanh chính là tâm nhiếp thủ chúng sanh sanh về quốc độ thanh tịnh của Phật. Vì thế, nguyện sanh về cõi An Lạc Tịnh Độ kia, phải phát Vô Thượng Bồ Đề tâm. Nếu kẻ nào chẳng phát Vô Thượng Bồ Đề tâm, chỉ nghe nói trong quốc độ ấy sẽ hưởng vui chẳng gián đoạn, vì sự vui sướng mà nguyện sanh [về đó], cũng sẽ chẳng được vãng sanh. Vì thế nói chẳng cầu duy trì sự vui sướng cho bản thân, mà là muốn dẹp khổ cho hết thảy chúng sanh. “Duy trì sự vui sướng” là nói: Ở trong An Lạc Tịnh Độ, do được sức bổn nguyện của A Di Đà Như Lai trụ trì, bèn hưởng vui sướng chẳng gián đoạn vậy).

Ngài Đàm Loan chú giải đoạn này hết sức hay. Một mặt là chỉ ra tánh chất trọng yếu của việc “muốn sanh về Tịnh Độ, ắt trước hết phải phát tâm Vô Thượng Bồ Đề”. Mặt khác là chỉ ra chỗ khác biệt giữa phát Bồ Đề tâm trong Tịnh Độ Tông và những cách nói thông thường khác. [Lập luận của Ngài] hoàn toàn căn cứ trên kinh giáo, chẳng phải là tự suy diễn nói bừa!

Như nói “độ sanh thành Phật, thành Phật độ sanh”, đấy là nội hàm chung của Vô Thượng Bồ Đề tâm. Nhưng phát Bồ Đề tâm trong pháp môn Tịnh Độ thì là trong vô lượng phương tiện độ sanh của chư Phật, Bồ Tát, đặc biệt chú trọng “nhiếp thủ chúng sanh đều sanh về cõi Phật thanh tịnh, cùng được thành Phật”. Đức Bổn Sư lập giáo, Phật Di Đà nhiếp thủ, giáo hóa, chư Phật cùng tán thán, tổ sư phán giáo, bảo [pháp môn Tịnh Độ] là “đạo dễ hành”, đều là do điều này! Điều này so với cách nói thông thường “phát Tứ Hoằng Thệ Nguyện, thượng cầu, hạ hóa bèn gọi là phát Vô Thượng Bồ Đề tâm”; đấy là “đạo khó hành”. Sự sai khác chẳng cần phải nói cũng biết! Phát Bồ Đề tâm là như thế, xảo phương tiện hồi hướng cũng là như thế. Nếu chẳng hồi hướng nhiếp thủ chúng sanh cùng sanh An Lạc quốc, sẽ chẳng phải là “xảo phương tiện hồi hướng” được nói trong luận này. Do vậy, bộ luận này đã viết: “Hướng thuyết lễ bái đẳng ngũ chủng tu hành, sở tập nhất thiết công đức thiện căn, bất cầu tự thân trụ trì chi lạc, tác nguyện nhiếp thủ chúng sanh, đồng sanh An Lạc quốc. Thị danh xảo phương tiện hồi hướng” (Xảo phương tiện hồi hướng của Bồ Tát là đối với hết thảy công đức thiện căn do tu tập năm thứ tu hành, tức lễ bái v.v… như đã nói trong phần trước, bèn chẳng cầu nhằm duy trì sự vui sướng cho bản thân, mà là phát nguyện nhiếp thủ hết thảy chúng sanh cùng sanh An Lạc quốc. Đó gọi là xảo phương tiện hồi hướng). Do vậy, ngài Đàm Loan nói: Nếu kẻ nào chẳng phát Vô Thượng Bồ Đề tâm, chẳng hồi hướng nhiếp thủ chúng sanh sanh về An Lạc quốc, chỉ cầu an lạc cho bản thân mà tu pháp môn Tịnh Độ, cầu vãng sanh Tịnh Độ thì cũng đương nhiên là chẳng được vãng sanh An Lạc quốc.

“Trụ trì lạc” tức là cõi An Lạc có Phật lực trụ trì, chẳng có các nỗi khổ, chỉ hưởng các sự vui, chẳng thay đổi, chẳng mất đi, hưởng vui sướng chẳng gián đoạn. Hãy nên biết: Pháp môn Tịnh Độ là pháp Đại Thừa, là đạo dễ hành trong các phương tiện để thành Phật. Nếu chẳng phát Vô Thượng Bồ Đề tâm, sẽ chẳng có chủng tử thành Phật, chẳng được thành Phật. Đấy chẳng phải là bổn ý của đức Thích Tôn, chẳng phải là phương tiện thành Phật nơi bổn nguyện của Phật Di Đà. Vì thế, cần phải là hoặc đã phát, hoặc nay phát, hoặc sẽ phát, đều được trụ trì Bất Thoái Bồ Đề, cùng thành Phật đạo. Hy vọng các Tịnh Tông liên hữu đặc biệt lưu ý.

(Chú) Phàm thích hồi hướng danh nghĩa, vị dĩ kỷ sở tập nhất thiết công đức, thí dữ nhất thiết chúng sanh cộng hướng Phật đạo. Xảo phương tiện giả, vị Bồ Tát nguyện dĩ kỷ trí huệ hỏa, thiêu nhất thiết chúng sanh phiền não thảo mộc. Nhược hữu nhất chúng sanh bất thành Phật, ngã bất tác Phật. Nhi chúng sanh vị tận thành Phật, Bồ Tát dĩ tự thành Phật. Thí như hỏa thiêm, dục trích nhất thiết thảo mộc, thiêu linh sử tận. Thảo mộc vị tận, hỏa thiêm dĩ tận. Dĩ hậu kỳ thân, nhi thân tiên, cố danh “xảo phương tiện”.

(註)凡釋迴向名義，謂以己所集一切功德，施與一切眾生共向佛道。巧方便者，謂菩薩願以己智慧火，燒一切眾生煩惱草木。若有一眾生不成佛，我不作佛。而眾生未盡成佛，菩薩已自成佛。譬如火𣕊，欲摘一切草木，燒令使盡。草木未盡，火𣕊已盡。以後其身而身先，故名巧方便。

(Chú: Phàm giải thích danh nghĩa của hồi hướng thì là “đem tất cả công đức do chính mình đã tu tập thí cho hết thảy chúng sanh đều cùng hướng đến Phật đạo”. “Phương tiện khéo” là Bồ Tát nguyện dùng lửa trí huệ của chính mình để đốt hết thảy cỏ cây phiền não của chúng sanh. Nếu có một chúng sanh chẳng thành Phật, ta chẳng làm Phật. Nhưng chúng sanh đều chưa trọn hết thành Phật, mà Bồ Tát đã tự thành Phật. Ví như que củi nhóm lửa, muốn dùng để đốt sạch hết thảy cỏ cây. Cỏ cây chưa cháy hết mà que củi nhóm lửa đã cháy sạch. Đặt mình ra sau mà chính mình lại [đạt thành tựu] trước; vì thế gọi là “phương tiện khéo”).

Trước hết, ngài Đàm Loan giải thích hàm nghĩa trong danh xưng Hồi Hướng thông thường, tức là nói: Đem công đức của hết thảy thiện pháp thế gian và xuất thế gian do chính mình đã tu tập làm cái nhân, chính mình chẳng cần tham đắm quả báo, chuyển sang bố thí hết thảy chúng sanh, [ngõ hầu họ] cùng được tiến hướng theo đạo thành Phật mà thành Phật. Điều này bao hàm “hồi nhân hướng quả, hồi tự hướng tha, hồi Sự hướng Lý”.

Ngài lại giải thích thế nào là xảo phương tiện? Nói đơn giản, phải có hạnh nguyện Phổ Hiền trong thời gian và không gian vô tận: Nếu một chúng sanh chẳng thành Phật, tôi chẳng làm Phật. Ngài lại nêu ra thí dụ que củi nhóm lửa để thuyết minh: Chúng sanh vô lượng vô biên chưa thành Phật hết, Bồ Tát đã công viên quả mãn, đã tự thành Phật trước. Lý tất nhiên thì Sự là đương nhiên. Đấy là phương tiện thành Phật hay khéo không chi hơn được. Chữ “𣕊” đọc là Thiêm (添), tức là “xuy táo mộc” (炊竈木), còn gọi là “hỏa trượng” hoặc “mộc trượng”, [đều có nghĩa là củi để nhóm lò]. Que củi nhóm lò quyết chẳng vì thiêu một ít cỏ cây mà cháy, nó muốn thiêu hết thảy cỏ cây, nhưng cỏ cây vô lượng, chắc chắn là chẳng có lúc thiêu hết được, nhưng bản thân của que củi nhóm lò vì có hạn lượng, sẽ có lúc bị thiêu sạch, đã hóa thành tro. Bồ Tát độ chúng sanh thành Phật cũng giống như thế, tuy phát nguyện độ hết chúng sanh rồi mới thành Phật, kết quả là chính mình đã thành Phật trước. Vì thế nói là “hậu kỳ thân nhi thân tiên” (đặt chính mình ra sau mà chính mình đạt được trước).

(Chú) Thử trung ngôn phương tiện giả, vị tác nguyện nhiếp thủ nhất thiết chúng sanh, cộng đồng sanh bỉ An Lạc Phật quốc. Bỉ Phật quốc tức thị tất cánh thành Phật đạo lộ vô thượng phương tiện dã.

(註)此中言方便者，謂作願攝取一切眾生，共同生彼安樂佛國。彼佛國即是畢竟成佛道路無上方便也。

(Chú: “Phương tiện” được nói ở đây là nói “nguyện nhiếp thủ hết thảy chúng sanh cùng sanh về cõi Phật An Lạc ấy”. Cõi Phật ấy chính là phương tiện vô thượng trong đường lối rốt ráo thành Phật).

“Thử trung ngôn” tức là điều được nói trong phần luận của bộ luận này. “Phương tiện” chính là phương tiện thiện xảo, cũng là phương tiện độ chúng sanh thành Phật dễ dàng nhất. Phương tiện này có gì khác với những “phương tiện” nói thông thường? Chính là do “phát nguyện nhiếp thủ hết thảy chúng sanh cùng nhau sanh về quốc độ An Lạc của A Di Đà Phật”, vì cõi Phật ấy là Tịnh Độ viên mãn nhất trong các Tịnh Độ của chư Phật. Chỉ cần chí tâm tin ưa, tâm được thanh tịnh, dẫu chỉ mười niệm, niệm A Di Đà Phật, nương theo bổn nguyện của Phật nhiếp thọ, bất cứ ai cũng đều có thể vãng sanh, dẫu mang theo nghiệp chủng vẫn được vãng sanh. Đã vãng sanh thì đều là bất thoái chuyển, vô lượng thọ, rốt ráo ắt đạt đến Nhất Sanh Bổ Xứ, tức là rốt ráo thành Phật. Đấy là trên Bồ Đề đại đạo thành Phật, chẳng có pháp môn phương tiện nào tốt lành hơn được nữa! Vì chúng sanh ở trong sanh tử đã lâu, vọng tưởng chấp trước đã tập quen thành tánh. Nếu dùng “vô sở đắc Không” làm phương tiện để khiến cho chúng sanh tự lực đoạn trừ phiền não mà vãng sanh Tịnh Độ thành Phật, họ sẽ khó thể làm được chuyện ấy. Phương tiện ấy chẳng thể thích hợp trọn khắp ba căn, gồm thâu trọn vẹn lợi căn lẫn độn căn, chẳng thể gọi là thiện xảo phương tiện! Chỉ có nương theo bổn nguyện nơi nhân địa và thần lực nơi quả địa của A Di Đà Phật, thành tựu danh hiệu Phật và Tịnh Độ, khiến cho hết thảy chúng sanh tu ngũ niệm môn được sanh về cõi ấy, thì mới là phương tiện thù thắng chẳng thể nghĩ bàn. Bất luận ba bậc chín phẩm, đều có thể do hữu niệm mà đắc vô niệm, từ hữu sanh mà nhập vô sanh, chẳng đoạn Hoặc chủng (chủng tử phiền não) mà thoát khỏi tam giới, thành Phật ngay trong một đời, vĩnh viễn chẳng thoái chuyển, xác thực là một đại đạo thành Phật an toàn nhất, nhanh chóng nhất, dễ dàng nhất, phổ cập nhất, mà cũng là phương tiện thiện xảo vô thượng nhất.