Vô Lượng Thọ Kinh Ưu Bà Đề Xá Chú Giải Giảng Nghĩa

Phần 13

2.2.2.2.3.2.1.2.2. Nêu rõ mỗi tướng trong tám tướng

2.2.2.2.3.2.1.2.2.1. Tòa công đức

(Luận) Hà giả trang nghiêm tòa công đức thành tựu? Kệ ngôn: “Vô lượng đại bảo vương, vi diệu tịnh hoa đài” cố.

(Chú) Nhược dục quán tòa, đương y Quán Vô Lượng Thọ kinh.

(論)何者莊嚴座功德成就？偈言：無量大寶王，微妙淨華臺故。

(論)若欲觀座，當依觀無量壽經。

(Luận: Trang nghiêm tòa công đức thành tựu là như thế nào? Kệ nói: “Vô lượng đại bảo vương, đài hoa tịnh vi diệu”.

Chú: Nếu muốn quán tòa [hoa sen của Phật Di Đà], hãy nên dựa theo kinh Quán Vô Lượng Thọ).

Ngài Đàm Loan đã chỉ cho chúng ta biết: Khi quý vị muốn quan sát tòa hoa sen của A Di Đà Phật, hãy nên chiếu theo phép Quán thứ bảy được nói trong kinh Quán Vô Lượng Thọ Phật để quán sát đúng như thế ấy. Quán Kinh nói: “Ư thất bảo địa thượng, tác liên hoa tưởng. Nhất nhất diệp thượng, tác bách bảo sắc, hữu bát vạn tứ thiên mạch, do như thiên họa. Mạch hữu bát vạn tứ thiên quang, liễu liễu phân minh, giai linh đắc kiến. Hoa diệp tiểu giả, tung quảng nhị bách ngũ thập do tuần. Như thị liên hoa, cụ hữu bát vạn tứ thiên diệp. Nhất nhất diệp gian, hữu bách ức ma ni châu vương dĩ vi ánh sức. Nhất nhất ma ni châu, phóng thiên quang minh. Kỳ quang như cái, thất bảo hợp thành, biến phú địa thượng. Thích Ca Tỳ Lăng Già bảo dĩ vi kỳ đài. Thử liên hoa đài, bát vạn kim cang Chân Thúc Ca bảo, Phạm ma ni bảo, diệu chân châu võng, dĩ vi hiệu sức. Ư kỳ đài thượng, tự nhiên nhi hữu tứ trụ bảo tràng. Nhất nhất bảo tràng, như bách thiên vạn ức Tu Di sơn. Tràng thượng bảo mạn, như Dạ Ma thiên cung. Phục hữu ngũ bách ức vi diệu bảo châu, dĩ vi ánh sức. Nhất nhất bảo châu, hữu bát vạn tứ thiên quang. Nhất nhất quang tác bát vạn tứ thiên dị chủng kim sắc. Nhất nhất kim sắc, biến kỳ bảo độ, xứ xứ biến hóa, các tác dị tướng, hoặc vi kim cang đài, hoặc tác chân châu võng, hoặc tác tạp hoa vân, ư thập phương diện, tùy ý biến hiện, thi tác Phật sự, thị vi Hoa Tòa Tưởng… Như thử diệu hoa, thị bổn Pháp Tạng tỳ kheo nguyện lực sở thành” (Trên đất bảy báu, tưởng hoa sen. Tưởng mỗi cánh sen có màu của trăm thứ báu, có tám vạn bốn ngàn đường gân ví như nét vẽ cõi trời. Mỗi đường gân có tám vạn bốn ngàn quang minh, rành rẽ phân minh, thảy đều [quán tưởng sao cho] trông thấy [rõ ràng]. Cánh hoa nhỏ thì kích thước là hai trăm năm mươi do tuần. Hoa sen như thế trọn đủ tám vạn bốn ngàn cánh. Giữa mỗi cánh hoa, có trăm ức ma ni châu vương để trang hoàng chói ngời. Mỗi viên ma ni châu tỏa ra một ngàn quang minh. Quang minh ấy như cái lọng, do bảy báu hợp thành, che khắp mặt đất. Báu Thích Ca Tỳ Lăng Già dùng làm đài hoa. Đài hoa sen ấy có tám vạn báu kim cang Chân Thúc Ca, báu Phạm ma ni, lưới chân châu đẹp đẽ để trang hoàng tô điểm. Trên cái đài ấy, tự nhiên có bốn trụ tràng báu. Mỗi tràng báu như trăm ngàn vạn ức núi Tu Di. Màn báu phủ trên tràng như cung trời Dạ Ma. Lại có năm trăm ức bảo châu vi diệu để trang hoàng chói ngời. Mỗi viên bảo châu, có tám vạn bốn ngàn quang minh. Mỗi quang minh tỏa ra tám vạn bốn ngàn loại kim sắc khác nhau. Mỗi kim sắc trọn khắp cõi báu, biến hóa khắp chốn. Mỗi kim sắc đều biến hiện các tướng khác nhau, hoặc là đài kim cang, hoặc là lưới chân châu, hoặc là mây các thứ hoa khác nhau, trong mười phương tùy ý biến hiện để thực hiện Phật sự. Đấy là Hoa Tòa Tưởng… Hoa mầu nhiệm như thế, vốn do nguyện lực của tỳ kheo Pháp Tạng tạo thành).

2.2.2.2.3.2.1.2.2.2. Thân nghiệp công đức

(Luận) Hà giả trang nghiêm thân nghiệp công đức thành tựu? Kệ ngôn: “Tướng hảo quang nhất tầm, sắc tượng siêu quần sanh” cố.

(Chú) Nhược dục quán Phật thân, đương y Quán Vô Lượng Thọ kinh.

(論)何者莊嚴身業功德成就？偈言：相好光一尋，色像超群生故。

(註)若欲觀佛身，當依觀無量壽經。

(Luận: Trang nghiêm thân nghiệp công đức thành tựu là như thế nào? Kệ rằng: “Tướng hảo sáng một tầm, hình sắc trội quần sanh”.

Chú: Nếu muốn quán thân Phật, hãy nên dựa theo kinh Quán Vô

Lượng Thọ).

Phép Quán thứ chín trong Quán Kinh như sau: “Vô Lượng Thọ Phật, thân như bách thiên vạn ức Dạ Ma Thiên Diêm Phù Đàn kim sắc. Phật thân cao lục thập vạn ức na do tha Hằng hà sa do tuần. Mi gian bạch hào, hữu toàn uyển chuyển, như ngũ Tu Di sơn. Phật nhãn như tứ đại hải thủy, thanh bạch phân minh. Thân chư mao khổng diễn xuất quang minh, như Tu Di sơn. Bỉ Phật viên quang như bách ức tam thiên đại thiên thế giới. Ư viên quang trung, hữu bách thiên vạn ức na do tha Hằng hà sa hóa Phật. Nhất nhất hóa Phật, diệc hữu chúng đa vô số hóa Bồ Tát, dĩ vi thị giả. Vô Lượng Thọ Phật, hữu bát vạn tứ thiên tướng. Nhất nhất tướng trung, các hữu bát vạn tứ thiên tùy hình hảo. Nhất nhất hảo trung, phục hữu bát vạn tứ thiên quang minh. Nhất nhất quang minh, biến chiếu thập phương thế giới niệm Phật chúng sanh, nhiếp thủ bất xả. Kỳ quang minh, tướng hảo, cập dữ hóa Phật, bất khả cụ thuyết… Quán Vô Lượng Thọ Phật giả, tùng nhất tướng hảo nhập, đản quán mi gian bạch hào, cực linh minh liễu. Kiến mi gian bạch hào tướng giả, bát vạn tứ thiên tướng hảo tự nhiên đương kiến. Kiến Vô Lượng Thọ Phật giả, tức kiến thập phương vô lượng chư Phật” (Vô Lượng Thọ Phật thân như màu vàng của trăm ngàn vạn ức vàng Diêm Phù Đàn trên cõi trời Dạ Ma. Thân Phật cao sáu mươi vạn ức na do tha Hằng hà sa do tuần. Bạch hào giữa hai mày uyển chuyển xoay theo chiều phải, như năm quả núi Tu Di. Mắt Phật như nước bốn biển cả, xanh trắng phân minh. Các lỗ chân lông trên thân tỏa ra quang minh như núi Tu Di. Viên quang của đức Phật ấy như trăm ức tam thiên đại thiên thế giới. Trong viên quang, có trăm ngàn vạn ức na do tha Hằng hà sa hóa Phật. Mỗi vị hóa Phật cũng có rất nhiều vô số hóa Bồ Tát để làm thị giả. Vô Lượng Thọ Phật có tám vạn bốn ngàn tướng. Trong mỗi tướng đều có tám vạn bốn ngàn tùy hình hảo. Trong mỗi hảo lại có tám vạn bốn ngàn quang minh. Mỗi quang minh chiếu khắp chúng sanh niệm Phật trong mười phương thế giới, nhiếp thủ chẳng bỏ. Quang minh và tướng hảo của Ngài cùng với hóa Phật chẳng thể nói trọn… Quán Vô Lượng Thọ Phật thì từ một tướng hảo mà nhập. Chỉ quán tướng bạch hào giữa hai mày sao cho tột bậc rõ rệt. Thấy tướng bạch hào, tám vạn bốn ngàn tướng tự nhiên sẽ hiện. Thấy Vô Lượng Thọ Phật tức là thấy mười phương vô lượng chư Phật).

2.2.2.2.3.2.1.2.2.3. Thân nghiệp công đức

(Luận) Hà giả trang nghiêm khẩu nghiệp công đức thành tựu? Kệ ngôn: “Như Lai vi diệu thanh, phạm hưởng văn thập phương” cố.

(論)何者莊嚴口業功德成就？偈言：如來微妙聲，梵響聞十方故。

(Luận: Trang nghiêm khẩu nghiệp công đức thành tựu là như thế nào? Kệ nói: “Tiếng Như Lai vi diệu, âm Phạm vọng mười phương”).

2.2.2.2.3.2.1.2.2.4. Tâm nghiệp công đức

(Luận) Hà giả trang nghiêm tâm nghiệp công đức thành tựu? Kệ ngôn: “Đồng địa, thủy, hỏa, phong, hư không vô phân biệt” cố. “Vô phân biệt” giả, vô phân biệt tâm cố.

(Chú) Phàm phu chúng sanh dĩ thân, khẩu, ý tam nghiệp tạo tội, luân chuyển tam giới, vô hữu cùng dĩ. Thị cố, chư Phật, Bồ Tát trang nghiêm thân, khẩu, ý tam nghiệp, dụng trị chúng sanh hư cuống tam nghiệp dã.

(論)何者莊嚴心業功德成就？偈言：同地水火風，虛空無分別故。無分別者，無分別心故。

(註)凡夫眾生以身口意三業造罪，輪轉三界，無有窮已。是故，諸佛菩薩莊嚴身口意三業，用治眾生虛誑三業 也。

(Luận: Trang nghiêm tâm nghiệp công đức thành tựu là như thế nào? Kệ nói: “Giống địa, thủy, hỏa, phong, hư không chẳng phân biệt”. “Vô phân biệt” là tâm chẳng phân biệt.

Chú: Do ba nghiệp thân, miệng, ý của phàm phu chúng sanh tạo tội mà luân chuyển trong tam giới chẳng có cùng tận. Vì thế, chư Phật, Bồ Tát trang nghiêm ba nghiệp thân, miệng, ý để đối trị ba nghiệp hư dối của chúng sanh vậy).

Ngài Đàm Loan nêu ra nguyên do chư Phật, Bồ Tát trang nghiêm ba nghiệp thân, miệng, ý. Nói chung, chính là nhằm đối trị ba nghiệp nhiễm uế của chúng sanh phàm phu, [do ba nghiệp nhiễm uế ấy mà] chiêu cảm sanh tử luân hồi. Như phẩm Phổ Hiền Hạnh Nguyện có chép: “Nhân ư chúng sanh nhi khởi đại bi, nhân đại bi sanh Bồ Đề tâm, nhân Bồ Đề tâm thành Chánh Giác. Nhược vô chúng sanh, nhất thiết Bồ Tát chung bất năng thành Vô Thượng Chánh Giác” (Do vì chúng sanh mà dấy lòng đại bi, do đại bi mà sanh Bồ Đề tâm. Do Bồ Đề tâm mà thành Chánh Giác. Nếu không có chúng sanh, hết thảy các Bồ Tát trọn chẳng thể thành Vô Thượng Chánh Giác). Nói riêng biệt thì như trong phần sau sẽ nói cặn kẽ.

(Chú) Vân hà dụng trị? Chúng sanh dĩ Thân Kiến cố, thọ tam đồ thân, ty tiện thân, xú lậu thân, bát nạn thân, lưu chuyển thân. Như thị đẳng chúng sanh kiến A Di Đà Như Lai tướng hảo, quang minh thân giả, như thượng chủng chủng thân nghiệp hệ phược, giai đắc giải thoát, nhập Như Lai gia, tất cánh đắc bình đẳng thân nghiệp.

(註)云何用治？眾生以身見故，受三塗身，卑賤身，醜陋身，八難身，流轉身。如是等眾生見阿彌陀如來相 好，光明身者，如上種種身業繫縛，皆得解脫，入如來 家，畢竟得平等身業。

(Chú: Đối trị như thế nào? Chúng sanh do Thân Kiến nên thọ thân trong tam đồ, thân hèn kém, thân xấu xí, thân tám nạn, thân lưu chuyển. Những chúng sanh như vậy thấy thân tướng hảo và quang minh của A Di Đà Như Lai thì đều được giải thoát các thứ thân nghiệp trói buộc như trên đây, vào nhà Như Lai, rốt ráo đạt được thân nghiệp bình đẳng).

Tam nghiệp thân, khẩu, ý của Phật, Bồ Tát có thể đối trị tam nghiệp nhiễm uế của phàm phu chúng sanh như thế nào? Nói theo thân nghiệp: Mọi chúng sanh bình phàm đều có Thân Kiến, tiếng Phạn là Tát Ca Da Kiến (Sat kaya dṛṣṭi), còn gọi là Ngã Kiến và Ngã Sở Kiến. Chẳng biết thân này là do Tứ Đại và Ngũ Uẩn giả hợp mà có, vẫn chấp trước so đo là nó có thật; đó gọi là Ngã Kiến. Lại chẳng biết các vật quanh thân ta không có sở hữu chủ nhất định, vẫn cứ so đo, chấp trước chúng là những vật do ta thật sự sở hữu. Đó gọi là Ngã Sở Kiến. Gộp chung Ngã Kiến và Ngã Sở Kiến thì là Thân Kiến. “Kiến” (見) là lập ra cách nhìn quyết định thì gọi là Kiến. Do có Thân Kiến ấy nên chấp vào Biên Kiến “thân này là đoạn hay thường”. Do chấp vào Biên Kiến, dấy khởi tà kiến “bài bác không có nhân quả”, tức là cho rằng trong thế gian chẳng có nguyên nhân nào có thể chiêu cảm kết quả, mà cũng chẳng có kết quả do một nguyên nhân nhất định nào sanh ra. Vì thế, làm ác chẳng sợ, chẳng làm thiện sự, làm càn, làm xằng, ác nghiệp thành tựu, ắt thọ thân khổ báo trong tam đồ bát nạn. Dẫu sanh trong loài người, ắt thọ thân ty tiện, thân xấu xí, thô kệch, lưu chuyển trong lục đạo, luân hồi sanh tử, chẳng có thuở nào xong.

Cái kiểu chẳng hiểu rõ thân này là do nhân duyên giả hợp, chấp là có cái thân thật sự tồn tại, có cái Ngã thật tại, thuận ý ta thì dấy lòng tham, nghịch ý ta thì nổi sân, chẳng có trí huệ, tức là ngu si. Do ba căn bản phiền não ấy, dẫn sanh hết thảy vô minh phiền não trói buộc chúng sanh, chẳng được giải thoát. Nay gặp thiện tri thức trong Phật môn, được nghe pháp môn Tịnh Độ, liền có thể nương theo pháp môn ngũ niệm đã nói trong bộ luận này để tu Tịnh nghiệp, trong đời này được thấy thân thể tướng hảo và quang minh của A Di Đà Phật, ắt phục đoạn phiền não. Hết một báo thân này, cùng sanh về cõi Cực Lạc, đều được giải thoát hai thứ sanh tử (Phần Đoạn Sanh Tử và Biến Dịch Sanh Tử), rốt ráo là Nhất Sanh Bổ Xứ Bồ Tát, vào nhà Như Lai, rốt ráo thành tựu “tâm, Phật, chúng sanh, ba thứ không sai biệt”, cùng viên mãn thân bình đẳng nhất tướng của chư Phật, chính là vô vi Pháp Thân, trang nghiêm Báo Thân!

(Chú) Chúng sanh dĩ kiêu mạn cố, phỉ báng chánh pháp, hủy tư hiền thánh, quyên tỷ tôn trưởng. Như thị chi nhân ưng thọ Bạt Thiệt khổ, ấm á khổ, ngôn giáo bất hành khổ, vô danh văn khổ. Như thị đẳng chủng chủng chư khổ chúng sanh, văn A Di Đà Như Lai chí đức danh hiệu, thuyết pháp âm thanh, như thượng chủng chủng khẩu nghiệp hệ phược giai đắc giải thoát, nhập Như Lai gia, tất cánh đắc bình đẳng khẩu nghiệp.

(註)眾生以憍慢故，誹謗正法，毀訾賢聖，捐庳尊 長。如是之人應受拔舌苦，瘖瘂苦，言教不行苦，無名聞苦。如是等種種諸苦眾生，聞阿彌陀如來至德名號，說法音聲，如上種種口業繫縛皆得解脫，入如來家，畢竟得平等口業。

(Chú: Chúng sanh do kiêu mạn mà phỉ báng chánh pháp, hủy gièm hiền thánh, xem thường bậc tôn trưởng. Kẻ như thế đáng chịu khổ trong [địa ngục] Kéo Lưỡi, khổ vì câm ngọng, khổ vì giảng nói không xuôi, khổ vì không có tiếng tăm. Các loại chúng sanh khổ sở như thế nghe danh hiệu chí đức của A Di Đà Như Lai và pháp âm thuyết pháp của Ngài thì đều được giải thoát các khẩu nghiệp trói buộc như vừa nói trên đây, vào nhà Như Lai, rốt ráo đắc khẩu nghiệp bình đẳng).

Nói theo khẩu nghiệp, có những chúng sanh tự cho [chính mình] là tôn quý, đó là Kiêu (憍), lấn hiếp kẻ khác, đó là Mạn (慢). Do vì kiêu mạn, đã tạo rất nhiều ác nghiệp nơi miệng lưỡi, như trong phẩm Thí Dụ của kinh Pháp Hoa có nói: “Tam giới hỏa trạch chi trung, đa hữu si, kiêu, điêu, thứu, ô, thước, cưu, cáp” (Trong nhà lửa tam giới có nhiều loài chim cú, kiêu, điêu, thứu, quạ, hỷ thước, cưu, cáp), dùng tám loại chim ấy để sánh ví tám thứ kiêu mạn:

1) Kiêu mạn lừng lẫy như chim Si, “Si” (鴟, cú mèo) giống như chim ưng, nhưng màu trắng.

2) Tánh kiêu như chim Kiêu. Chim Kiêu (梟) bất hiếu, ăn thịt mẹ.

3) Kiêu căng vì giàu có như chim Điêu. Chim Điêu (鵰, chim ưng) đầu vàng, mắt đỏ, có thể bắt hoẵng, chồn làm thức ăn.

4) Kiêu căng vì tự tại như chim Thứu (鷲, một loại chim ưng), vọt lên không tự tại, bắt gà, vịt làm thức ăn.

5) Kiêu căng vì thọ mạng như ô nha (烏鴉, quạ). Chim quạ có phẩm đức mớm mồi ngược lại [cho cha mẹ đã già yếu, không thể kiếm mồi], thọ mạng dài lâu.

6) Kiêu căng vì thông minh như chim Thước (鵲, magpie). Chim Thước tánh thông minh, có thể báo điềm cát, hung.

7) Kiêu căng vì làm lành như chim Cưu (鳩, dove, bồ câu có vằn quanh cổ). Chim Cưu chính là ban cưu (斑鳩, một loại bồ câu), tánh

thuần thiện, chẳng biết khiêm nhượng.

8) Kiêu căng vì sắc đẹp như chim Cáp (鴿, pigeon). Cáp (một loại bồ câu khác) là loài chim có tánh dâm.

Các kinh luận nói có bảy loại Mạn:

1) Mạn (慢): Cậy mình lấn hiếp người khác.

2) Quá mạn (過慢): Bằng với người khác, lại cho là mình hơn hẳn người khác.

3) Mạn quá mạn (慢過慢): Người khác hơn mình, nhưng vẫn cho là mình vượt xa họ.

4) Ngã mạn (我慢): Tức là Ngã Kiến nặng nề, chấp ngã là mạn.

5) Tăng thượng mạn (增上慢): Chưa chứng nói là chứng, chưa đắc nói là đã đắc.

6) Ty mạn (卑慢): So với người có nhiều chỗ hơn mình, lại cho rằng mình chỉ thua kém kẻ đó đôi chút.

7) Tà mạn (邪慢): Thành tựu tà kiến, ác hạnh, nhưng cậy ác mà lớn lối.

Kiêu mạn chính là cái nhân tạo ác. Có nhân ắt có quả; vì thế có “phỉ báng chánh pháp”, tức là phỉ báng Phật pháp. Như nói “Phật giáo là mê tín, Đại Thừa chẳng phải do đức Phật nói” v.v… Hoặc là “hủy tư hiền thánh” (hủy báng, chê gièm bậc hiền thánh), tức là làm hư tròng mắt của trời, người, khiến cho chúng sanh thiện ác chẳng phân, điên đảo thị phi, chẳng biết gì là thiện, gì là ác. Hoặc là “quyên tỷ tôn trưởng”: “Quyên tỷ” (捐庳) nghĩa là ruồng rẫy hoặc khinh rẻ, tức là trái nghịch, chẳng đoái hoài cha mẹ, sư trưởng. Như kinh Vô Lượng Thọ đã nói: “Thế gian nhân dân, bất niệm tu thiện, chuyển tương giáo lệnh, cộng vi chúng ác, lưỡng thiệt, ác khẩu, vọng ngôn, ỷ ngữ, sàm tặc đấu loạn, tắng tật thiện nhân, bại hoại hiền minh, ư bàng khoái hỷ, bất hiếu nhị thân, khinh mạn sư trưởng, bằng hữu vô tín, nan đắc thành thật. Tôn quý tự đại, vị kỷ hữu đạo, hoành hành oai thế, xâm dịch ư nhân… vô sở ưu cụ, thường hoài kiêu mạn… phụ mẫu giáo hối, sân mục nộ ứng, ngôn lệnh bất hòa, vi lệ phản nghịch… bất duy phụ mẫu chi ân, bất tồn sư hữu chi nghĩa. Tâm thường niệm ác, khẩu thường ngôn ác, thân thường hành ác, tằng vô nhất thiện, bất tín tiên thánh chư Phật kinh pháp, bất tín hành đạo khả đắc độ thế, bất tín tử hậu thần thức cánh sanh… Từ tâm giáo hối, linh kỳ niệm thiện, khai thị sanh tử thiện ác chi thú, tự nhiên hữu thị, nhi bất khẳng tín chi. Khổ tâm dữ ngữ, vô ích kỳ nhân” (Nhân dân trong thế gian chẳng nghĩ tu thiện, lại dạy bảo lẫn nhau cùng làm các chuyện ác: Nói đôi chiều, nói thô ác, nói dối, nói thêu dệt, gièm siểm, hãm hại, xúi giục đấu đá rối ren, ganh ghét thiện nhân, bại hoại bậc hiền minh. Kẻ ấy ở bên cạnh [trông thấy kẻ khác do bị xúi giục mà hiềm khích] bèn vui sướng. Chẳng hiếu thảo với cha mẹ, khinh mạn sư trưởng, chẳng giữ chữ tín với bạn bè, khó thể thành thật. Tự cao tự đại, cho mình là bậc tôn quý, tự cho là mình có đạo đức. Cậy vào oai thế mà ngang ngược, xâm phạm, làm hại người khác… Chẳng hề lo lắng, sợ hãi, thường ôm lòng kiêu căng, ngạo mạn… Cha mẹ răn bảo bèn trừng mắt, giận dữ đáp trả. Ăn nói chẳng hòa nhã, trái nghịch, hung hăng chống đối… Chẳng nhớ tới ân cha mẹ, chẳng màng đạo nghĩa thầy bạn. Tâm thường nghĩ chuyện ác, miệng thường thốt lời ác, thân thường làm ác, chưa hề có một điều thiện nào. Chẳng tin kinh pháp của những bậc thánh hiền thuở trước và chư Phật. Chẳng tin hành đạo sẽ có thể độ đời, chẳng tin sau khi chết thần hồn sẽ tái sanh… [Bậc tri thức] từ tâm khuyên dạy, mong cho kẻ ấy nghĩ tới điều thiện, khai thị đường sanh tử thiện ác, tự nhiên có đạo lý ấy, nhưng [kẻ ấy] chẳng chịu tin. Khổ tâm bảo ban, chẳng có ích gì cho kẻ đó).

Đoạn kinh văn này đã nói về ác nghiệp sanh khởi bởi lòng kiêu mạn của chúng sanh hết sức chân thật, không chi hơn được! Những kẻ như vậy, đáng hứng chịu khổ báo trong địa ngục Bạt Thiệt (Kéo Lưỡi). Nếu sanh trong loài người, ắt mắc quả báo câm ngọng. Lại vì họ ngu si, bế tắc, đã chẳng tiếp nhận sự răn bảo của người khác, lại chẳng thực hành nhân nghĩa đạo đức trong thế gian, chính là “y quan cầm thú”

(loài cầm thú đội mũ, mặc áo), chẳng có tiếng tốt, tiếng ác lan truyền. Chúng sanh khổ báo có các điều ác thuộc về khẩu nghiệp như thế, giả sử có thể nghe pháp môn Tịnh Độ, chiếu theo Quán Kinh, tu hành ba thứ phước nghiệp, hiếu thuận cha mẹ, phụng sự sư trưởng, tu Thập Thiện Nghiệp, tin nhận kinh Vô Lượng Thọ, nghe vạn đức hồng danh của A Di Đà Phật, dùng miệng lưỡi trót tạo ác nghiệp để chí tâm tin ưa, xưng niệm Di Đà hòng diệt trừ Thập Ác, hoằng dương Phật pháp, tự độ, độ người khác.

Vậy thì sẽ có thể giải thoát các thứ trói buộc do ác nghiệp nơi miệng lưỡi, vượt thoát tam giới, vĩnh viễn chẳng có sanh tử luân hồi, an trụ trong Liên Hoa Phật quốc, cùng với các vị thượng thiện nhân như Quán Âm, Thế Chí v.v… cùng nhóm họp một chỗ, đấy là “vào nhà Như Lai”, mãi cho đến khi thành Phật, quyết chẳng thoái chuyển, rốt ráo có thể đạt được khẩu nghiệp bình đẳng giống như A Di Đà Phật, tức là thật sự có tám thứ phạm âm vi diệu, thuyết pháp giáo hóa chúng sanh, vang xa trọn khắp mười phương vô lượng thế giới, khiến cho phàm là những ai nghe pháp, không một ai chẳng thành Phật.

(Chú) Chúng sanh dĩ tà kiến cố, tâm sanh phân biệt. Nhược hữu, nhược vô, nhược phi, nhược thị, nhược hảo, nhược xú, nhược thiện, nhược ác, nhược bỉ, nhược thử, hữu như thị đẳng chủng chủng phân biệt. Dĩ phân biệt cố, trường luân tam hữu, thọ chủng chủng phân biệt khổ, thủ xả khổ, trường tẩm đại dạ, vô hữu xuất kỳ. Thị chư chúng sanh, nhược ngộ A Di Đà Như Lai bình đẳng quang chiếu, nhược văn A Di Đà Như Lai bình đẳng ý nghiệp, thị đẳng chúng sanh như thượng chủng chủng ý nghiệp hệ phược, giai đắc giải thoát, nhập Như Lai gia, tất cánh đắc bình đẳng ý nghiệp.

(註)眾生以邪見故，心生分別。若有若無，若非若 是，若好若醜，若善若惡，若彼若此，有如是等種種分 別。以分別故，長淪三有，受種種分別苦，取捨苦，長寢大夜，無有出期。是諸眾生，若遇阿彌陀如來平等光照，若聞阿彌陀如來平等意業，是等眾生如上種種意業繫縛，皆得解脫，入如來家，畢竟得平等意業。

(Chú: Chúng sanh do tà kiến mà tâm sanh phân biệt. Hoặc là có, hoặc là không, hoặc là sai, hoặc là đúng, hoặc là đẹp, hoặc là xấu, hoặc là thiện, hoặc là ác, hoặc là kia, hoặc là đây. Có đủ thứ phân biệt như thế. Do vì phân biệt, chìm đắm lâu dài trong ba cõi, chịu đủ mọi nỗi khổ vì phân biệt, khổ vì lấy bỏ, ngủ say trong đêm dài, chẳng có thuở thoát ra. Các chúng sanh ấy nếu gặp quang minh bình đẳng của A Di Đà Như Lai chiếu đến, nếu nghe ý nghiệp bình đẳng của A Di Đà Như Lai, các chúng sanh ấy đều được giải thoát sự trói buộc của các thứ ý nghiệp như trên, vào nhà Như Lai, rốt ráo đạt được ý nghiệp bình đẳng).

Nói theo ý nghiệp thì chúng sanh trong lục đạo đều có tâm. Có tâm thì ắt có niệm, có niệm ắt có ba tánh “thiện, ác, vô ký” sai khác. Chúng sanh ở trong vô lượng sanh tử luân hồi, đã tập quen thành tánh, không niệm nào là chẳng phân biệt hư vọng, hoặc là có, hoặc là không, hoặc là đúng, hoặc là sai, hoặc là kia, hoặc là đây. Điều này gọi là “vọng tưởng”. Do vậy, bèn sanh khởi so đo, chấp trước trọn khắp, chấp là thật sự có, thật sự không v.v… Đó gọi là “chấp trước”. Đã có vọng tưởng, chấp trước, sẽ có Vô Minh duyên Hành, cho đến ưu bi khổ não. Đó gọi là Thập Nhị Nhân Duyên, luân chuyển vô cùng! Chúng sanh từ lâu xưa đến nay trầm luân trong biển khổ tam giới (tam hữu), thọ đủ thứ khổ vọng tưởng phân biệt sanh tử luân hồi, thoạt chìm, thoạt nổi, xả thân, thọ thân như ở trong giấc mộng lớn trong đêm dài, chẳng có thuở thoát ra, thật là đáng thương, đáng xót! Những chúng sanh ấy nếu có thể gặp pháp môn Tịnh Độ, tin nhận kinh Vô Lượng Thọ, tu ngũ niệm môn, cầu sanh Cực Lạc, vậy thì bất luận quý vị là nam hay nữ, thượng căn hay hạ căn, đều có thể được quang minh trí huệ bình đẳng của A Di Đà Phật chiếu chạm vào thân, nhiếp thọ chẳng bỏ, khiến cho vọng tưởng phiền não của quý vị tiêu diệt, thân tâm mềm mại, thiện tâm sanh khởi. Nếu ở trong chỗ khổ sở tột bậc nơi tam đồ, thấy quang minh ấy, đều được ngưng nghỉ, chẳng còn khổ não. Sau khi mạng chung, đều được Phật Di Đà tiếp dẫn, vãng sanh Cực Lạc quốc, vĩnh viễn được giải thoát nỗi khổ Thập Nhị Nhân Duyên và nỗi khổ sanh tử luân hồi trong lục đạo. Như kinh Vô Lượng Thọ đã nói: “Nhược hữu chúng sanh, văn A Di Đà Phật quang minh oai thần công đức, nhật dạ xưng thuyết, chí tâm bất đoạn, tùy ý sở nguyện, đắc sanh kỳ quốc” (Nếu có chúng sanh nghe quang minh, oai thần, và công đức của A Di Đà Phật, ngày đêm xưng nói, chí tâm chẳng gián đoạn, tùy theo ý nguyện mà được sanh về cõi ấy).

Đã sanh về Tịnh Độ, tức là vào nhà Như Lai, nhất định đều có thể đạt được ý nghiệp “trí huệ, thần thông, công đức” bình đẳng giống như A Di Đà Phật. Như kinh Hoa Nghiêm nói: “Thiện tai! Thiện tai! Nhất thiết chúng sanh giai hữu Như Lai trí huệ, đức tướng, đản dĩ hư vọng chấp trước, bất năng chứng đắc. Nhược vô vọng tưởng, chấp trước, Vô Sư Trí, Tự Nhiên Trí (chư Phật bình đẳng ý nghiệp), tức đắc hiện tiền” (Lành thay! Lành thay! Hết thảy chúng sanh đều có trí huệ và đức tướng của Như Lai, chỉ vì chấp trước hư vọng mà chẳng thể chứng đắc. Nếu không có vọng tưởng, chấp trước, Vô Sư Trí, Tự Nhiên Trí (ý nghiệp bình đẳng của chư Phật) liền được hiện tiền). Cái gọi là Vô Sư Trí, Tự Nhiên Trí chính là ý nghiệp bình đẳng của chư Phật, tức là như lời kệ trong bộ luận này đã nói: “Như địa, thủy, hỏa, phong, hư không vô phân biệt” (Như địa, thủy, hỏa, phong, hư không chẳng phân biệt), mà cũng là công đức của năm phần Pháp Thân trong Đại Thừa. Như kinh Vô Lượng Thọ đã nói: “Do như Tuyết sơn, chiếu chư công đức, đẳng nhất tịnh cố” (Ví như núi Tuyết chiếu các công đức bình đẳng thanh tịnh giống hệt như nhau). Đấy chính là thí dụ chung về Thể của Ngũ Phần Pháp Thân, bình đẳng không sai khác, đồng nhất thanh tịnh chẳng thể phân biệt. “Do như đại địa, tịnh uế hảo ác, vô dị tâm cố” (Ví như đại địa, vì chẳng có tâm phân biệt tịnh, uế, tốt, xấu sai khác). Điều này ví như công đức của Định bình đẳng Pháp Thân. “Do như tịnh thủy, tẩy trừ trần lao, chư cấu nhiễm cố” (Ví như nước sạch vì gột rửa trần lao và các cấu nhiễm). Điều này ví như công đức của Giới bình đẳng Pháp Thân. “Do như hỏa vương, thiêu diệt nhất thiết phiền não tân cố” (Ví như hỏa vương vì đốt sạch hết thảy củi phiền não). Điều này ví như công đức của Huệ bình đẳng Pháp Thân, lìa tứ cú, tuyệt bách phi, có thể diệt trừ hết thảy vọng tưởng và chấp trước của chúng sanh. “Do như đại phong, hành chư thế giới, vô chướng ngại cố” (Ví như gió to vì thổi qua các thế giới chẳng chướng ngại). Điều này ví như công đức của Giải Thoát bình đẳng Pháp Thân. “Do như hư không, ư nhất thiết hữu, vô sở trước cố” (Ví như hư không vì trong hết thảy các cõi chẳng bị vướng mắc). Điều này ví như công đức của Giải Thoát Tri Kiến bình đẳng Pháp Thân. Nếu thành tựu công đức của năm phần Đại Thừa Pháp Thân như trên đây, tâm (tức ý nghiệp) sẽ có thể bình đẳng như chư Phật đến phổ độ chúng sanh, chẳng phân biệt nam, nữ, già, trẻ, nghèo, giàu, sang, hèn, có thiện căn hay không, đều khiến cho họ được sanh về Tịnh Độ, cho đến chứng đắc Vô Thượng Bồ Đề.

Phàm phu muốn chuyển cái tâm có phân biệt thành vô phân biệt, tốt nhất là dựa theo phẩm Thỉnh Vấn trong kinh Ban Châu Tam Muội, [phẩm ấy] nói rõ cách nhập đạo tràng tu pháp Niệm Phật tam muội trong bảy ngày bảy đêm. Kinh ấy dạy: “Thường lập đại tín, như pháp hành chi, vật hữu nghi tưởng, như mao phát hứa. Lập nhất niệm, tín thị pháp, nghi nhất niệm, đoạn chư tưởng, tinh tấn hành, vật giải đãi, vật khởi tưởng, hữu dữ vô, vật niệm tấn, vật niệm thoái, vật niệm tiền, vật niệm hậu… vật niệm phụ, vật niệm mẫu, vật niệm thê, vật niệm tử, vật niệm thân, vật niệm sơ, vật niệm tắng, vật niệm ái, vật niệm đắc, vật niệm thất, vật niệm thành, vật niệm bại, vật niệm thanh, vật niệm trược. Đoạn chư niệm, nhất kỳ niệm, trừ thùy miên, tinh kỳ ý, thường độc xử, vật tụ hội, tỵ ác nhân, cận thiện hữu, thân minh sư, thị như Phật. Quán bình đẳng, ư nhất thiết. Tỵ hương lý, viễn thân tộc, khí ái dục, lý thanh tịnh. Hành vô vi, đoạn chư dục, xả loạn ý, tập Định hành, vật tham tài, đa súc tích. Thực tri túc, vật tham vị. Chúng sanh mạng, thận vật thực. Vật điều hý, vật kiêu mạn, liễu thân bổn, do như huyễn, nhân duyên hội, nhân duyên tán. Tất liễu thị, tri bổn vô. Gia từ ai ư nhất thiết, chí yếu huệ, siêu chúng hạnh… Phật ngôn: Tứ chúng ư thử gian quốc độ, niệm A Di Đà Phật, chuyên niệm cố đắc kiến chi. Ký kiến, tức vấn trì hà pháp đắc sanh An Lạc quốc? A Di Đà Phật báo ngôn: Dục lai sanh giả, đương niệm ngã danh, mạc hữu hưu tức, tức đắc lai sanh, chuyên niệm cố, đắc vãng sanh. Thường niệm Phật thân quang minh triệt chiếu, đoan chánh vô tỷ. Do niệm Phật sắc thân cố, đắc thị tam muội” (Thường lập niềm tin to tát, đúng pháp để hành, đừng có ý tưởng nghi ngờ chừng bằng mảy tóc. Lập nhất niệm, tin pháp này; hãy nên nhất niệm, đoạn các tưởng, tinh tấn hành trì, đừng biếng nhác, đừng dấy lên suy tưởng là có hay không, đừng nghĩ tới tiến, đừng nghĩ tới lui, đừng nghĩ tới trước, đừng nghĩ tới sau… đừng nghĩ tới cha, đừng nghĩ tới mẹ, đừng nghĩ tới vợ, đừng nghĩ tới con, đừng nghĩ tới thân, đừng nghĩ tới sơ, đừng nghĩ tới ghét, đừng nghĩ tới yêu, đừng nghĩ tới được, đừng nghĩ tới mất, đừng nghĩ tới thành, đừng nghĩ tới bại, đừng nghĩ tới trong sạch, đừng nghĩ tới nhơ đục. Đoạn các niệm, ấn định thời hạn niệm, trừ ngủ nghê, ý chuyên ròng, thường ở một mình, đừng tụ hội, tránh kẻ ác, thân cận bạn lành, thân cận bậc minh sư, coi vị ấy như Phật. Quán bình đẳng đối với hết thảy.

Tránh xóm làng, xa lìa thân tộc, bỏ ái dục, thường hành thanh tịnh. Làm chuyện vô vi, đoạn các dục, xả loạn ý, tu tập Định hạnh, đừng tham tài, tích cóp cho nhiều. Ăn thì biết đủ, đừng tham mùi vị. Cẩn thận đừng hại mạng chúng sanh để ăn. Đừng đùa bỡn, đừng kiêu mạn, hiểu rõ cội gốc của cái thân ví như huyễn, do nhân duyên mà tụ hội, do nhân duyên mà ly tán. Đều hiểu rõ điều này, biết nó vốn là không. Càng thêm từ bi, thương xót hết thảy, đạt cái huệ trọng yếu nhất, vượt xa các hạnh… Đức Phật dạy: Tứ chúng trong quốc độ thuộc thế gian này niệm A Di Đà Phật, do chuyên niệm, nên được thấy Ngài. Đã thấy, bèn hỏi: Do trì pháp nào mà được sanh về cõi An Lạc? A Di Đà Phật đáp: Kẻ muốn sanh về [An Lạc], hãy nên niệm danh hiệu của ta, đừng ngưng nghỉ, sẽ đạt được sanh đến đó. Do chuyên niệm bèn lập tức được vãng sanh. Thường niệm quang minh nơi thân Phật chiếu thấu suốt, đoan chánh khôn sánh. Do niệm sắc thân của Phật, mà đắc tam muội này).

Cũng như kinh Vô Lượng Thọ có nói: “Tam bối vãng sanh, giai đương nhất hướng chuyên niệm Vô Lượng Thọ Phật” (Kẻ vãng sanh trong ba bậc đều nên một bề chuyên niệm Vô Lượng Thọ Phật). “Chuyên niệm” sẽ có thể chuyển các thứ tâm phân biệt thành cái tâm vô phân biệt, trừ khử hết thảy vọng tưởng, chấp trước, được thấy Phật Di Đà, thành tựu Niệm Phật tam muội, vãng sanh Tịnh Độ, chuyển phàm tâm thành Phật tâm. Đấy là phương pháp thần diệu để thực hiện dễ nhất, thành công cao nhất!

(Chú) Vấn viết: Tâm thị giác tri tướng, vân hà khả đắc đồng địa, thủy, hỏa, phong vô phân biệt da? Đáp viết: Tâm tuy tri tướng, nhập Thật Tướng, tắc vô tri dã. Thí như xà tánh tuy khúc, nhập trúc đồng tắc trực. Hựu như nhân thân nhược châm thích, nhược phong thích, tắc hữu giác tri, nhược thạch điệt đạm, nhược cam đao cát, tắc vô giác tri. Như thị đẳng hữu tri, vô tri, tại vu nhân duyên. Nhược tại nhân duyên, tắc phi tri phi vô tri dã.

(註)問曰：心是覺知相，云何可得同地水火風無分別耶？答曰：心雖知相，入實相，則無知也。譬如蛇性雖 曲，入竹筒則直。又如人身若鍼刺，若蜂螫，則有覺知，若石蛭噉，若甘刀割，則無覺知。如是等有知無知，在于因緣。若在因緣，則非知非無知也。

(Chú: Hỏi: Tâm là tướng giác tri (hay biết), cớ sao có thể giống như đất, nước, lửa, gió chẳng phân biệt ư? Đáp: Tâm tuy biết tướng, hễ nhập Thật Tướng thì sẽ vô tri. Ví như tánh của rắn là cong quẹo, nhưng vào trong ống tre sẽ thẳng. Lại như thân nếu dùng kim đâm, hoặc bị ong chích, sẽ có sự hay biết. Nếu bị đỉa cắn, hoặc cam tâm bị đao chém, sẽ không hay biết. Hữu tri, vô tri như thế là do nhân duyên. Nếu là do nhân duyên thì chẳng phải là tri, chẳng phải là vô tri).

Ngài Đàm Loan lại lập ra lời vấn đáp để chỉ rõ hữu tri (phân biệt) và vô tri là do nhân duyên, chẳng liên quan đến Thật Tướng của tâm. Nếu ngộ nhập Thật Tướng của nhất tâm, sẽ không có cái gọi là tri hay vô tri, xa lìa hết thảy các pháp chia thành hai (nhị biên) của thế gian. Như kinh đã dạy: “Chư pháp nhân duyên sanh, chư pháp nhân duyên diệt” (Các pháp do nhân duyên mà sanh, các pháp do nhân duyên mà diệt). Như thiền sư Huệ Tư soạn bộ Đại Thừa Chỉ Quán đã viết: “Tâm tánh tự thanh tịnh (nhất vị không tịch, chẳng có đối đãi dù là danh hay tướng), các pháp chỉ là nhất tâm… Nhất tâm mà tách thành hai (tạo thành các thứ pháp sai biệt là do nhân duyên), tuy hai mà vẫn chẳng có hai tướng (cái tâm thanh tịnh chẳng thuộc vào nhân duyên, chẳng phải là tri, chẳng phải là vô tri)”.

Ngài Đàm Loan lại nêu ra hai thí dụ để thuyết minh các pháp “đối đãi chia thành hai” trong thế gian đều do nhân duyên sanh ra. Đã thuộc vào nhân duyên thì chẳng có tự tánh, cho nên đều là tánh Không bình đẳng, chẳng phải là tri, chẳng phải là vô tri. Chư Phật ngộ chứng tánh Không bình đẳng ấy, cho nên [các Ngài] có ý nghiệp bình đẳng. Tâm là như thế, hết thảy các pháp cũng không gì chẳng phải là “bình đẳng, không sai biệt”. Cần phải có nhân duyên gì vậy? Các vị Duy Thức nói: Ắt phải nương theo sáu nhân và bốn duyên; nhân duyên hòa hợp, sẽ sanh khởi vạn pháp. Sáu nhân là:

1) Năng Tác Nhân (能作因, cái nhân có thể tạo ra cái quả): Như đại địa sanh ra cỏ cây, đấy là “hữu lực năng tác nhân” (cái nhân có năng lực tạo ra cái quả). Như vạn vật sanh khởi trong hư không chẳng có chướng ngại; đấy chính là “bất chướng năng tác nhân” (cái nhân chẳng chướng ngại việc tạo ra cái quả). Cái quả đạt được [do cái nhân ấy] được gọi là Tăng Thượng Quả (增上果).

2) Câu Hữu Nhân (俱有因): Tứ đại chủng như Địa Đại có bốn tướng “sanh, trụ, dị, diệt”, ắt nương vào nhau mà sanh, thiếu một thứ sẽ chẳng thể được. Cái quả đạt được thì gọi là Sĩ Dụng Quả (士用果).

3) Đồng Loại Nhân (同類因): Như thiện pháp kia làm cái nhân để sanh khởi thiện pháp này, tức là nói đến [các pháp] có tánh chất cùng loại thiện, ác, hoặc vô ký [làm nhân cho nhau] mà sanh khởi, chẳng thuộc về tâm, sắc, sự tướng. Cái quả đạt được thì gọi là Đẳng Lưu Quả (等流果).

4) Tương Ứng Nhân (相應因): Tức là tâm và tâm sở pháp ắt tương ứng mà sanh ra cái quả. Cái quả đạt được thì cũng gọi là Sĩ Dụng

Quả.

5) Biến Hành Nhân (遍行因): Tức là từ trong Đồng Loại Nhân, xét theo phiền não mà chuyên lập ra [một loại nhân nữa]. Như tham, sân, si, nghi, ác kiến có thể sanh ra trọn khắp hết thảy các Hoặc (phiền não). Cái quả đạt được thì cũng gọi là Đẳng Lưu Quả.

6) Dị Thục Nhân (異熟因): Tức là thiện nhân hay ác nhân chiêu cảm cái quả vô ký (không thiện, không ác) thì [cái nhân ấy được] gọi là Dị Thục Nhân, vì cái quả kết thành khi chín muồi sẽ khác loại với cái nhân. Cái quả đạt được thì gọi là Dị Thục Quả (異熟果).

Bốn duyên là:

1) Nhân Duyên (因缘): Như sáu căn làm nhân, sáu trần làm duyên mà sanh ra sáu thức.

2) Thứ Đệ Duyên (次第缘): Ý nói tâm và tâm sở pháp theo thứ tự mà liên tục sanh khởi chẳng gián đoạn. Vì thế còn gọi là Vô Gián Duyên (無間缘).

3) Duyên Duyên (缘缘): Còn gọi là Sở Duyên Duyên. Tức là tâm và tâm sở pháp nương vào duyên mà sanh, vẫn là sự duyên lự của tự tâm, cho nên gọi là Duyên Duyên.

4) Tăng Thượng Duyên (增上缘) chính là căn và trần kết hợp mà phát sanh ra thức, có lực dụng tăng thượng. Khi các pháp sanh, nó chẳng sanh ra chướng ngại. Vì thế gọi là Tăng Thượng Duyên.

“Thạch điệt” (石蛭) là động vật thân mềm thuộc loại đỉa, đỉnh đầu nó có bốn cặp mắt, thường nương vào kẽ hở giữa các tảng đá hoặc những miếng ngói bên sông. Khi có người ở trong nước, nó bám vào thân thể họ để hút máu người mà người ta chẳng hay biết. “Cam đao cát” (甘刀割) tức là cam tâm tình nguyện bị đao cắt sẽ chẳng cảm thấy đau. Như trong bài Chánh Khí Ca của Văn Thiên Tường có đoạn: “Đảnh hoạch cam như di, cầu chi bất khả đắc”, há còn hay biết đau khổ nữa chăng?

Do điều này có thể biết: Sở dĩ chư Phật có thể thành tựu ý nghiệp bình đẳng rốt ráo, chẳng phải là do có khẩu quyết thần bí chi cả! Tức là do [các Ngài] có thể quán hết thảy các pháp đều sanh bởi nhân duyên, bản thể của chúng là vô sanh, ngộ nhập pháp nào cũng đều là tánh Không rốt ráo bình đẳng, chuyển sáu thức hư vọng phân biệt thành Diệu Quán Sát Trí chẳng có phân biệt. Do có trí ấy, bèn có thể xa lìa khái niệm phân chia thành hai cực đối đãi là “ngã” và “ngã sở” trong vọng thức, khế nhập Chân Như thuần nhất, chuyển cái thức thứ bảy tức Chấp Ngã Thức (Mạt Na Thức) thành Bình Đẳng Tánh Trí. Đó gọi là “ý nghiệp bình đẳng”. Đã có ý nghiệp bình đẳng ấy, Đại Viên [Kính Trí], Vô Cấu Thức vốn sẵn có đồng thời phát khởi, chiếu trọn khắp các quốc độ nhiều như vi trần. Cũng giống như vậy, pháp môn Tịnh Độ cũng là chánh quán trọn khắp hết thảy các sự trang nghiêm trong cõi ấy đều sanh bởi nhân duyên. Sanh mà vô sanh, ngộ nhập Đệ Nhất Nghĩa Đế, chẳng thuộc vào diệu cảnh giới đối đãi Nhị Biên, tức là Nhất Chân pháp giới bình đẳng “chẳng phải không, chẳng phải bất không”, sẽ thành tựu vô lượng thanh tịnh bình đẳng giác (tức ý nghiệp của Như Lai) rốt ráo.

Vì thế học Phật, ắt trước hết là phải từ chánh quán pháp nhân duyên mà thông đạt “duyên khởi tánh Không, tánh Không duyên khởi”, kiến lập viên dung Nhị Đế (Chân Đế và Tục Đế) và chánh kiến nhất tâm nhị môn. Thường nói là: “Tuy biết các cõi Phật, và chúng sanh là Không, nhưng thường tu Tịnh Độ, lợi ích các chúng sanh”. Nương vào chánh kiến Nhị Đế vô ngại, từ tùy thuận nhân duyên mà đối với các pháp sanh ra lẫn nhau, bèn sáng tạo và hoàn thành hết thảy Bồ Tát đạo “thượng cầu, hạ hóa”, bèn có thể thành Phật. Như kinh Tạp A Hàm đã dạy: “Kiến duyên khởi tức kiến pháp, kiến pháp (tánh Không) tức kiến Phật” (Thấy duyên khởi chính là thấy Pháp. Thấy pháp (tánh Không) chính là thấy Phật). Do có chánh quán phân biệt (duyên khởi) mà nhập chánh tánh vô phân biệt (tánh Không). Đấy là đường lối chung trong học Phật.

(Chú) Vấn viết: Tâm nhập Thật Tướng, khả linh vô tri, vân hà đắc hữu Nhất Thiết Chủng Trí da? Đáp viết: Phàm tâm hữu tri, tắc hữu sở bất tri. Thánh tâm vô tri, cố vô sở bất tri. Vô tri nhi tri, tri tức vô tri dã. Vấn viết: Ký ngôn vô tri, cố vô sở bất tri. Nhược vô sở bất tri giả, khởi bất thị tri chủng chủng pháp da? Ký tri chủng chủng chi pháp, phục vân hà ngôn “vô sở phân biệt” da? Đáp viết: Chư pháp chủng chủng tướng, giai như huyễn hóa, nhiên huyễn hóa tượng mã, phi vô trường cảnh tỵ thủ túc dị, nhi trí giả quán chi, khởi ngôn định hữu tượng mã phân biệt chi da?

(註)問曰：心入實相，可令無知，云何得有一切種智耶？答曰：凡心有知，則有所不知。聖心無知，故無所不知。無知而知，知即無知也。問曰：既言無知，故無所不知。若無所不知者，豈不是知種種法耶？既知種種之法，復云何言無所分別耶？答曰：諸法種種相，皆如幻化，然幻化象馬，非無長頸鼻首足異，而智者觀之，豈言定有象馬分別之耶？

(Chú: Hỏi: Tâm nhập Thật Tướng thì có thể khiến cho nó vô tri, cớ sao lại có Nhất Thiết Chủng Trí vậy? Đáp: Hễ tâm có biết thì sẽ có cái chẳng biết. Thánh tâm vô tri, cho nên không gì chẳng biết. Không biết mà biết, biết tức là không biết. Hỏi: Đã nói là vô tri, cho nên không gì chẳng biết. Nếu là “không gì chẳng biết”, há chẳng phải là biết đủ mọi pháp ư? Đã biết đủ mọi pháp, sao lại còn nói “chẳng có gì phân biệt”? Đáp: Những thứ tướng của các pháp đều như huyễn hóa, nhưng voi, ngựa hư huyễn biến hóa ra, không con nào chẳng có cổ dài, mũi, đầu, chân sai khác, nhưng bậc trí quan sát, há có nói nhất định là có voi hay ngựa phân biệt ư?)

Lời vấn đáp trong phần trước nhằm nói rõ “chẳng dựa theo Thế Tục Đế (chánh quán các pháp sanh bởi nhân duyên), sẽ chẳng đắc Đệ Nhất Nghĩa Đế (chẳng phải là tri, chẳng phải là vô tri)”. Còn hai tầng vấn đáp ở đây nhằm chỉ rõ “thánh tâm vô tri” (nương theo nghĩa Không, chẳng phân biệt), cho nên không gì chẳng biết (hết thảy các pháp đều trở thành có phân biệt). Đấy chính là yếu chỉ (ý chỉ trọng yếu) trong bộ Trung Quán Luận do Long Thọ Bồ Tát trước tác, chỉ có người đã ngộ nhập Thật Tướng của nhất tâm nhị môn thì mới có thể thẳng thừng gánh vác chuyện này, thành tựu ý nghiệp bình đẳng của Như Lai, cũng gọi là Nhất Thiết Chủng Trí. Tâm của bọn phàm phu đều là xử sự bằng thức tâm hư vọng phân biệt, toàn là nương theo nhân, cậy vào duyên mà sanh. Nhân duyên hòa hợp, sẽ sanh khởi ngay tại đó; nhân duyên chia lìa, sẽ ngay lập tức diệt tận ngay tại đó. Do vậy, nói theo thời gian, sẽ có lúc là biết, sẽ có lúc không biết. Nói theo không gian, ở chỗ này sẽ biết vật này, tại chỗ kia sẽ chẳng biết vật kia. Phật, Bồ Tát đã ngộ chứng Thật Tướng của nhất tâm, sẽ chẳng giống như phàm phu. Tâm các Ngài tịch mà thường chiếu, chiếu mà thường tịch. Tịch là Chân Như Môn, Chiếu là Sanh Diệt Môn. Nhất tâm nhị môn, Tịch và Chiếu đồng thời, chẳng phải là nương vào nhân dựa vào duyên mà sanh.

Cổ nhân hình dung là “linh quang độc chiếu, huýnh thoát căn trần” (linh quang riêng chiếu, vượt thoát căn trần), hoặc “vạn lý tình không, nhất luân minh nguyệt” (trời quang vạn dặm, một vầng trăng sáng). Giống như tấm gương sáng sạch, hễ đối diện sẽ hiện hình bóng. Khi vật đến [soi bóng vào gương] thì hiện ra rành rẽ phân minh; khi nó rời đi, chẳng để lại dấu vết. Chẳng lúc nào, không có vật nào mà chẳng chiếu, chẳng giống như gỗ, đá vô tri. Lại như vàng đã tinh luyện mềm mại, thuận theo ý người mà chế thành các món vật. Gương và vàng có thể ví như vô tri, hình ảnh khuôn mặt và các món vật ví như “không gì chẳng biết”. Cái trước là Chân Như Môn, cái sau là Sanh Diệt Môn, nhất tâm nhị môn, pháp vốn đồng thời. “Biết” và “không biết” cũng giống như thế. Không biết mà biết, chẳng phải là tự nhiên. Biết chính là không biết, chẳng phải là nhân duyên. Thật Tướng của nhất tâm vốn là như thế đó.

Phật chứng đắc nhất tâm nhị môn, chẳng rời đạo tràng (Chân Như Môn) ứng hiện trọn khắp mười phương (Sanh Diệt Môn), như trống trời tự vang ra tiếng, chẳng phân biệt mà không gì chẳng biết. Như Trung Luận đã nói: “Pháp được sanh bởi nhân duyên, ta nói chính là Không”. Do vậy, trong cái nhìn của Phật, Bồ Tát, các thứ tướng, các thứ danh của các pháp đều như huyễn, như hóa, chẳng thể phân biệt hoặc chấp là thật sự có. Đó gọi là Không Quán. Các pháp huyễn hóa xác thực là có tướng và dụng sai biệt được sanh bởi nhân duyên, như voi, ngựa, trâu, dê v.v… mỗi loài đều có hình mạo khác nhau, bất quá chớ nên chấp trước pháp tướng sanh diệt, cho là thật sự có tự tánh độc lập bất biến. Biết chúng chỉ là tướng trạng giả hòa hợp nhất thời, là những danh tướng giả lập mà gọi là “voi, ngựa, trâu, dê”. Liễu đạt tướng Không của các pháp chẳng sanh, chẳng diệt, chẳng nhơ, chẳng sạch, chẳng tăng, chẳng giảm, chẳng thể phân biệt!

2.2.2.2.3.2.1.2.2.5. Đại chúng công đức

(Luận) Hà giả trang nghiêm đại chúng công đức thành tựu? Kệ ngôn: “Thiên nhân bất động chúng, thanh tịnh trí hải sanh” cố.

(論)何者莊嚴大眾功德成就？偈言：天人不動眾，清淨智海生故。

(Luận: Thế nào là trang nghiêm đại chúng công đức thành tựu? Kệ rằng: “Chúng trời người bất động, biển trí thanh tịnh sanh”).

Nói thông thường, do phước nghiệp mà sanh làm trời hoặc người, do ác nghiệp bèn sanh trong tam đồ, bất động nghiệp thì sanh trong Sắc Giới Thiên hoặc Vô Sắc Giới Thiên. Nhưng trời người trong cõi Cực Lạc chẳng phải do bất động nghiệp mà sanh, mà là do nương vào bổn nguyện và trí hải của A Di Đà Phật mà sanh. Như trẻ mồ côi vào cô nhi viện, căn bản là phải nương cậy nhà từ thiện sáng lập cô nhi viện thì trẻ mồ côi mới được vào viện. Chúng sanh vãng sanh Tịnh Độ, giống như trẻ mồ côi vào viện. Nếu không có bổn nguyện và trí huệ của A Di Đà Phật thành lập Tịnh Độ, chúng sanh muốn sanh về Tịnh Độ cũng chẳng thể được! Vì thế nói là “thanh tịnh trí hải sanh” (sanh từ biển trí thanh tịnh).

2.2.2.2.3.2.1.2.2.6. Thượng thủ công đức

(Luận) Hà giả trang nghiêm thượng thủ công đức thành tựu? Kệ ngôn: “Như Tu Di sơn vương, thắng diệu vô quá giả” cố.

(論)何者莊嚴上首功德成就？偈言：如須彌山王，勝妙無過者故。

(Luận: Trang nghiêm thượng thủ công đức thành tựu là như thế nào? Kệ nói: “Như núi chúa Tu Di, thắng diệu không gì hơn”).

Bậc thượng thủ ở đây chính là nói đến bậc Đại Thừa Đẳng Giác Bồ Tát như Quán Âm, Thế Chí, xác thực là thù thắng nhiệm mầu không có ai vượt xa được!

2.2.2.2.3.2.1.2.2.7. Chủ công đức

(Luận) Hà giả trang nghiêm chủ công đức thành tựu? Kệ ngôn: “Thiên nhân trượng phu chúng, cung kính nhiễu chiêm ngưỡng” cố.

(論)何者莊嚴主功德成就？偈言：天人丈夫眾，恭敬繞瞻仰故。

(Luận: Trang nghiêm chủ công đức thành tựu là gì? Kệ nói: “Chúng trượng phu trời người, cung kính nhiễu chiêm ngưỡng”).

Phần trước là từ Chủ (đấng giáo hóa chủ) mà hiển lộ đại chúng, nay thì từ đại chúng mà hiển lộ Chủ, tức là Chủ Bạn Viên Dung Cụ Đức Môn. Thế giới Cực Lạc chẳng có nữ nhân, vì thế nói là “thiên nhân trượng phu chúng”. “Cung kính nhiễu chiêm ngưỡng” tức là như hạc đứng giữa bầy gà, sự đặc biệt thù thắng hiển lộ trọn vẹn.

2.2.2.2.3.2.1.2.2.8. Bất hư tác trụ trì công đức

(Luận) Hà giả trang nghiêm bất hư tác trụ trì công đức thành tựu? Kệ ngôn: “Quán Phật bổn nguyện lực, ngộ vô không quá giả, năng linh tốc mãn túc, công đức đại bảo hải” cố.

(Chú) Bất hư tác trụ trì công đức thành tựu giả, cái thị A Di Đà Như Lai bổn nguyện lực dã. Kim đương lược thị hư tác chi tướng bất năng trụ trì, dụng hiển bỉ bất hư tác trụ trì chi nghĩa. Nhân hữu chuyết xan dưỡng sĩ, hoặc hấn khởi châu trung, tích kim doanh khố, nhi bất miễn ngạ tử, như tư chi sự, xúc mục giai thị. Đắc phi tác đắc, tại phi thủ tại, giai do hư vọng nghiệp tác, bất năng trụ trì dã.

(論)何者莊嚴不虛作住持功德成就？偈言：觀佛本願力，遇無空過者，能令速滿足，功德大寶海故。

(註)不虛作住持功德成就者，蓋是阿彌陀如來本願力也。今當略示虛作之相不能住持，用顯彼不虛作住持之 義。人有輟餐養士，或釁起舟中，積金盈庫，而不免餓 死，如斯之事，觸目皆是。得非作得，在非守在，皆由虛妄業作，不能住持也。

(Luận: Trang nghiêm công đức trụ trì chẳng uổng công thực hiện là như thế nào? Kệ nói: “Quán sức bổn nguyện Phật, gặp gỡ chẳng luống uổng, hay mau chóng thỏa mãn, biển báu công đức lớn”.

Chú: “Thành tựu công đức trụ trì chẳng uổng công thực hiện” là do sức bổn nguyện của A Di Đà Như Lai. Nay phô bày đại lược tướng uổng công thực hiện mà chẳng thể trụ trì nhằm hiển thị ý nghĩa “chẳng uổng công thực hiện trụ trì”. Như có người bớt ăn để nuôi kẻ sĩ [đói rách], hoặc trong thuyền sanh chuyện, chất chứa vàng đầy kho mà chẳng thể tránh khỏi bị chết đói. Những chuyện như vậy đâu đâu cũng thấy. Đạt được do hành vi không chánh đáng, tồn tại cái chẳng đáng nên tồn tại, đều là do nơi nghiệp hư vọng mà làm ra, chẳng thể trụ trì vậy).

Đoạn này chính là quan sát A Di Đà Phật thành tựu công đức chẳng uổng công thực hiện trụ trì, chính là vì khi tu nhân, Pháp Tạng Bồ Tát đã phát ra bốn mươi tám đại nguyện, nguyện nào cũng đều thành tựu viên mãn, tức là công đức của Di Đà bổn nguyện lực đã thành tựu. Có thể nói: Sức bổn nguyện công đức ấy chính là cái nhân cơ bản để thành tựu công đức của hết thảy y báo và chánh báo trang nghiêm trong quốc độ An Lạc. Nếu không có sức bổn nguyện công đức, sẽ chẳng có thân Phật A Di Đà, Tịnh Độ, Bồ Tát quyến thuộc, và chẳng đạt được lợi ích ba bậc vãng sanh. Do vậy, lời kệ nói: “Quán Phật bổn nguyện lực, ngộ vô không quá giả, năng linh tốc mãn túc, công đức đại bảo hải” (Quán sức bổn nguyện Phật, gặp gỡ chẳng luống uổng, hay mau chóng thỏa mãn, biển báu công đức lớn). Những gì là tướng trạng của “hư tác” (uổng công thực hiện) và “trụ trì”? Ngài

Đàm Loan nêu đại lược hai chuyện để thuyết minh:

1) Một là có kẻ do thiện tâm hữu lậu bèn bớt ăn bớt mặc để cứu giúp những hàn sĩ bần cùng, nhưng thiện tâm mà chẳng được báo đáp tốt đẹp, gặp phải những tai họa ngoài ý muốn khiến cho khuynh gia bại sản. “Chuyết” (輟) có nghĩa là “ngưng nghỉ”. “Chuyết xan” (輟餐) là bớt ăn, khắc khổ, “dưỡng sĩ” (養士) là thí xả hòng làm lợi người khác. Thiện nhân như vậy cũng có thể gặp phải ác báo chẳng đáng nên có. Như thuyền ở trong nước chẳng nên có hỏa tai, nhưng bỗng dưng thuyền bị bốc cháy dữ dội, cháy rụi. Vì thế nói là “hấn khởi châu trung” (trong thuyền sanh chuyện). Đấy là tạo nhân lành mà chẳng có quả lành, gọi là “hư tác”.

2) Một chuyện khác là ví như có kẻ tích cóp vàng bạc, của báu đầy ắp kho đụn, rồi gặp phải năm đói kém, ngũ cốc chẳng thâu hoạch được, khó tránh khỏi đói khát mà chết!

Những chuyện giống như vậy có thể nói là xưa nay, trong ngoài nước đều có. Cái đạt được chẳng phải là do theo đường lối chánh đáng để thực hiện mà có được, chỉ là cơ duyên ngẫu nhiên, do đã tạo nghiệp nhân hư vọng chẳng chân thật mà đạt được, nên gọi là “đắc phi tác đắc” (cái đạt được là do chẳng thực hiện chánh đáng mà có), tức là “hư tác” (thực hiện hư vọng). Đã là “hư tác”, sẽ chẳng thể “trụ trì” (duy trì) cái nhân lành hòng quyết định đạt được quả lành. Nhân quả phù hợp với nhau sẽ chẳng bị mê mất, vì thế gọi là “tại phi thủ tại” (tồn tại cái quả chẳng đáng nên có), tức là chẳng thể trụ trì. Dùng những sự thật nhân quả hư vọng trong thế gian để hiển hiện ngược lại sức bổn nguyện công đức của A Di Đà Phật trải qua vô lượng kiếp, tu vô lượng Bồ Tát hạnh, thành tựu công đức chân thật chẳng hư huyễn, quyết định có thể trụ trì cái nhân như thế và cái quả như thế, chẳng phải là “đắc phi tác đắc, tại phi thủ tại” (đạt được cái chẳng do thực hiện chánh đáng, tồn tại cái chẳng đáng nên tồn tại), chẳng có khuyết điểm “hư tác trụ trì”.

(Chú) Sở ngôn “bất hư tác trụ trì” giả, y bổn Pháp Tạng Bồ Tát tứ thập bát nguyện, kim nhật A Di Đà Như Lai tự tại thần lực, nguyện dĩ thành lực, lực dĩ tựu nguyện, nguyện bất đồ nhiên, lực bất hư thiết, lực nguyện tương phù, tất cánh bất sai. Cố viết “thành tựu”.

(註)所言不虛作住持者，依本法藏菩薩四十八願，今日阿彌陀如來自在神力，願以成力，力以就願，願不徒 然，力不虛設，力願相符，畢竟不差。故曰成就。

(Chú: Nói “bất hư tác trụ trì”: Vốn dựa vào bốn mươi tám nguyện của Pháp Tạng Bồ Tát và thần lực tự tại của A Di Đà Như Lai trong hiện thời, nguyện nhằm thành tựu lực, lực để đáp ứng nguyện. Nguyện chẳng phí uổng, lực chẳng lập bày hư giả, nguyện và lực phù hợp nhau, rốt ráo chẳng sai sót. Vì thế nói là “thành tựu”).

Chúng ta phải thiết thực liễu tri: “Chánh giác A Di Đà, pháp vương thiện trụ trì” là “bất hư tác trụ trì”. Sở dĩ có thể khéo trụ trì, có thể chẳng uổng công thực hiện, chính là do bổn nguyện trong khi tu nhân và thần lực nơi quả địa của Vô Lượng Thọ Phật. Nhân quả như thế, không gì chẳng phải là “nhân bao trùm biển quả, quả thấu triệt nguồn nhân”. Nương vào bổn nguyện để thành tựu thần lực, dùng thần lực để đáp đền bổn nguyện. Bổn nguyện là nhân; có nhân ắt có quả. Vì thế, có thần lực tự tại, cho nên nói “bất đồ nhiên” (chẳng phí uổng). Thần lực là quả, quả do nhân thành, thần lực do bổn nguyện mà có, vì thế nói “bất hư thiết” (chẳng lập bày hư giả). Bổn nguyện và thần lực rốt ráo là nhân và quả phù hợp lẫn nhau chẳng sai chạy. Do cái nhân như thế mà đạt được cái quả như thế, vì thế nói là “thành tựu”.

Do điều này có thể biết: Sở dĩ A Di Đà Phật có thể “bất hư tác trụ trì” hoàn toàn là do khi tu nhân, Ngài đã phát ra bốn mươi tám đại nguyện, cho nên có thể có thần lực tự tại như vậy, khéo léo trụ trì tam thế gian, khiến cho chánh pháp chẳng mất đi, chẳng biến đổi, chúng sanh lìa khổ được vui, cùng được thành Phật. Nói theo khí thế gian thì do nguyện thứ hai mươi bảy và hai mươi tám trong bổn nguyện mà thành tựu sự nhiệm mầu thù thắng, do nguyện thứ ba mươi hai mà thành tựu trang nghiêm, do nguyện thứ ba mươi mốt mà thành tựu sự sáng sạch. Nương theo sự “trang nghiêm, sáng sạch, thù thắng nhiệm mầu” ấy mà có mười bảy thứ trang nghiêm công đức thành tựu trong quốc độ An Lạc. Nói theo chánh giác thế gian thì do nguyện thứ mười hai “thành tựu vô lượng quang”, nguyện thứ mười ba “thành tựu vô lượng thọ”, nguyện thứ mười bảy “thành tựu chư Phật ca ngợi, tán thán” trong bổn nguyện, nương theo công đức thù thắng “vô lượng thọ, vô lượng quang” mà triển khai thành tám thứ trang nghiêm công đức thành tựu.

Nói theo hữu tình thế gian thì do công đức của bốn mươi mốt nguyện kia trong bổn nguyện mà thành tựu: “Hóa xứ” (Chỗ giáo hóa của đức Phật) bao gồm trọn khắp chúng sanh trong bổn độ (tức An Lạc quốc), mười phương và thế giới Sa Bà. “Hóa chúng” (Đại chúng được giáo hóa) sẽ bao gồm trời, người, phàm phu, Nhị Thừa, Bồ Tát, nam, nữ, già, trẻ. “Hóa pháp” thì tam luân (tam nghiệp) thí hóa, nhất là dùng Phật danh và Phật quang để rộng làm Phật sự lợi ích chúng sanh. “Hóa quả” là lòng đại từ có thể ban hết thảy các sự vui, đại bi có thể dẹp hết thảy các khổ, đều khiến cho họ thành Phật. Luận này lấy quan sát bốn thứ chánh tu hành trang nghiêm công đức thành tựu của các vị Bồ Tát trong cõi ấy làm tánh chất đại biểu. Chánh giác thế gian và hữu tình thế gian đều là chúng sanh thế gian. Vì thế, trong phần sau của bộ luận này có viết: “Thử thanh tịnh hữu nhị chủng, nhất giả khí thế gian thanh tịnh, nhị giả chúng sanh thế gian thanh tịnh. Khí thế gian thanh tịnh giả, như hướng thuyết thập thất chủng trang nghiêm Phật độ công đức thành tựu. Chúng sanh thế gian thanh tịnh giả, như hướng thuyết bát chủng trang nghiêm Phật công đức thành tựu, tứ chủng trang nghiêm Bồ Tát công đức thành tựu” (Sự thanh tịnh ấy có hai loại: Một là khí thế gian thanh tịnh, hai là chúng sanh thế gian thanh tịnh. Khí thế gian thanh tịnh là mười bảy thứ trang nghiêm cõi Phật công đức thành tựu như đã nói trên đây. Chúng sanh thế gian thanh tịnh là tám thứ trang nghiêm Phật công đức thành tựu và bốn thứ trang nghiêm Bồ Tát công đức thành tựu như đã nói trên đây).

Bốn mươi tám đại nguyện ấy là do Pháp Tạng Bồ Tát xứng tánh phát ra, không nguyện nào chẳng phải là công đức vốn sẵn có trong tâm tánh. Tâm tánh bình đẳng, cho nên công đức bình đẳng, tổng cộng có ba trọng điểm:

1) Hễ là chúng sanh sanh trong Cực Lạc Tịnh Độ của A Di Đà Phật, ai nấy đều sẽ đúng là như thế, tức là “Đại Thừa thiện căn giới, bình đẳng, không có danh xưng đáng bị chê gièm”, hoàn toàn bình đẳng.

2) Kẻ muốn sanh về cõi Phật ấy, chỉ cần chí tâm tin ưa, trọn đủ tín, nguyện, niệm, hạnh, xưng niệm A Di Đà Phật liền có thể được Phật tiếp dẫn vãng sanh cõi ấy. Dẫu chỉ một niệm hay mười niệm, cũng có thể được vãng sanh. Hễ vãng sanh bèn bất thoái, rốt ráo thành Phật, cũng là hoàn toàn bình đẳng.

3) Dùng danh hiệu chẳng thể nghĩ bàn của A Di Đà Phật để nhiếp hóa chúng sanh trong chín pháp giới, khiến cho họ được gặp gỡ (nghe danh), sẽ đều chẳng luống uổng, có thể mau chóng thỏa mãn hết thảy nguyện cầu công đức thế gian và xuất thế gian, như lìa khổ được vui, liễu sanh thoát tử, cho đến tam thân, tứ trí, ngũ nhãn, lục thông v.v… rốt ráo cùng chứng bình đẳng Pháp Thân, không một ai chẳng thành Phật. Do vậy, bài kệ tán Phật thông dụng có đoạn: “Quang trung hóa Phật vô số ức, hóa Bồ Tát chúng diệc vô biên. Tứ thập bát nguyện độ chúng sanh, cửu phẩm hàm linh đăng bỉ ngạn”. Tất cả công đức tự lợi và lợi tha hoàn toàn nương vào danh hiệu chẳng thể nghĩ bàn của A Di Đà Phật và bổn nguyện nơi nhân địa, cũng như thần lực nơi quả địa của Phật, thì mới có thể tự độ, độ người khác như thế, phổ độ hữu tình đều cùng thành Phật. Kẻ được gặp gỡ, chắc chắn chẳng luống uổng, vì thế nói là “bất hư tác trụ trì”. Do vậy, cổ đức đã tán thán như sau: “Di Đà nghĩa vô cùng, mặc hải bất năng tả” (Di Đà nghĩa chẳng cùng, biển mực không viết xuể), “thập phương tam thế Phật, A Di Đà đệ nhất” (mười phương ba đời Phật, A Di Đà bậc nhất). Danh hiệu và bổn nguyện của A Di Đà Phật đích xác là quá vi diệu chẳng thể nghĩ bàn!

2.2.2.2.3.2.1.3. Thị hiện đức tự lợi, lợi tha của Như Lai

(Luận) Tức kiến bỉ Phật, vị chứng tịnh tâm Bồ Tát, tất cánh đắc chứng bình đẳng Pháp Thân, dữ tịnh tâm Bồ Tát, dữ thượng địa chư Bồ Tát, tất cánh đồng đắc tịch diệt bình đẳng cố.

(Chú) “Bình đẳng Pháp Thân” giả, Bát Địa dĩ thượng pháp tánh sanh thân Bồ Tát dã. “Tịch diệt bình đẳng” giả, tức thử Pháp Thân Bồ Tát sở chứng tịch diệt bình đẳng chi pháp dã. Dĩ đắc thử tịch diệt bình đẳng pháp, cố danh vi “bình đẳng Pháp Thân”. Dĩ bình đẳng Pháp Thân Bồ Tát sở đắc, cố danh vi “tịch diệt bình đẳng pháp” dã.

(論)即見彼佛，未證淨心菩薩，畢竟得證平等法身，與淨心菩薩，與上地諸菩薩，畢竟同得寂滅平等故。

(註)平等法身者，八地已上法性生身菩薩也。寂滅平等者，即此法身菩薩所證寂滅平等之法也。以得此寂滅平等法，故名為平等法身。以平等法身菩薩所得，故名為寂滅平等法也。

(Luận: Tức là thấy đức Phật thì vị Bồ Tát chưa chứng tịnh tâm sẽ rốt ráo chứng Pháp Thân bình đẳng, cùng với tịnh tâm Bồ Tát và các vị thượng địa Bồ Tát rốt ráo cùng đắc tịch diệt bình đẳng.

Chú: “Bình đẳng Pháp Thân” là pháp tánh sanh thân Bồ Tát từ Bát Địa trở lên. “Tịch diệt bình đẳng” chính là pháp tịch diệt bình đẳng do Pháp Thân Bồ Tát đã chứng. Do đắc pháp tịch diệt bình đẳng này, nên gọi là “Pháp Thân bình đẳng”. Do là pháp chứng đắc bởi Pháp Thân Bồ Tát, nên gọi là “pháp tịch diệt bình đẳng”).

Pháp Thân bình đẳng là Lý Thể bình đẳng do chư Phật cùng chứng, còn gọi là tự tánh thanh tịnh tâm, chân tâm, Chân Như, Thật Tướng, Phật Tánh, pháp tánh, pháp giới, Như Lai Tạng Tâm, Đại Viên Giác, hoặc Vô Cấu Thức.

Pháp Thân: “Pháp” là nói theo ý nghĩa “công năng”, Thân là nói theo ý nghĩa “nương cậy, gìn giữ”. Tức là cái “nhất tâm” này có công năng gìn giữ, có thể hiển hiện các pháp nhiễm hay tịnh. Các pháp đều nương theo tâm mà duyên thành, chẳng một, chẳng khác với cái tâm. Vì thế, dùng bình đẳng nhất tâm làm Pháp Thân, tức là chúng sanh tâm cấu nhưng tự tánh thanh tịnh, chẳng phải là lìa ngoài cái tâm nhơ bẩn (cấu tâm) mà có riêng một cái tịnh tâm! Vì thế gọi là “tự tánh thanh tịnh tâm”.

Vạn pháp hư ngụy, duyên hội hợp bèn sanh; pháp được sanh ra vốn là Không, hết thảy duy tâm. Do đối ứng với các pháp hư ngụy mà gọi là Chân Tâm.

Hết thảy các pháp nương vào tâm mà duyên khởi, dùng tâm làm Thể thì gọi là Chân. Tâm, Phật, chúng sanh, ba thứ chẳng sai biệt, nên gọi là Như. Vì thế gọi là Chân Như.

Pháp Thân vô tướng, vô bất tướng (chẳng phải là không có tướng), nên gọi là Thật Tướng.

Phật là Giác, Tánh tức là tâm. Tịnh tâm vốn giác, nên gọi là Phật Tánh.

Pháp Thân bình đẳng, tức là vạn pháp bình đẳng tánh Không. Tánh có nghĩa là “chẳng thay đổi, chân thật”. Vì thế gọi là Pháp Tánh.

Nhất niệm tâm trọn đủ các pháp thuộc mười pháp giới, tùy duyên mà hiện, nên gọi là Pháp Giới.

Nhất tâm nhị môn, chứa đựng và tiếp nhận nhiều thứ. Chân Như Môn là Như, Sanh Diệt Môn là Lai; vì thế gọi là Như Lai Tạng Tâm. Như Lai Tạng Tâm có ba nghĩa “năng tàng” (có thể chứa đựng), “sở tàng” (được chứa đựng) và “năng sanh” (có thể sanh). Pháp Thân bình đẳng do chư Phật chứng đắc, tánh đức tịnh tâm mà chúng sanh vốn trọn đủ ; đấy chính là Như Lai Tạng Tâm năng tàng. Nhất tâm nhị môn, pháp vốn sẵn có như thế, nhưng chúng sanh bị vô minh che lấp, [cho nên] có Sanh Diệt mà chẳng có Chân Như. Đấy chính là Như Lai tạng Tâm sở tàng. Như thai tạng (tử cung) của người nữ có thể sanh ra con cái, cái tâm này cũng vậy: Thể của nó trọn đủ công dụng của hai tánh tịnh và nhiễm, có thể sanh ra các pháp nhiễm và tịnh. Đấy là Như Lai Tạng Tâm năng sanh.

Tâm tuy không tịch, nhưng bao trùm trọn vẹn thái hư, linh tri chẳng mê muội. Vì thế gọi là Đại Viên Giác.

Như hoa sen mọc từ bùn lầy mà chẳng bị nhuốm bẩn, vì thế gọi là Vô Cấu Thức.

Lời luận đã nói: Tịnh tâm, Pháp Thân bình đẳng, và tịch diệt bình đẳng (pháp tánh) là một pháp mà có nhiều tên gọi khác nhau. Thể của nó chẳng khác biệt, tức là như Thiền Tông đã gọi là “bản lai diện mục” (diện mạo vốn sẵn có), Tịnh Độ Tông gọi nó là “vô lượng quang, vô lượng thọ”. Phàm những ai có thể nương theo luận này để tu ngũ niệm môn thành tựu thì trong hiện đời, hoặc khi vãng sanh, bèn thấy A Di Đà Phật. Do thấy Phật (vị Phật tam thân nhất thể) bèn gọi là “đắc Niệm Phật tam muội”. Đấy chính là chứng đắc tịnh tâm, Pháp Thân bình đẳng, pháp tánh tịch diệt bình đẳng.

Bất luận quý vị là phàm phu, Nhị Thừa, hoặc là Bồ Tát, trước khi chứng Sơ Địa, tuy chưa chứng ngộ tịnh tâm, chỉ cần có thể thấy Phật Di Đà, sẽ có thể sanh về Cực Lạc, rốt ráo đều có thể chứng đắc Pháp Thân bình đẳng, rốt ráo bình đẳng, trọn chẳng có ai không chứng. Nếu như quý vị là bậc địa thượng Bồ Tát đã chứng tịnh tâm, sẽ có thể cùng với bậc đại Bồ Tát từ Bát Địa trở lên cùng chứng Pháp Thân thanh tịnh của chư Phật (Pháp Thân đức), viên mãn Báo Thân (Bát Nhã đức), ngàn trăm ức hóa thân (Giải Thoát đức), cùng nhập biển đại tịch diệt (Niết Bàn) của Như Lai. Tịch mà thường Chiếu, Chiếu mà thường Tịch, cũng là rốt ráo bình đẳng, chẳng có sai biệt.

Điều này cũng có cùng một ý thú “rốt ráo cùng đắc Pháp Thân bình đẳng” như trong phẩm Thí Dụ của kinh Pháp Hoa đã nói: “Như bỉ trưởng giả, sơ dĩ tam xa dụ dẫn chư tử, nhiên hậu đản dữ đại (bạch ngưu) xa, bảo vật trang nghiêm, an ổn đệ nhất. Như Lai diệc phục như thị, sơ thuyết tam thừa dẫn đạo chúng sanh, nhiên hậu đản dĩ Đại Thừa (đại Niết Bàn) nhi độ thoát chi” (Như ông trưởng giả kia thoạt đầu dùng ba loại xe để dẫn dụ các con, sau đấy chỉ cho họ xe (trâu trắng) lớn, trang hoàng bằng các món báu, an ổn bậc nhất. Như Lai cũng giống như thế, thoạt đầu nói ba thừa để hướng dẫn chúng sanh. Sau đấy chỉ dùng Đại Thừa (đại Niết Bàn) để độ thoát). Chẳng qua Pháp Hoa là “hội tam quy nhất” (gộp chung ba thừa về một thừa), trước là Quyền, sau là Thật. Pháp môn Tịnh Độ chính là “tức Quyền, tức Thật” (tuy Quyền mà chính là Thật, tuy Thật mà lại là Quyền), Quyền và Thật chẳng hai, thuần nhất Phật Thừa. Pháp Hoa thuộc về Nan Hành Đạo, còn Tịnh Độ là Dị Hành Đạo.

Pháp môn này do thấy đức Di Đà “ba thân một Thể”, liền thấy Tự Tánh Thiên Chân Phật, là con đường gọn tắt nhất để hết thảy chúng sanh từ địa vị phàm phu mà vào thẳng địa vị Phật! Đấy cũng là cốt lõi, là then chốt của tất cả Bồ Tát hạnh “tự lợi, lợi tha” cho hết thảy chúng sanh từ phát tâm cho đến khi thành Phật. Do vậy, trong kinh Quán Phật Tam Muội, đức Thích Ca Thế Tôn đã nói: “Ngã dĩ niệm Phật cố, quán Phật cố, đắc Nhất Thiết Chủng Trí (thành Phật)” (Ta do niệm Phật, do quán Phật mà đạt được Nhất Thiết Chủng Trí, tức thành Phật). Do điều này có thể biết, pháp môn ngũ niệm trong bộ luận này chính là gom ngũ thừa cùng về Nhất Thừa, tùy ý tự nhiên, cùng đạt được chiếc thuyền Từ “thành Phật” to lớn. Phẩm cuối cùng của kinh Hoa Nghiêm dùng mười đại Phổ Hiền hạnh nguyện để hướng dẫn về Cực Lạc, gặp gỡ, chầu hầu Phật Di Đà, có thể viên mãn Bồ Đề ngay trong một đời, rốt ráo cùng chứng Pháp Thân thanh tịnh bình đẳng của Như Lai, chính là ý này vậy.

Ngài Đàm Loan giảng giải, dùng người năng chứng (có thể chứng đắc) và sở chứng pháp (pháp được chứng bởi người ấy) để giảng rõ chỗ sai khác giữa Pháp Thân bình đẳng và tịch diệt bình đẳng, khiến cho [người đọc] dễ liễu tri. Thật ra, Pháp Thân bình đẳng và pháp tánh tịch diệt đều là “ngôn ngữ dứt bặt, tâm hành xứ diệt”, chỉ có chứng mới biết; lại còn chẳng có Năng và Sở, chẳng thể phân biệt, lìa tứ cú, tuyệt bách phi! Nếu vẫn còn có “năng sở, nhân pháp” đối đãi thì chẳng phải là Pháp Thân bình đẳng! Vì thế, trong kinh có nói: “Tự tâm tự thủ tâm (tác năng sở phân biệt), phi huyễn thành huyễn pháp” (Tự tâm tự chấp giữ cái tâm (tức là phân biệt có chủ thể và khách thể), cái chẳng hư huyễn bèn trở thành pháp hư huyễn), hoặc “tri kiến lập tri, tức vô minh bổn; tri kiến vô kiến (vô năng sở phân biệt), tư tức Niết Bàn” (từ nơi hay biết mà lập ra một cái biết thì chính là cội gốc của vô minh. Đối với tri kiến mà chẳng có thấy (tức là không có phân biệt chủ thể và khách thể), đấy chính là Niết Bàn). Trung Luận có bài kệ rằng: “Chư pháp Thật Tướng giả, tâm hạnh ngôn ngữ đoạn, vô sanh diệc vô diệt, tịch diệt như Niết Bàn, tự tri bất tùy tha, tịch diệt vô hý luận, vô dị, vô phân biệt, thị tắc danh Thật Tướng (bình đẳng Pháp Thân). Bất đoạn diệc bất thường, bất nhất diệc bất dị, thị danh chư Thế Tôn, giáo hóa cam lộ vị” (Đối với Thật Tướng của các pháp thì tâm suy nghĩ và ngôn ngữ [toan diễn tả] đều bất lực. [Thật Tướng] chẳng sanh mà cũng chẳng diệt, tịch diệt như Niết Bàn. Tự hay biết, chẳng do điều gì khác mà [hay biết]. Tịch diệt chẳng có hý luận, không khác, không phân biệt. Đó gọi là Thật Tướng (tức Pháp Thân bình đẳng). Chẳng đoạn mà cũng chẳng thường, chẳng một mà cũng chẳng khác. Đó gọi là vị cam lộ giáo hóa của các đức Thế Tôn).

(Chú) Thử Bồ Tát đắc báo sanh tam muội, dĩ tam muội thần lực, năng nhất xứ, nhất niệm, nhất thời, biến thập phương thế giới, chủng chủng cúng dường nhất thiết chư Phật, cập chư Phật đại hội chúng hải, năng ư vô lượng thế giới vô Phật Pháp Tăng xứ, chủng chủng thị hiện, chủng chủng giáo hóa, độ thoát nhất thiết chúng sanh, thường tác Phật sự, sơ vô vãng lai tưởng, cúng dường tưởng, độ thoát tưởng. Thị cố thử thân danh vi “bình đẳng Pháp Thân”, thử pháp danh vi “tịch diệt bình đẳng pháp” dã.

(註)此菩薩得報生三昧，以三昧神力，能一處一念一時，遍十方世界，種種供養一切諸佛，及諸佛大會眾海，能於無量世界無佛法僧處，種種示現，種種教化，度脫一切眾生，常作佛事，初無往來想，供養想，度脫想。是故此身名為平等法身，此法名為寂滅平等法也。

(Chú: Vị Bồ Tát ấy đắc báo sanh tam muội, do thần lực của tam muội có thể trong một chỗ, một niệm, một thời, mà trọn khắp mười phương thế giới, đủ mọi thứ cúng dường hết thảy chư Phật và biển đại chúng trong pháp hội của chư Phật, có thể trong vô lượng thế giới là những chỗ không có Phật Pháp Tăng mà thị hiện đủ mọi cách, giáo hóa đủ mọi cách, độ thoát hết thảy chúng sanh, thường làm Phật sự, trọn chẳng có ý tưởng đến đi, ý tưởng cúng dường, ý tưởng độ thoát. Vì thế, thân này gọi là “Pháp Thân bình đẳng”, pháp này được gọi là “pháp bình đẳng tịch diệt”).

Trong đoạn chú giải này, ngài Đàm Loan giảng giải về hàng Bồ Tát vãng sanh Tịnh Độ đã đắc tịnh tâm, đều là vốn sẵn đắc báo sanh tam muội (tức tam muội do quả báo mà tự nhiên có, chẳng phải là do kết quả của sự tu tập). Do thần lực của tam muội ấy, cho nên giống như trên đây đã nói: Bồ Tát trong cõi ấy có bốn thứ công đức do tu hành chân chánh. Báo sanh tam muội là gì? Tức là bậc Bát Địa Bồ Tát trở lên mặc sức tự nhiên thường nhập tam muội, chẳng phải tốn tâm lực, chẳng cần phải tác ý (dấy lên ý tưởng nhập Định), có thể hiện các thứ hình, sanh ra đủ loại công đức. Cái thân đắc báo sanh tam muội ấy được gọi là “Pháp Thân bình đẳng”, pháp báo sanh tam muội thì được gọi là “pháp tịch diệt bình đẳng”, cũng là chẳng một, chẳng khác!

(Chú) Vị chứng tịnh tâm Bồ Tát giả, Sơ Địa dĩ thượng, Thất Địa dĩ hoàn chư Bồ Tát dã. Thử Bồ Tát diệc năng hiện thân, nhược bách, nhược thiên, nhược vạn, nhược ức, nhược bách thiên vạn ức, vô Phật quốc độ thi tác Phật sự. Yếu tu tác tâm nhập tam muội nãi năng, phi bất tác tâm. Dĩ tác tâm cố, danh vi “vị đắc tịnh tâm”. Thử Bồ Tát nguyện sanh An Lạc Tịnh Độ, tức kiến A Di Đà Phật. Kiến A Di Đà Phật thời, dữ thượng địa chư Bồ Tát tất cánh thân đẳng, pháp đẳng. Long Thọ Bồ Tát, Bà Tẩu Bàn Đầu Bồ Tát bối, nguyện sanh bỉ giả, đương vị thử nhĩ.

(註)未證淨心菩薩者，初地已上，七地已還。諸菩薩也。此菩薩亦能現身，若百若千若萬若億，若百千萬億，無佛國土施作佛事。要須作心入三昧乃能，非不作心。以作心故，名為未得淨心。此菩薩願生安樂淨土，即見阿彌陀佛。見阿彌陀佛時，與上地諸菩薩畢竟身等法等。龍樹

菩薩，婆藪槃頭菩薩輩，願生彼者，當為此耳。

(Chú: Bồ Tát chưa chứng tịnh tâm là các vị Bồ Tát từ Sơ Địa trở lên, từ Thất Địa Bồ Tát trở xuống. Vị Bồ Tát này cũng có thể hiện thân trong trăm, hoặc ngàn, hoặc vạn, hoặc ức, hoặc trăm ngàn vạn ức cõi nước không có Phật để thực hiện Phật sự, [nhưng vị ấy] phải khởi tâm nhập tam muội thì mới có thể [hiện thân trong quốc độ khác], chứ không phải là chẳng khởi tâm. Do phải khởi tâm, nên gọi là “chưa đắc tịnh tâm”. Vị Bồ Tát ấy nguyện sanh về An Lạc Tịnh Độ, liền thấy A Di Đà Phật. Khi thấy A Di Đà Phật, thân và pháp sẽ rốt ráo ngang bằng các vị thượng địa Bồ Tát. Những vị như Long Thọ Bồ Tát, Bà Tẩu Bàn Đầu Bồ Tát nguyện sanh về cõi ấy chính là vì chuyện này).

Trong đoạn văn này, ngài Đàm Loan giải thích “Bồ Tát chưa chứng tịnh tâm Bồ Tát” là gì? Điều này chẳng giống như trong các kinh luận thường nói. Nói thông thường, Sơ Địa Bồ Tát đắc vô lậu (tự tánh thanh tịnh) tịnh tâm, các bậc Bồ Tát thuộc Địa Tiền Tam Hiền đều chưa đắc. Chẳng phải là như [các vị Bồ Tát] từ Bát Địa Bồ Tát trở lên, [các vị ấy] chẳng khởi tâm mà có thể hiện ngàn trăm ức hóa thân vì đã đắc tịnh tâm. Từ Thất Địa trở về trước, do phải khởi tâm, nên gọi là “chưa đắc tịnh tâm”. Còn như Long Thọ Bồ Tát thì trong kinh Lăng Già, đức Phật đã huyền ký: Sau khi [Long Thọ] Bồ Tát chứng Sơ Địa, vãng sanh Cực Lạc, bèn thuộc loại Bồ Tát đã đắc tịnh tâm vãng sanh Tịnh Độ. Thế Thân Bồ Tát (Bà Tẩu Bàn Đầu, Vasubandhu) Bồ Tát thuộc địa vị Tứ Gia Hạnh Bồ Tát của Đại Thừa, thuộc loại “chưa đắc tịnh tâm Bồ Tát vãng sanh”.

Như trong phần trước tôi đã nói, bất luận quý vị là phàm phu hay Nhị Thừa, hoặc là bất cứ hạng Bồ Tát nào, chỉ cần có thể vãng sanh An Lạc Tịnh Độ, thấy A Di Đà Phật (tam thân nhất thể Phật), sẽ được thấy Tự Tánh Thiên Chân Phật, tức là chứng đắc tịnh tâm, bình đẳng với bậc Thập Địa Bồ Tát. Đó gọi là “hoa nở thấy Phật, ngộ Vô Sanh”, ai nấy đều như thế. Bất quá, như người thấy mặt trăng, chỉ có một vầng trăng, chẳng có sai biệt, nhưng trăng từ mồng Ba đến Rằm tròn khuyết khác nhau. Thập Địa Bồ Tát cũng giống như thế, do liên quan đến công hạnh cạn hay sâu, mà có mười địa vị sai khác. Đó gọi là “đoạn vô minh từng phần, chứng Pháp Thân từng phần”, chẳng phải là chứng tịnh tâm và Pháp Thân bình đẳng có sai khác!

Luận này nói hàng Bồ Tát chưa chứng tịnh tâm thấy A Di Đà Phật, liền đắc Pháp Thân bình đẳng, sẽ bình đẳng, chẳng khác bậc địa thượng tịnh tâm Bồ Tát. Đấy là nói “rốt ráo bèn có thể đạt được, tất nhiên chứng đắc”. Tôi nói một thí dụ: Như Thái Tử đầu lòng do quốc vương sanh ra, khác hẳn những người dân bình phàm. Vừa sanh ra đã vượt xa văn võ bá quan, rốt ráo bằng với hết thảy các quốc vương, vì [Thái Tử] rốt cuộc sẽ có thể kế thừa ngôi vị quốc vương, tất nhiên sẽ làm quốc vương, trọn chẳng phải là nói [Thái Tử] hiện thời đang làm quốc vương. Bồ Tát vãng sanh An Lạc Tịnh Độ khác các vị Bồ Tát bình phàm, tức là giống như đệ nhất Thái Tử do quốc vương sanh ra chẳng giống những người dân bình phàm. Vừa đến cõi đó, sẽ vượt xa các vị địa tiền Bồ Tát (Bồ Tát chưa chứng Sơ Địa), phàm phu, và Nhị Thừa trong cõi này; vì vị ấy tất nhiên thấy A Di Đà Phật, ngộ Vô Sanh Nhẫn, rốt cuộc chỉ trong một đời này, sẽ cùng với các bậc địa thượng, cho đến Đẳng Giác Bồ Tát đồng đắc tịnh tâm, đồng nhập đại Niết Bàn của Như Lai, Pháp Thân bình đẳng chẳng có sai biệt! Nhưng chẳng phải là nói “hễ vãng sanh Tịnh Độ, sẽ ngay lập tức là bậc Bồ Tát từ Bát Địa trở lên cho đến Đẳng Giác, ngay lập tức là Phật!” Như Thái Tử trước khi đăng cực (lên ngôi) kế vị, vẫn chẳng phải là quốc vương, chỉ là Thái Tử rốt cuộc sẽ làm quốc vương đó thôi! Đấy chính là nguyện thứ mười trong bốn mươi tám nguyện, “chẳng dấy khởi ý niệm tham đắm, so đo”; nguyện thứ mười một, “Chánh Định ắt đạt đến Niết Bàn”. Do sức công đức của hai nguyện ấy, cũng như do thần lực chẳng thể nghĩ bàn của A Di Đà Phật nhiếp thọ hàng Bồ Tát vãng sanh cõi ấy, các Ngài rốt cuộc đều có thể đạt được Pháp Thân bình đẳng, Đại Niết Bàn lạc, chẳng khác Phật!

(Chú) Vấn viết: Án Thập Địa kinh, Bồ Tát tấn thú giai cấp, tiệm hữu vô lượng công huân, kinh đa kiếp số, nhiên hậu nãi đắc. Thử (luận) vân hà kiến A Di Đà Phật thời, tất cánh dữ thượng địa chư Bồ Tát thân đẳng, pháp đẳng da? Đáp viết: Ngôn “tất cánh” giả, vị ngôn “tức đẳng” dã. Tất cánh bất thất thử đẳng, cố ngôn “đẳng” nhĩ. Vấn viết: Nhược bất tức đẳng, phục hà đãi ngôn? Bồ Tát đản đăng Sơ Địa, dĩ tiệm tăng tấn, tự nhiên đương dữ Phật đẳng, hà giả ngôn “dữ thượng địa Bồ Tát đẳng”? Đáp viết: Bồ Tát ư Thất Địa trung, đắc đại tịch diệt, thượng bất kiến chư Phật khả cầu, hạ bất kiến chúng sanh khả độ, dục xả Phật đạo, chứng ư Thật Tế. Nhĩ thời, nhược bất đắc thập phương chư Phật thần lực gia khuyến, tức tiện diệt độ, dữ Nhị Thừa vô dị. Bồ Tát nhược vãng sanh An Lạc, kiến A Di Đà Phật, tức vô thử nạn. Thị cố, tu ngôn “tất cánh bình đẳng”.

(註)問曰：案十地經，菩薩進趣階級，漸有無量功 勳，經多劫數，然後乃得。此(論)云何見阿彌陀佛時，畢竟與上地諸菩薩身等，法等耶？答曰：言畢竟者，未言即等也。畢竟不失此等，故言等耳。問曰：若不即等，復何待言？菩薩但登初地，以漸增進，自然當與佛等，何假言與上地菩薩等？答曰：菩薩於七地中，得大寂滅，上不見諸佛可求，下不見眾生可度，欲捨佛道，證於實際。爾 時，若不得十方諸佛神力加勸，即便滅度，與二乘無異。菩薩若往生安樂，見阿彌陀佛，即無此難。是故，須言畢竟平等。

(Chú: Hỏi: Xét theo sự tăng tấn theo từng tầng cấp của Bồ Tát trong kinh Thập Địa, thì do dần dần có vô lượng công huân, trải qua nhiều kiếp số, sau đó mới đạt được. Vì sao luận này nói “khi thấy A Di Đà Phật, thân và pháp [của người vãng sanh ấy] sẽ rốt ráo bằng với các vị thượng địa Bồ Tát?” Đáp: Chẳng nói là “ngay lập tức liền bằng”! Do rốt cuộc chẳng mất sự ngang bằng ấy, nên nói là “bằng”. Hỏi: Nếu chẳng ngay lập tức được bằng, còn nói làm chi nữa? Bồ Tát chỉ cần chứng Sơ Địa, do dần dần tăng tấn, tự nhiên sẽ bằng với Phật, hơi đâu mà nói là bằng với bậc thượng địa Bồ Tát? Đáp: Trong địa vị Thất Địa, Bồ Tát đắc đại tịch diệt, trên là chẳng thấy chư Phật để có thể cầu, dưới là chẳng thấy chúng sanh để có thể độ, muốn bỏ Phật đạo hòng chứng Thật Tế. Lúc bấy giờ, nếu chẳng được thần lực của mười phương chư Phật gia hộ, khuyên lơn, sẽ liền diệt độ, chẳng khác hàng Nhị Thừa. Nếu Bồ Tát vãng sanh An Lạc, thấy A Di Đà Phật, sẽ chẳng có nạn ấy. Vì thế, cần phải nói là “rốt ráo bình đẳng”).

Hai lượt vấn đáp này nhằm thuyết minh điều được nói trong bộ luận này, tức ý nghĩa đặc biệt của chuyện “tất cả Bồ Tát chưa đắc tịnh tâm nếu vãng sanh cõi ấy rốt cuộc sẽ cùng với tịnh tâm địa thượng Bồ Tát đều đắc Pháp Thân bình đẳng”, tức là: Đã vãng sanh An Lạc Tịnh Độ, chẳng cần được mười phương chư Phật gia trì, khuyên lơn, rốt ráo sẽ chẳng [đến nỗi do] quán Không, chứng diệt, mà chẳng hóa độ chúng sanh. Như trong phần trước, ngài Đàm Loan đã nói: “Tục quát chi quyền, bất đãi khuyến nhi loan cung” (Phương tiện quyền xảo đặt mũi tên để bắn cho xa, chẳng đợi [người khác] khuyên kéo cong cánh cung). Vì sao vậy? Do thấy A Di Đà Phật, tức là thấy vị Phật tam thân nhất thể, sẽ chứng trọn vẹn tam đức của đại Niết Bàn. Pháp Thân không tịch, Báo Thân và Hóa Thân độ sanh, vốn là chẳng một, chẳng khác, chắc chắn là chẳng giống hàng Nhị Thừa nát thân diệt trí, hòng giữ lấy sự diệt độ, mà cũng chẳng giống các vị Thất Địa Bồ Tát muốn chứng Thật Tế, dứt diệt công dụng. Rốt ráo cùng với chư Phật đồng đắc các công đức như tam thân, tứ trí, thập lực, tứ vô sở úy, thập bát bất cộng v.v… Do vậy, cần phải nói “rốt ráo bình đẳng”, tức là rốt ráo bình đẳng với chư Phật.

Ngài Đàm Loan giải thích “Thất Địa Bồ Tát đắc đại tịch diệt” là theo như kinh Anh Lạc Bổn Nghiệp đã nói: “Thất Địa là vô sanh tâm”. Nhưng trong các kinh luận Đại Thừa khác, có [kinh] nói Đệ Bát Địa, còn gọi là Bất Động Địa, thì mới đắc đại tịch diệt, muốn xả Phật đạo, chứng Thật Tế. Khi ấy, bèn có chư Phật hiện tiền gia trì, khuyên lơn, bèn khởi vô tướng vô công dụng hạnh, trang nghiêm cõi nước, khiến cho chúng sanh thành thục. Chân Ngôn Tông thì gọi Bát Địa là “nhất đạo vô vi tâm”, lại gọi là “như thật nhất đạo tâm”, [tức là] cái tâm đúng như thật mà biết tự tâm tánh Không, tâm vô tánh. Nói dung hội thì nếu nói là Thất Địa, tức là xét theo khi đã viên mãn tâm Thất Địa, còn nói là Bát Địa thì là xét theo lúc mới tiến nhập Bát Địa. [Dung hội như vậy] thì hai thuyết chẳng trái nghịch nhau!

(Chú) Phục thứ, Vô Lượng Thọ kinh trung, A Di Đà Như Lai bổn nguyện ngôn: “Thiết ngã đắc Phật, tha phương Phật độ, chư Bồ Tát chúng, lai sanh ngã quốc, cứu cánh tất chí Nhất Sanh Bổ Xứ, trừ kỳ bổn nguyện, tự tại sở hóa, vị chúng sanh cố, bị hoằng thệ khải, tích lũy đức bổn, độ thoát nhất thiết, du chư Phật quốc, tu Bồ Tát hạnh, cúng dường thập phương chư Phật Như Lai, khai hóa hằng sa vô lượng chúng sanh, sử lập vô thượng chánh chân chi đạo, siêu xuất thường luân chư địa chi hạnh, hiện tiền tu tập Phổ Hiền chi đức. Nhược bất nhĩ giả, bất thủ Chánh Giác”.

(註)復次，無量壽經中，阿彌陀如來本願言 ：設我得 佛，他方佛土，諸菩薩眾，來生我國，究竟必至一生補 處，除其本願，自在所化，為眾生故，被弘誓鎧，積累德本，度脫一切，遊諸佛國，修菩薩行，供養十方諸佛如 來，開化恒沙無量眾生，使立無上正真之道，超出常倫諸地之行，現前修習普賢之德。若不爾者，不取正覺。

(Chú: Lại nữa, trong kinh Vô Lượng Thọ, phần bổn nguyện của A Di Đà Như Lai có chép: “Nếu tôi thành Phật, các vị Bồ Tát trong cõi Phật ở phương khác sanh về nước tôi, rốt ráo ắt đạt đến Nhất Sanh Bổ Xứ, trừ những ai có bổn nguyện riêng, tự tại giáo hóa, vì chúng sanh mà mặc áo giáp hoằng thệ, tích lũy cội đức, độ thoát hết thảy, dạo chơi các cõi Phật, tu hạnh Bồ Tát, cúng dường mười phương chư Phật Như Lai, khai hóa hằng sa vô lượng chúng sanh, khiến cho họ an trụ nơi đạo vô thượng chánh chân, vượt xa hạnh của các địa vị thông thường, hiện tiền tu tập công đức của Phổ Hiền. Nếu chẳng như vậy, tôi chẳng giữ lấy ngôi Chánh Giác”).

Lại nói đến nguyện thứ hai mươi hai trong Di Đà bổn nguyện, hàng Bồ Tát trong nước đều là Nhất Sanh Bổ Xứ. Đã là Nhất Sanh Bổ Xứ, công đức sẽ hoàn toàn bằng với Thập Địa và Đẳng Giác Bồ Tát, cho đến chư Phật phước huệ nhị nghiêm, bi trí nhị lực. Lời bàn định trong bộ luận này đã nói “rốt ráo cùng đắc tịch diệt bình đẳng” chỉ là nói đại lược. Nhất Sanh Bổ Xứ là gì? Chính là các vị Bồ Tát từ phát Bồ Đề tâm trải qua ba đại A tăng kỳ kiếp, rộng tu phước huệ; sau đấy, trăm kiếp tu hành tướng hảo, hết thảy đều viên mãn. Trong đời tối hậu, sanh trong Đâu Suất Nội Viện, đợi [tới thời tiết nhân duyên] để kế nhiệm vị Phật đã diệt độ mà thành Phật. Đó gọi là Nhất Sanh Bổ Xứ Bồ Tát, như Di Lặc Bồ Tát chẳng hạn. Những vị Bổ Xứ Bồ Tát như vậy rất hiếm có, khó được gặp gỡ, nhưng sanh về An Lạc Tịnh Độ, ai nấy đều rốt ráo là Bổ Xứ Bồ Tát.

Ngài Đàm Loan đã dùng bổn nguyện này và sự thật này để chứng minh điều được nói trong bộ luận này: A Di Đà thành tựu công đức “chẳng uổng công thực hiện trụ trì” (bất hư tác trụ trì), khiến cho những vị Bồ Tát hễ tu pháp môn ngũ niệm thành tựu, vãng sanh thấy đức Phật kia, sẽ rốt ráo chỉ trong một đời này đồng thành Phật đạo, chẳng có sai khác, chắc chắn là như thế đó! Chuyện này khác hẳn [tình huống thực tế của] những vị Bồ Tát tu Nan Hành Đạo: Cần phải nhiều kiếp dài lâu rộng tu viên mãn công đức thì mới thành Phật. Trong lời nguyện [của Pháp Tạng Bồ Tát] có nói: “Siêu xuất thường luân chư địa chi hạnh, hiện tiền tu tập Phổ Hiền chi đức” (Vượt xa hạnh của các địa vị thông thường, hiện tiền tu tập công đức của Phổ Hiền). Đấy chẳng phải là dạy bảo chúng ta hết sức minh bạch đó ư? Pháp môn Tịnh Độ là Dị Hành Đạo, vượt xa Nan Hành Đạo do các vị Bồ Tát thông thường tu tập. [Theo Nan Hành Đạo] thì phải từ địa vị phàm phu, trải qua các địa vị Thập Tín, Thập Trụ, Thập Hồi Hướng, Thập Địa v.v… tu hành dần dần thì mới có thể viên mãn Bồ Tát đạo mà thành Phật. Ngay trong khi quý vị tu tập ngũ niệm môn thành tựu trong hiện tiền thì chính là tu tập công đức của Phổ Hiền, quyết định vãng sanh Cực Lạc. Do vậy, bằng với Phật!

“Phổ Hiền đức” chính là danh xưng chung để gọi công đức tu hành bởi hết thảy các vị Bồ Tát trong thời gian và không gian vô tận, không có một loại công đức nào của Bồ Tát mà chẳng được bao gồm trong ấy. Tức là như Thái Tử của nhà vua, hết thảy những gì quốc vương có, Thái Tử sẽ đều có, rốt ráo bằng với hết thảy các quốc vương. Mọi người phải chú ý: Tu hành pháp môn ngũ niệm, tức là tu tập Phổ Hiền đức trong hiện tiền. Đấy hoàn toàn là do sức bổn nguyện công đức, sức bi trí tự tại của Phật Di Đà, khiến cho quý vị có thể đạt được như vậy. Chẳng cần phải chiếu theo Bồ Tát đạo thông thường, lần lượt tấn tu trải qua các địa vị thuộc Tam Hiền và Thập Thánh. Ngay trong hiện tiền, do vì niệm Phật, do quán Phật, mà được thấy A Di Đà Phật. Do vì thấy Phật, được sanh trong cõi An Lạc. Do sanh trong Tịnh Độ, nương theo bổn nguyện của Phật, được Phật nhiếp thọ, chỉ trong một đời này, sẽ rốt ráo ắt đạt đến Nhất Sanh Bổ Xứ, bèn là viên mãn Phổ Hiền Hạnh, trọn đủ Phổ Hiền đức. Đấy chính là chỗ đặc biệt thù thắng của pháp môn Tịnh Độ.

Vì thế, tôi kính khuyên các vị liên hữu: Không chỉ là phải thật thà niệm danh hiệu A Di Đà Phật, mà còn phải chú ý quán sát bổn nguyện công đức của A Di Đà Phật, cũng như các thứ trang nghiêm thành tựu trong cõi ấy và [công đức thành tựu của] chư Phật, Bồ Tát như bộ luận này đã nói. Lại còn phải chân thật phát nguyện “ngay trong đời hiện tại, hoặc vào lúc lâm chung, nhất định sẽ thấy A Di Đà Phật, nguyện sanh trong cõi An Lạc”. Nếu có thể thấy Phật, chắc chắn sẽ chẳng có hết thảy điên đảo gây chướng ngại, nhất định vãng sanh Tịnh Độ, liễu sanh thoát tử, cùng với các vị thượng địa Bồ Tát nhóm họp cùng một chỗ, cho tới lúc viên thành Phật đạo, bằng với chư Phật.

Có lợi ích to tát như thế, cho nên Văn Thù và Phổ Hiền Bồ Tát đều phát nguyện rằng: “Nguyện ngã lâm dục mạng chung thời, tận trừ nhất thiết chư chướng ngại, diện kiến bỉ A Di Đà Phật, tức đắc vãng sanh An Lạc sát. Ngã ký vãng sanh bỉ quốc dĩ, hiện tiền thành tựu thử đại nguyện, nhất thiết viên mãn tận vô dư, lợi lạc nhất thiết chúng sanh giới” (Nguyện cho con lúc sắp mạng chung, trừ sạch hết thảy các chướng ngại, tận mặt gặp Phật A Di Đà, liền được vãng sanh cõi An Lạc. Con đã sanh về cõi ấy rồi, hiện tiền thành tựu đại nguyện này. Hết thảy viên mãn chẳng còn sót, lợi lạc hết thảy chúng sanh giới).

(Chú) Án thử kinh thôi, bỉ quốc Bồ Tát, hoặc khả bất tùng nhất địa chí nhất địa. Ngôn Thập Địa giai thứ giả, thị Thích Ca Như Lai ư Diêm Phù Đề, nhất ứng hóa đạo nhĩ. Tha phương Tịnh Độ, hà tất như thử. Ngũ chủng bất tư nghị trung, Phật pháp tối bất khả tư nghị. Nhược ngôn Bồ Tát tất tùng nhất địa chí nhất địa, vô siêu việt chi lý, vị cảm tường dã. Thí như hữu thụ, danh viết Hảo Kiên. Thị thụ địa sanh, bách tuế nãi cụ, nhất nhật trưởng cao bách trượng. Nhật nhật như thử, kế bách tuế chi trưởng, khởi loại tu tùng da? Kiến tùng sanh trưởng, nhật bất quá thốn, văn bỉ Hảo Kiên, hà năng bất nghi? Tức đồng hữu nhân văn Thích Ca Như Lai, chứng La Hán ư nhất thính, chế Vô Sanh ư chung triêu, vị thị tiếp dụ chi ngôn, phi xứng thật chi thuyết. Văn thử luận sự, diệc đương bất tín. Phù phi thường chi ngôn, bất nhập thường nhân chi nhĩ. Vị chi bất nhiên, diệc kỳ nghi dã.

(註)案此經推，彼國菩薩，或可不從一地至一地。言十地階次者，是釋迦如來於閻浮提，一應化道耳。他方淨土，何必如此。五種不思議中，佛法最不可思議。若言菩薩必從一地至一地，無超越之理，未敢詳也。譬如有樹，名曰好堅。是樹地生，百歲乃具，一日長高百丈。日日如此，計百歲之長，豈類修松耶？見松生長，日不過寸，聞彼好堅，何能不疑？即同有人聞釋迦如來，證羅漢於一 聽，制無生於終朝，謂是接誘之言，非稱實之說。聞此論事，亦當不信。夫非常之言，不入常人之耳。謂之不然，亦其宜 也。

(Chú: Xét theo kinh ấy để suy luận thì Bồ Tát trong cõi ấy có thể là chẳng từ một địa vị này tiến lên một địa vị khác. Nói đến địa vị theo thứ tự trong Thập Địa thì là đạo ứng hóa của Thích Ca Như Lai trong Diêm Phù Đề, chứ Tịnh Độ trong các phương khác chưa chắc đã là như vậy. Trong năm thứ chẳng nghĩ bàn, Phật pháp khó thể nghĩ bàn nhất. Nếu nói Bồ Tát ắt phải từ địa vị này tiến lên địa vị khác, chẳng có lẽ nào vượt xa, thì tôi chẳng dám bảo [cách nói ấy] là tường tận được! Thí như có loại cây tên là Hảo Kiên (rất chắc chắn). Cây này mọc trên mặt đất, trăm năm mới hoàn toàn trưởng thành. Cây đó mỗi ngày mọc cao thêm một trăm trượng, ngày nào cũng đều như vậy. Tính toán mức tăng trưởng [của cây ấy] trong một trăm năm, há có giống như [sự tăng trưởng] của loài trường tùng hay không? Thấy cây tùng mỗi ngày tăng trưởng chẳng hơn một tấc, nghe nói đến cây Hảo Kiên kia, làm sao chẳng ngờ cho được? Tức là giống như có kẻ nghe nói [có người] nghe Thích Ca Như Lai giảng pháp một lần, đã chứng La Hán, đạt Vô Sanh trong sáng tối, bèn bảo “đó là kiểu nói khuyên dụ để tiếp dẫn, chẳng phải là nói đúng theo sự thật”. Nghe chuyện trong bộ luận này, họ cũng sẽ chẳng tin. Phàm là lời lẽ chẳng tầm thường sẽ không lọt tai kẻ tầm thường! [Nếu họ] bảo “chẳng phải là như vậy” thì cũng phù hợp [với mức độ nhận thức] của họ đấy mà!)

Nếu dựa theo lời nguyện trong kinh Vô Lượng Thọ như vừa thuật trên đây để suy lường hàng Bồ Tát trong cõi ấy: Do đã là vượt xa hạnh của các địa vị thông thường, chắc là thật sự có thể [có những vị Bồ Tát] chẳng theo thứ tự từ Sơ Địa tiến lên Nhị Địa, [lần lượt tăng tấn] cho đến Thập Địa để tu hành thành Phật. Nói “Bồ Tát đạo, Bồ Tát hạnh” thì ắt cần phải từ địa vị này tiến lên địa vị khác, có tầng cấp Thập Địa để tấn tu dần dần; đấy chính là do đức Bổn Sư thị hiện dấu vết giáo hóa suốt một đời trong cõi này mà nói ra đó thôi. Các cõi Phật thuộc phương khác chưa chắc đã đều là như vậy. Vì như trong phần trước đã nói, thế gian có năm thứ chẳng thể nghĩ bàn. Trong ấy, Phật pháp là chẳng thể nghĩ bàn nhất. Do vậy, nếu nói quyết định “Bồ Tát tu hành, ắt cần phải từ địa vị này tu viên mãn rồi mới tấn tu lên địa vị cao hơn, chắc chắn chẳng có Lý và Sự vượt xa” thì Đàm Loan tôi chẳng dám nói kiểu đó.

Nay nêu ra thí dụ, như cây Hảo Kiên. Thí dụ này là nói theo quyển thứ mười của Trí Độ Luận: “Cây Hảo Kiên mọc trên đất một trăm năm thì cành lá mới đầy đủ. Cây mỗi ngày tăng trưởng cao thêm một trăm trượng. Cây ấy đã mọc rồi, muốn cầu cây to để che rợp thân; khi đó, sẽ có vị thần bảo với cây ấy rằng: Trong cõi đời không có gì cao to như ngươi, các cây khác đều bị ngươi che rợp”. Há có thể đem cây trường tùng so sánh với cây Hảo Kiên được chăng? Cây tùng tăng trưởng mỗi ngày bất quá một tấc mà thôi! Nay nghe nói cây Hảo Kiên mỗi ngày tăng trưởng cao thêm một trăm trượng, làm sao có thể tin tưởng chẳng nghi cho được?

Lại nói đến một sự thật khác: Có người khi nghe đức Phật giảng về sự tu hành của Ngài trong quá khứ, nghe một bèn ngộ cả ngàn, lập tức chứng quả La Hán. Từ sáng đến tối, tinh tấn chẳng ngơi, trong một ngày liền đắc Vô Sanh Pháp Nhẫn. Đấy là lời chân thật, nhưng đối với kẻ bình thường chẳng tu hành mà nghe nói như vậy, sẽ cho rằng: “Tuyệt đối chẳng thể có chuyện ấy! Lời ấy chẳng qua là do đức Bổn Sư phương tiện tiếp dẫn, khuyên dụ chúng sanh dụng công tu hành đấy thôi!” Cũng chẳng thể tin tưởng thật sự có chuyện ấy. Vì sao chẳng tin? Vì lời lẽ vượt xa thường tình ấy, kẻ bình phàm sẽ chẳng nghe lọt tai, cho là chẳng có chuyện ấy, chẳng chịu tin tưởng. Đấy là lẽ đương nhiên! Dùng những thí dụ ấy để sánh ví những kẻ chẳng tin pháp môn Tịnh Độ, nghe luận này nói “do tu ngũ niệm môn liền thấy A Di Đà Phật, sẽ có thể bằng với Thập Địa Bồ Tát minh tâm kiến tánh, rốt ráo cùng đắc Pháp Thân tịch diệt bình đẳng của Như Lai” thì họ cũng sẽ tuyệt đối chẳng thể tin tưởng đấy là sự thật!

(Luận) Lược thuyết bát cú, thị hiện Như Lai tự lợi, lợi tha công đức trang nghiêm thứ đệ thành tựu, ưng tri.

(論)略說八句，示現如來自利，利他功德莊嚴次第成就，應知。

(Luận: Nói đại lược tám câu nhằm chỉ bày công đức trang

nghiêm tự lợi, lợi tha thành tựu theo thứ tự, hãy nên biết).

Trong đoạn văn này, Luận Chủ đã quy nạp việc quán sát tám thứ trang nghiêm công đức thành tựu của A Di Đà Phật như đã nói trên đây để kết luận: Tám câu ấy đều là công đức “trước tự lợi, sau lợi tha” của A Di Đà Phật, như Đại Trí Độ Luận đã nói: “Chẳng thể tự độ mà có thể độ người khác, chẳng có lẽ ấy!” Đấy chính là thứ tự tất nhiên, đệ tử Phật phải nên biết! Từ trang nghiêm tòa cho đến trang nghiêm tâm là thuộc về công đức tự lợi; từ trang nghiêm đại chúng cho đến trang nghiêm chẳng uổng công thực hiện trụ trì, những điều ấy thuộc về công đức lợi tha. Tự lợi đã trọn, lợi tha càng rộng, Sự là tất nhiên, Lý bèn đương nhiên! Đấy chính là quy củ thơm thảo ngàn đời chẳng đổi trong “học Phật, thành Phật” vậy!

(Chú) Thử vân hà thứ đệ? Tiền thập thất cú, thị trang nghiêm quốc độ công đức thành tựu. Ký tri quốc độ tướng, ưng tri quốc độ chi chủ. Thị cố, thứ quán Phật trang nghiêm công đức. Bỉ Phật nhược vi trang nghiêm? Ư hà xứ tọa? Thị cố, tiên quán tòa. Ký tri tòa dĩ, nghi tri tòa chủ. Thị cố, thứ quán Phật trang nghiêm thân nghiệp. Ký tri thân nghiệp, ưng tri hữu hà thanh danh? Thị cố, thứ quán Phật trang nghiêm khẩu nghiệp. Ký tri danh văn, nghi tri đắc danh sở dĩ? Thị cố, thứ quán trang nghiêm tâm nghiệp. Ký tri tam nghiệp cụ túc, ưng vi nhân thiên đại sư, kham thọ hóa giả thị thùy? Thị cố, thứ quán đại chúng công đức. Ký tri đại chúng hữu vô lượng công đức, nghi tri thượng thủ giả thùy? Thị cố, thứ quán thượng thủ. Thượng thủ thị Phật. Ký tri thượng thủ, khủng đồng trưởng ấu. Thị cố, thứ quán chủ. Ký tri thị chủ, chủ hữu hà tăng thượng? Thị cố, thứ quán trang nghiêm bất hư tác trụ trì. Bát cú thứ đệ thành dĩ.

(註)此云何次第？前十七句，是莊嚴國土功德成就。既知國土相，應知國土之主。是故，次觀佛莊嚴功德。彼佛若為莊嚴？於何處坐？是故，先觀座。既知座已，宜知座主。是故，次觀佛莊嚴身業。既知身業，應知有何聲 名？是故，次觀佛莊嚴口業。既知名聞，宜知得名所以？是故，次觀莊嚴心業。既知三業具足，應為人天大師，堪受化者是誰？是故，次觀大眾功德。既知大眾有無量功 德，宜知上首者誰？是故，次觀上首。上首是佛。既知上首，恐同長幼。是故，次觀主。既知是主，主有何增上？是故，次觀莊嚴不虛作住持。八句次第成已。

(Chú: Thứ tự của những thứ này là như thế nào? Mười bảy câu trước đó chính là trang nghiêm quốc độ công đức thành tựu. Đã biết tướng quốc độ, hãy nên biết vị chủ của quốc độ. Do đó, kế đến bèn quán công đức trang nghiêm của Phật. Đức Phật ấy trang nghiêm như thế nào? Ngài ngồi ở nơi đâu? Vì thế, kế đó trước hết là quán tòa. Đã biết tòa rồi, hãy nên biết vị tòa chủ. Vì thế, kế đó, quán thân nghiệp trang nghiêm của Phật. Đã biết thân nghiệp, hãy nên biết có tiếng tăm gì? Do vậy, kế đó là quán khẩu nghiệp trang nghiêm của đức Phật. Đã biết tiếng tăm, hãy nên biết nguyên do vì sao có tiếng tăm ấy? Vì thế, tiếp đó là quán trang nghiêm tâm nghiệp. Đã biết ba nghiệp đầy đủ, đáng làm bậc đại sư cho trời người, kẻ có thể tiếp nhận sự giáo hóa ấy là ai? Do vậy, kế đó là quán công đức của đại chúng. Đã biết đại chúng có vô lượng công đức, hãy nên biết thượng thủ là ai? Vì thế, kế đó là quán thượng thủ. Thượng thủ là Phật. Đã biết thượng thủ, sợ sẽ tưởng lớn (đăng địa Bồ Tát, hoặc Phật), nhỏ (tam hiền Bồ Tát) đều như nhau. Vì thế, kế đó là quán đấng giáo hóa chủ. Đã biết chủ, chủ có điều gì tăng thượng? Vì thế, kế đó là quán trang nghiêm chẳng uổng công thực hiện trụ trì. Thứ tự của tám câu đã hình thành xong).

Ngài Đàm Loan giải thích thứ tự tất nhiên của những điều được quan sát trong bộ luận này: Trước hết là quán quốc độ, rồi quán vị chủ của quốc độ. Vì thế, theo thứ tự quán vị chủ của quốc độ An Lạc, tức là [quán] A Di Đà Phật có những công đức trang nghiêm thành tựu nào. Trong khi quán sự trang nghiêm của Phật, trước hết là quán chỗ ngồi của Phật, tức là tòa hoa sen vô lượng báu, rồi quán tam nghiệp thân khẩu ý (tâm) trang nghiêm của Phật. Phật đã có tam nghiệp (tam luân) giáo hóa chúng sanh chẳng thể nghĩ bàn; vì thế, kế đến là phải quán sự trang nghiêm của đại chúng được Ngài giáo hóa. Trong đại chúng, ắt có bậc thượng thủ. Vì thế, kế đó là quán thượng thủ. Đã biết đại chúng được giáo hóa và thượng thủ, hãy nên biết đấng năng hóa chủ (đấng có thể giáo hóa chúng sanh). Vì thế, kế đó quán sự trang nghiêm của chủ. “Chủ” là như vua của một nước, hoặc chủ một nhà, có thể thật sự trụ trì, cai trị quốc gia hay không? Vì thế, phải quán công đức thành tựu trang nghiêm chẳng uổng công thực hiện trụ trì. Quan sát như vậy, tất nhiên có thứ tự trước sau. Cho nên tám thứ trang nghiêm phù hợp luật duyên khởi, theo thứ tự “do có cái này mà có cái kia” đạt được thành tựu viên mãn.

Hãy nên biết: Những điều mục và thứ tự quan sát được nêu lên trong bộ luận này hoàn toàn chiếu theo Quán Kinh và kinh Vô Lượng Thọ. Từ phép Quán thứ nhất đến phép Quán thứ sáu của Quán Kinh chính là mười bảy thứ tướng trang nghiêm nơi quốc độ An Lạc trong bộ luận này. Từ phép Quán thứ bảy cho đến phép Quán thứ mười sáu chính là tám thứ tướng trang nghiêm của A Di Đà Phật trong bộ luận này. Cái được gọi là “quán công đức của thượng thủ” trong bộ luận này chính là phép Quán thứ mười và thứ mười một của Quán Kinh, có tên là “quán tướng kim sắc chân thật của Quán Thế Âm và Đại Thế Chí”, chẳng phải là quán Phật. Phép Quán thứ mười hai cho đến phép Quán thứ mười sáu của Quán Kinh được gọi là phép Quán “bất hư tác trụ trì công đức” trong bộ luận này, khiến cho ba bậc chín phẩm đều được vãng sanh Cực Lạc để thành Phật. Phần sau của bộ luận này là quán bốn thứ công đức chánh tu hành của hàng Bồ Tát trong cõi ấy dựa theo phần kinh văn nói về công đức của hàng Bồ Tát cõi Cực Lạc trong quyển hạ của kinh Vô Lượng Thọ. Vì thế, mở đầu [bộ luận này], vị Luận Chủ đã nói: “Ngã y Tu Đa La, chân thật công đức tướng, thuyết nguyện kệ tổng trì, dữ Phật giáo tương ứng” (Con nương theo Khế Kinh, tướng công đức chân thật, nói nguyện kệ tổng trì, tương ứng lời Phật dạy).

2.2.2.2.3.2.2. Quán Bồ Tát

(Chú) Quán Bồ Tát giả.

(註)觀菩薩者。

(Chú: Quán Bồ Tát).

2.2.2.2.3.2.2.1. Nêu chung bốn thứ công đức do chánh tu hành

(Luận) Vân hà quán sát Bồ Tát trang nghiêm công đức thành tựu? Quán sát Bồ Tát trang nghiêm công đức thành tựu giả, quán bỉ Bồ Tát hữu tứ chủng chánh tu hành công đức thành tựu, ưng tri.

(Chú) Chân Như thị chư pháp chánh thể, Thể như nhi hành, tắc thị bất hành. Bất hành nhi hành, danh “như thật tu hành”. Thể duy nhất như, nhi nghĩa phân vi tứ. Thị cố, tứ hạnh dĩ nhất chánh thống chi.

(論)云何觀察菩薩莊嚴功德成就？觀察菩薩莊嚴功德成就者，觀彼菩薩有四種正修行功德成就，應知。

(註)真如是諸法正體，體如而行，則是不行。不行而行，名如實修行。體唯一如，而義分為四。是故，四行以一正統之。

(Luận: Quán sát sự trang nghiêm được thành tựu bởi công đức của hàng Bồ Tát như thế nào? Quán sát sự trang nghiêm được thành tựu bởi công đức của hàng Bồ Tát là quán các vị Bồ Tát ấy có bốn thứ

công đức thành tựu do chánh tu hành, hãy nên biết!

Chú: Chân Như là chánh thể của các pháp. Thể tuy là Như mà hành, [tuy hành mà] là chẳng hành. “Chẳng hành mà hành” thì gọi là “như thật tu hành”. Do Thể chỉ có một, giống hệt nhau, nhưng [xét theo] nghĩa lý thì được chia thành bốn [hạnh]. Vì thế, bốn hạnh dùng một điều (tức nhất tâm, hoặc Chân Như) để thâu nhiếp chung).

“Chân Như thị chư pháp chánh thể” (Chân Như là chánh thể của các pháp): Các pháp chẳng có chánh thể, duyên tụ hội bèn có sanh. Pháp được sanh vốn là Không, chỉ là nhất tâm tạo tác. Vì thế, kinh nói: “Tâm tác chư Phật, tâm tác chúng sanh” (Tâm tạo chư Phật, tâm tạo chúng sanh). Do vậy, các pháp đều lấy nhất tâm làm chánh thể. Cái tâm ấy vô tướng, vô sanh, tự tánh thanh tịnh, là Tâm Chân Như Môn. Tâm ấy chẳng phải là không có tướng, có thể sanh ra muôn pháp, tức là Tâm Sanh Diệt Môn. Nhất tâm nhị môn, Không và Hữu vô ngại, cho nên [nhất tâm] có thể làm chánh thể của muôn pháp. Nếu chẳng trọn đủ hai môn, thì sẽ lệch về Không, hoặc thiên về Hữu, chẳng thể làm chánh thể của các pháp được! Vì thế, kinh nói: “Tâm sanh, tắc chủng chủng pháp sanh” (Tâm sanh thì đủ mọi pháp sanh), “tâm bổn vô sanh, nhân cảnh hữu” (tâm vốn vô sanh, do cảnh mà có). Đấy chính là chân lý của vũ trụ và nhân sinh, là Thật Tướng của các pháp thế gian và xuất thế gian.

“Thể như nhi hành” (Thể tuy là Như mà có hành), tức là tánh Không mà duyên khởi. “Tắc thị bất hành” ([Tuy có hành] mà là chẳng hành) chính là duyên khởi mà tánh Không. Nương vào nhất tâm nhị môn, tánh Không mà duyên khởi, thì gọi là “như thật tu hành”, cũng gọi là “xứng tánh khởi tu, toàn tu tại tánh”. Như trong phần Kệ Tụng của Trung Quán Luận có nói: “Y ư Không nghĩa cố, nhất thiết pháp đắc thành” (Do nương theo nghĩa Không mà hết thảy các pháp được thành), “chư pháp nhược bất không, nhất thiết pháp bất thành” (các pháp nếu chẳng không, hết thảy pháp chẳng thành). Thể của các pháp đã chỉ là nhất tâm nhị môn, cho nên chúng ta quan sát hết thảy công đức tu hành trang nghiêm thành tựu của các vị đại Bồ Tát trong cõi ấy tuy nói tổng quát là có bốn thứ khác nhau, nhưng Thể của chúng chỉ là nhất tâm tạo tác. Vì thế, đối với bốn hạnh, nên dùng chánh thể là nhất tâm để nhiếp trọn, đều là công đức do nhất tâm xứng tánh tu hành. Đó gọi là: “Sanh tử cũng là tâm, Niết Bàn cũng là tâm”. Nhất tâm mà làm thành hai, tuy hai nhưng vẫn chẳng có hai tướng, ví như nước trong biển cả, trọn đủ kho các báu.

2.2.2.2.3.2.2.2. Giải thích tường tận bốn thứ công đức chánh tu hành

2.2.2.2.3.2.2.2.1. Bất động ứng hóa đức (công đức chẳng rời bổn xứ mà ứng hóa khắp nơi)

(Luận) Hà giả vi tứ? Nhất giả, ư nhất Phật độ, thân bất động dao, nhi biến thập phương chủng chủng ứng hóa, như thật tu hành, thường tác Phật sự. Kệ ngôn: “An Lạc quốc thanh tịnh, thường chuyển vô cấu luân, hóa Phật, Bồ Tát nhật, như Tu Di trụ trì” cố. Khai chư chúng sanh ứ nê hoa cố.

(Chú) Bát Địa dĩ thượng Bồ Tát thường tại tam muội. Dĩ tam muội lực, thân bất động bổn xứ, nhi năng biến chí thập phương, cúng dường chư Phật, giáo hóa chúng sanh. “Vô cấu luân” giả, Phật địa công đức dã. Phật địa công đức vô tập khí phiền não cấu. Phật vị chư Bồ Tát, thường chuyển thử pháp luân. Chư đại Bồ Tát diệc năng dĩ thử pháp luân, khai đạo nhất thiết, vô tạm thời hưu tức. Cố ngôn “thường chuyển”. Pháp Thân như nhật, nhi ứng hóa thân quang biến chư thế giới dã. Ngôn nhật vị túc dĩ minh bất động, phục ngôn “như Tu Di trụ trì” dã. “Ứ nê hoa” giả, kinh ngôn: “Cao nguyên, lục địa, bất sanh liên hoa, ty thấp ứ nê, nãi sanh liên hoa”. Thử dụ phàm phu tại phiền não nê trung, vị Bồ Tát khai đạo, năng sanh Phật chánh giác hoa. Lượng phù thiệu long Tam Bảo, thường sử bất tuyệt.

(論)何者為四？一者，於一佛土，身不動搖，而遍十 方種種應化，如實修行，常作佛事。偈言：安樂國清淨，常轉無垢輪，化佛菩薩日，如須彌住持故。開諸眾生淤泥華故。

(註)八地已上菩薩常在三昧。以三昧力，身不動本 處，而能遍至十方，供養諸佛，教化眾生。無垢輪者，佛地功德也。佛地功德無習氣煩惱垢。佛為諸菩薩，常轉此法輪。諸大菩薩亦能以此法輪，開導一切，無暫時休息。故言常轉。法身如日，而應化身光遍諸世界也。言日未足以明不動，復言如須彌住持也。淤泥華者，經言：高原陸地，不生蓮華，卑濕淤泥，乃生蓮華。此喻凡夫在煩惱泥中，為菩薩開導，能生佛正覺華。諒夫紹隆三寶，常使不 絕。

(Luận: Những gì là bốn? Một là trong một cõi Phật, thân chẳng dao động mà đủ mọi thứ ứng hóa trọn khắp mười phương, như thật tu hành, thường làm Phật sự. Kệ rằng: “Cõi An Lạc thanh tịnh, thường chuyển vô cấu luân, hóa Phật, Bồ Tát nhật, như Tu Di trụ trì”, vì nở hoa nơi bùn lầy cho các chúng sanh vậy.

Chú: Bậc Bồ Tát từ Bát Địa trở lên thường ở trong tam muội. Do sức tam muội, thân chẳng lìa bổn xứ mà có thể đến khắp mười phương, cúng dường chư Phật, giáo hóa chúng sanh. “Vô cấu luân” là công đức nơi địa vị Phật. Công đức nơi địa vị Phật chẳng có tập khí phiền não cấu. Phật vì các Bồ Tát thường chuyển pháp luân này. Các đại Bồ Tát cũng có thể dùng pháp luân này để khơi gợi, hướng dẫn hết thảy, chẳng tạm ngưng nghỉ chút nào. Vì thế nói là “thường chuyển”. Pháp Thân như mặt trời, quang minh nơi thân ứng hóa trọn khắp các thế giới. Do nói là “mặt trời” chưa đủ nêu rõ sự bất động, lại nói là “như trụ trì”. “Hoa sanh từ bùn lầy” là như kinh nói: “Cao nguyên, đất liền chẳng sanh hoa sen, chốn bùn lầy thấp kém mới sanh hoa sen”. Điều này ví như phàm phu ở trong bùn phiền não, được Bồ Tát hướng dẫn, chỉ dạy, có thể sanh hoa Chánh Giác của Phật. Tôi cho rằng: [Do công đức giáo hóa của Bồ Tát] Tam Bảo sẽ được tiếp nối hưng thịnh, thường khiến cho chẳng bị dứt mất).

Giải thích cặn kẽ công đức của bốn loại chánh tu hành. Thứ nhất là “bất động ứng hóa đức”, tức là một vầng trăng in bóng trên ngàn sông. Nước trong thì trăng hiện, chẳng đến mà cũng chẳng đi. Vì thế gọi là “bất động ứng hóa”. Nói theo giáo pháp suốt một đời của đức Bổn Sư trong cõi này, bậc Đăng Địa Bồ Tát thì mới có thể bất động đạo tràng (chẳng rời khỏi đạo tràng) mà ứng hóa mười phương. Như Sơ Địa Bồ Tát bèn có thể ứng hóa thân Phật trong một trăm thế giới Phật hòng phổ độ chúng sanh. Mỗi địa vị sau bèn vượt xa địa vị trước. Nếu là Bồ Tát từ Bát Địa trở lên, sẽ có thể giống như Phật, đồng thời ứng hóa trọn khắp mười phương vô lượng thế giới làm Phật sự độ sanh. Như phẩm Diệu Âm Bồ Tát và phẩm Quán Thế Âm Bồ Tát Phổ Môn trong kinh Pháp Hoa đều là sự thật về chuyện ứng hóa của đại Bồ Tát. Nhưng hóa pháp (cách thức giáo hóa) và hóa sự (những sự tướng dùng để giáo hóa) của Phật Di Đà trong Tây Phương An Lạc quốc chẳng giống cõi này. Tức là hàng Bồ Tát chỉ cần đến cõi ấy (Cực Lạc), ai nấy đều là “hoa nở thấy Phật, ngộ Vô Sanh”, ai nấy đều trọn đủ bản lãnh và công đức “bất động ứng hóa”, bất luận là Địa Tiền (chưa chứng Sơ Địa), hay Địa Thượng (đã chứng Sơ Địa trở lên). Vì sao vậy? Đấy chính là như phẩm Phân Biệt Công Đức trong kinh Pháp Hoa đã nói: “Nhĩ thời, đại hội văn Phật thuyết thọ mạng kiếp số trường viễn, vô lượng chúng sanh đắc đại nhiêu ích, hoặc trụ Bất Thoái địa, hoặc đắc đà la ni, hoặc năng chuyển bất thoái pháp luân, hoặc năng chuyển thanh tịnh pháp luân, đắc vô lượng vô lậu thanh tịnh chi quả báo” (Lúc bấy giờ, chúng hội nghe đức Phật nói thọ mạng kiếp số dài lâu, vô lượng chúng sanh đạt được lợi ích to lớn, hoặc trụ nơi địa vị Bất Thoái, hoặc đắc đà la ni, hoặc có thể chuyển pháp luân bất thoái, hoặc có thể chuyển pháp luân thanh tịnh, đạt được quả báo vô lượng vô lậu thanh tịnh). Bồ Tát sanh về An Lạc quốc, không chỉ là vô lượng thọ giống như Phật, mà còn đích thân phụng sự A Di Đà Phật, đích thân thấy rành rẽ ba thân một thể của đức Phật, đều là vô lượng thọ, đích thân chứng Thật Tướng nhất tâm nhị môn, cũng đều là thời gian và không gian vô tận. Đương nhiên là có thể lập tức thấy ngay Tự Tánh Thiên Chân Phật, có công năng “bất biến tùy duyên, tùy duyên bất biến”, ứng hóa mười phương, như thật (nhất tâm nhị môn) tu hành, thực hiện Phật sự “thường chuyển vô cấu pháp luân, tự độ, độ người khác”. Đấy là nói theo phương diện tự lực. Huống hồ còn kèm thêm sức công đức bổn nguyện, sức trí huệ từ bi của A Di Đà Phật gia trì hàng Bồ Tát vãng sanh cõi ấy [khiến cho các vị ấy] đều có thể rốt ráo đạt đến địa vị Nhất Sanh Bổ Xứ Bồ Tát. Loại lợi ích này chẳng thấy nói trong ngàn kinh muôn luận [dạy về những pháp môn khác]!

Ngài Đàm Loan giải thích, “vô cấu luân” chính là công đức nơi địa vị Phật. Nhưng nói theo kinh luận, chỉ có tất cả công hạnh tự lợi và lợi tha của bậc Bát Địa (thuộc Biệt Giáo) đã chứng nhập Cửu Địa, Thập Địa thì mới đều là vô tướng, vô công dụng. Đấy chính là tác dụng của pháp luân thanh tịnh (vô cấu), là cái Thể của pháp luân thanh tịnh. Phàm là bậc Bồ Tát từ Bát Địa trở lên, tất cả tự chuyển pháp luân hoặc chuyển tha pháp luân, đều gọi là “thanh tịnh (vô cấu) pháp luân”. Hàng Bồ Tát trong An Lạc quốc đã là rốt ráo ắt đạt đến địa vị Nhất Sanh Bổ Xứ, đều là Thập Địa, hoặc Đẳng Giác Bồ Tát, số đến vô lượng, mọi nơi mọi lúc đều có. Vì thế nói: “Thường chuyển vô cấu luân”.

Như phần kinh văn trong kinh Vô Lượng Thọ có nói về công đức thành tựu của Bồ Tát trong cõi ấy như sau: “Trí huệ như đại hải, tam muội như sơn vương, thanh bạch chi pháp (vô cấu) cụ túc viên mãn” (Trí huệ như biển cả, tam muội như núi chúa, pháp trắng sạch (vô cấu) trọn đủ viên mãn). Lại nói: “Do như liên hoa, ư chư thế gian, vô nhiễm ô cố. Do như Tuyết sơn, chiếu chư công đức, đẳng nhất tịnh cố” (Ví như hoa sen vì ở trong các thế gian chẳng nhuốm bẩn. Ví như núi Tuyết, chiếu các công đức, bình đẳng một vị thanh tịnh). Lời kệ nói “thường chuyển vô cấu luân, như Tu Di trụ trì” chính là dựa theo những phần kinh văn ấy mà nói.

Ngài Đàm Loan lại giải thích: Pháp Thân như mặt trời, [quang minh nơi] Ứng Hóa Thân giống như ánh sáng mặt trời chiếu trọn khắp thế giới. Vầng mặt trời là Thể, quang minh là Tướng, chiếu trọn khắp là Dụng. Dùng điều này để sánh ví tam thân nhất thể của Phật, Bồ Tát. Thể, Tướng, Dụng bất tức, bất ly (Thể, Tướng, Dụng chẳng phải chính là lẫn nhau, mà cũng chẳng lìa khỏi nhau). Điều này hết sức phù hợp, thích đáng. Nhưng trong kinh có nói, vầng mặt trời đi khắp tứ thiên hạ, nhân gian thấy có sự kiện “mặt trời mọc đằng Đông, lặn đằng Tây”, cho nên chẳng thể dùng chuyện này để sánh ví công đức “bất động ứng hóa” được. Vì thế phần Kệ Tụng trong luận này lại nêu ra thí dụ “núi Tu Di”, đấy chính là an trụ bất động. Nếu dựa theo sự chứng minh của khoa học hiện thời, vầng mặt trời (thái dương) xác thực là an trụ bất động, nhưng địa cầu di chuyển vừa tự xoay quanh nó, vừa xoay quanh mặt trời; cho nên có sự sai biệt mặt trời mọc, mặt trời lặn, ban ngày, ban đêm. Những điều chú giải còn lại dễ hiểu, chẳng cần phải nói nhiều.

Ngài Đàm Loan tổng kết lời tán thán như sau: “Lượng phù! Thiệu long Tam Bảo, thường sử bất tuyệt”. “Lượng phù” (諒夫) nghĩa là “tôi nghĩ như thế này”: Hàng Bồ Tát trong cõi ấy do đều có báo đắc tam muội, cho nên có thể tùy ý tự nhiên khởi lên diệu dụng bất động ứng hóa, mục đích không gì chẳng nhằm nối tiếp hưng thịnh (thiệu long) Tam Bảo, khiến cho Tam Bảo thường trụ trong cõi đời, dòng giống Phật chẳng tuyệt, khiến cho hết thảy chúng sanh đều có thể sanh khởi hoa Chánh Giác của Phật, tức là chúng sanh trong ngũ trược đều thành Phật.

Hãy nên biết: Hàng Bồ Tát trong cõi ấy thành tựu công đức của bốn thứ chánh tu hành đều nương vào công đức nơi bổn nguyện trong khi tu nhân và thần lực nơi quả địa của A Di Đà Phật mà có. Chẳng giống hàng Bồ Tát trong cõi này, hoàn toàn cậy vào tự lực để tu trì, tu trọn một đại A tăng kỳ kiếp, dự vào địa vị từ Sơ Địa trong Biệt Giáo trở lên thì mới có chút phần. Trọn hết một A tăng kỳ thứ hai, chứng nhập Bát Địa trở lên, mới có thể giống như các vị Bồ Tát trong cõi ấy (Cực Lạc). Thế nhưng các vị Bồ Tát trong cõi ấy đã nương vào những sức công đức bổn nguyện nào? Chính là từ nguyện thứ năm cho đến nguyện thứ mười, nguyện thứ mười lăm, nguyện thứ hai mươi hai, cho đến nguyện thứ hai mươi sáu, lại còn có nguyện thứ bốn mươi trong bốn mươi tám nguyện ấy, tổng cộng là sức công đức của mười ba nguyện. Nếu không có bổn nguyện, sẽ chẳng thể thành tựu công đức của bốn thứ chánh tu hành. Trong phần kế tiếp, khi giải thích ba thứ công đức kia, sẽ phỏng theo đây, chẳng cần phải nhắc lại nữa.

2.2.2.2.3.2.2.2.2. Đồng thời biến chí đức (công đức đồng thời đến trọn khắp)

(Luận) Nhị giả, bỉ ứng hóa thân nhất thiết thời, bất tiền, bất hậu, nhất tâm, nhất niệm, phóng đại quang minh, tất năng biến chí thập phương thế giới, giáo hóa chúng sanh, chủng chủng phương tiện, tu hành sở tác, diệt trừ nhất thiết chúng sanh khổ cố. Kệ ngôn: “Vô cấu trang nghiêm quang, nhất niệm cập nhất thời, phổ chiếu chư Phật hội, lợi ích chư quần sanh” cố.

(Chú) Thượng ngôn “bất động nhi chí”, dung hoặc chí hữu tiền hậu. Thị cố phục ngôn “nhất niệm, nhất thời”, vô tiền hậu cố.

(論)二者，彼應化身一切時，不前不後，一心一念，放大光明，悉能遍至十方世界，教化眾生，種種方便，修行所作，滅除一切眾生苦故。偈言：無垢莊嚴光，一念及一時，普照諸佛會，利益諸群生故。 (註)上言不動而至，容或至有前後。是故復言一念一時，無前後也。

(Luận: Hai là thân ứng hóa ấy trong hết thảy các thời chẳng trước, chẳng sau, nhất tâm, nhất niệm, phóng đại quang minh, đều có thể đến trọn khắp mười phương thế giới giáo hóa chúng sanh, thực hiện đủ mọi phương tiện, tu hành hòng diệt trừ nỗi khổ của hết thảy chúng sanh. Kệ rằng: “Vô cấu trang nghiêm quang, một niệm và một thời, chiếu khắp các Phật hội, lợi ích các quần sanh”.

Chú: Phần trên nói “bất động mà đến” có thể là có đến trước hay sau. Vì thế lại nói là “một niệm, một thời”, tức là không có trước hay sau vậy).

Chẳng lìa chỗ mình mà ứng hóa mười phương; đấy là nói theo không gian. Một niệm và một thời mà đến khắp mười phương; đấy là nói theo thời gian. Hãy nên biết, quan niệm có hạn định về thời gian và không gian chính là vọng tưởng, chấp trước của chúng sanh. Nếu là bậc Bồ Tát đã chứng đắc Pháp Thân bình đẳng, khôi phục bản tâm vốn tịnh, cái tâm ấy rỗng rang, vắng lặng ấy lại bao trùm trọn vẹn mười phương, trong ấy còn có hạn lượng sai biệt về thời gian hay không gian nữa chăng? Do vậy, các Ngài tu hành bất luận là tự lợi hay lợi tha đều là “theo chiều ngang trọn khắp mười phương, theo chiều dọc tột cùng ba đời”, tùy duyên bất biến, bất biến tùy duyên. Trong một niệm tâm, phóng quang chiếu khắp các pháp hội của chư Phật, lợi ích chúng sanh. Đấy là diệu dụng nơi ứng hóa thân của hàng Bồ Tát trong cõi ấy mà còn có thể [thực hiện] như thế đó, huống hồ là quang minh nơi tam thân nhất thể của A Di Đà Phật, đương nhiên là càng có thể đồng thời chiếu trọn khắp mười phương thế giới, nhiếp thọ chúng sanh niệm Phật trở về Tịnh Độ, chẳng bị chướng ngại. Chúng ta phải nên tin sâu, chẳng nghi chuyện này!

2.2.2.2.3.2.2.2.3. Vô dư cúng tán đức (công đức cúng dường và tán thán chẳng thừa sót)

(Luận) Tam giả, bỉ ư nhất thiết thế giới, vô dư chiếu chư Phật hội đại chúng, vô dư quảng đại vô lượng cúng dường, cung kính, tán thán chư Phật Như Lai công đức. Kệ ngôn: “Vũ thiên nhạc, hoa y, diệu hương đẳng cúng dường, tán chư Phật công đức, vô hữu phân biệt tâm” cố.

(Chú) “Vô dư” giả, minh biến chí nhất thiết thế giới, nhất thiết chư Phật đại hội, vô hữu nhất thế giới, nhất Phật hội bất chí dã. Triệu công ngôn: “Pháp Thân vô tượng, nhi thù hình tịnh ứng. Chí vận vô ngôn, nhi huyền tịch di bố, minh quyền vô mưu, nhi động dữ sự hội”, cái tư ý dã.

(論)三者，彼於一切世界，無餘照諸佛會大眾，無餘廣大無量供養，恭敬，讚歎諸佛如來功德。偈言：雨天樂華衣，妙香等供養，讚諸佛功德，無有分別心故。

(註)無餘者，明遍至一切世界，一切諸佛大會，無有一世界，一佛會不至也。肇公言：法身無像，而殊形並 應。至韻無言，而玄籍彌布，冥權無謀，而動與事會，蓋斯意也。

(Luận: Ba là các vị Bồ Tát ấy trong hết thảy các thế giới, chiếu đại chúng trong hội của chư Phật chẳng sót, vô lượng cúng dường, cung kính, tán thán công đức của chư Phật Như Lai rộng lớn chẳng thừa sót. Kệ rằng: “Mưa nhạc trời, áo hoa, hương mầu… để cúng dường, khen công đức chư Phật, chẳng có tâm phân biệt”.

Chú: “Vô dư” là đến trọn khắp các đại hội của hết thảy chư Phật, không có thế giới nào, không Phật hội nào chẳng đến. Ngài Tăng Triệu nói: “Pháp Thân không có hình sắc, mà các hình tướng khác nhau đều cùng ứng hiện. Âm vận tột bậc không có lời, mà sách huyền diệu trọn khắp, quyền âm thầm không mưu tính mà hễ dấy động đều khế hội với Sự” chính là ý này).

Hàng Bồ Tát trong cõi ấy đến mười phương thế giới tùy loại hiện thân, phóng quang khắp chốn, mọi nơi mọi lúc đều cúng dường, tán thán công đức của Tam Bảo, trên là báo ân Tam Bảo, dưới là độ chúng sanh thành Phật. Đấy chính là Bồ Đề tâm, Bồ Tát hạnh “thượng cầu, hạ hóa”. Đấy là khuôn phép của hết thảy Bồ Tát. Phàm là những vị xuất gia hay tại gia Bồ Tát đã phát Bồ Đề tâm đều đáng nên phỏng theo mà như thật tu hành như thế.

“Triệu công” là nói tới Tăng Triệu đại sư tham gia đạo tràng dịch kinh của La Thập đại sư thời Diêu Tần. Ngài viết bộ Triệu Luận gồm ba quyển, chia thành bốn thiên: Một là Vật Bất Thiên Luận, hai là Bất Chân Không Luận, ba là Bát Nhã Vô Tri Luận, bốn là Niết Bàn Vô Danh Luận. Đời Tống, Tuân Thức đại sư trước tác bộ Triệu Luận Sớ gồm sáu quyển. Đời Minh, Hám Sơn đại sư trước tác Triệu Luận Lược Chú sáu quyển, [các vị độc giả] đều nên tìm đọc.

“Pháp Thân vô tượng… nhi động dữ sự hội” (Pháp Thân không có hình sắc… mà dấy động thì đều khế hội Sự): Mấy câu văn này đều trích từ Triệu Luận, cũng đều là những lời lẽ nhằm hình dung Trung Đạo Thật Tướng của nhất tâm nhị môn. Nói theo Tâm Chân Như Môn thì Pháp Thân không hình tướng (vô tướng), chí vận (至韻, âm vận tột bậc) vô ngôn (tức là không có tiếng). “Minh quyền vô mưu” (冥權無謀, phương tiện quyền biến âm thầm không mưu tính, tức Căn Bản Vô Phân Biệt Trí). Nói theo Tâm Sanh Diệt Môn thì “thù hình tịnh ứng” (hình tướng khác biệt cùng ứng hiện), tức chẳng phải là không có tướng, là “huyền tịch (diệu âm) di bố” (sách vở mầu nhiệm (hay còn có thể hiểu là diệu âm), tức kinh điển Phật giáo trọn khắp), tức là tiếng vô thanh thì gọi là “đại thanh”, theo chiều ngang trọn khắp mười phương. “Động dữ sự hội” (Hễ dấy lên thì sẽ khế hội Sự), tức là Hậu Đắc Phương Tiện Trí, chẳng suy nghĩ mà biết, chẳng mưu tính mà hợp. Có cảm liền có ứng, không gì chẳng thành. Ngài Đàm Loan dẫn lời ngài Tăng Triệu để chỉ rõ tất cả vô tướng vô công dụng hạnh của hàng Bồ Tát trong cõi ấy đều là “nước chảy mãi sẽ thành sông”, khéo đạt đến chỗ tốt đẹp, cho nên có thể “thượng cầu, hạ hóa”, hết thảy không gì chẳng viên mãn, chẳng thành tựu.