Vô Lượng Thọ Kinh Ưu Bà Đề Xá Chú Giải Giảng Nghĩa

Phần 6

2.2.1.2.3.1.1.16. Đại nghĩa môn công đức

(Luận) Đại Thừa thiện căn giới, đẳng vô cơ hiềm danh, nữ nhân cập căn khuyết, Nhị Thừa chủng bất sanh.

(Chú) Thử tứ cú, danh “trang nghiêm đại nghĩa môn công đức thành tựu”. Môn giả, thông đại nghĩa chi môn dã. Đại nghĩa giả, Đại Thừa sở dĩ dã. Như nhân tạo thành, đắc môn tắc nhập. Nhược nhân đắc sanh An Lạc giả, thị tắc thành tựu Đại Thừa chi môn dã.

(論)大乘善根界，等無譏嫌名，女人及根缺 ，二乘種

不生。

(註)此四句，名莊嚴大義門功德成就。門者，通大義之門也。大義者，大乘所以也。如人造城，得門則入。若人得生安樂者，是則成就大乘之門也。

(Luận: Giới thiện căn Đại Thừa, trọn không tên chê gièm, nữ nhân và căn khuyết, giống Nhị Thừa chẳng sanh.

Chú: Bốn câu này được gọi là “trang nghiêm đại nghĩa môn công đức thành tựu”. Môn là cửa để thông vào đại nghĩa. “Đại nghĩa” là nguyên do của Đại Thừa vậy. Như người ta xây thành, đến được cửa sẽ vào được thành. Nếu ai được sanh về An Lạc tức là thành tựu cửa của Đại Thừa vậy).

Trước hết, ngài Đàm Loan giải thích, phân tích, vị Luận Chủ nói “đại nghĩa môn công đức thành tựu”. Nói đơn giản, sanh về Cực Lạc là đã thành tựu Đại Thừa nghĩa môn. Đấy chính là như kinh Vô Lượng Thọ đã nói: “Kỳ hữu chúng sanh, sanh bỉ quốc giả, giai tất trụ ư Chánh Định chi tụ” (Có những chúng sanh sanh về cõi ấy thảy đều trụ trong Chánh Định Tụ). Nói đến Chánh Định Tụ thì là bậc Bồ Tát vãng sanh đắc Bất Thoái Chuyển. Đấy chính là công đức thành tựu của nguyện thứ mười một trong bổn nguyện của A Di Đà Phật. Những điều khác dễ hiểu.

(Chú) Phật bổn hà cố hưng thử nguyện? Kiến hữu quốc độ, tuy hữu Phật Như Lai hiền thánh đẳng chúng, do quốc trược cố, phân nhất thuyết tam, hoặc dĩ thác mi trí tiếu, hoặc duyên chỉ ngữ chiêu cơ.

(註)佛本何故興此願？見有國土，雖有佛如來賢聖等眾，由國濁故分一說三，或以拓眉致誚，或緣指語招譏。

(Chú: Vốn vì lẽ nào mà đức Phật dấy lên nguyện này? Do Ngài thấy có quốc độ tuy có Phật Như Lai, các vị hiền thánh v.v… nhưng do cõi nước dơ bẩn, nên tách Nhất Thừa nói thành ba, hoặc do tách [pháp Nhất Thừa] thành pháp Nhị Thừa mà đến nỗi bị chê trách, hoặc do thốt lời chỉ dạy mà chuốc lấy tiếng gièm báng).

Vì sao Phật Di Đà phải phát ra cái nguyện Đại Thừa nghĩa môn? Đấy chính là vì do Ngài thấy có quốc độ tuy có Phật và thánh hiền tăng, nhưng vì thế giới họ đang sống là ngũ trược ác thế, đức Phật bất đắc dĩ từ Thật mà hành Quyền, [tức là] phương tiện đem một pháp Nhất Thừa tách ra, nói thành tam thừa. Như trong phẩm Phương Tiện của kinh Pháp Hoa đã nói: “Nhược đản tán Phật Thừa (Nhất Thừa), chúng sanh một tại khổ, bất năng tín thị pháp, phá pháp bất tín cố, đọa ư tam ác đạo, tầm niệm quá khứ Phật, sở hành phương tiện lực, ngã kim sở đắc đạo, diệc ưng thuyết tam thừa” (Nếu chỉ tán Phật Thừa (Nhất Thừa), chúng sanh chìm trong khổ, chẳng thể tin pháp này, do phá pháp chẳng tin, đọa trong ba ác đạo, suy nghĩ quá khứ Phật, đều hành sức phương tiện, ta nay đã đắc đạo, cũng nên nói tam thừa). Đây hoàn toàn là vì nhằm thích ứng phù hợp căn cơ, nên bèn có cách nói tam thừa phân biệt khác nhau. “Hoặc dĩ thác mi trí tiếu” (Hoặc do tách lông mày ra mà đến nỗi bị cười chê): “Thác” (拓) đọc như Thác (託), nghĩa là mở. “Tiếu” (誚) là quở trách. “Thác mi trí tiếu” có nghĩa là đức Phật do Thật mà khai Quyền, đem pháp Đại Thừa vốn bình đẳng một vị, tách ra thành nhị thừa (như [tách ra thành] hai cái lông mày), hoặc là các pháp sai biệt tam thừa, ngũ thừa, khó tránh bị chư Phật quở trách.

“Hoặc duyên chỉ ngữ chiêu cơ” (Hoặc vì thốt lời chỉ dạy mà chuốc lấy tiếng gièm báng): “Chỉ” (指) là bảo ban, ý nói những lời chỉ dạy. “Chỉ ngữ chiêu cơ” tức là đức Phật trước hết từ Nhất Thừa mà tách ra thành tam thừa; đối với các đệ tử có căn tánh tam thừa, bèn chỉ rõ, bảo ban, giáo hóa pháp tam thừa sai biệt. Về sau, cho đến trong hội Pháp Hoa, Ngài lại khai Quyền hiển Thật (vạch rõ các giáo pháp trước đó là quyền biến, hiển lộ pháp Nhất Thừa chân thật), nói chỉ có một Phật Thừa (Nhất Thừa), không hai (tức Nhị Thừa), mà cũng không ba (Tam Thừa). Lời chỉ dạy như vậy trước sau có mâu thuẫn, sẽ bị người khác chê gièm. Như trong phẩm Phương Tiện của kinh Pháp Hoa có nói: “Phật tự trụ Đại Thừa, như kỳ sở đắc pháp, Định Huệ lực trang nghiêm, dĩ thử độ chúng sanh, tự chứng Vô Thượng đạo, Đại Thừa bình đẳng pháp, nhược dĩ Tiểu Thừa hóa, nãi chí ư nhất nhân, ngã tắc đọa xan tham, thử sự vi bất khả” (Phật tự trụ Đại Thừa, như pháp Ngài đã đắc, sức Định Huệ trang nghiêm, dùng pháp ấy độ sanh, tự chứng đạo Vô Thượng. Pháp Đại Thừa bình đẳng. Nếu dạy bằng Tiểu Thừa, dẫu chỉ dạy một người, ta bèn đọa keo tham, chuyện ấy chẳng thể được).

(Chú) Thị cố nguyện ngôn: Sử ngã quốc độ, giai thị Đại Thừa nhất vị, bình đẳng nhất vị, căn bại chủng tử, tất cánh bất sanh, nữ nhân, tàn khuyết, danh tự diệc đoạn. Thị cố ngôn: “Đại Thừa thiện căn giới, đẳng vô cơ hiềm danh, nữ nhân cập căn khuyết, Nhị Thừa chủng bất sanh”.

(註)是故願言：使我國土，皆是大乘一味，平等一 味，根敗種子，畢竟不生，女人，殘缺，名字亦斷。是故 言：大乘善根界，等無譏嫌名，女人及根缺，二乘種不 生。

(Chú: Vì thế nguyện rằng: Khiến cho quốc độ của tôi đều là một vị Đại Thừa, một vị bình đẳng. Căn bại chủng tử, rốt ráo chẳng sanh [vào cõi nước của tôi]. Danh xưng nữ nhân, tàn tật cũng dứt bặt. Vì thế nói: “Giới thiện căn Đại Thừa, bình đẳng, không có tên chê gièm, nữ nhân và căn thiếu, giống Nhị Thừa chẳng sanh”).

Đã có những nguyên nhân như vừa nói trên đây, cho nên trong lúc tu nhân, Phật Di Đà bèn phát nguyện: Khi tôi thành Phật, quốc độ được thành tựu bởi thiện căn Đại Thừa vô lậu. Tất cả những người sanh về đó đều là Bồ Tát đã phát tâm Đại Thừa, cùng hưởng pháp vị Đại Thừa bình đẳng, cùng đạt được bốn thứ Bất Thoái nhất loạt bình đẳng, chẳng có những danh xưng có thể gây nên chê gièm. Tức là không có nữ nhân, kẻ căn khuyết, và hàng Nhị Thừa v.v… [là những hạng người] có thể bị chê gièm. Tất cả đệ tử Thanh Văn đều là hàng Bồ Tát hồi Tiểu hướng Đại sanh về nước của tôi. Đấy là công đức trang nghiêm từ nguyện thứ nhất cho đến nguyện thứ mười một, và các nguyện thứ mười sáu, hai mươi, hai mươi mốt, hai mươi hai, ba mươi chín v.v… trong bốn mươi tám nguyện như kinh Vô Lượng Thọ đã nói.

“Căn bại chủng tử” là nói đến những kẻ định tánh Nhị Thừa, hoặc là bậc Thanh Văn từ Đại Thừa lui sụt xuống Tiểu Thừa, khuyết thiếu Đại Thừa Bồ Đề tâm, chẳng có chánh nhân chủng tử thành Phật, nên chẳng được thành Phật. Trong các kinh Phương Đẳng, Bát Nhã, [đức Phật] đã quở trách [những người đó] là “tiêu nha bại chủng” (mầm hư hạt lép). Nữ nhân và người sáu căn tàn khuyết [là những đối tượng] bị người đời chê gièm. Chúng sanh trong quốc độ Cực Lạc đều có ba mươi hai tướng, tức đều là bậc nam tử đại trượng phu, đều đắc Lục Thông, chẳng có xấu hay đẹp, tức là sáu căn viên mãn, một tướng bình đẳng, cho nên không có bốn tướng ta, người v.v… mà cũng chẳng có danh xưng sai biệt để có thể nói, rốt ráo chẳng bị chê gièm.

(Chú) Vấn viết: Án Vương Xá thành sở thuyết Vô Lượng Thọ kinh, Pháp Tạng Bồ Tát tứ thập bát nguyện trung ngôn: “Thiết ngã đắc Phật, quốc trung Thanh Văn hữu năng kế lượng tri kỳ số giả, bất thủ Chánh Giác”. Thị hữu Thanh Văn nhất chứng dã. Hựu Thập Trụ Tỳ Bà Sa trung, Long Thọ Bồ Tát tạo A Di Đà Tán vân: “Khởi xuất tam giới ngục, mục như liên hoa diệp, Thanh Văn chúng vô lượng, thị cố khể thủ lễ”. Thị hữu Thanh Văn nhị chứng dã. Hựu Ma Ha Diễn Luận trung ngôn: “Phật độ chủng chủng bất đồng, hoặc hữu Phật độ thuần thị Thanh Văn Tăng, hoặc hữu Phật độ thuần thị Bồ Tát Tăng, hoặc hữu Phật độ Bồ Tát, Thanh Văn hội vi Tăng, như A Di Đà An Lạc quốc đẳng thị dã”. Thị hữu Thanh Văn tam chứng dã. Chư kinh trung hữu thuyết An Lạc quốc xứ, đa ngôn hữu Thanh Văn, bất ngôn vô Thanh Văn. Thanh Văn tức thị Nhị Thừa chi nhất. Luận ngôn nãi chí “vô Nhị Thừa danh”, thử vân hà hội?

(註)問曰：案王舍城所說無量壽經，法藏菩薩四十八願中言：設我得佛，國中聲聞有能計量知其數者，不取正覺。是有聲聞一證也。又十住毘婆沙中，龍樹菩薩造阿彌陀讚云：起出三界獄，目如蓮華葉，聲聞眾無量，是故稽首禮。是有聲聞二證也。又摩訶衍論中言：佛土種種不 同，或有佛土純是聲聞僧，或有佛土純是菩薩僧，或有佛土菩薩聲聞會為僧，如阿彌陀安樂國等是也。是有聲聞三證也。諸經中有說安樂國處，多言有聲聞，不言無聲聞。聲聞即是二乘之一。論言乃至無二乘名，此云何會？

(Chú: Hỏi: Xét theo kinh Vô Lượng Thọ được nói tại thành Vương Xá, trong phần bốn mươi tám nguyện của Pháp Tạng Bồ Tát có nói: “Nếu tôi thành Phật, có người có thể tính toán mà biết số lượng Thanh Văn trong nước thì tôi chẳng giữ lấy ngôi Chánh Giác”. Đó là một chứng cớ [cõi Cực Lạc] có Thanh Văn. Lại nữa, trong Thập Trụ Tỳ Bà Sa Luận, Long Thọ Bồ Tát viết bài A Di Đà Tán có đoạn: “Vượt khỏi ngục tam giới, mắt như cánh hoa sen, Thanh Văn đông vô lượng; vì thế, dập đầu lễ”. Đó là chứng cớ thứ hai có Thanh Văn. Lại nữa, trong Ma Ha Diễn Luận có nói: “Cõi Phật có nhiều loại khác nhau, hoặc có cõi Phật thuần là Thanh Văn Tăng, hoặc có cõi Phật thuần là Bồ Tát Tăng, hoặc có cõi Phật, Bồ Tát và Thanh Văn hợp lại làm Tăng, như cõi An Lạc của Phật A Di Đà vậy”. Đó là chứng cớ thứ ba có Thanh Văn. Các kinh hễ có chỗ nào nói đến cõi An Lạc, phần nhiều là nói “có Thanh Văn”, chẳng nói “không có Thanh Văn”. Thanh Văn là một loại Nhị Thừa. Thậm chí luận nói “không có danh hiệu Nhị Thừa”, dung thông điều này như thế nào?)

Qua văn tự trong lời hỏi này, ngài Đàm Loan đã trích dẫn những điều đã nói trong kinh luận nhằm chứng minh quốc độ An Lạc có Thanh Văn, chẳng nói không có Thanh Văn, nhưng luận này lại nói “Nhị Thừa chủng bất sanh” (chủng tánh Nhị Thừa chẳng sanh về đó), cho đến ngay cả danh tự Nhị Thừa cũng chẳng có. Đấy chẳng phải là mâu thuẫn lẫn nhau hay không? Hãy nên biết hội thông như thế nào? Do lời văn dễ hiểu, chẳng cần phải nói nhiều.

(Chú) Đáp viết: Dĩ lý thôi chi, An Lạc Tịnh Độ bất ưng hữu Nhị Thừa. Hà dĩ ngôn chi? Phù hữu bệnh, tắc hữu dược, lý số chi thường dã. Pháp Hoa kinh ngôn: “Thích Ca Mâu Ni Như Lai dĩ xuất ngũ trược thế cố, phân nhất vi tam”. Tịnh Độ ký phi ngũ trược, vô tam thừa minh hỹ. Pháp Hoa kinh hựu thuyết: “Chư Thanh Văn, thị nhân ư hà nhi đắc giải thoát? Đản ly hư vọng (sanh tử), danh vi giải thoát. Thị nhân thật vị đắc nhất thiết giải thoát, dĩ vị đắc Vô Thượng đạo cố”. Hạch thôi thử lý, A La Hán ký vị đắc nhất thiết giải thoát, tất ưng hữu sanh. Thử nhân cánh bất sanh tam giới, tam giới ngoại trừ Tịnh Độ, cánh vô sanh xứ. Thị dĩ, duy ưng ư Tịnh Độ sanh. Như ngôn (như thử lai thuyết) Thanh Văn giả, thị tha phương Thanh Văn lai sanh (An Lạc quốc), nhưng bổn danh cố, xưng vi Thanh Văn. Như Thiên Đế Thích sanh nhân trung thời, tánh Kiều Thi Ca, hậu tuy vi thiên chúa, Phật dục sử nhân tri kỳ do lai, dữ Đế Thích ngữ thời, do xưng Kiều Thi Ca. Kỳ (An Lạc quốc đích Thanh Văn) thử loại (dã thị loại thử xưng hô) dã! Hựu thử luận đản ngôn “Nhị Thừa chủng bất sanh”, vị An Lạc quốc bất sanh Nhị Thừa chủng tử, diệc hà phương Nhị Thừa lai sanh da? Thí như quất tài bất sanh Giang Bắc (tại Trường Giang dĩ Bắc, tài thực quất chủng, bất hội sanh trưởng), Hà Lạc (tức Hà Nam, Lạc Dương nhất đới, diệc thị Giang Bắc) quả tứ (mại thủy quả đích thương điếm) diệc kiến hữu quất (mại quất tử). Hựu ngôn anh vũ (điểu) bất độ Lũng Tây (tức kim Cam Túc tỉnh), Triệu Ngụy giá hành diệc hữu anh vũ (anh vũ sản ư Cam Túc, Tứ Xuyên nhất đới. Bất độ giả, bất sản kỳ tha địa phương. Triệu Ngụy thị Nam Bắc Triều thời đích quốc danh, tại Trung Nguyên đích Đông Bắc phương. Giá hành diệc hữu anh vũ giả, thị Triệu Ngụy địa phương đích phòng ốc, giá lương thượng, huyền quải đích điểu lung, diệc hữu tự dưỡng anh vũ). Thử nhị vật đản ngôn kỳ chủng bất độ, bỉ (An Lạc quốc) hữu Thanh Văn diệc như thị. Tác như thị giải, kinh luận tắc hội (thông liễu).

(註)答曰：以理推之，安樂淨土不應有二乘。何以言之？夫有病則有藥，理數之常也。法華經言：釋迦牟尼如來以出五濁世故，分一為三。淨土既非五濁，無三乘明 矣。法華經又說：諸聲聞，是人於何而得解脫？但離虛妄 (生死)，名為解脫。是人實未得一切解脫，以未得無上道故。覈推此理，阿羅漢既未得一切解脫，必應有生。此人更不生三界，三界外除淨土，更無生處。是以，唯應於淨土生。如言(如此來說)聲聞者，是他方聲聞來生(安樂 國)，仍本名故，稱為聲聞。如天帝釋生人中時，姓憍尸迦，後雖為天主，佛欲使人知其由來，與帝釋語時，猶稱憍尸迦。其(安樂國的聲聞)此類(也是類此稱呼)也。又此論但言二乘種不生，謂安樂國不生二乘種子，亦何妨二乘來生耶？譬如橘栽，不生江北(在長江以北，裁植橘種，不會生長)。河洛(即河南洛陽一帶，亦是江北)菓肆(賣水果的商店)。亦見有橘(賣橘子)。又言鸚鵡(鳥)不渡壟西(即今甘肅省)。趙魏架桁亦有鸚鵡(鸚鵡産於甘肅四川一帶。不渡者，不産其他地方。趙魏是南北朝時的國名，在中原的東北方。架桁亦有鸚鵡者，是趙魏地方的房屋架梁上，懸掛的鳥籠，亦有飼養鸚鵡)。此二物，但言其種不渡。彼(安樂國)有聲聞亦如是。作如是解，經論則會(通了)。

(Chú: Đáp: Suy luận theo Lý, An Lạc Tịnh Độ chẳng nên có Nhị

Thừa, cớ sao nói vậy? Hễ có bệnh thì có thuốc, đó là lẽ thường. Kinh Pháp Hoa nói: “Thích Ca Mâu Ni Như Lai do xuất hiện trong đời ngũ trược, nên chia pháp Nhất Thừa thành ba”. Tịnh Độ đã chẳng phải là ngũ trược, không có tam thừa là chuyện rành rành! Kinh Pháp Hoa lại nói: “Các vị Thanh Văn, những người ấy giải thoát như thế nào? Chỉ lìa hư vọng (sanh tử) thì gọi là giải thoát. Những người ấy thật sự chưa đạt đến chỗ hết thảy giải thoát, vì chưa đắc đạo Vô Thượng”. Xét kỹ lẽ này, A La Hán đã chưa đạt hết thảy giải thoát, ắt phải có sanh. Các vị ấy lại chẳng sanh trong tam giới, mà ở ngoài tam giới, trừ Tịnh Độ ra, sẽ chẳng có chỗ để sanh! Do vậy, chỉ nên sanh vào Tịnh Độ. Như nói đến (nói như vậy thì) Thanh Văn tức là Thanh Văn từ phương khác sanh về (cõi An Lạc), vẫn giữ tên gốc, nên gọi là Thanh Văn. Như Thiên Đế Thích khi mang thân người, có họ là Kiều Thi Ca, về sau, tuy làm chúa cõi trời, đức Phật muốn cho mọi người biết gốc tích của ông ta, khi nói với Đế Thích, vẫn gọi ông ta là Kiều Thi Ca. (Đối với những vị Thanh Văn trong cõi An Lạc) cũng suy luận giống như vậy (suy ra thì [các vị ấy] cũng được xưng hô giống như vậy). Lại nữa, luận này chỉ nói “giống Nhị Thừa chẳng sanh” là có ý nói cõi An Lạc chẳng sanh ra chủng tử Nhị Thừa, cũng chẳng trở ngại Nhị Thừa sanh về cõi ấy! Ví như quất chẳng mọc tại Giang Bắc (ở phía Bắc Trường Giang mà vun trồng quất thì nó sẽ không mọc được), trong sạp trái cây (tiệm bán trái cây) tại Hà Lạc (tức một giải Hà Nam, Lạc Dương, cũng là vùng Giang Bắc) vẫn thấy có quất (có bán quất). Lại nói chim két chẳng ra khỏi Lũng Tây (nay là tỉnh Cam Túc). Trong lồng treo chim vùng Triệu Ngụy cũng có chim két (chim két sống tại một giải Cam Túc, Tứ Xuyên. “Chẳng ra khỏi” nghĩa là chẳng sống ở nơi khác. Triệu Ngụy là tên một nước thời Nam Bắc Triều, ở phía Đông Bắc của Trung Nguyên. “Lồng chim cũng có chim két”: Trong các nhà tại vùng Triệu Ngụy, lồng chim treo trên kèo nhà cũng có nuôi dưỡng chim két). Chỉ nói hai vật ấy chẳng sanh trưởng [ở nơi khác, chứ không nói chúng chẳng thể tìm thấy ở nơi khác], cõi kia (cõi An Lạc) có Thanh Văn thì cũng giống như vậy. Hiểu như thế thì kinh luận sẽ dung hội thông suốt).

Đây là ngài Đàm Loan giải đáp, hội thông, tôi mở dấu ngoặc để chú thích cho rõ hơn, vừa đọc bèn liễu giải, chẳng cần phải nói nhiều.

(Chú) Vấn viết: Dĩ danh triệu sự, hữu sự nãi hữu danh. An Lạc quốc ký vô Nhị Thừa, nữ nhân, căn khuyết chi sự, diệc hà tu phục ngôn “vô thử tam danh” da? Đáp viết: Như nhuyễn tâm Bồ Tát (diệc danh khinh mao Bồ Tát, tức Biệt Giáo Thập Tín), bất thậm dũng mãnh, cơ ngôn Thanh Văn (bại chủng), như nhân siểm khúc (siểm mị loan khúc, tức bất lão thật), hoặc phục nĩnh nhược (tức nọa nhược), cơ ngôn nữ nhân. Hựu như nhãn tuy minh, nhi bất thức sự, cơ ngôn manh nhân. Hựu như nhĩ tuy thính, nhi thính nghĩa (đạo lý) bất giải, cơ ngôn lung nhân. Hựu như thiệt tuy ngữ, nhi nột khẩu (ngôn ngữ trì độn) kiển ngật (kiển ngật tức thuyết thoại khẩu ngật, ngật ngật trọng ngữ), cơ ngôn á nhân. Hữu như thị đẳng căn (lục căn) tuy cụ túc, nhi hữu cơ hiềm chi danh. Thị cố tu ngôn nãi chí vô (cơ hiềm) danh, minh Tịnh Độ vô như thị đẳng dự đoạt (hảo hoại) chi danh.

(註)問曰：以名召事，有事乃有名。安樂國既無二乘女人根缺之事，亦何須復言無此三名耶？答曰：如輭心菩薩(亦名輕毛菩薩，即別敎十信)，不甚勇猛，譏言聲聞(敗 種)，如人諂曲(諂媚彎曲，即不老實)，或復儜弱(即懦 弱)，譏言女人。又如眼雖明，而不識事，譏言盲人。又如耳雖聽，而聽義(道理)不解，譏言聾人。又如舌雖語，而訥口(言語遲鈍)謇吃(謇吃即說話口吃，吃吃重語)，譏言瘂人。有如是等根(六根)雖具足，而有譏嫌之名。是故須言乃至無(譏嫌)名，明淨土無如是等與奪(好壞)之名。

(Chú: Hỏi: Dùng danh để triệu vời sự, hễ có sự bèn có danh. Cõi An Lạc đã không có Nhị Thừa, nữ nhân và căn khuyết, vậy thì cũng cần gì phải nói “không có ba danh xưng” ấy? Đáp: Như nhuyễn tâm Bồ Tát (còn gọi là “khinh mao Bồ Tát”, tức Thập Tín trong Biệt Giáo) chẳng dũng mãnh cho lắm, thì bị chê gièm là Thanh Văn (hạt giống hư). Như người siểm khúc (siểm nịnh, cong vạy, tức là chẳng thật thà), hoặc là yếu ớt (tức nhu nhược) thì bị chê gièm là “nữ nhân”. Lại như mắt tuy sáng mà chẳng biết chuyện thì bị chê gièm là “kẻ mù”. Lại như tai tuy nghe tỏ, nhưng nghe nghĩa lý (đạo lý) chẳng hiểu, thì bị chê gièm là “kẻ điếc”. Lại như lưỡi tuy có thể nói, nhưng lúng búng (ăn nói chậm lụt), lắp bắp (lắp bắp là ăn nói ấp úng, chữ dính vào nhau) thì bị chê cười là “đứa câm”. Có những người tuy đầy đủ các căn (sáu căn) như thế, nhưng bị mang tiếng chê gièm. Vì thế cần phải nói “cho đến chẳng có danh xưng (chê gièm)”, nhằm nói rõ Tịnh Độ chẳng có những danh xưng khen chê (tốt xấu) như thế).

Ngài Đàm Loan lại nêu ra lượt hỏi đáp thứ hai, nhằm thuyết minh nguyên do An Lạc Tịnh Độ không có danh xưng chê gièm.

(Chú) Vấn viết: Tầm (y cứ) Pháp Tạng Bồ Tát bổn nguyện, cập Long Thọ Bồ Tát sở tán, giai tự dĩ bỉ quốc Thanh Văn chúng đa vi kỳ, thử hữu hà nghĩa? Đáp viết: Thanh Văn dĩ Thật Tế (tức Ngũ Uẩn giai Không) vi chứng, kế bất ưng cánh năng sanh Phật đạo căn nha. Nhi Phật (Di Đà) dĩ bổn nguyện bất khả tư nghị thần lực, nhiếp linh sanh bỉ (An Lạc Tịnh Độ), tất đương phục dĩ thần lực sanh kỳ Vô Thượng đạo tâm. Thí như trấm điểu nhập thủy, ngư bạng hàm tử. Tê ngưu xúc chi, tử giả giai hoạt. Như thử bất ưng sanh nhi sanh, sở dĩ khả kỳ. Nhiên ngũ bất tư nghị trung, Phật pháp tối bất khả tư nghị, Phật năng sử Thanh Văn phục sanh Vô Thượng đạo tâm, chân bất khả tư nghị chi chí dã.

(註)問曰：尋(依據)法藏菩薩本願，及龍樹菩薩所 讚，皆似以彼國聲聞眾多為奇，此有何義？答曰：聲聞以實際(即五蘊皆空)為證，計不應更能生佛道根芽。而佛(彌 陀)以本願不可思議神力，攝令生彼(安樂淨土)，必當復以神力生其無上道心。譬如鴆鳥入水，魚蜯咸死。犀牛觸 之，死者皆活。如此不應生而生，所以可奇。然五不思議中，佛法最不可思議，佛能使聲聞復生無上道心，真不可思議之至也。

(Chú: Hỏi: Xét theo (dựa theo) bổn nguyện của Pháp Tạng Bồ Tát và lời tán thán của Long Thọ Bồ Tát, dường như đều coi chuyện hàng Thanh Văn đông đảo trong cõi ấy là điều lạ lùng, điều này có nghĩa gì vậy? Đáp: Thanh Văn dùng Thật Tế (tức là năm uẩn đều không) để chứng, xét ra, họ sẽ chẳng thể sanh khởi mầm rễ đạo Phật, nhưng đức Phật (Di Đà) dùng thần lực chẳng thể nghĩ bàn nơi bổn nguyện để nhiếp thọ họ sanh về cõi đó (An Lạc Tịnh Độ), lại còn ắt dùng thần lực sanh trưởng Vô Thượng đạo tâm cho họ. Ví như chim Trấm vào trong nước, cá, sò đều chết, dùng [sừng] tê giác chạm vào, những con vật bị chết ấy đều sống lại. Như vậy, lẽ ra chẳng thể sanh về [Cực Lạc] mà lại sanh về, cho nên coi đó là điều lạ lùng. Nhưng trong năm thứ chẳng thể nghĩ bàn, Phật pháp là chẳng thể nghĩ bàn nhất. Phật có thể khiến cho Thanh Văn lại sanh khởi Vô Thượng đạo tâm, đúng là chẳng thể nghĩ bàn tột bậc).

Ngài Đàm Loan lại nêu ra lần vấn đáp thứ ba nhằm thuyết minh trong An Lạc Tịnh Độ, chúng Thanh Văn đông đảo chính là cảnh giới chẳng thể nghĩ bàn nhất. Hàng Thanh Văn chứng đắc Ngã Không, bèn coi là những việc làm đã rốt ráo (tức là cho rằng những gì cần phải tu tập đã hoàn tất), có thể nghỉ ngơi nơi Niết Bàn. “Kế” (計) [ở đây phải hiểu là] có nghĩa “vốn là như vậy”. Vốn chẳng thể sanh khởi rễ, mầm, hoa, quả thành Phật, nhưng do đại bi bổn nguyện của Phật Di Đà và chư Phật, muốn khiến cho hết thảy chúng sanh đều được thành Phật. Vì thế, dùng thần lực chẳng thể nghĩ bàn, khiến cho hàng Thanh Văn bất định tánh hồi Tiểu hướng Đại, phát Bồ Đề tâm, tu hạnh Tịnh Độ, nhiếp hóa khiến cho họ sanh về Phương Tiện Hữu Dư Tịnh Độ của thế giới Cực Lạc. Đã sanh rồi, Phật ắt lại dùng thần lực, khiến cho họ hành Bồ Tát đạo thành Phật, như trong phẩm Tín Giải của kinh Pháp Hoa đã nói: “Như phú trưởng giả, tri tử chí liệt, dĩ phương tiện lực, nhu phục kỳ tâm, nhiên hậu nãi phó, nhất thiết tài vật. Phật diệc như thị, hiện hy hữu sự, tri nhạo tiểu giả, dĩ phương tiện lực, điều phục kỳ tâm, nãi giáo đại trí” (Như trưởng giả giàu, biết con chí hèn, dùng sức phương tiện, điều phục tâm con, sau đấy giao phó, hết thảy tài vật. Phật cũng như thế, hiện chuyện hy hữu, biết kẻ ưa thích, đạo pháp Tiểu Thừa, dùng sức phương tiện, điều phục tâm họ, rồi dạy đại trí).

Ngài Đàm Loan lại dùng chim Trấm và tê ngưu để làm thí dụ. Trấm (鴆) là loài chim có chất độc, giống như chim nhạn, nhưng màu tía đen. Lông vũ của nó có chất độc; do vậy, nó vào nước, nước bèn có chất độc, cá lẫn sò đều chết. Thế nhưng chỗ nào có chim Trấm, ắt có tê ngưu (犀牛, tê giác). Sừng tê ngưu có thể giải chất độc của chim Trấm. Do vậy nói “xúc chi tử giả giai hoạt” (chạm vào thì những con vật đã chết đều có thể sống lại). Dùng những điều này để sánh ví cõi kia sở dĩ có Thanh Văn, tức là như cá lẫn sò có được sừng tê ngưu [chạm vào] sẽ sống lại, vốn chẳng thể sống (bị trúng độc chết) mà lại được sống (sống lại). Điều này hoàn toàn là do cậy vào sức thần lực của Phật Di Đà và chư Phật mà có, cho nên hiếm lạ!

“Ngũ chủng bất khả tư nghị” (Năm loại chẳng thể nghĩ bàn) xuất phát từ quyển ba mươi của bộ Đại Trí Độ Luận: “Một là chúng sanh nhiều hay ít, hai là nghiệp quả báo, ba là sức Thiền Định, bốn là sức rồng, năm là Phật lực”. Thần lực của Phật và sức của Phật pháp có thể khiến cho bất định tánh Thanh Văn hồi Tiểu hướng Đại, phát khởi Vô Thượng Bồ Đề tâm, tu Bồ Tát hạnh, đều sẽ thành Phật. Đấy là cực điểm chẳng thể nghĩ bàn vậy!

* Hỏi: Luận này nói Tây Phương Tịnh Độ là cõi thiện căn Đại Thừa, chẳng có nữ nhân, căn khuyết, và hàng Nhị Thừa, há chẳng phải là trái nghịch bổn nguyện phổ độ chúng sanh của Phật ư?

Đáp: Chẳng phải là nói “Phật không độ những người ấy”, mà là nói chúng sanh sanh về Tây Phương Tịnh Độ, quyết định là chẳng có những hạng người có thể bị chê gièm ấy! Ngay cả những danh xưng bị chê gièm ấy còn chẳng nghe thấy. Vì người sống trong quốc độ Cực Lạc là những người có đại thiện căn, đại phước báo, như kinh Di Đà có nói: “Bất khả dĩ thiểu thiện căn, phước đức, nhân duyên đắc sanh bỉ quốc” (Chẳng thể do ít thiện căn, phước đức, nhân duyên mà sanh về cõi ấy). Thiện căn Đại Thừa chính là phát Vô Thượng Bồ Đề tâm. Người có thể sanh về Tây Phương Tịnh Độ, bất luận là phàm phu hay Nhị Thừa, đều là chúng sanh đã phát Bồ Đề tâm, thuần nhất là chúng sanh có thiện căn Đại Thừa. Do vậy, chẳng có những chuyện như phàm phu, Nhị Thừa v.v… là những điều ở ngoài Đại Thừa có thể bị chê gièm vậy! Đấy chính là do công đức nơi bổn nguyện “phổ độ chúng sanh cùng thành Phật đạo” của Phật Di Đà mà thành tựu vậy.

* Hỏi: Tây Phương Tịnh Độ là như thế, trong các Tịnh Độ khác của chư Phật, có giống như vậy hay chăng? Ý nghĩa kiến lập Tịnh Độ là ở chỗ nào?

Đáp: Nay tôi trích lục lời dạy của Thái Hư đại sư trong bộ Vãng Sanh Tịnh Độ Luận Giảng Yếu để đáp như sau:

“Người đời có kẻ do ác báo hiện tiền, sợ hãi, kinh hoảng, mà cầu sanh Tịnh Độ, có kẻ vì đói rét khốn khổ, cuộc sống bức bách mà cầu sanh Tịnh Độ, có người vì nỗi khổ già, bệnh v.v… bức bách, khổ não mà cầu sanh Tịnh Độ. Những người ấy đều có tâm lý “tránh khổ, hướng đến vui” để làm động cơ vãng sanh Tịnh Độ. Xét kỹ các Tịnh Độ do chư Phật an lập, sở dĩ Thích Ca Thế Tôn nói pháp môn Tịnh Độ, tuy có ý muốn khiến cho chúng sanh chán khổ, ưa vui, nhưng đấy chẳng phải là bổn ý kiến lập Tịnh Độ của Phật. Bổn ý của Phật là vì những người thật sự phát Đại Thừa Bồ Đề tâm mà an lập hay tuyên nói.

Cái tâm “tránh khổ, hướng đến vui” của chúng sanh phàm phu là do dốc chí nơi vui sướng, chẳng cầu vĩnh viễn đoạn sanh tử, như chán lìa nỗi khổ tam ác đạo, muốn gìn giữ chẳng mất thân người. Chán lìa nỗi khổ trong đời người, mong cầu sanh lên trời. Chán nỗi khổ trong Dục Giới, cầu sanh vào Sắc Giới. Chán nỗi khổ trong Sắc Giới, cầu sanh vào Vô Sắc Giới. (Đối với những hạng người giống như thế) chỉ cần dùng pháp nhân thiên thừa trong Phật pháp, tức là Ngũ Giới, Thập Thiện, Tứ Thiền Bát Định v.v… để thâu nhiếp (hóa độ). Trì Ngũ Giới có thể gìn giữ chẳng mất thân người. Tu Thập Thiện, Bát Định, được sanh vào thiên đạo, chư Phật cần gì phải an lập Tịnh Độ? Thích Ca Thế Tôn cần gì phải nói pháp môn Tịnh Độ ư?

Còn như hàng Nhị Thừa quán tam giới như lao ngục, coi sanh tử như oan gia, cầu thoát tam giới, đoạn Phần Đoạn Sanh Tử, chỉ cần biết rõ nỗi khổ trong tam giới và những nghĩa “chúng sanh bất tịnh, vô thường, vô ngã” v.v… nương vào ba mươi bảy đạo phẩm như Tứ Niệm Xứ, dấy lên Tứ Chánh Cần, Bát Chánh Đạo v.v… tinh tấn siêng tu, trong một đời tuy chẳng đắc ngay quả A La Hán, cũng có thể đắc quả Tu Đà Hoàn. Đắc Sơ Quả (chỉ có bảy lượt sanh tử), liền vĩnh viễn chẳng thoái chuyển để phải hứng chịu nỗi khổ vì phiền não sanh tử nữa, họ cũng chẳng cần phải nương vào pháp môn Tịnh Độ để cầu sanh Tịnh Độ. Như Tiểu Thừa Phật pháp tại các nước Tích Lan, Miến Điện, Thái Lan v.v… bèn chuyên cầu đắc quả A La Hán, liễu thoát sanh tử. Vì thế, trong các xứ Tích Lan, Miến Điện v.v… chẳng có pháp môn Tịnh Độ.

Do vậy suy ra, sở dĩ chư Phật an lập Tịnh Độ, sở dĩ Phật Thích Ca tuyên nói pháp môn Tịnh Độ, chẳng phải vì Nhị Thừa, mà thật sự vì chúng sanh phàm phu có căn tánh Đại Thừa, lắng nghe Phật pháp, chẳng cầu phước báo an lạc trong đời sau, chẳng mong tự liễu thoát nỗi khổ não sanh tử trong tam giới, mà vì phát khởi, phổ độ hết thảy chúng sanh là những người có tâm Đại Thừa, phát khởi Bồ Đề tâm (cùng liễu sanh tử, cùng thành Phật đạo) mà an lập, tuyên nói!

Người phát tâm Đại Thừa biết rõ đạo lý các pháp duyên sanh, biết hết thảy các pháp sanh bởi các duyên. Do các pháp sanh bởi các duyên, một pháp chính là hết thảy các pháp. Do chúng sanh được sanh bởi các duyên, một chúng sanh chính là hết thảy chúng sanh, rời ngoài hết thảy chúng sanh, chẳng có một cái Ngã nào khác! Chẳng khiến cho hết thảy chúng sanh đều cùng thành Phật, sẽ không có Phật để có thể thành! Do vậy, phát ra đại nguyện “phổ độ hết thảy chúng sanh cùng thành Phật đạo” này, quyết chẳng có lý nào rời lìa hết thảy chúng sanh để chính mình liễu thoát sanh tử! Do chúng sanh chính là chính mình, chính mình là chúng sanh, chẳng có sự khác biệt giữa chúng sanh và ta. Đó gọi là “vô ngã tướng, vô nhân tướng, vô chúng sanh tướng, vô thọ giả tướng”, chẳng có chuyện lìa ngoài chúng sanh mà có thể độ thoát chính mình!

Bồ Tát đã thấy hết thảy chúng sanh đồng thể bất nhị, mà phát khởi bi nguyện phổ độ hết thảy chúng sanh; nhưng muốn thành tựu viên mãn nguyện ấy, nếu chẳng chứng đắc quả Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác, sẽ không thể được! Nếu không, tuy có nguyện ấy, nhưng thật ra trọn chẳng thể có ngày thành tựu. Do phát tâm đại bi muốn độ trọn hết hư không khắp pháp giới chúng sanh, muốn độ vô số chúng sanh, cho nên cần phải đoạn vô tận phiền não, tu học vô lượng pháp môn, thành tựu Phật quả viên mãn vô lượng phước đức trí huệ trang nghiêm, cần phải trải qua ba đại A tăng kỳ kiếp, vào vô lượng thế giới, độ vô lượng chúng sanh, chẳng phải là chuyện có thể làm được trong một đời. Khởi Tín Luận có nói: “Tín tâm thành tựu, nhập Chánh Định Tụ, cần phải qua mười ngàn đại kiếp”. Mười ngàn đại kiếp tức là một vạn đại kiếp mới đắc Đại Thừa tín tâm thành tựu. Khó khăn như thế đó, huống hồ Phật quả ư!

Đã chẳng thể thành Phật trong một đời (tức là Nan Hành Đạo), người đã phát tâm Đại Thừa cần tu Lục Độ. Khi tu Lục Độ, sẽ luôn có những thứ nghịch duyên gây thoái đọa, phá hoại tâm Đại Thừa, có nỗi nguy hiểm đánh mất, hư hoại tâm Đại Thừa. Thế nhưng, mạng người ngắn ngủi, tạm bợ, vô thường xảy đến trong sáng tối, hoặc thăng lên đường lành, hoặc chìm trong nẻo khổ. Lại có nỗi nguy hiểm mê mất tâm Đại Thừa, tức tâm Bồ Đề. Do có các thứ ác duyên như thế, Bồ Tát đã phát tâm Đại Thừa, muốn gìn giữ chẳng lui sụt, quả thật chẳng dễ dàng! Chư Phật có trách nhiệm hộ niệm Bồ Tát, như kinh Kim Cang có nói: “Như Lai thiện hộ niệm chư Bồ Tát” (Như Lai khéo hộ trì, nghĩ nhớ các Bồ Tát).

Đối với những vị Bồ Tát đã phát tâm Đại Thừa, nhưng chưa thể bất thoái ấy, rốt cuộc sẽ dùng pháp nào để từ bi hộ niệm ngõ hầu họ khỏi đến nỗi gặp phải nguy hiểm “tâm Đại Thừa bị mất đi, hư hoại, hoặc lui sụt, đọa lạc”? Do chư Phật muốn hộ trì, nghĩ nhớ loại Bồ Tát ấy, bèn an lập quốc độ trang nghiêm thanh tịnh. Loại Bồ Tát ấy có duyên với Tịnh Độ nào, sẽ phát nguyện vãng sanh Tịnh Độ ấy. Tùy theo sự phát nguyện mà dấy lên lòng tin quyết định, chuyên nhất cái tâm (niệm danh hiệu đức Phật kia, và tu các công đức, hồi hướng nguyện sanh về nước ấy) thì khi lâm chung, thuận theo sở nguyện, sẽ vãng sanh cõi Phật Tịnh Độ ấy, nghe pháp bất thoái (vị, hạnh, niệm), trở lại độ hết thảy chúng sanh. Nếu chư Phật chẳng an lập các Tịnh Độ để làm chỗ nương về cho hàng Bồ Tát phát tâm Đại Thừa, một mai họ bị thoái thất, thì các công đức tu tập Lục Độ (vạn hạnh) trước kia sẽ bị phí uổng vô ích. Vì thế, Bồ Tát ắt dùng Tịnh Độ làm chỗ quy túc thì mới chẳng đến nỗi thoái thất tâm Đại Thừa (Bồ Đề tâm) để khỏi phí uổng công lao trước kia! Đấy chính là chánh nghĩa vì sao A Di Đà Phật và mười phương chư Phật thành lập Tịnh Độ, mà cũng chính là chân nghĩa vì sao Phật Thích Ca nói ra pháp môn Tịnh Độ này. Người tu pháp môn Tịnh Độ, cần phải chú ý liễu giải sâu xa, thiết thực ý nghĩa này”.

Do vậy, có thể biết An Lạc Tịnh Độ không chỉ chẳng có nữ nhân,

căn khuyết, Nhị Thừa (tức là những người thuộc loại định tánh Thanh Văn, chẳng phát tâm Đại Thừa) là những hạng người có thể bị chê gièm, mà cũng chẳng có nỗi nguy hiểm “thoái thất Bồ Đề tâm, thoái chuyển Bồ Tát hạnh”. Phàm những ai vãng sanh, sẽ rốt ráo là vô lượng thọ, thành Phật trong một đời, lại có bổn nguyện của Phật Di Đà nhiếp thọ, gia trì, mong sanh về cõi ấy hết sức dễ dàng! Kẻ Ngũ Nghịch Thập Ác mà có thể phát tâm Đại Thừa, có tín nguyện hạnh, sẽ được Phật nhiếp thọ, đều có thể vãng sanh. Có lợi ích thù thắng như thế, cho nên mười phương chư Phật đều hiện tướng lưỡi rộng dài, nói lời thành thật, khuyên bọn chúng sanh chúng ta hãy nên tin vào pháp môn Tịnh Độ là “pháp môn chẳng thể nghĩ bàn được hết thảy chư Phật hộ niệm” này!

2.2.1.2.3.1.1.17. Công đức hết thảy điều mong cầu đều được thỏa mãn

(Luận) Chúng sanh sở nguyện nhạo, nhất thiết năng mãn túc.

(Chú) Thử nhị cú, danh “trang nghiêm nhất thiết sở cầu mãn túc công đức thành tựu”. Phật bổn hà cố hưng thử nguyện? Kiến hữu quốc độ, hoặc danh cao vị trọng, tiềm xử vô do, hoặc nhân phàm tánh bỉ, hy xuất mỵ lộ, hoặc tu đoản hệ nghiệp, chế bất tại kỷ. Như A Tư Đà tiên nhân loại dã. Hữu như thị đẳng vị nghiệp phong sở xuy, bất đắc tự tại.

(論)眾生所願樂，一切能滿足。(註)此二句，名莊嚴一切所求滿足功德成就。佛本何故興此願？見有國土，或名高位重，潛處無由，或人凡性鄙，悕出靡路，或脩短繫業，制不在己。如阿私陀仙人類也。有如是等為業風所吹，不得自在。

(Luận: Điều chúng sanh ưa muốn, hết thảy đều thỏa mãn.

Chú: Hai câu này gọi là “sự trang nghiêm hết thảy những điều mong cầu đều được thỏa mãn được thành tựu bởi công đức”. Vốn vì lẽ nào mà đức Phật dấy khởi nguyện này? Do Ngài thấy có quốc độ, hoặc [là người có] tiếng tăm, địa vị cao trọng, không có cách nào ở ẩn, hoặc là kẻ tầm thường, tánh tình thô lậu mong ngoi đầu vượt lên mà không có cách nào, hoặc do bị nghiệp buộc ràng mà thọ mạng dài hay ngắn, chính mình chẳng thể quyết định được. Như tiên nhân A Tư Đà [chẳng thể quyết định thọ mạng của chính mình], bị gió nghiệp thổi, chẳng được tự tại).

“Hoặc danh cao vị trọng”: Đây là nói đến những người thuộc tầng lớp phú quý, như quốc vương, Tổng Thống, ủy viên lập pháp trong quốc hội, các đảng viên đang nắm giữ chức vụ v.v… trong hiện thời. “Tiềm xử vô do” có nghĩa là muốn ẩn dật, ở một mình mà chẳng thể được. Những cái gọi là chuyện trong đảng, chuyện đất nước, chuyện thiên hạ, chuyện nào cũng cần phải quan tâm, cũng chính là như hoàng đế Thuận Trị đã cảm khái than thở, phiền não vì chuyện lo cho nước, lo cho dân.

“Hoặc nhân phàm tánh bỉ” là nói tới những kẻ bình dân, hoặc đảng phái chánh trị ở vùng quê. “Hy xuất mỵ lộ” ý nói: Tuy nghĩ trọn hết mọi biện pháp mong được cai quản quốc gia, hoặc để vượt xa người khác, trở thành bậc anh hùng hào kiệt một thuở, nhưng chẳng được thỏa ý, cầu mà chẳng được. Thậm chí có kẻ phải than thở “tráng chí vị thành thân tiên tử, trường sử anh hùng lệ mãn khâm” (chí lớn chưa thành, thân chết trước, đẫm áo anh hùng lệ cứ tuôn).

“Hoặc tu đoản hệ nghiệp” là nói thọ mạng của một người dài hay ngắn, chính là do nghiệp lực nhân quả ba đời quyết định (trói buộc) mà có hạn chế dài hay ngắn nhất định, chẳng thể do chính quý vị làm chủ được! Tục ngữ có câu: “Diêm vương yếu nhĩ tam canh khứ, bất năng lưu đãi đáo ngũ canh” (Diêm vương đòi mạng canh ba, đừng mong nấn ná canh năm lìa trần). Có những kẻ gặp cảnh bệnh khổ, hoặc bị tai nạn vùi dập, hy vọng chết sớm, nhưng nhiều năm vẫn sống lây lất, đó gọi là “mong sống chẳng được, cầu chết quách chẳng xong”, chỉ đành than thở chẳng biết làm sao được!

A Tư Đà (Asita) là tiếng Phạn, dịch nghĩa là “vô tỷ đoan chánh” (đoan chánh khôn sánh). “Tiên nhân” là như trong kinh Pháp Hoa đã nói, Đề Bà Đạt Đa trong quá khứ làm tiên nhân A Tư Đà. Lại nữa, khi Thích Ca Thế Tôn mới xuất sanh, cha là Tịnh Phạn Vương thỉnh tiên nhân A Tư Đà xem tướng cho Thái Tử. Hai vị tiên nhân ấy có thể nói là danh vị cao trọng, thường nhân chẳng sánh bằng, nhưng cũng khó tránh khỏi lưu chuyển lục đạo, sanh tử luân hồi, bị nghiệp lực sai sử, chẳng được tự tại. Nói chung là thuộc về Cầu Bất Đắc Khổ. Do vậy nói: Người đời chẳng cần biết là nghèo, giàu, sang, hèn, đều giống như tiên nhân A Tư Đà, đều bị thổi bởi nghiệp phong thiện hay ác do chính mình đã tạo, chẳng được tự tại! Dẫu quý vị có tu hành, có triệt ngộ, giả sử chưa đoạn hết phiền hoặc, sẽ cũng bị gió nghiệp thổi quý vị ngả rạp sang trái hay sang phải hệt như nhau. Nếu quý vị bị thổi về phía Đông, sẽ không thể nào chẳng ngả sang phía Đông. Như bài thơ Tự Thuật của lão hòa thượng Hư Vân có đoạn viết:

Nghiệp phong xuy tống đáo Vũ Xương,

Nhất thứ kinh qua nhất tạm hoàng.

(Gió nghiệp thổi văng tới Vũ Xương,

Một phen từng trải, một phen rầu).

Thế gian có tình hình bị nghiệp sai khiến, chẳng thuận theo ý con người như vậy đó! Trong tâm nhãn của Phật, Bồ Tát, tất nhiên sẽ nẩy sanh sự đồng tình và thương xót.

(Chú) Thị cố nguyện ngôn: Sử ngã quốc độ, các xứng sở cầu, mãn túc tình nguyện. Thị cố ngôn: “Chúng sanh sở nguyện nhạo, nhất thiết năng mãn túc”.

(註)是故願言：使我國土，各稱所求，滿足情願。是故言：眾生所願樂，一切能滿足。

(Chú: Vì thế, nguyện rằng: Khiến cho quốc độ của tôi, điều mong cầu của mỗi người đều xứng hợp, thỏa mãn ý nguyện. Vì thế nói: “Điều chúng sanh ưa thích, hết thảy đều thỏa mãn”).

Đây là phần tổng kết những điều vừa nói trên đây, mười bảy món

trang nghiêm thành tựu vi diệu của An Lạc quốc độ, đều do Phật Di Đà khi còn tu nhân đã phát nguyện: Nguyện khi tôi thành Phật, hết thảy tất cả [mọi sự] trong quốc độ đều có thể thỏa mãn nguyện cầu của chúng sanh. Điều này cũng biểu thị công đức tự lợi lợi tha của A Di Đà Phật đã thành tựu viên mãn. Nói theo phía tự lợi, tam thân, tứ trí, ngũ nhãn, lục thông, quang minh, thọ mạng nơi Phật quả, quốc độ thanh tịnh trang nghiêm, quyến thuộc là A Bệ Bạt Trí, mỗi điều đều viên mãn trọn đủ, lại còn đều là vô lượng. Nói theo phía lợi tha, phàm là chúng sanh sanh vào cõi ấy, đều được rốt ráo là Nhất Sanh Bổ Xứ, thuận theo lòng muốn đều có thể xứng hợp những điều nguyện cầu khác biệt của mỗi chúng sanh, quyết định chẳng có mảy may thiếu khuyết. Do vậy, trong lời Kệ, Luận Chủ đã viết: “Chúng sanh sở nguyện nhạo, nhất thiết năng mãn túc” (điều chúng sanh ưa thích, hết thảy đều thỏa mãn).

2.2.1.2.3.1.2. Tiểu kết thành phát nguyện vãng sanh

(Luận) Thị cố nguyện sanh bỉ, A Di Đà Phật quốc.

(Chú) Thử nhị cú, kết thành thượng quán sát thập thất chủng trang nghiêm quốc độ thành tựu, sở dĩ nguyện sanh, thích khí thế gian thanh tịnh, ngật chi ư thượng.

(論)是故願生彼，阿彌陀佛國。

(註)此二句，結成上觀察十七種莊嚴國土成就，所以願生，釋器世間清淨，訖之於上。

(Luận: Vì thế nguyện vãng sanh, cõi A Di Đà Phật.

Chú: Hai câu này để tổng kết sự quán sát các thành tựu nơi mười bảy thứ trang nghiêm quốc độ trên đây, cho nên nguyện sanh [về cõi An Lạc]. Trên đây là phần giải thích về khí thế gian thanh tịnh đã xong).

Luận Chủ dùng hai câu Kệ Tụng này để biểu thị: Do Ngài (vị Luận Chủ) quan sát, thấy quốc độ An Lạc có mười bảy loại công đức thành tựu trang nghiêm như đã nói trên, cho nên bèn phát nguyện mong vãng sanh thế giới (“quốc”) thanh tịnh của A Di Đà Phật. Các thứ trang nghiêm trong thế giới ấy chính là cảnh giới Lý Sự vô ngại chẳng thể nghĩ bàn thuộc về Đệ Nhất Nghĩa Đế (Thắng Nghĩa Đế), vọng thức của phàm phu chẳng thể biết rõ được! Ắt cần phải có Bát Nhã thì mới có thể quan sát, cũng ắt cần phải có tín nguyện thì mới có thể vãng sanh cõi ấy. Do vậy, sau phần Kệ Tụng về mười bảy thứ trang nghiêm, vị Luận Chủ đã phát nguyện quyết định muốn sanh về cõi đó. Phần Kệ Tụng về khí thế gian thanh tịnh trong bộ luận này cũng đến đây là hết; vì thế nói là “ngật chi ư thượng” (đã xong trong phần trên đây), chẳng cần phải nói thêm nữa!

2.2.1.2.3.1.3. Quan sát công đức thanh tịnh của chúng sanh thế gian

2.2.1.2.3.1.3.1. Hai môn quán sát của chúng sanh thế gian

(Chú) Thứ quán chúng sanh thế gian thanh tịnh. Thử môn trung phân vi nhị biệt: Nhất giả, quán sát A Di Đà Như Lai trang nghiêm công đức. Nhị giả, quán sát bỉ chư Bồ Tát trang nghiêm công đức. Quán sát Như Lai trang nghiêm công đức trung, hữu bát chủng, chí văn đương mục.

(註)次觀眾生世間清淨。此門中分為二別：一者，觀察阿彌陀如來莊嚴功德。二者，觀察彼諸菩薩莊嚴功德。觀察如來莊嚴功德中，有八種，至文當目。

(Chú: Kế đó, quán chúng sanh thế gian thanh tịnh. Trong môn này, chia thành hai môn riêng biệt: Một là quan sát công đức trang nghiêm của A Di Đà Như Lai; hai là quan sát công đức trang nghiêm của các vị Bồ Tát trong cõi ấy. Trong phần quan sát công đức trang nghiêm của Như Lai có tám loại, đến phần kinh văn sẽ nêu rõ từng mục).

Ngài Đàm Loan sẽ giải thích tiếp, vị Luận Chủ đã nêu ra sự quan sát chúng sanh thế gian của quốc độ An Lạc có mười hai thứ trang nghiêm thanh tịnh. Trước hết, [ngài Đàm Loan] chia chúng thành hai môn, cũng tức là hai loại. Loại thứ nhất thuộc về công đức trang nghiêm của A Di Đà Phật, loại thứ hai thuộc về công đức trang nghiêm của hàng Bồ Tát sanh trong cõi ấy. Trong loại thứ nhất, có tất cả tám thứ công đức trang nghiêm. Khi tới phần giải thích Kệ Tụng, sẽ tự đối với từng món mà nêu ra tên gọi của tám thứ ấy.

2.2.1.2.3.1.3.2. Giải thích về chúng sanh

(Chú) Vấn viết: Hữu luận sư phiếm giải “chúng sanh” danh nghĩa, dĩ kỳ luân chuyển tam hữu, thọ chúng đa sanh tử, cố danh “chúng sanh”. Kim danh Phật, Bồ Tát vi “chúng sanh”, thị nghĩa vân hà?

(註)問曰：有論師汎解眾生名義，以其輪轉三有，受眾多生死，故名眾生。今名佛菩薩為眾生，是義云何？

(Chú: Hỏi: Đối với danh nghĩa của [từ ngữ] “chúng sanh”, theo cách giải thích chung của các luận sư thì do [hữu tình] luân chuyển trong ba cõi, hứng chịu khá nhiều sanh tử; cho nên gọi là “chúng sanh”. Nay gọi Phật, Bồ Tát là “chúng sanh”, nghĩa ấy là như thế nào?)

Đã muốn quan sát chúng sanh thế gian; trước hết, phải biết định nghĩa của “chúng sanh”. Vì thế, Ngài (Đàm Loan đại sư) giả lập [một đoạn] vấn đáp để thuyết minh. Có người hỏi: Có những vị luận sư (người có thể hiểu pháp nghĩa thì được gọi là Luận Sư). “Phiếm giải” (汎解, tức là luận định chung, tức là cách giải nói phổ biến) danh nghĩa của chúng sanh, chính là nói: Hễ thuộc trong tam hữu (tam giới), nhận lấy khá nhiều sanh mạng thể sanh tử luân hồi thì gọi là “chúng sanh”, nhưng nay luận này lại gọi A Di Đà Phật và hàng Bồ Tát trong cõi Ngài là “chúng sanh”. Nói theo Lý, Phật, Bồ Tát đã thoát tam giới, liễu thoát sanh tử, cớ sao vẫn có thể gọi là “chúng sanh”? Ý nghĩa được bao hàm trong ấy là như thế nào?

(Chú) Đáp viết: Kinh ngôn, nhất pháp hữu vô lượng danh, nhất danh hữu vô lượng nghĩa, như dĩ thọ chúng đa sanh tử cố, danh vi “chúng sanh” giả. Thử thị Tiểu Thừa gia thích tam giới trung “chúng sanh” danh nghĩa, phi Đại Thừa gia “chúng sanh” danh nghĩa dã. Đại Thừa gia sở ngôn “chúng sanh” giả, như Bất Tăng Bất Giảm kinh ngôn: “Ngôn chúng sanh giả, tức thị bất sanh bất diệt nghĩa. Hà dĩ cố? Nhược hữu sanh, sanh dĩ phục sanh, hữu vô cùng quá cố, hữu bất sanh nhi sanh quá cố. Thị cố vô sanh. Nhược hữu sanh, khả hữu diệt. Ký vô sanh, hà đắc hữu diệt? Thị cố vô sanh vô diệt thị chúng sanh nghĩa”. Như kinh trung ngôn: “Ngũ Thọ Ấm thông đạt Không, Vô Sở Hữu, thị Khổ nghĩa”. Tư kỳ loại dã.

(註)答曰：經言，一法有無量名，一名有無量義，如以受眾多生死故，名為眾生者。此是小乘家釋三界中眾生名義，非大乘家眾生名義也。大乘家所言眾生者，如不增不減經言：言眾生者，即是不生不滅義。何以故？若有 生，生已復生，有無窮過故，有不生而生過故。是故無 生。若有生，可有滅。既無生，何得有滅？是故無生無滅是眾生義。如經中言：五受陰通達空，無所有，是苦義。斯其類也。

(Chú: Đáp: Kinh dạy, một pháp có vô lượng tên, một tên có vô lượng nghĩa. Nếu coi “do chịu nhiều lần sanh tử nên gọi là chúng sanh” thì đấy chính là cách giải nghĩa danh xưng “chúng sanh trong tam giới” của các vị Tiểu Thừa, chẳng phải là cách giải thích ý nghĩa danh xưng “chúng sanh” của các vị Đại Thừa. Đại Thừa nói đến “chúng sanh” thì như kinh Bất Tăng Bất Giảm đã dạy: “Nói đến chúng sanh thì chính là theo nghĩa bất sanh bất diệt. Vì cớ sao vậy? Nếu là có sanh, thì do đã sanh rồi lại sanh nữa, cho nên mắc lỗi ‘vô cùng’, mắc lỗi ‘có chẳng sanh mà sanh’, cho nên là vô sanh. Nếu có sanh, thì sẽ có diệt. Đã là vô sanh thì làm sao có diệt cho được? Do vậy, vô sanh vô diệt là nghĩa của chúng sanh”. Như trong kinh đã nói: “Thông đạt Ngũ Thọ Ấm không, vô sở hữu chính là nghĩa của Khổ”. [Những pháp khác] đều giống như điều này vậy).

Trong lời đáp của đoạn này, trước hết nêu ra điều được nói trong pháp Đại Thừa, “một pháp có nhiều tên, một tên có nhiều nghĩa”. Chẳng hạn như “tâm” là một pháp, gồm có Thọ, Tưởng, Hành, Thức, và sáu thức, bảy thức, tám thức, chín thức khác nhau. Lại có nhục đoàn tâm (trái tim bằng máu thịt), duyên lự tâm (cái tâm do suy nghĩ, vọng tưởng, tức vọng tâm gồm tám thức), tập khởi tâm (集起心, chỉ riêng cho A Lại Da Thức), Chân Như tâm v.v… khác nhau. Lại tách ra bèn có năm mươi mốt loại Tâm Sở Pháp; đều là các tên khác nhau của tâm, mỗi tên đều bao hàm ý nghĩa khác nhau. “Sách” là một pháp, bèn có vô lượng tên sách khác nhau, và vô lượng nghĩa lý khác nhau trong mỗi sách. “Xe” là một pháp, có rất nhiều tên chủng loại xe khác nhau, và các loại hình thể xe, dáng xe, công dụng v.v… khác nhau. Vì các pháp không gì chẳng phải là do nhân duyên hòa hợp mà có, chẳng có tánh độc lập, chẳng có tánh bất biến, [mỗi pháp] đều có mười Như Thị, cho đến ba ngàn tánh tướng. Do vậy, tất nhiên là một pháp có nhiều tên, một tên có nhiều nghĩa.

Ý nghĩa được bao hàm trong từ ngữ “chúng sanh” cũng giống như thế. Nhận lãnh khá nhiều sanh tử thì gọi là “chúng sanh”. Đấy là nói theo pháp Tiểu Thừa. Nếu nói theo Đại Thừa Phật pháp, ngài Đàm Loan dẫn ý “bất sanh bất diệt là ý nghĩa của chúng sanh” từ kinh Bất Tăng Bất Giảm của Đại Thừa để giải thích [từ ngữ] “chúng sanh thế gian” được nói trong bộ luận này. Vì sao bất sanh bất diệt được gọi là chúng sanh? Vì vô sanh vô diệt mới là Thật Tướng của chúng sanh. Nếu có sanh, có diệt, đấy là “giả danh chúng sanh”, cũng được gọi là “giả thi thiết” (假施設, giả đặt bày ra), tức là Thế Tục Đế.

Như kinh Kim Cang nói: “Chúng sanh tức phi chúng sanh, giả danh chúng sanh” (Chúng sanh tức chẳng phải là chúng sanh, giả gọi là chúng sanh). Có sanh có diệt thì là Tâm Sanh Diệt Môn, vô sanh vô diệt là Tâm Chân Như Môn. Nhất tâm nhị môn, chẳng một, chẳng khác, pháp vốn là như thế đấy. Đấy là tướng chân thật và nghĩa chân thật của các pháp. Do vậy, nói theo pháp Tiểu Thừa, có khá nhiều sanh tử thì gọi là “chúng sanh”, tức là nói theo Sanh Diệt Môn, chỉ nói đến tâm một nửa, cho nên gọi là Bán Tự Giáo. Đại Thừa nói vô sanh vô diệt, đấy mới là khế hợp tướng chân thật của nhất tâm nhị môn, mà được gọi là Mãn Tự Giáo.

Tâm tánh tự thanh tịnh (vô sanh, vô diệt), các pháp chỉ là nhất tâm (duy tâm sở hiện). Tâm này làm chúng sanh, tâm này là Bồ Tát, Phật. Lục phàm tứ thánh đều do tâm tạo, tam đồ lục đạo do tâm tạo. Hết thảy mọi sự trong thế gian do tâm vẽ, chân tâm rốt ráo không tạo tác. Do vậy, tuy tâm này làm chúng sanh; thật ra, tâm này là chúng sanh. Đấy là ý nghĩa chân thật của “chúng sanh”. Chín câu từ “nhược hữu sanh” (nếu có sanh) cho đến “hà đắc hữu diệt?” (làm sao có diệt cho được?) nhằm thuyết minh đạo lý bất sanh bất diệt, lời văn dễ hiểu.

“Như kinh ngôn” (Như kinh nói), câu này nhằm nói kinh Bất Tăng Bất Giảm đã dạy: Ngũ Thọ Ấm (Ngũ Ấm tiếp nhận ngoại cảnh, bèn gọi là Ngũ Thọ Ấm), có thể thông đạt chúng đều là Không, vô sở hữu, đấy là hàm nghĩa của Khổ. Đấy là nói có thể liễu giải cảm thọ khổ hay lạc của mỗi cá nhân đều là do nhân duyên sanh ra, chẳng có thể tánh khổ hay lạc thật tại; vậy thì người ấy có thể thông đạt chân nghĩa của Khổ Thánh Đế. Cảm thọ Ngũ Ấm của chúng sanh là Tâm Sanh Diệt Môn. “Không, vô sở hữu” là Tâm Chân Như Môn. Nhất tâm nhị môn chẳng một, chẳng khác. Đấy là tướng chân thật của Khổ. “Tư kỳ loại dã”, câu này chính là đem Ngũ Thọ Ấm so sánh với chúng sanh, suy rộng ra cho đến hết thảy các pháp, [sẽ thấy] không gì chẳng phải là như vậy. Vì thế nói “tư kỳ loại dã”.

2.2.1.2.3.1.3.3. Quan sát công đức trang nghiêm của A Di Đà Như Lai

2.2.1.2.3.1.3.3.1. Công đức của hoa tòa

(Luận) Vô lượng đại bảo vương, vi diệu tịnh hoa đài.

(Chú) Thử nhị cú, danh “trang nghiêm tòa công đức thành tựu”. Phật bổn hà cố trang nghiêm thử tòa? Kiến hữu Bồ Tát, ư mạt hậu thân, phu thảo nhi tọa, thành A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề. Nhân thiên kiến giả, bất sanh tăng thượng tín, tăng thượng cung kính, tăng thượng ái nhạo, tăng thượng tu hành.

(論)無量大寶王，微妙淨華臺。

(註)此二句，名莊嚴座功德成就。佛本何故莊嚴此 座？見有菩薩，於末後身，敷草而坐，成阿耨多羅三藐三菩提。人天見者，不生增上信，增上恭敬，增上愛樂，增上修行。

(Luận: Vô lượng đại bảo vương, đài hoa tịnh, vi diệu.

Chú: Hai câu này được gọi là “trang nghiêm tòa công đức thành tựu”. Vốn vì lẽ nào mà Phật trang nghiêm tòa ấy? Do Ngài thấy có Bồ Tát nơi thân sau cùng, trải cỏ mà ngồi để thành Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác. [Do vậy] người, trời trông thấy, chẳng sanh lòng tin tăng thượng, lòng cung kính tăng thượng, lòng yêu thích tăng thượng, tu hành tăng thượng).

Mười bảy thứ trang nghiêm được thành tựu bởi công đức như đã nói trong phần trước chính là quán sự trang nghiêm nơi y báo của quốc độ An Lạc. Từ chỗ này trở đi là quán sự trang nghiêm nơi chánh báo của cõi nước ấy. Trong việc quán chánh báo thì trước hết là quán Phật, có tất cả tám thứ trang nghiêm. Hai câu kệ này là món thứ nhất, được gọi là “trang nghiêm tòa công đức”. Trong pháp Tiểu Thừa, tòa ngồi của đức Phật [khi Ngài chứng đạo] chỉ là cỏ Cát Tường, thân Phật cao một trượng sáu thước, có hình tướng của một vị lão tỳ kheo. Trong pháp Đại Thừa thì khác hẳn: Tòa ngồi của đức Phật bằng bảy báu, cho đến vô lượng thứ báu trang nghiêm. Thân Phật cao ngàn trượng, cho đến cao lớn vô lượng. Các căn, tướng hảo, mỗi mỗi đều vô lượng. Vì sao có sự sai biệt ấy? Thuận theo tâm chúng sanh, ứng theo khả năng nhận biết của họ. Do tâm lượng của chúng sanh [khác nhau] mà cảnh giới bất đồng. Vì thế, trông thấy khác nhau. Chẳng hạn như cùng là nước sạch, cá thấy là nhà cửa, người thấy là nước, chư thiên thấy là chất báu lưu ly. Trông thấy tòa của đức Phật khác nhau cũng giống như thế đó.

A Di Đà Phật khi Ngài còn đang tu nhân (đó là “bổn”), trông thấy Nhất Sanh Bổ Xứ Bồ Tát vào đời cuối cùng (“mạt hậu thân” tức là từ đấy trở đi chẳng còn thọ thân sanh tử nữa) ngồi trên cỏ Cát Tường mà thành Phật. Như Bổn Sư Thích Ca Thế Tôn chính là như vậy đấy. A Nậu Đa La (Anuttarā) dịch là Vô Thượng, Tam Miệu (Samyak) dịch là Chánh Đẳng, Tam Bồ Đề (Saṃbodhi) dịch là Chánh Giác. Thành Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác tức là thành Phật. Tòa của đức Phật chỉ là cỏ Cát Tường thông thường, thân Phật lại là hình tướng lão tỳ kheo; như vậy thì sẽ khiến cho khi trời người nhìn vào, chẳng thể sanh khởi lòng tin tăng thượng và lòng cung kính tăng thượng. Đấy là thiếu khuyết Tín môn. Chẳng sanh lòng yêu thích tăng thượng; đấy là thiếu khuyết Nguyện môn. Chẳng sanh tâm tu hành tăng thượng; đấy là khuyết thiếu hai môn Hành và Niệm. Bốn môn như thế đều chẳng viên mãn, nói theo phía chúng sanh, sẽ là tổn thất lớn nhất, mà cũng là chướng ngại lớn nhất để thành Phật. Do vậy, đức Di Đà phát nguyện khi Ngài thành Phật, tòa của Ngài sẽ chẳng phải là cỏ Cát Tường thông thường. Đấy là dựa theo nhu cầu của chúng sanh, mà phát Bồ Đề tâm (nguyện), nương theo tâm Bồ Đề mà thành Phật.

(Chú) Thị cố nguyện ngôn: Ngã thành Phật thời, sử vô lượng đại bảo vương, vi diệu tịnh hoa đài dĩ vi Phật tòa.

(註)是故願言：我成佛時，使無量大寶王 ，微妙淨華 臺以為佛座。

(Chú: Vì thế, nguyện rằng: Khi tôi thành Phật, khiến cho vô lượng đại bảo vương, hoa đài thanh tịnh vi diệu làm tòa của đức Phật).

Phật Di Đà phát nguyện, Ngài thành Phật, tòa của Ngài sẽ do vô lượng đại bảo tạo thành, đài hoa sen vi diệu thanh tịnh làm tòa. Hoa sen mọc từ bùn lầy mà chẳng bị nhuốm bẩn, ví như Phật từ phàm phu tu hành thành Phật. Hoa sen là hoa quả đồng thời, ví như Phật tu nhân Nhất Thừa (nhất tâm vạn hạnh), chứng quả Nhất Thừa (vạn hạnh nhất tâm). Nhân bao trùm biển quả, quả thấu triệt nguồn nhân, nhân và quả cùng ở trong một tâm. Pháp vốn là “bất tức, bất ly” (chẳng chính là, chẳng lìa). “Bất tức” là vô tướng, “bất ly” chính là “vô bất tướng” (chẳng phải là không có tướng). Vô tướng, vô bất tướng; đấy là Thật Tướng của các pháp. Rốt ráo chứng đắc Thật Tướng của các pháp thì gọi là “thành Phật”.

Như kinh Quán Phật Tam Muội đã dạy: “Phật tòa thị đại hồng

bảo liên hoa vương” (Tòa của Phật là đại hồng bảo liên hoa vương). Đấy chính là dùng hoa sen để tượng trưng cho tâm người. Phật là do tu tâm mà thành; tâm chúng sanh tuy là cái tâm hư vọng, phân biệt, nhưng tu hành trọn chẳng thể lìa vọng tâm này.

Do vậy, Thiên Thai Chỉ Quán chính là dốc sức nơi Ý Thức, tức thức thứ sáu (vọng tâm) mà tu tập. Chỉ Quán viên thành, chính là lìa vọng tâm, hiển lộ chân tâm. Điều này được gọi là “hiển tâm thành trí”. Cái tâm Chân Như hiển lộ ấy được gọi là “như như Phật”. Tứ Trí Bồ Đề được thành tựu thì gọi là “trí huệ Phật”. Điều ấy được gọi là “thành Đẳng Chánh Giác”.

Trong phần sau, ngài Đàm Loan dẫn kinh Quán Vô Lượng Thọ Phật để giải thích lời kệ. Đấy là phù hợp thích đáng nhất; vì Luận Chủ soạn luận này, đã dựa trên kinh Vô Lượng Thọ và Quán Kinh, dùng kinh để dung hội luận thì mới là khít khao, không sai sót!

(Chú) Vô lượng giả, như Quán Vô Lượng Thọ Kinh ngôn: “Thất bảo địa thượng, hữu đại bảo liên hoa vương tòa. Liên hoa nhất nhất diệp, tác bách bảo sắc, hữu bát vạn tứ thiên mạch, do như thiên họa. Mạch hữu bát vạn tứ thiên quang. Hoa diệp tiểu giả, tung quảng nhị bách ngũ thập do tuần. Như thị liên hoa cụ hữu bát vạn tứ thiên diệp (dĩ thượng tổng minh hoa tòa). Nhất nhất diệp gian, hữu bách ức ma ni châu vương, dĩ vi ánh sức. Nhất nhất ma ni, phóng thiên quang minh. Kỳ quang như cái, thất bảo hợp thành, biến phú địa thượng (dĩ thượng thị minh hoa diệp trang nghiêm). Thích Ca Tỳ Lăng Già bảo, dĩ vi kỳ đài. Thử liên hoa đài, bát vạn kim cang, Chân Thúc Ca bảo, Phạm ma ni bảo, diệu chân châu võng, dĩ vi hiệu sức (dĩ thượng minh hoa đài trang nghiêm). Ư kỳ đài thượng, tự nhiên nhi hữu tứ trụ bảo tràng. Nhất nhất bảo tràng, như bách thiên vạn ức Tu Di sơn. Tràng thượng bảo mạn, như Dạ Ma thiên cung. Hữu ngũ bách ức vi diệu bảo châu, dĩ vi ánh sức. Nhất nhất bảo châu, hữu bát vạn tứ thiên quang. Nhất nhất quang, tác bát vạn tứ thiên dị chủng kim sắc (dĩ thượng minh hoa tràng trang nghiêm). Nhất nhất kim quang, biến An Lạc bảo độ, xứ xứ biến hóa, các tác dị tướng. Hoặc vi kim cang đài, hoặc tác chân châu võng, hoặc tác tạp hoa vân. Ư thập phương diện, tùy ý biến hiện, thi tác Phật sự” (dĩ thượng minh hoa tòa hữu bất khả tư nghị đức dụng). Như thị đẳng sự, xuất quá số lượng. Thị cố ngôn: “Vô lượng đại bảo vương, vi diệu tịnh hoa đài”.

(註)無量者，如觀無量壽經言：七寶地上，有大寶蓮華王座。蓮華一一葉，作百寶色，有八萬四千脈，猶如天畫。脈有八萬四千光。華葉小者，縱廣二百五十由旬。如是蓮華具有八萬四千葉(以上總明華座)。一一葉間，有百億摩尼珠王，以為映飾。一一摩尼，放千光明。其光如 蓋，七寶合成，遍覆地上(以上是明華葉莊嚴)。釋迦毘楞伽寶，以為其臺。此蓮華臺，八萬金剛，甄叔迦寶，梵摩尼寶，妙真珠網，以為校飾(以上明華臺莊嚴)。於其臺上，自然而有四柱寶幢。一一寶幢，如百千萬億須彌山。幢上寶幔，如夜摩天宮。有五百億微妙寶珠，以為映飾。一一寶珠，有八萬四千光。一一光，作八萬四千異種金色 (以上明華幢莊嚴)。一一金光，遍安樂寶土，處處變化，各作異相。或為金剛臺，或作真珠網，或作雜華雲。於十方面，隨意變現，施作佛事(以上明華座有不可思議德 用)。如是等事，出過數量。是故言：無量大寶王，微妙淨華 臺。

(Chú: “Vô lượng” là như kinh Quán Vô Lượng Thọ Phật đã nói:

“Trên đất bảy báu, có tòa đại bảo liên hoa vương. Mỗi cánh hoa sen có màu của trăm thứ báu, có tám vạn bốn ngàn đường gân như nét vẽ cõi trời. Mỗi đường gân có tám vạn bốn ngàn quang minh. Cánh hoa nhỏ có kích thước là hai trăm năm mươi do tuần. Hoa sen như thế có đủ tám vạn bốn ngàn cánh (trên đây là nói tổng quát về hoa tòa). Giữa mỗi cánh hoa, có trăm ức ma ni châu vương để tô điểm chói ngời. Mỗi viên ma ni tỏa ra một ngàn tia quang minh. Quang minh ấy như cái lọng, do bảy báu hợp thành, che rợp trên đất (trên đây là nói về sự trang nghiêm nơi cánh hoa). Chất báu Thích Ca Tỳ Lăng Già dùng làm đài hoa. Đài hoa sen ấy có tám vạn kim cang, chất báu Chân Thúc Ca, báu Phạm ma ni, lưới chân châu mầu nhiệm dùng để trang hoàng (trên đây là nói về sự trang nghiêm của đài hoa). Ở trên đài ấy, tự nhiên có bốn trụ tràng báu. Mỗi tràng báu như trăm ngàn vạn ức núi Tu Di. Mành báu trên tràng như cung trời Dạ Ma. Có năm trăm ức bảo châu vi diệu để tô điểm chói ngời. Mỗi viên bảo châu có tám vạn bốn ngàn tia quang minh. Mỗi quang minh có tám vạn bốn ngàn sắc vàng khác loại (trên đây là nói về sự trang nghiêm nơi tràng hoa). Mỗi sắc vàng trọn khắp cõi báu An Lạc, biến hóa khắp nơi. Mỗi sắc biến hóa các tướng khác nhau. Hoặc là đài kim cang, hoặc là lưới chân châu, hoặc là mây các thứ hoa khác nhau. Trong mười phương, tùy ý biến hiện, thực hiện Phật sự” (trên đây là nói rõ hoa tòa có đức dụng chẳng thể nghĩ bàn). Những chuyện như vậy đều vượt khỏi số lượng. Vì thế nói: “Vô lượng đại bảo vương, đài hoa tịnh vi diệu”).

“Thích Ca Tỳ Lăng Già” (Śakrābhi lagna mani ratna) là tiếng Phạn, là tên của bảo châu, dịch là Năng Thắng (能勝), do loại chất báu này có thể vượt xa hết thảy các thứ báu trong thế gian. Chân Thúc Ca (Kimśuka) là tiếng Phạn, dịch nghĩa là Xích Sắc Bảo (chất báu có màu đỏ). “Vô lượng đại bảo vương” là nói theo kiểu biểu thị pháp, tức là nhất tâm vi diệu hiện tiền của chúng ta trọn đủ ba ngàn tánh tướng. Do trọn đủ về Lý, bèn có vô lượng công dụng về mặt Sự. Làm chúng sanh hay làm Phật, đều do cái tâm này, nên gọi là “đại bảo”. Nương theo tâm mà hiện cảnh, hoa tòa trang nghiêm, chẳng hiện mà hiện, tự tại vô ngại, nên gọi là Vương (王). “Hoa diệp” (華葉) chính là cánh hoa. “Mạch” (脈) chính là đường gân trên cánh hoa, giống như vân tay, cũng giống như đường gân, dường như nét vẽ khéo léo của thiên nhiên. Trên mỗi đường gân, đều tỏa ra tám vạn bốn ngàn tia quang minh. Mỗi cánh hoa to hai trăm năm mươi do tuần, một do tuần là bốn mươi dặm, tức là to chừng một vạn dặm. Cánh hoa to ngần ấy, lại nhiều đến tám vạn bốn ngàn cánh. Đấy là nói tổng quát hình dáng và kích thước của tòa hoa sen do A Di Đà Phật ngồi khi Ngài đã thành Phật.

Giữa cánh hoa này và cánh hoa kia, có rất nhiều Như Ý bảo châu để trang nghiêm (kinh văn ghi là “ánh sức”). Mỗi viên châu lại phóng rất nhiều quang minh, giống như dù, lọng, che khắp hoa tòa và đại địa. Đấy là thuyết minh về sự trang nghiêm nơi cánh hoa. Chính giữa hoa sen, có một đài sen rất đẹp đẽ, rất lớn, có rất nhiều trân bảo nổi tiếng nhất, quý nhất để trang nghiêm (kinh văn ghi là “hiệu sức”). Đấy là nói về sự trang nghiêm nơi hoa đài. Bốn phía của đài hoa sen ấy, tự nhiên có bốn nhánh, tức bốn tràng báu giống như những cái trụ của đài hoa, hết sức cao lớn, khó thể hình dung, [cho nên] miễn cưỡng dùng núi Tu Di để sánh ví. Núi Tu Di dịch nghĩa là núi Diệu Cao. Do bốn báu hợp thành, nên gọi là Diệu (妙); do vượt xa bảy tầng kim sơn, nên là Cao (高). “Mạn” (幔) tức là màn vải. [“Bảo mạn”] là màn vải do châu báu dệt thành, giăng phủ trên bốn trụ hoa tràng. Mỗi một bảo châu đều phóng tám vạn bốn ngàn tia sáng, mỗi một tia sáng lại tỏa ra các thứ sắc vàng khác nhau. Đấy là nói về sự trang nghiêm nơi hoa tràng.

Vô lượng quang minh kim sắc, mỗi kim sắc đều là chiếu rực trọn khắp quốc độ Cực Lạc. Tùy theo căn cơ của chúng sanh trong cõi ấy mà biến hiện các thứ tướng trang nghiêm hy hữu, lạ lùng: Hoặc hiện đài sen bằng chất báu kim cang, hoặc hiện lưới chân châu, mây các thứ hoa, che phủ hoa tòa và toàn thể mặt đất. Lại còn từ bốn phương tám hướng của hoa tòa, tùy ý biến hiện các thứ Phật sự, chẳng hạn như: Tu Lục Độ, hành Tứ Nhiếp, niệm Phật, Pháp, Tăng, giảng kinh, tụng kinh, tọa Thiền, lạy Phật, kinh hành, khất thực v.v… Phàm là những chuyện có thể lợi ích chúng sanh, thuận theo căn tánh, mong muốn, ước nguyện của chúng sanh, xứng hợp những chỗ tốt đẹp, mà hóa hiện những chuyện ấy, khiến cho chúng sanh ngay khi đó đạt được lợi ích. Đấy là nói rõ hoa tòa có đức dụng chẳng thể nghĩ bàn, được gọi là “thi tác Phật sự” (thực hiện Phật sự).

Ngài Đàm Loan trích dẫn kinh văn của Quán Kinh, tôi đã giảng giải giản lược. “Như thị đẳng sự, xuất quá số lượng” (Những chuyện như vậy đều vượt khỏi số lượng): Hai câu này nhằm tổng kết phần quan sát hoa tòa [được nói] trong phần trước, mỗi thứ đều có sự trang nghiêm vượt xa số lượng. Do vậy, lời Kệ ghi là: “Vô lượng đại bảo vương, vi diệu tịnh hoa đài” (Vô lượng đại bảo vương, đài hoa tịnh, vi diệu).

Kế đó, Quán Kinh còn nói: “Như thử diệu hoa, thị bổn Pháp Tạng tỳ kheo nguyện lực sở thành. Nhược dục niệm bỉ Phật giả, đương tiên tác thử hoa tòa tưởng. Tác thử tưởng thời, bất đắc tạp quán… Thử tưởng thành giả, diệt trừ ngũ vạn ức kiếp sanh tử chi tội, tất định đương sanh Cực Lạc thế giới” (Hoa mầu nhiệm như thế vốn do nguyện lực của tỳ kheo Pháp Tạng tạo thành. Nếu là người muốn niệm Phật, trước hết hãy nên tưởng hoa tòa này. Khi quán tưởng điều này, đừng nên quán xen tạp… Phép quán tưởng này thành tựu, sẽ diệt trừ tội trong năm vạn ức kiếp sanh tử, nhất định sẽ sanh về thế giới Cực Lạc). Này các vị thượng thiện nhân! Hoa tòa của Phật Di Đà có sự trang nghiêm vi diệu như thế. Từ cái quả mà suy ra cái nhân, có thể biết bổn nguyện công đức của Phật Di Đà xác thực là chẳng thể nghĩ bàn. Do vậy, hãy nên tin sâu: Nếu có chúng sanh chí tâm tin ưa, mười niệm thành công, quyết định được sanh về Cực Lạc.

2.2.1.2.3.1.3.3.2. Công đức nơi thân nghiệp

(Luận) Tướng hảo quang nhất tầm, sắc tượng siêu quần sanh.

(Chú) Thử nhị cú, danh “trang nghiêm thân nghiệp công đức thành tựu”. Phật bổn hà cố trang nghiêm như thử thân nghiệp? Kiến hữu Phật thân, thọ nhất trượng quang minh, ư nhân thân quang, bất thậm siêu tuyệt. Như Chuyển Luân Vương tướng hảo diệc đại đồng, Đề Bà Đạt Đa sở giảm duy nhị, trí linh A Xà Thế vương dĩ tư hoặc loạn, San Xà Da đẳng cảm như đang lang, hoặc như thử loại dã. Thị cố trang nghiêm như thử thân nghiệp.

(論)相好光一尋，色像超群生。

(註)此二句，名莊嚴身業功德成就。佛本何故莊嚴如此身業？見有佛身，受一丈光明，於人身光，不甚超絕。如轉輪王相好亦大同，提婆達多所減唯二，致令阿闍世王以茲惑亂，刪闍耶等敢如蟷蜋，或如此類也。是故莊嚴如此身業。

(Luận: Tướng hảo quang một tầm, hình sắc vượt quần sanh.

Chú: Hai câu này gọi là “trang nghiêm thân nghiệp công đức thành tựu”. Vốn vì lẽ nào mà Phật trang nghiêm thân nghiệp như thế? Do Ngài thấy có những vị Phật thân có quang minh [chiếu xa] một trượng, đối với quang minh nơi thân con người thì chẳng trội hơn cho lắm! Như [đem tướng hảo của Phật so sánh với] tướng hảo của vua Chuyển Luân thì cũng gần giống như nhau. Đề Bà Đạt Đa chỉ ít hơn hai tướng, [thế mà ông ta có thể] dùng [những tướng] đó khiến cho vua A Xà Thế bị mê hoặc. Những kẻ như San Xà Da v.v… dám [vênh váo] như bọ ngựa, hoặc là các sự việc giống như vậy. Vì thế, trang nghiêm thân nghiệp như thế).

Vì sao A Di Đà Phật phải trang nghiêm thân Phật? Theo lời giải thích của ngài Đàm Loan, vì khi Phật Di Đà còn thuộc địa vị Bồ Tát, trông thấy có vị Phật, thân quang (quang minh nơi thân) là một trong ba mươi hai tướng, còn gọi là “thường quang”, hoặc “viên quang” chỉ có (lời chú giải dùng chữ Thọ, 受) một trượng. So sánh với người thế gian, sẽ chẳng có sự thù thắng hơn hẳn (lời chú giải dùng chữ Tuyệt (絕) để diễn tả điều này) rất lớn. Chẳng hạn như: Chuyển Luân thánh vương trong thế gian cũng có ba mươi hai tướng giống như vậy, bất quá chẳng rõ ràng như Phật mà thôi! Lại như em họ của Thích Ca Thế Tôn là Đề Bà Đạt Đa (Devadatta), [tên vị này] dịch là Thiên Nhiệt, cũng có ba mươi tướng, chỉ giảm bớt hai tướng là tướng nhục kế trên đỉnh đầu và tướng bạch hào giữa hai mày.

Do vậy, khiến cho vua A Xà Thế (Ajātaśatru) nước Ma Kiệt Đà (Magadha) thuở đó tâm thần mê hoặc, lầm lộn, kính phụng Đề Bà Đạt Đa như Phật. Lại như ông San Xà Da (Saṃjaya Vairāṣṭrikaputra), dịch nghĩa là Đẳng Thắng, là một ngoại đạo chủ trương tự nhiên trong lục sư ngoại đạo, cho rằng chẳng cần tu hành, tròn tám vạn kiếp sẽ tự nhiên đắc đạo. Những kẻ theo lục sư ngoại đạo rất đông, vì thế nói là “San Xà Da đẳng” (San Xà Da v.v…) “Cảm như đang lang” (Dám [vênh váo] như con bọ ngựa), chính là nói lục sư ngoại đạo coi thường đức Bổn Sư, chẳng sanh lòng tôn kính, chẳng tự lượng sức, công khai dám đối kháng đức Phật, giống như con bọ ngựa lại dám giương càng ngăn xe, đúng là ngu si không chi hơn!

“Hoặc như thử loại dã”: Câu này nhằm nói, hoặc là có những kẻ khác, trông thấy tướng hảo của Phật trọn chẳng đặc biệt siêu tuyệt, cho nên chẳng sanh lòng kính trọng, chẳng có lòng quy ngưỡng, tin tưởng, những kẻ như San Xà Da đáng thương, đáng tiếc quá! Do có các nguyên nhân như vừa nói trên đây; cho nên Phật Di Đà trong lúc tu nhân, phát nguyện sẽ trang nghiêm thân nghiệp chẳng thể nghĩ bàn, khiến cho hết thảy chúng sanh tin kính, tôn trọng, quy hướng đức Phật bèn được liễu sanh thoát tử, cùng thành Phật đạo. Đấy cũng là hoàn toàn phát xuất từ tâm đại từ bi đồng thể.

(Chú) Án thử gian hỗ huấn, lục xích viết Tầm. Như Quán Vô Lượng Thọ Kinh ngôn: “A Di Đà Như Lai, thân cao lục thập vạn ức na do tha Hằng hà sa do tuần, Phật viên quang như bách ức tam thiên đại thiên thế giới”. Dịch giả dĩ Tầm nhi ngôn, hà kỳ hối hồ? Lý xá gian nhân, bất giản tung hoành, trường đoản, hàm vị hoành thư lưỡng thủ tý vi Tầm. Nhược dịch giả hoặc thủ thử loại, dụng chuẩn A Di Đà Như Lai thư tý vi ngôn, cố xưng “nhất tầm” giả, viên quang diệc ưng kính lục thập vạn ức na do tha Hằng hà sa do tuần. Thị cố ngôn: “Tướng hảo quang nhất tầm, sắc tượng siêu quần sanh”.

(註)案此間詁訓，六尺曰尋。如觀無量壽經言：阿彌陀如來，身高六十萬億那由他恒河沙由旬，佛圓光如百億三千大千世界。譯者以尋而言，何其晦乎？里舍間人，不簡縱橫長短，咸謂橫舒兩手臂為尋。若譯者或取此類，用準阿彌陀如來舒臂為言，故稱一尋者，圓光亦應徑六十萬億那由他恒河沙由旬。是故言：相好光一尋，色像超群 生。

(Chú: Xét theo cách giảng giải trong thế gian này thì sáu thước gọi là một Tầm. Như kinh Quán Vô Lượng Thọ có nói: “Thân của A Di Đà Như Lai cao sáu mươi vạn ức na do tha Hằng hà sa do tuần, viên quang của Phật như trăm ức tam thiên đại thiên thế giới”. Dịch giả dùng chữ Tầm để nói mới mờ mịt làm sao? Người ở chốn quê mùa không phân biệt ngang, dọc, dài, ngắn, đều nói hễ giang hai cánh tay ngang ra thì gọi là một Tầm. Nếu dịch giả dùng kiểu nói ấy, chuẩn theo A Di Đà Như Lai giang tay để nói, cho nên bảo là “một tầm” thì viên quang [của Ngài] cũng phải rộng đến sáu mươi vạn ức na do tha Hằng hà sa do tuần. Vì thế nói: “Tướng hảo quang một tầm, hình sắc vượt quần sanh”).

Đối với lời Kệ “tướng hảo quang nhất tầm”, chiếu theo cách “hỗ huấn” của Trung Hoa, tức là dùng ngôn ngữ đã biết trong hiện thời để giải thích các từ ngữ chưa biết thời cổ, [điều ấy] được gọi là Hỗ Huấn (詁訓), thì chỉ có sáu thước là một Tầm. Nói theo kiểu ấy thì thân quang của Phật Di Đà chỉ có sáu thước, thật sự là quá nhỏ! Như Quán Kinh có nói: “Thân A Di Đà Như Lai cao sáu mươi vạn ức na do tha Hằng hà sa do tuần, viên quang của Phật như trăm ức tam thiên đại thiên thế giới”. Na do tha (Nayutaḥ) là tiếng Phạn, dịch là Ức. Cát trong một sông Hằng đã là Vô Ương Số (無央數, dịch nghĩa của chữ A tăng kỳ), huống hồ là sáu mươi vạn ức sông Hằng. Cát trong các sông Hằng nhiều ngần ấy, chẳng có cách nào tính toán được! Coi một hạt cát là một do tuần, một do tuần (Yojanā) là bốn mươi dặm. Vì thế, thân quang của Phật Di Đà rộng lớn vô lượng, chẳng thể tính toán. Nhưng vị đại đức phiên dịch bộ luận này dùng một Tầm để nói, “hà kỳ hối hồ”? Chữ Hối (晦) đọc là Hối (誨). Mỗi tháng có ba mươi ngày; [ngày cuối tháng], đêm đen không có trăng được gọi là Hối. Dịch thân quang của Phật Di Đà là [to rộng] “một Tầm”, sao mà lại tối tăm, chẳng trong sáng ngần ấy, khiến cho người ta mê hoặc, chẳng hiểu như vậy?

Thường là những người sống ở nông thôn (lý xá gian, 里舍間), chẳng có kiến thức để phân biệt độ rộng ngang, dọc, dài, ngắn, chỉ gọi [khoảng cách giữa] hai cánh tay duỗi thẳng sang hai bên là một Tầm để tính toán dài ngắn. Nếu như vị đại đức phiên dịch có thể cũng dùng [khoảng cách khi] Phật Di Đà duỗi ngang hai tay để hình dung thân quang của Ngài là [chiếu xa] một Tầm, vậy thì viên quang (thân quang) cũng phải nên có độ lớn với đường kính là sáu mươi vạn ức Hằng hà sa do tuần; sự to lớn ấy đúng là chẳng thể nghĩ bàn! Nói theo ý nghĩa ấy: Phật Di Đà có vô lượng tướng, vô lượng hảo, viên quang của Ngài là một Tầm, thân thể sắc tượng ấy đích xác là vượt xa hết thảy quần sanh, vậy thì vẫn có thể nói suông sẻ được!

(Chú) Vấn viết: - Quán Vô Lượng Thọ kinh ngôn: “Chư Phật Như Lai thị pháp giới thân, nhập nhất thiết chúng sanh tâm tưởng trung. Thị cố nhữ đẳng tâm tưởng Phật thời, thị tâm tức thị tam thập nhị tướng, bát thập tùy hình hảo. Thị tâm tác Phật, thị tâm thị Phật, chư Phật Chánh Biến Tri hải tùng tâm tưởng sanh”. Thị nghĩa vân hà?

(註)問曰：觀無量壽經言：諸佛如來是法界身，入一切眾生心想中。是故汝等心想佛時，是心即是三十二相，八十隨形好。是心作佛，是心是佛，諸佛正遍知海從心想生。是義云何？

(Chú: Hỏi: - Kinh Quán Vô Lượng Thọ nói: “Chư Phật Như Lai là thân pháp giới, vào trong tâm tưởng của hết thảy chúng sanh. Vì thế, khi tâm các ông tưởng Phật, tâm này chính là ba mươi hai tướng, tám mươi tùy hình hảo. Tâm này làm Phật, tâm này là Phật. Biển Chánh Biến Tri của chư Phật sanh từ tâm tưởng”. Nghĩa ấy là như thế nào?)

Đoạn này dựa theo [những điều] kinh [Quán Vô Lượng Thọ Phật] đã nói để lập ra lời hỏi, nghĩa ấy rất sâu; nay sẽ giải thích đơn giản, trọng yếu như sau: Chư Phật dùng gì làm thân thể? Chính là dùng pháp giới làm Thể. Pháp giới là gì? Chính là cái tâm thanh tịnh mà chư Phật và chúng sanh có cùng một Thể, còn gọi là Pháp Thân, hoặc Pháp Tánh. Tâm ấy tạo đủ hết thảy các pháp y báo và chánh báo thuộc mười pháp giới (lục phàm tứ thánh). “Tâm trọn đủ” là Thể, là Chân Như Môn. “Tâm tạo” là Dụng, là Sanh Diệt Môn. Nhất tâm nhị môn, Thể và Dụng chẳng tách lìa, Thể là Tổng Tướng chẳng khác, đều gọi là “pháp”. Dụng là Biệt Tướng chẳng một, mỗi mỗi đều có giới hạn. Pháp nào cũng đều có Tổng, Biệt, Thể, Dụng, chẳng khác, chẳng một, thường giống như nhau mà thường khác. Vì thế gọi là “pháp giới”. Đã là chúng sanh và Phật đồng thể, chẳng khác, chẳng một, cho nên chúng sanh và Phật trọn khắp lẫn nhau, thân Phật vào trong tâm chúng sanh, tâm chúng sanh cũng nhập vào tâm của chư Phật. Do vậy, kinh Hoa Nghiêm nói: “Tâm, Phật và chúng sanh, ba điều ấy chẳng sai khác”. Có thể liễu giải các pháp trong mười giới chẳng ra ngoài nhất tâm nhị môn. Vậy thì trong lúc quý vị dùng tâm thanh tịnh để quán tưởng thân Phật, đấy là Tâm Sanh Diệt Môn, thuận theo tịnh duyên mà khởi tác dụng. Tâm sanh thì pháp sanh; cái tâm ấy ngay lập tức bèn có tướng hảo nơi thân Phật hiển hiện.

Ví như một người, trong khi người ấy chuyên nhất cái tâm, nghĩ nhớ cha mẹ của mình, hình tượng của cha mẹ tất nhiên sẽ xuất hiện trong tâm người ấy. [Hình dáng] cha mẹ xuất hiện chẳng phải là giả, mà là thật. Phật hiện trong tâm cũng giống như vậy. Đức Phật được hiện chính là chân Phật. Điều này gọi là “thị tâm tác Phật” (tâm này làm Phật). “Tác” chính là quán tưởng. Quán tưởng thì mới có, chẳng quán tưởng sẽ không có. Thế nhưng, các pháp trong mười giới hoàn toàn do nhất tâm hiển hiện, lìa cái tâm thì chắc chắn chẳng có các pháp. Đó gọi là “thị tâm thị Phật” (tâm này là tâm Phật); tâm này là hết thảy các pháp. Do vậy có thể biết, chư Phật và muôn pháp hết thảy hữu tình, vô tình, đều từ nhất tâm có cùng một Thể mà duyên khởi xuất sanh. Vì thế, kinh Hoa Nghiêm nói: “Ưng quán pháp giới tánh, nhất thiết duy tâm tạo” (Nên quán tánh pháp giới, hết thảy chỉ tâm tạo). Sách Đại Thừa Chỉ Quán cũng nói: “Tâm tánh tự thanh tịnh, các pháp chỉ một tâm, tâm này là chúng sanh. Tâm này, Bồ Tát, Phật, ví như nước biển cả, trọn đủ các kho báu”.

Nếu có thể khôi phục tâm tánh vốn sẵn thanh tịnh, chẳng có phiền não, vọng tưởng, chấp trước, tự tại vô ngại của chúng ta, chứng nhập biển tánh Chân Như. Đấy gọi là “Phật” (giác), cũng có thể tùy theo duyên khởi khác nhau, mà hoặc gọi nó là “người”, hoặc gọi bằng những danh tướng khác đều được, vì là đồng thể, chẳng có gì bất đồng. Do vậy, tổ sư Thiền Tông có nói: “Lư cước thân thời, Phật thủ khai” (Khi lừa duỗi chân, Phật xòe tay ra). Khi quý vị đã khai ngộ, đích thân chứng các pháp đồng thể, bình đẳng bất nhị, tùy duyên dấy lên tác dụng, hoặc làm tay Phật, hoặc là chân lừa v.v… đều có thể được. Phàm là hết thảy các pháp thế gian và xuất thế gian, đều thuận theo tâm chúng sanh, thích ứng với các danh tướng mà chúng sanh đã biết để gọi nó. Một pháp có ngàn tên gọi, tùy duyên mà đặt tên, nhưng thể tánh của nó chẳng có gì bất đồng.

Nếu có thể thông đạt hết thảy các pháp, đều là “tâm tác”, chẳng bỗng dưng [mà có], Sanh Diệt Môn đấy nhé. “Tâm thị” (Tâm là) chẳng phải là nhân duyên, Chân Như Môn đấy nhé. Nhất tâm nhị môn, Chân Tục nhị đế viên dung vô ngại. Chính từ “tâm thị” (tâm là) mà “tâm tác” (tâm làm); cho nên chẳng phải là một. Đó gọi là “toàn tánh khởi tu”. Ngay từ “tâm tác” mà là “tâm thị”, cho nên chẳng khác. Đó gọi là “toàn tu tại tánh”. Như thế thì sẽ có thể lìa lỗi chấp trước “nhị biên” (hai bên) của ngoại đạo, tức là [chấp trước] Đoạn, Thường, sanh, diệt, một, khác, đến, đi v.v… Đấy là Chánh Đẳng Chánh Giác của Phật, còn gọi là “biển Chánh Biến Tri của chư Phật”. Chánh Biến Tri ấy ở trong nhất tâm nhị môn thanh tịnh của mỗi người, viên mãn trọn đủ, xuất sanh ngay từ đó. Vì thế, Quán Kinh nói: “Biển Chánh Biến Tri của chư Phật sanh từ tâm tưởng”. Ba mươi hai tướng, tám mươi tùy hình hảo của Phật, xin hãy tra trong Phật Học Từ Điển, chẳng cần phải nói nhiều!

(Chú) Đáp viết: Thân danh tập thành, giới danh Sự biệt. Như Nhãn Giới duyên Căn, Sắc, Không, Minh, Tác Ý, ngũ nhân duyên sanh, danh vi Nhãn Giới. Thị Nhãn đản tự hành kỷ duyên, bất hành tha duyên, dĩ Sự biệt cố. Nhĩ, Tỵ đẳng giới diệc như thị. Ngôn “chư Phật Như Lai thị pháp giới thân” giả, pháp giới thị chúng sanh tâm pháp dã. Dĩ tâm năng sanh thế gian xuất thế gian nhất thiết chư pháp, cố danh tâm vi pháp giới. Pháp giới năng sanh chư Như Lai tướng hảo thân, diệc như Sắc đẳng năng sanh Nhãn Thức. Thị cố Phật thân danh pháp giới thân. Thị thân bất hành tha duyên, thị cố nhập nhất thiết chúng sanh tâm tưởng trung. Tâm tưởng Phật thời, thị tâm tức thị tam thập nhị tướng, bát thập tùy hình hảo giả. Đương chúng sanh tâm tưởng Phật thời, Phật thân, tướng hảo, hiển hiện chúng sanh tâm trung dã. Thí như thủy thanh tắc sắc tượng hiện. Thủy chi dữ tượng, bất nhất, bất dị, cố ngôn “Phật tướng hảo thân tức thị tâm tưởng dã”. Thị tâm tác Phật giả, ngôn tâm năng tác Phật dã. Thị tâm thị Phật giả, tâm ngoại vô Phật dã. Thí như hỏa tùng mộc xuất, hỏa bất năng ly mộc dã. Dĩ bất ly mộc cố, tắc năng thiêu mộc. Mộc vị hỏa thiêu, mộc tức vi hỏa dã. Chư Phật Chánh Biến Tri hải tùng tâm tưởng sanh giả, Chánh Biến Tri giả, chân chánh như pháp giới nhi tri dã. Pháp giới vô tướng, cố chư Phật vô tri dã. Dĩ vô tri, cố vô bất tri dã. Vô tri nhi tri giả, thị Chánh Biến Tri dã. Thị tri thâm quảng bất khả trắc lượng, cố thí hải dã.

(註)答曰：身名集成，界名事別。如眼界，緣根， 色，空，明，作意，五因緣生，名為眼界。是眼但自行己緣，不行他緣，以事別故。耳，鼻等界亦如是。言諸佛如來是法界身者，法界是眾生心法也。以心能生世間出世間一切諸法，故名心為法界。法界能生諸如來相好身，亦如色等能生眼識。是故佛身名法界身。是身不行他緣，是故入一切眾生心想中。心想佛時，是心即是三十二相，八十隨形好者。當眾生心想佛時，佛身相好，顯現眾生心中 也。譬如水清則色像現。水之與像，不一。不異，故言佛相好身即是心想也。是心作佛者，言心能作佛也。是心是佛者，心外無佛也。譬如火從木出，火不能離木也。以不離木故，則能燒木。木為火燒，木即為火也。諸佛正遍知海從心想生者，正遍知者，真正如法界而知也。法界無 相，故諸佛無知也。以無知，故無不知也。無知而知者，是正遍知也。是知深廣不可測量，故譬海也。

(Chú: Đáp: Thân là do [các duyên] tập hợp thành, Giới là do các sự khác biệt [mà chia riêng thành từng nhóm]. Như Nhãn Giới duyên theo năm nhân duyên là Căn, Sắc, Không, Minh, và Tác Ý mà sanh ra, bèn gọi là Nhãn Giới. Nhãn ấy chỉ tự hành theo duyên của chính mình, chẳng hiện hành theo các duyên khác, bởi các sự khác biệt. Các giới như Nhĩ Giới, Tỵ Giới v.v… cũng giống như vậy. Nói “chư Phật Như Lai là thân pháp giới” vì pháp giới là tâm pháp của chúng sanh vậy. Do tâm có thể sanh hết thảy các pháp thế gian và xuất thế gian, nên gọi tâm là “pháp giới”. Pháp giới có thể sanh ra thân và tướng hảo của chư Như Lai, cũng như Sắc v.v… có thể sanh ra Nhãn Thức. Vì thế, thân Phật được gọi là “pháp giới thân”. Thân ấy chẳng hành theo các duyên khác. Vì thế, vào trong tâm tưởng của hết thảy chúng sanh. Khi tâm tưởng Phật, tâm này chính là ba mươi hai tướng, tám mươi tùy hình hảo, tức là ngay trong khi tâm chúng sanh tưởng [Phật], thân và tướng hảo của Phật hiển hiện trong tâm chúng sanh. Ví như nước trong thì hình sắc hiện. Nước và hình sắc chẳng một, chẳng khác. Vì thế nói thân và tướng hảo của Phật chính là tâm tưởng. “Tâm này làm Phật” là nói “tâm có thể làm Phật”. “Tâm này là Phật”: Ngoài tâm không có Phật. Ví như lửa từ gỗ mà ra, lửa chẳng thể lìa gỗ. Do chẳng thể lìa gỗ, nên có thể đốt gỗ. Gỗ bị lửa thiêu, gỗ chính là lửa. “Biển Chánh Biến Tri của Phật sanh từ tâm tưởng”: Chánh Biến Tri là thật sự biết đúng như pháp giới. Pháp giới vô tướng; vì thế, chư Phật vô tri. Do vô tri, cho nên không gì chẳng biết. Không biết mà biết thì là Chánh Biến Tri. Cái biết ấy sâu rộng chẳng thể lường, cho nên sánh ví như biển).

Đoạn giải đáp này của ngài Đàm Loan phần lớn là theo sự tướng để giải thích lời văn trong Quán Kinh. Những điều tôi đã nói trong phần trước phần nhiều là dựa theo sự liễu đạt lý tánh. Lý do Sự hiển, Sự do Lý thành. Lý và Sự viên dung vô ngại thì mới có thể gọi là “đại khai viên giải”. Ngài Đàm Loan giải thích Chánh Biến Tri là “chư Phật vô tri; do vô tri nên không gì chẳng biết”. [Ngài cho rằng] “vô tri mà tri” là Chánh Biến Tri. Đấy là vì Ngài đã từng học Lão Trang, nên đã dùng cách nói của Đạo gia: “Vô tri nhi vô sở bất tri, vô vi nhi vô sở bất vi” (Không biết mà không điều gì chẳng biết, không làm mà không điều gì chẳng làm), dùng điều này để mô tả Chánh Biến Tri của chư Phật là “vô tri nhi tri”. Điều này chỉ có thể coi là cách nói theo Tỷ Lượng, chẳng thể coi là cảnh Hiện Lượng được!

Tam Miệu Tam Phật Đà (Samyak Sambuddha) trong tiếng Phạn dịch là Chánh Biến Trí, Chánh Biến Giác, hoặc Chánh Biến Tri. Như quyển thứ hai của Đại Trí Độ Luận có nói: “Cớ sao gọi là Tam Miệu Tam Phật Đà? Tam Miệu (Samyak) là Chánh, Tam (Sam) là Biến (trọn khắp), Phật (Buddha) là Tri. Do vậy nói là Chánh Biến Tri hết thảy các pháp”.

Kinh Đại Niết Bàn, quyển thứ mười tám nói: “Vân hà Chánh Biến Tri? Chánh danh bất điên đảo, Biến Tri giả ư tứ điên đảo vô bất thông đạt” (Thế nào là Chánh Biến Tri? Chánh là chẳng điên đảo, Biến Tri là đối với bốn món điên đảo không gì chẳng thông đạt). Sách Danh Nghĩa Tập, quyển thứ nhất ghi: “Tam Miệu Tam Phật Đà, ngài La Thập dịch là Chánh Biến Giác. Ý nói: Do pháp không sai lạc nên bảo là Chánh. Trí không gì chẳng trọn khắp nên gọi là Biến. Do thoát khỏi giấc mộng sanh tử nên gọi là Giác”. Dựa theo những điều kinh luận đã nói thì chẳng phải là “không biết mà biết” bèn gọi là Chánh Biến Tri được! Phải nên là: Tịnh tâm Chân Như Môn của chư Phật có Như Lý Trí, chứng Chân Đế, chẳng phạm lỗi điên đảo, tà kiến, thì gọi là Chánh Tri. Tịnh tâm Sanh Diệt Môn của chư Phật có Như Lượng Trí, chứng Tục Đế, biết trọn các pháp và nhân quả, thường nói là “bách giới thiên như”. Đấy gọi là Biến Tri. Chánh Biến Tri chính là “nhất tâm nhị môn, nhị trí”. Trung Đạo Trí viên dung Nhị Đế (Chân Đế và Tục Đế) thì gọi là Nhất Thiết Chủng Trí, nhiếp trọn hết tất cả trí huệ nơi Phật quả. Do vậy, giác tri linh thông, Bổn Giác tịnh trí viên diệu làm Thể, chẳng thể coi giống như “vô biết mà biết” hỗn độn của Đạo gia được!

Do vậy, bộ Quán Kinh Sớ Diệu Tông Sao của tông Thiên Thai có nói: “Tam trí viên dung mầu nhiệm thì gọi là Chánh Biến Tri. Do vô lượng rất sâu, nên ví như biển. Đấy chính là đại giác viên minh rốt ráo, chẳng hai, chẳng khác với cái Thể của tâm ta (Bổn Giác). Nay dựa theo Đốn giáo (Thập Lục Quán Kinh), từ ngay tam Hoặc nhiễm (Kiến Tư, Trần Sa, Vô Minh) mà tu cái tâm viên tịnh để quán Phật (nhất tâm tam quán chẳng thể nghĩ bàn), có thể sanh ra biển Chánh Biến Tri của chư Phật. Đấy chính là dựa theo Tha Phật (vị Phật ở ngoài tự tâm) để giải thích ‘tâm sanh’. Nếu dựa theo cái tâm này (nhất tâm tam quán) sẽ có thể thành cái quả ngay trong hiện tại (Phật). Đấy chính là ước theo vị Phật của chính mình (tự Phật) để giải thích tâm sanh”.