SỐ 2128 — NHẤT THIẾT KINH ÂM NGHĨA (tiếp theo)

TỨ PHẦN NI YẾT-MA

- Tuệ Lâm soạn.

Quả lõa. Ngược lại âm loa lật. Sách Khảo Thanh cho rằng: lõa là thuộc trái của dây leo, như quả dưa, quả bầu. Ứng Thiệu chú giải sách Hán thư rằng: trái của cây thật gọi là quả. Dây leo cỏ thật gọi là lõa. Sách Thuyết Văn cho rằng: chữ viết từ bộ thảo thanh lõa âm lõa ngược lại âm du chủ.

Thiên tinh. Ngược lại âm trên thiết diện. Đỗ Tử Xuân chú giải sách Chu lễ rằng: thiên mỡ dê. Sách Thuyết Văn cho rằng: thiên cũng là mùi. Chữ viết từ bộ dương thanh đàn. Kinh văn viết từ bộ nhục viết thành chữ chiên cũng gọi là mùi thịt trên con cừu. Ngược lại âm dưới là tính tinh. Đỗ Tử Xuân chú giải sách Chu lễ rằng: tinh cũng gọi là mỡ heo. Khổng An Quốc chú giải sách Thượng thư rằng: tinh cũng là mùi tanh. Sách Thuyết Văn viết từ bộ nhục thanh sanh. Kinh văn viết từ bộ tinh viết thành chữ tinh cũng thông dụng. Trịnh Huyền chú giải Chu lễ rằng: gọi là trong gạo thịt giống như có mùi tanh, đều chẳng phải nghĩa kinh, âm đàn ngược lại âm đan lan.

Giá vu. Ngược lại âm trên chi dạ. Sách Khảo Thanh cho rằng: tên loại cỏ có vị ngọt. Bản thảo gọi là giá là mùi vị ngọt, lợi cho đại trường, ngăn khát nước giải nhiệt phiền nhiệt, giải rượu độc. Ngược lại âm dưới là vu cú. Bản thảo giải thích vu là mùi vị cay, cũng gọi là nắm đất không thể ăn nhiều được, cũng trừ được bệnh lạnh run. Sách Thuyết Văn giảng: vu là lá lớn, rễ có thể ăn được, hai chữ đều từ bộ thảo đều thanh giá vu.

Kiên ngạnh. Ngược lại âm ngạch cánh. Sách Giai Uyển Chu Tòng giảng: ngạnh là chắc chắn, kiên cố. Xưa nay Chánh tự cho rằng: kiên lao. Chữ viết từ bộ cách thanh cánh cũng có viết từ bộ thạch viết thành chữ ngạnh tục dùng thông dụng.

Bằng xa. Ngược lại âm bạch hành. Quảng Nhã cho rằng: bằng là gác. Sách Thuyết Văn cho rằng: quán trọ. Chữ viết từ bộ mộc thanh bằng.

Táo quán. Ngược lại âm trên tao lão. Cố Dã Vương cho rằng: táo giống như tẩy rửa, khiến cho sạch sẽ. Thiên Thượng Hiệt cho rằng: tắm gội. Sách Thuyết Văn giảng: rửa tay. Chữ viết từ bộ thủy thanh táo, âm táo ngược lại âm tiên đáo. Ngược lại âm dưới công loạn. Sách Khảo Thanh cho rằng: quán là bình chứa nước. Chữ viết từ bộ phửu.

Cảnh liễm. Ngược lại âm lạp điểm. Sách Khảo Thanh cho rằng: liễm giống như hộp đựng đồ trang sức, mà trên có góc cạnh, chỗ gọi là chứa vật. Liệt Nữ Truyện nói rằng: lấy châu ngọc gương soi đựng vào trong. Xưa nay Chánh tự cho rằng: hoặc là viết từ bộ trúc đến bộ liễm viết thành chữ liễm không thanh chữ.

Phản nhiếp. Ngược lại âm chiêm lạp.

Tựu san. Ngược lại âm sang đan. . Trịnh Huyền chú giải sách Chu lễ rằng: san gọi là ăn lâu. Lại chú giải sách Lễ ký rằng: khuyến khích ăn. Sách Thuyết Văn cho rằng: bữa ăn chiều trong giờ thân. Chữ viết từ bộ san thanh thực, âm san là âm tàn. Kinh văn viết từ bộ thủy viết thành chữ san tục dùng thông dụng, âm bổ là âm bổ cô.

Bần lũ. Ngược lại âm cù nhũ. Sách Khảo Thanh cho rằng: lũ gọi là chỗ ở không có tài sản làm dự bị lễ nghi. Quách Phác chú giải sách Nhĩ Nhã rằng: lũ cũng gọi là bần hàn chất phác. Xấu, tệ. Sách Thuyết Văn cho rằng: bần cũng là chỗ ở không có lễ nghi. Chữ viết từ bộ miên thanh lũ.

Hào soạn. Ngược lại âm hiệu giao. Giả Quỳ chú giải sách Quốc ngữ rằng: hào là thịt băm nhuyễn. Trịnh Tiễn chú giải Mao Thi Truyện rằng: phàm chẳng phải ngũ cốc mà ăn được gọi là hào. Văn Tự Tập Lược cho rằng: hào gọi là nhiều thức ăn. Văn Tự điển nói: cũng là nhiều thức ăn ngon. Chữ viết từ bộ nhục viết thành chữ hào. Hoặc là viết từ bộ nhục viết thành chữ hào. Ngược lại âm dưới là sĩ hoạn. Trịnh Tiễn chú giải sách Nghi lễ rằng: soạn là bày ra. Mã Dung chú giải sách Luận ngữ rằng: gọi là tiệc ăn uống. Sách Thuyết Văn cho rằng: đầy đủ thức ăn. Chữ viết từ bộ thực đến bộ toán thanh tĩnh cũng viết chữ soạn. Kinh văn viết từ chữ soạn viết thành chữ soạn cũng thông dụng.

Quán thấu. Ngược lại âm trên cổ hoãn. Cố Dã Vương giảng: phàm tắm rửa tẩy vật đều gọi là quán. Xuân Thu Truyện nói rằng: Phụng Di tắm rửa sạch sẽ. Sách Thuyết Văn cho rằng: tắm gội rửa tay. Chữ viết từ bộ cửu bộ thủy đến bộ mãnh. Âm di ngược lại âm dĩ tư. Ngược lại âm dưới tủng hộ. Sách Khảo Thanh cho rằng: thấu đó gọi là uống nước vào trong miệng. Sách Lễ ký cho rằng: con gà ban đầu gáy ngậm nước. Sách Thuyết Văn cho rằng: thấu là súc miệng. Chữ viết từ bộ thủy thanh thấu, âm thấu ngược lại âm sở lục.

Đậu khấu. Ngược lại âm hồ hậu. Bổn thảo giải rằng: đậu kháu mọc ở Nam Hải, mùi vị ấm, không độc, trị được bệnh đau bụng ói mửa, cũng trừ được mùi hôi trong miệng và các vật khác. Chí Đỗ gọi là đậu khấu mọc ở đất Giao Chỉ, giống như dây cương tử theo rễ mọc trong ra tương tợ như hình da cây cứu trí nhỏ mà dày, như cây thạch lựu, mùi vị cay mà lại thơm. Xưa nay Chánh tự viết từ bộ thảo thanh khấu.

Nhu dĩ. Ngược lại âm nữ vu. Trịnh Tiễn chú giải sách Nghi lễ rằng: nhu là tạp lộn xộn. Xưa nay Chánh tự viết từ bộ nhẫn viết thành chữ nhu hoặc là viết chữ nhãn.

Tự tước. Ngược lại âm trên tật dữ. Ngược lại âm dưới tường tước. Thiên Thượng Hiệt ghi: tự là nhai. Cố Dã Vương cho rằng: tước cũng là nhai. Quảng Nhã cho rằng: tự cũng là tước. Sách Thuyết Văn cho rằng: tự gọi là ngậm mùi vị. Chữ viết từ bộ khẩu, đều thanh thư tước. Âm tiều ngược lại âm tiều tiếu. Viết đúng từ bộ lượng viết thành chữ tước chữ đúng thể, giống chữ tước âm lượng ngược lại âm sửu lượng.

Khứ ấm. Ngược lại âm ấo cấm. Bệnh trong ngực phổi có đàm, tức là bệnh suyễn.

Trước chủy bình. Ngược lại âm trên là trưởng lược. Âm giữa là tử lụy. Sách Khảo Thanh cho rằng: chủy là mỏ chim. Sách Thuyết Văn cho rằng: viết từ bộ thử thanh thứ, âm thứ ngược lại âm thất tứ. Hoặc viết chữ chủy ngược lại âm dưới bổ minh. Cố Dã Vương cho rằng: bình gọi là dụng cụ chứa nước. Xưa nay Chánh tự cho rằng: từ bộ ngõa thanh tinh. Hoặc viết từ bộ phửu viết thành chữ bình.

Trì-ký-na-già-tha. Âm ký là âm khi, âm nã ngược lại âm nạch-già. Tiếng Phạm, gọi là Pháp kệ. Đường Huyền Trang dịch là Ứng thọ thí lợi và cúng dường, nghĩa là gieo cho người chủ phước điền.

Bạch diệp. Âm diệp theo chữ điệp đó là nước Tây Vực, cây hoa miên giống như cây liễu, có bông như nước kia, tục gọi là rút ra làm sợi chỉ, se làm sợi chỉ dệt làm vải thưa gọi là điệp, tức là thảm trải nền.

Sách Thuyết Văn viết từ bộ mao thanh điệp, âm nhiên ngược lại âm niên điển, âm lũ ngược lại âm lực chủ.

Di ta. Ngược lại âm trên dật chi. Sách Chu dịch cho rằng: tiếng khóc, tiếng than thở, nước mắt mũi chảy dài. Sách Thuyết Văn cho rằng: nước mũi. Chữ viết từ bộ thủy thanh di ngược lại âm dưới là thổ khóa. Sách Thuyết Văn nói ta là nước dãi trong miệng. Chữ viết từ bộ khẩu thanh sa.

Tương chủng. Ngược lại âm chung dũng. Vương Dật chú giải sách Sở Từ rằng: chủng là nối gót theo sau. Sách Thuyết Văn cho rằng: đuổi theo. Chữ viết từ bộ túc thanh dung. Hoặc là viết từ bộ chỉ viết thành chữ chủng cũng thông dụng.

Khuy khán. Ngược lại âm khuyễn quy. Vương Bậc chú giải sách Chu dịch rằng: chỗ thấy đó rất hẹp, cho nên gọi khuy quán sát, xem xét. Sách Phương ngôn cho rằng: khuy giống như trộm nhìn. Sách Thuyết Văn cho rằng: nhìn lén lút, chữ viết từ bộ huyệt thanh quy.

ĐẠI TỲ-KHEO NI TAM THIÊN UY NGHI QUYỂN THƯỢNG

- Huyền Ứng soạn.

Như kháp. Lại viết chữ kháp cũng đồng, ngược lại âm khẩu hạp. Bì Thương cho rằng: kháp là dùng móng tay cào gãi, bấm, ngắt. Gọi là cào cấu bị thương.

Đăng khí. Ngược lại âm đồ lãng. Sách Thuyết Văn cho rằng: đãng là tẩy rửa. Văn thông dụng cho rằng: dụng cụ chứa nước tắm rửa, gọi là đãng, tức tẩy sạch.

Sá phún. Ngược lại âm đô giá. Sách Thuyết Văn giảng: sá là phun nước gọi là sá. Sá giống như là la hét, ngược lại âm dưới phổ thốn. Sách Thuyết Văn cho rằng: hắc hơi. Quảng Nhã cho rằng: hách xì. Trong văn cũng viết chữ phổ là chẳng phải.

Điều nghi. Ngược lại âm đồ điếu. Quảng Nhã cho rằng: đều là khinh nhờn bởn cợt, ngược lại âm dưới là ngư giới. Quảng Nhã cho rằng: nghi cũng đùa cợt, làm trò vui vẻ, hài hước.

Hàm đầu. Ngược lại âm ngưu cảm. Sách Thuyết Văn cho rằng: hàm là chỉ bộ phận ngoài miệng, cũng gọi là đầu. Quảng Nhã cho rằng: lắc lư. Gọi là cái đầu lắc lư.

Tăng ca. Nói đúng là tăng khước sa. Tăng đây gọi là đè lên che lên, khước sa dịch dưới nách. Là áo che dưới nách. Luật văn viết tang ca chi. Hoặc viết là kỳ chi. Hoặc viết là kiệt chi. Đều sai.

Ni vệ. Đây dịch là áo bọc trong, tức áo lót.

Hạ khào. Ngược lại âm khổ lao. Gọi là tận cùng của xương sống ở mông đít, âm đồn ngược lại âm đồn côn.

Khứ tinh. Ngược lại âm sở kinh. Bì Thương cho rằng: tinh là áo giáp trụ. Gọi là áo sắt, giáp sắt. Âm trụ là sở trụ.

Phân vệ. Đây nói sai. Nói đúng tẩn trà ba đa. Tẩn trà đây dịch là đoàn. Ba ba đây dịch đọa tức rơi rớt, nói thức ăn trong bát rơi rớt. Hoặc nói tân trà da. Đây dịch là đoàn đoàn đó là đoàn thực. Gọi là đoàn người khất thực, đoàn người đi xin ăn.

Chiêu đề. Đây dịch là bốn phương. Chiêu đây gọi là bốn, đề đây gọi là phương, gọi là bốn phương tăng. Lại gọi là chiêu, đề đó là sai. Nói đúng là giá đấu đề xa. Đây dịch là bốn phương người dịch bỏ chữ đấu, bỏ chữ xa giá. Lại sai là viết chữ chiêu dùng chữ giá chiêu tương tợ như đạt tới, đây dịch sai.

ĐẠI TỲ-KHEO NI TAM THIÊN UY NGHI QUYỂN HẠ

Nổi thủ. Ngược lại âm nô hòa nãi hồi. Hai âm. Sách Thuyết Văn cho rằng: nổi là bẻ gãy phá diệt. Lại cũng gọi là hai tay xiết chặt vào nhau.

Ô tiên. Ngược lại âm tử kiến. Văn thông dụng cho rằng: tên sông ở một tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc gọi là tiên. Cũng gọi là gột rữa, âm tán ngược lại âm đãn thả.

Đắc hoạch. Ngược lại âm ô hoạch. Gọi là tay nắm lấy vật.

Khí tiết. Văn cổ viết chữ thóa cũng đồng, ngược lại âm tư liệt. Theo Mao Thi Truyện cho rằng: người dân hèn hạ lo buồn nhụt chí. Trịnh Tiễn chú giải rằng: tiết là phát ra, xuất ra. Quảng Nhã cho rằng: tiết lậu, để lộ ra.

Như Định - (II)

Điệu sao. Ngược lại âm đồ điếu. Điệu lay động, lắc lư, chấn động, ngược lại âm dưới sở giao. Gọi là sao động, hơi động.

TỨ PHẦN LUẬT SAN BỔ TÙY CƠ YẾT-MA QUYỂN THƯỢNG

- Tuệ Lâm soạn.

San bổ. Ngược lại âm trên sãn gian. Sách Tập Huấn giảng rằng: san là tước bỏ. Theo thanh loại cho rằng: thẩm định cắt bỏ bớt. Sách Vận thuyên cho rằng: trừ bỏ. Huấn văn cho rằng: cắt lấy, cắt lấy khắc chữ, khắc bản gỗ. Chữ viết từ bộ đao thanh san, âm xuyết ngược lại âm trúc liệt. . Âm san là thuẫn san. Ngược lại âm dưới là bộ mẫu. Trịnh Huyền chú giải sách Chu lễ rằng: bổ là trợ giúp chỗ không đủ. Sách Văn Tự điển nói rằng: bổ là vá áo. Chữ viết từ bộ y thanh bổ.

Chưng bạt. Âm trên là chữ chưng không có trùng lắp vận âm nên lấy chữ chững thượng thanh. Đỗ Dự chú giải Tả Truyện rằng: chững là cứu giúp, trợ giúp. Quảng Nhã cho rằng: tóm thâu, thâu lấy, gom lại. Sách Thuyết Văn cho rằng: nắm kéo đưa cao lên. Chữ viết từ bộ thủ thanh chưng, ngược lại âm dưới là biện bát. Sách Khảo Thanh cho rằng: nắm kéo nhổ lên, cũng là cứu giúp. Văn Tự điển nói chữ viết từ bộ thủ thanh bạt, âm bạt ngược lại âm bàn mạt.

Nhị triệt. Ngược lại âm triền liệt. Sách Khảo Thanh cho rằng: dấu tích của chiếc xe lăn trên đường, cũng gọi là thống suốt. Chữ viết từ bộ xa đến bộ triệt thanh tĩnh.

Toát lược. Ngược lại âm toàn quát. Quảng Nhã cho rằng: toát là túm lấy. Khổng An Quốc chú giải sách Thượng thư rằng: toát là gom lấy những điều chính yếu. Nay văn luật viết chữ khốc chỗ rộng khảo cứu từ bốn nước. Toát là tóm yếu những điều chính cương yếu mà thành yết-ma, hành sự các việc.

Văn loạn. Âm trên là vấn. Sách Thượng thư cho rằng: như lưỡi võng ở trong rối loạn mà không tháo gỡ ra được. Khổng An Quốc giảng: văn giống như rối loạn. Sách Thuyết Văn cho rằng: chữ viết từ bộ mịch thanh văn âm mịch là âm mịch.

Giam tỵ. Ngược lại âm chấp nhậm. Tục viết chữ châm cũng đồng.

TỨ PHẦN LUẬT SAN BỔ TÙY CƠ YẾT-MA QUYỂN THƯỢNG

Phiêu xí. Ngược lại âm trên tất diêu. Quảng Nhã cho rằng: phiêu 735 là cái phan. Sách Thuyết Văn cho rằng: phiêu cũng là xí chữ viết từ bộ cân đến bộ phiêu âm phiêu ngược lại âm thất diêu. Ngược lại âm dưới xỉ chí. Quảng Nhã cho rằng: xí là cái phướn, cũng viết chữ chí. Sách Thuyết Văn cho rằng: chữ viết đều từ bộ cân chữ hình thanh.

Tiết y. Ngược lại âm đồ hiếp. Vương Dật chú giải sách Sở Từ rằng: thân vạt áo trước. Sách Phương ngôn cho rằng: áo đơn. Giữa Giang Hoài Nam Sở gọi là vạt áo trước, âm chiêm ngược lại âm xương diêm. Âm thâu ngược lại âm dư chiếu. Lại cũng âm dực chu, âm đơn từ bộ y đến bộ đơn.

Nhiếp y. Ngược lại âm trên chi diệp. Sách Bát-nhã nói: nhiếp là gấp xếp lại. Thiên Thượng Hiệt ghi: xếp áo quần nhiều lớp âm tích ngược lại âm tất ích. Âm quyển là âm quyển.

Trách thủ. Ngược lại âm trắc cách. Quảng Nhã cho rằng: trách là căng ra. Sách Bát-nhã cho rằng: mở ra. Văn luật viết từ bộ thủ viết thành chữ trách là chẳng phải.

Lê táo. Ngược lại âm trên lực chi âm dưới tao sưu. Văn luật viết chữ táo này là chẳng phải.

Nhuy giá. Ngược lại âm trên nhụy giai. Tự thư cho rằng: nhuy là cỏ. Bản thảo có viết ủy nhuy tức là cỏ héo úa vàng. Sách Khảo Thanh cho rằng: cỏ nhiều rậm rạp, héo úa rủ xuống. Sách Thuyết Văn cho rằng: cây cỏ hoa lá um tùm. Hoặc là viết chữ nhuy. Kinh văn viết chữ nhuy tục dùng thông dụng, ngược lại âm dưới chi dạ. Vương Dật chú giải sách Sở Từ rằng: giá là tên của loại cây cỏ, chất nước ngọt như mật, hoặc là viết chữ giá.

Tảo sái. Ngược lại âm trên tô tảo. Quảng Nhã cho rằng: tảo là quét sạch trừ bỏ, cũng viết chữ tảo ngược lại âm dưới sa giã. Sách Thuyết Văn cho rằng: sái là tẩy rửa. Văn luật viết chữ sái là chẳng phải.

TỨ PHẦN LUẬT SAN BỔ TÙY CƠ YẾT-MA QUYỂN HẠ

Nhất dật. Ngược lại âm điền kiết. Lại cũng âm là dật. Theo Tả Truyện nói rằng: lo sợ quân địch xâm nhập vào ta. Đỗ Dự chú giải rằng: dật là chính giữa. Hà Hưu chú giải Công Dương Truyện rằng: vượt qua. Thiên Thượng Hiệt ghi: vượt trội ra phía trước. Sách Thuyết Văn cho rằng: chữ viết từ bộ xa thanh chất.

Cù lũ. Ngược lại âm trên cụ câu. Ngược lại âm dưới số cù. Là hồ ngữ của nước Ba Tư. Sách Bát-nhã cho rằng: cù lũ là thảm lông xứ Tây Nhung, tức là thảm lông có màu sắc, giống như hoa văn có năm màu. Sách Tây Vức ghi rằng: xuất phát từ nước Ba-lợi-tư, tức là nước Ba Tư vậy.

Liên loại. Ngược lại âm trên lực diên. Sách Bát-nhã cho rằng: liên là nối kết lại với nhau. Quảng Nhã cho rằng: liên tục không gián đoạn. Hoặc là viết chữ liên cũng viết chữ liên cũng đồng nghĩa.

Hư hao. Ngược lại âm dưới là hồ báo.

Nhất khái. Ngược lại âm cổ ái. Theo thanh loại cho rằng: khái là dự đoán. Trịnh Huyền chú giải sách Lễ ký rằng: khái là độ lượng, tiết tháo. Sách Lễ ký nói: khái là thanh gạt ngang trên cái hộc khi đong lường.

TỨ PHẦN TĂNG YẾT-MA QUYỂN THƯỢNG

- Tuệ Lâm soạn.

Diệu trục. Ngược lại âm dưới là trùng lục. Sách Hán thư cho rằng: ngã theo vết xe của Chu Khổng. Sách Âm nghĩa giảng: dấu vết. Sách Khảo Thanh cho rằng: chần chừ không quyết giống như là đi đi lại loanh quanh không tiến tới. Hoặc là viết chữ trục.

Giới bát. Ngược lại âm dưới phiền miệt. Tư Mã Bưu chú giải sách Luận ngữ rằng: bện trúc, cây gỗ làm bè nổi trên mặt nước, lớn đó gọi là bát, nhỏ đó gọi là phù. Bì Thương cho rằng: phù là cái bè nhỏ thả lênh đênh trên biển. Sách Thuyết Văn cho rằng: nhiều thuyền trong biển lớn. Hoặc là viết chữ bát. Văn luật viết chữ phiệt tục dùng thông dụng.

Phu vinh. Ngược lại âm trên phủ vô. Khổng An Quốc chú giải sách Thượng thư rằng: phu là trải ra. Lại gọi là thoải mái. Theo Hàn Thi Truyện cho rằng: biến khắp. Sách Thuyết Văn cho rằng: chữ viết từ bộ phộc đến bộ phu, âm phu đồng với âm trên. Âm phộc ngược lại âm phổ bốc.

Thao chân. Ngược lại âm trên thảo đao. Sách Khảo Thanh cho rằng: che giấu. Hoặc là viết chữ thao. Sách Thuyết Văn cho rằng: bao kiếm. Chữ viết từ bộ vi thanh thao.

Tế điệp. Ngược lại âm trên tấc kế. Sách Thuyết Văn cho rằng: chữ viết từ bộ mịch đến bộ tín. Văn thông dụng viết từ bộ điền viết thành chữ tế. Tục Tự cho rằng: sai, ngược lại âm dưới đồ hiệp. Theo chữ điệp. Tây Vực cho rằng: lấy bông hoa cỏ mềm mịn cho rằng dệt vải thưa hay là dệt thảm, âm tín là âm tín.

Yểm chánh. Ngược lại âm trên là ư liễm. Trịnh Tiễn chú giải Mao Thi Truyện rằng: yểm là che. Quách Phác chú giải sách Phương ngôn rằng: che giấu, ẩn. Trịnh Huyền chú giải sách Lễ ký rằng: ẩn giấu che lấp. Đỗ Dự chú giải Tả Truyện rằng: ẩn trốn. Hoặc là viết chữ yểm cũng đồng.

Phù nang. Ngược lại âm dưới nhạ đang. Sách Thuyết Văn cho rằng: cái túi có đáy gọi là nang, cái túi nổi trên mặt nước giống như trái bầu khô rỗng.

Tuyệt nữu. Ngược lại âm dưới là nữ cửu. Trịnh Huyền chú giải sách Lễ ký rằng: nữu là cái mũ trên mũi. Quảng Nhã cho rằng: nút thắt. Sách Thuyết Văn cho rằng: buộc lại mà có thể mở ra được gọi là nữu.

Hội cang. Ngược lại âm trên đại hồi. Quảng Nhã cho rằng: hôi là hư hoại. Sách Thuyết Văn cho rằng: rơi rớt xuống. Chữ viết từ bộ phụ đến bộ quý tức chữ cổ là quí, ngược lại âm dưới các lãng. Sách Khảo Thanh cho rằng: cương là sợi dây to nơi lưới, lưới nối vào đó, dùng chữ trọng yếu. Sách Thuyết Văn cho rằng: kỷ cương. Chữ viết từ bộ mịch thanh cương.

Huệ cự. Ngược lại âm trên hồ khuê. Sách Phương ngôn cho rằng: huệ là sáng suốt. Trịnh Huyền chú giải sách Luận ngữ rằng: là người có tài trí. Sách Thuyết Văn cho rằng: chữ viết từ bộ tâm đến chữ tuệ, âm tuệ ngược lại âm tù tuế. Ngược lại âm dưới cự lữ. Sách Thuyết Văn cho rằng: dùng cỏ khô bó lại làm cây đuốc đốt cháy sáng. Chữ viết từ bộ thảo đến bộ cự.

Nhược linh. Ngược lại âm trên nhi chước. Khổng An Quốc chú giải sách Thượng thư rằng: nhược là bệnh ốm gầy, suy yếu. Đỗ Dự chú giải Tả Truyện rằng: bại hoại, ngược lại âm dưới lịch đinh. Trịnh Huyền chú giải sách Lễ ký rằng: linh là số tuổi thọ của người. Sách Bát-nhã cho rằng: tuổi thiếu niên, tuổi đi học.

Miễu quán. Ngược lại âm trên di tiểu. Sách Bát-nhã cho rằng: miễu là mắt có mạc bên trong. Vương Dật chú giải sách Sở Từ rằng: nhìn ra xa. Sách Phương ngôn cho rằng: mắt nhỏ, tức là chột mắt.

Cực lịch. Ngược lại âm căng lực.

Khải luật sư. Ngược lại âm trên khai cải. Sách Khảo Thanh cho rằng: khải là mũ trụ dùng để ra trận. Sách Thuyết Văn cho rằng: áo giáp.

Lạc dương. Ngược lại âm trên tức các. Kinh văn viết chữ lạc văn chữ cổ.

Quai suyễn. Ngược lại âm cổ hoại. Tự thư cho rằng: quai là trái ngược lại. Sách Thuyết Văn cho rằng: ngang bướng. Chữ viết từ bộ bắc đến bộ thiên. Ngược lại âm dưới xuyên nhuyễn. Sách Mạnh Tử cho rằng: gian xảo. Hứa Thúc Trọng chú giải sách Hoài Nam Tử rằng: làm trái ngược lại. Tự thư cho rằng: hỗ tương với nhau, gọi là so le cao thấp không đồng đều. Hoặc là viết chữ tích.

Triếp thuật. Ngược lại âm trên trắc nghiệp. Hán thư cho rằng: chữ viết từ bộ xa đến bộ triếp. Văn luật viết từ bộ thủ viết thành chữ triếp là sai tóm lược không đúng. Âm triếp ngược lại âm tri diệp. Ngược lại âm dưới thần duật. Trịnh Huyền chú giải sách Lễ ký rằng: thuật là nói giải thích nghĩa khiển cho hiểu. Khổng An Quốc chú giải sách Thượng thư rằng: thuật sửa chữa.

- QUYỂN TRUNG (Không có chữ có thể giải thích âm. )

TỨ PHẦN TĂNG YẾT-MA QUYỂN HẠ

Mạ ly. Ngược lại âm trên mã bá. Ngược lại âm dưới lực trí. Sách Lễ ký cho rằng: nổi giận không đến mắng chửi mà có tội giống như người mắc trong lưới võng không ra được. Sách Thuyết Văn nói: chữ viết đều từ bộ võng đến bộ mã đến bộ ngôn. Kinh văn viết từ bộ tứ viết thành chữ mạ. Là sai vậy.

A-miễn-bà-đa. Ngược lại âm nô hầu. Tiếng Phạm.

Cương dực. Ngược lại âm trên cư lương. Thiên Thượng Hiệt ghi: là sợi dây cương buộc ngựa. Sách Thuyết Văn cho rằng: buộc đầu ngựa. Hoặc là viết chữ cương cũng đồng. Âm tiết ngược lại âm trên liệt. Ngược lại âm dưới là dữ tức. Quách Phác chú giải sách Nhĩ Nhã rằng: dực là trụ cột buộc trâu, bò.

Càng tiếu bệnh. Ngược lại âm trên cát an. Ngược lại âm dưới tiểu diêu. Bì Thương cho rằng: bệnh khát nước gọi là tiêu.

Phân tảo. Ngược lại âm trên phân uẩn. Sách Thuyết Văn cho rằng: Trừ bỏ phân dơ, chữ viết từ bộ cũng đến bộ thôi đến bộ phong bộ khí đến bộ mễ gọi là phân. Nay Kinh văn viết chữ phân tục dùng thông dụng. Hoặc là viết chữ khí ngược lại âm dưới là tảng đáo. Sách Thuyết Văn cho rằng: quét trừ dọn dẹp sạch sẽ phân dơ bẩn. Chữ viết từ bộ thổ thanh trửu.

Đào thoán. Ngược lại âm trên đạo đao. Trịnh Huyền chú giải sách Lễ ký rằng: hào là chạy đi. Quảng Nhã cho rằng: tránh, lánh đi. Sách Thuyết Văn cho rằng: là chết mất. Chữ viết từ bộ xước thanh đào ngược lại âm dưới sang loạn. Đỗ Dự chú giải Tả Truyện rằng: thoán là chạy trốn. Giả Quỳ chú giải sách Quốc ngữ rằng: ẩn nấp. Sách Khảo Thanh cho rằng: ẩn giấu. Sách Thuyết Văn cho rằng: đóng kín lại. Xưa nay Chánh tự cho rằng: che đậy, ẩn dấu lấp kín. Chữ viết từ bộ thử ở trong bộ huyệt chữ tượng hình.

Nhược bác. Ngược lại âm dưới bang mạc. Trịnh Tiễn chú giải Mao Thi Truyện rằng: bác là bốc lột ra. Quảng Nhã cho rằng: lột vỏ. Thiên Thượng Hiệt ghi: lột vỏ ngoài bỏ đi. Sách Thuyết Văn cho rằng: nứt ra, cạo, khắc, vót nhọn. Chữ viết từ bộ đao thanh lộc, âm lộc là âm lộc.

Hủ lan. Ngược lại âm trên phò bổ. Quảng Nhã cho rằng: hủ là mục nát có mùi hôi, hủ bại, hư hoại. Sách Thuyết Văn cho rằng: nát nhừ. Chữ viết từ bộ nhục thanh phủ ngược lại âm dưới lặc thả.

Đệ bại. Ngược lại âm trên đệ hề. Sách Nhĩ Nhã cho rằng: đệ cũng giống như bại. Đất thưa mà cỏ mọc dày đặc, dơ uế, ngược lại âm dưới là bổ mại. Đỗ Dự chú giải Tả Truyện rằng: bại là loại cỏ mà giống như là lúa ngũ cốc lúa tắc, loại lúa không dẻo, hạt nhỏ, hạt lép. Chữ viết từ bộ hòa thanh đệ.

Tỷ dương. Ngược lại âm trên sở nghi. Xưa nay Chánh tự cho rằng: chữ viết từ bộ trúc đến bộ lệ viết thành chữ sái ngược lại âm sơn giai. Lại cũng âm là sư. Giải thích rằng: dụng cụ làm bằng tre, có thể lấy cái thô mà bỏ đi cái tế. Hoặc là viết từ chữ sư viết thành chữ sư. Sách Thuyết Văn cho rằng: cái giần, cái sàng bằng tre, để sàng gạo, lấy hạt gạo cội mà bỏ đi tấm mẳn. Chữ viết từ bộ trúc thanh, âm tỷ là âm tỷ bề. Ngược lại âm tất mê. Âm thô ngược lại âm sang hồ.

Tẩn trừ. Âm trên là tẩn. Sách Khảo Thanh cho rằng: tẩn là bỏ đi, rơi rụng. Xưa nay Chánh tự cho rằng: cùng nhau bài trừ lôi kéo bỏ ra ngoài. Chữ viết từ bộ thủ thanh tẩn.

Như tư. Âm tây. Sách Vận thuyên cho rằng: phá thanh.

Khấu thời. Ngược lại âm trên khổ cẩu. Khổng An Quốc chú giải sách Luận ngữ rằng: khấu là đánh gõ, hoặc là viết chữ khấu.

Thô phác. Ngược lại âm trên sang hồ. Ngược lại âm dưới phổ bác.

Cân sạn. Ngược lại âm trên sát hạn. Sách Bát-nhã cho rằng: tước bỏ, diệt sạch san bằng, hoặc là viết chữ sản.

TỨ PHẦN NI YẾT-MA QUYỂN THƯỢNG

(Rút ra từ Từ phần luật - Tuệ Lâm soạn)

Yểm đảo. Ngược lại âm trên ư diêm. Sách Khảo Thanh cho rằng: yểm là đầy đủ thỏa lòng, thỏa mãn, no. Sách Thuyết Văn cho rằng: chữ viết từ bộ thị đến bộ yểm. Kinh văn viết chữ yểm nghĩa chẳng phải, ngược lại âm dưới não lão. Trịnh Huyền chú giải sách Chu lễ rằng: cầu phước gọi là đảo. Quảng Nhã cho rằng: tạ ơn.

Điên cuồng. Ngược lại âm trên hưng niên. Trịnh Tiễn chú giải Mao Thi Truyện rằng: bệnh điên. Theo thanh loại cho rằng: bệnh phong. Quảng Nhã cho rằng: cũng là bệnh cuồng. Sách Thuyết Văn cho rằng: trong bụng sưng trướng lên, hoặc là viết chữ điên.

Ung thư. Ngược lại âm trên can cung. Tư Mã Bưu chú giải sách Trang Tử rằng: không thông gọi là ung. Sách Thuyết Văn cho rằng: sưng thủng lên. Ngược lại âm dưới thất dư. Sách Trang Tử giảng rằng: nóng nhiệt nổi lên làm mụt nhọt. Sách Thuyết Văn cho rằng: thư cũng là ung. Chữ viết từ bộ tật đến bộ thư, âm thư ngược lại âm tức dư.

Di sa. Ngược lại âm trên dĩ dữ. Sách Thuyết Văn cho rằng: là nước mũi nước dãi, ngược lại âm dưới thổ ngọa. Sách Thuyết Văn cho rằng: nước dãi trong miệng chảy ra.

TỨ PHẦN NI YẾT-MA QUYỂN TRUNG

Triển trị. Ngược lại âm trên ni triển. Sách Thuyết Văn cho rằng: triển là xay nghiền nát, bánh xe lăn nghiền nát, âm lịch là âm lịch. Theo chữ lịch là bánh xe giẫm đạp lên. Văn luật viết chữ triển tục dùng thông dụng, ngược lại âm dưới trực chi.

Lập đãng. Ngược lại âm đường lãng. Quảng Nhã cho rằng: đãng là tẩy rửa. Sách Thuyết Văn cho rằng: dụng cụ chứa nước tẩy rửa, âm địch ngược lại âm đình lịch.

TỨ PHẦN NI YẾT-MA QUYỂN HẠ

Suy lão. Ngược lại âm lực thùy. Giả Quỳ chú giải sách Quốc ngữ rằng: suy là suy kém. Sách Thuyết Văn cho rằng: gầy yếu. Chữ viết từ bộ dương đến bộ suy, âm loa ngược lại âm lạc hòa.

NHẤT THIẾT KINH ÂM NGHĨA

Phiên dịch kinh Sa-môn Tuệ Lâm soạn.

QUYỂN 65

- Âm Đại ái đạo Tỳ-kheo ni kinh - hai quyển - Huyền Ứng.

- Kinh Phạm giới báo ứng khinh trọng - một quyển - không.

- Kinh Ngũ bách vấn sự - một quyển - Tuệ Lâm.

- Luật Ma-đắc-lặc-già - mười quyển - Huyền Ứng.

- Luật Tỷ-nại-da - mười quyển - Huyền Ứng.

- Luật Thiện kiến - mười tám quyển - Huyền Ứng.

- Kinh Phật A-tỳ-đàm - hai quyển - Huyền Ứng.

- Kinh Tỳ-ni-mẫu - tám quyển - Huyền Ứng.

- Tát-ba-đà Tỳ-ni Bà-sa - chín quyển - Huyền Ứng.

- Luật Nhị thập nhị minh liễu luận - một quyển - Huyền Ứng.

Bên phải là mười kinh - sáu mươi hai quyển đồng âm với quyển này.

KINH ĐẠI ÁI ĐẠO TỲ-KHEO NI QUYỂN THƯỢNG

- Huyền Ứng soạn.

Tinh lư. Ngược lại âm lực cư. Lư là nhà tinh lư đó. Sách Thuyết Văn giảng là tên người gần gũi, chẳng phải cổ điển tức tinh xá.

Đàm nhiên. Ngược lại âm đồ hám. Thiên Thượng Hiệt ghi: đàm là điềm tĩnh. Sách Thuyết Văn cho rằng: đàm là yên tĩnh, tức là yên lòng. Nay đều viết đàm hám. Ngược lại âm khổ lam.

Đạc tiễn. Lại viết chữ đạc cũng đồng, ngược lại âm đồ các. Ngược lại âm dưới tây điển thiên điển. Hai âm. Tam Thương cho rằng: lấy chân mà đạp lên đất, tức là đi chân không, không mang giày dép, các sách đều viết chữ tiễn này.

Hư hy. Ngược lại âm hỷ cư. Ngược lại âm dưới hư ký. Tự Lâm cho rằng: khóc nước mắt nước mũi chảy ròng ròng. Thiên Thượng Hiệt ghi:

tiếng khóc lớn, rống lên, cũng gọi là đau khổ nghẹn ngào.

Tật-lê. Ngược lại âm thứ lật. Ngược lại âm dưới lực thi. Cỏ tật-lê, thân nằm trên đất như loại cây bò lan, lá như lông vũ, mỗi bên từ năm đến bảy lá nhỏ. Sách Nhĩ Nhã cho rằng: cỏ tật-lê.

Lậu dật. Văn cổ viết chữ quyết cũng đồng, ngược lại âm dực nhất.

Tự Lâm cho rằng: dật là tròn đầy.

Hai tiếu. Ngược lại âm hồ lai. Tự thư cho rằng: làm trò cười. Người nước Sở gọi là đùa giỡn, bỡn cợt là hai. Kinh văn viết chữ ai ngược lại âm ư lai. Gọi là ứng thanh, ai chẳng phải nghĩa đây dùng.

Liễm áp. Ngược lại âm cư liễm. Bao gồm, bao quát giống như dùng sợi dây lớn gom lại mà buộc, ngược lại âm dưới cổ áp. Sách Nhĩ Nhã cho rằng: áp là coi sóc vận chuyển, cũng gọi là bắt trói lại.

Thứ cơ. Sách Nhĩ Nhã cho rằng: thứ là may. Quách Phác cho rằng: thứ cơ là điều may mắn, dịp may. Lại cho rằng: thứ cơ là điều tốt. Thứ là hy vọng, cơ là may ra.

Quyên phi. Ngược lại âm nhất thuyên. Tự Lâm cho rằng: loài côn trùng. Hoặc là viết chữ quyên phi. Văn cổ cho rằng: cũng đồng, ngược lại âm hồ thuyên. Loài côn trùng biết bay.

Chi hành. Ngược lại âm cự chi. Lại âm kỳ gọi là loài côn trùng bò dưới đất. Sách Chu thư cho rằng: loài côn trùng bò đi bằng hơi thở, tức là loài rắn.

Khuê hợp. Ngược lại âm cổ huề. Sách Hán thư cho rằng: có bao nhiêu người mà không mất, ngọc khuê hình dạng trên tròn dưới vuông. Gọi là khuê toát trọng lượng đơn vị một phần trăm của thăng. Bốn khuê gọi là toát. Mạnh Khang nói: sáu mươi bốn thử là một khuê.

Phiên thiêu. Ngược lại âm phò viên. Tự Lâm cho rằng: phiên cũng là thiêu tức là thiêu đốt.

Dâm dật. Lại viết chữ dật cũng đồng, ngược lại âm dữ nhất. Thiên Thượng Hiệt ghi: dật là phóng đãng, buông thả, cũng gọi là dục lạc.

Dương đồng. Ngược lại âm dĩ lương. Gọi là nấu nung cho tiêu chảy nát nhừ ra, rồi tưới nước lên. Tam Thương cho rằng: dương là nước biển lớn, gọi là đại dương. Tự lược viết chữ dương giải thích là nấu kim loại cho chảy ra.

Mô tác. Ngược lại âm vong các. Sách Phương ngôn cho rằng: mô là sờ mó, phủi phủi, vỗ vỗ cũng gọi là phủ vòng quanh, an ủi, vỗ về, ngược lại âm dưới tô các. Bì Thương cho rằng: mô tác. Là sờ mó, tìm tòi, lục lọi, âm tôn là âm tồn.

Để thôi. Ngược lại âm đô lễ. Sách Đại đái lễ hạ tiểu chánh nói rằng: để giống như là đẩy ra, gọi là cùng nhau lôi kéo đẩy ra mà giành chỗ ngồi.

Đảm y. Ngược lại âm xương chiêm. Sách Nhĩ Nhã cho rằng: áo che phía trước gọi là đảm. Quách Phác giải thích: tức nay gọi là che mắt, nói áo che phía trước phía sau, gọi là vạt áo trước sau che lấy thân.

Cứ sàng. Ngược lại âm ký nộ. Tự Lâm cho rằng: cứ cũng là tôn tức là ngồi xổm, cũng là khoa là vượt qua, bước qua. Văn luật viết chữ cứ. Cứ là ngạo tức là không tôn kính, kiêu ngạo. Cứ chẳng phải nghĩa đây dùng.

Vu sư. Ngược lại âm vũ câu. Sách sự quỷ thần nói rằng: vu là trong người con trai gọi ông thầy cúng. Âm hích ngược lại âm hình kích. Trong người con gái gọi là vu tức là bà đồng bóng. Sách Thuyết Văn cho rằng: nói có thể là việc không có hình bóng làm giáng xuống làm thần.

Biển vẫn. Lại viết chữ vẫn cũng đồng, ngược lại âm vi mẫn. Theo thanh loại cho rằng: vẫn là chết. Đọa lạc.

Tiết độc. Ngược lại âm tương liệt. Văn cổ chữ độc. Hai chữ tượng hình. Nay viết chữ độc cũng đồng, ngược lại âm đồ cốc. Sách Phương ngôn cho rằng: tiết là đùa cợt, khinh nhờn, cũng gọi là gần gũi, thân cận. Độc là nhàm chán, khinh mạn, không cung kính, xúc phạm, làm tổn thương, cũng gọi là khinh nhờn.

Bôn tẩu. Văn cổ viết chữ bôn này. Nay viết chữ bôn cũng đồng, ngược lại âm bổ môn. Gọi là chạy mau. Thích danh cho rằng: bôn là chạy biến mất, gọi là có việc gấp nên chạy biến mất.

KINH ĐẠI ÁI ĐẠO TỲ-KHEO NI QUYỂN HẠ

Tu tuần. Ngược lại âm tư tuần. Quảng Nhã cho rằng: tuần là cung kính. Sách Nhĩ Nhã cho rằng: tuần là tin tưởng, cũng gọi là run sợ.

Dụng đạm. Lại viết chữ âm hám. Hai chữ tượng hình cũng đồng, ngược lại âm đạt cảm, đạt lam. Hai âm. Quảng Nhã cho rằng: đạm là cho ăn. Đạm cũng là dùng lời ngon ngọt dụ dỗ người.

Yêu dã. Ngược lại âm ư kiêu. Ngược lại âm dưới là dĩ giả. Sách Chu dịch cho rằng: đã là trang sức đẹp đẽ, chải chuốt, lẳng lơ cũng gọi là chơi gái điếm. Lưu Hiến gọi là đã yêu dã. Tức là chơi gái điếm. Kinh văn viết cổ tức là loài côn trùng đi gieo độc hại cho người đây chẳng phải nghĩa kinh.

Nhược thái. Ngược lại âm nhương chước. Nhược đó gọi là mềm yếu. Kinh văn viết từ bộ tâm viết thành chữ nhược văn cổ viết chữ đối nhận. Hai chữ tượng hình. Nay viết chữ nhược cũng đồng, ngược lại âm nô đích. Nhược là lo buồn sợ sệt.

Kinh lệ. Trong sách không có chữ này, chữ viết đúng nghi là chữ côn ngược lại âm hồ bổn. Đây e rằng cũng là sai. Viết đúng nghi nên viết chữ ngận ngược lại âm hồ khẩn. Ngận lệ. Là làm trái ngược lại. Sách Thuyết Văn cho rằng: không nghe theo. Chữ viết từ bộ xích đến thanh cấn.

Súc tại. Thích danh cho rằng: viết chữ súc. Các sách viết chữ súc hai chữ tượng hình cũng đồng, ngược lại âm trừu lục. Súc là dừng lại. Quảng Nhã cho rằng: súc tụ tập đông nhiều, cũng gọi là chứa nhóm.

Lý huyền. Lại viết hiển cũng đồng, ngược lại âm hỏa kiếng. Gọi là dây buộc yên ngựa vòng qua bụng ngựa để giữ cái đai, cũng gọi là dây buộc, dưới nách. Nay lấy nghĩa này, nên viết chữ viên ngược lại âm hồ khuyễn.

Huỳnh minh. Tự Lâm âm ất kinh vu kinh. Gọi là Tam Thái yên lặng nhắm mắt. Kinh văn viết chữ cụ manh. Chưa thấy chữ này xuất phát từ sách nào.

Thế chước. Lại viết chữ thế cũng đồng nghĩa, ngược lại âm tha kế. Sách Thuyết Văn cho rằng: thế là vứt bỏ hết lông tóc trên thân gọi là thế. Trong văn viết chữ thê ngược lại âm tha đệ. Quảng Nhã cho rằng: thê là nước mũi, ngược lại âm dưới lực chước. Quảng Nhã cho rằng: chước. Tóm lược tự sơ qua, cũng gọi là dùng sức mạnh tóm lấy. Trong văn kinh viết thước.

Hỷ phó. Ngược lại âm phương vụ. Phó là giúp đỡ. Gọi là bám vào thêm vào. Hán thư cho rằng: phó là thoa phấn mỡ vào, thoa chà phấn.

Chu ky. Ngược lại âm cư y. Sách Thuyết Văn cho rằng: chu là ngọc không tròn. Tự thư cho rằng: gọi là viên ngọc nhỏ.

San quý. Ngược lại âm sở gian. Sách Luận ngữ cho rằng: ở chỗ xấu ác hạ lưu mà chê bai mắng nhiếc bậc trên. Khổng An Quốc cho rằng: chê bai, phỉ báng hủy nhục. Thiên Thượng Hiệt cho rằng: san là chê bai, kẻ ác ở hạng thấp hèn mà chê bai bậc trên.

Trậm nhĩ. Nay viết chữ trâm cũng đồng, ngược lại âm trừ cấm. Loại chim này lớn như diều hâu, màu sắc tím lục, cổ dài, mỏ đỏ, ăn thịt rắn cho rằng lấy chim lông vũ của nó ngâm vào trong rượu uống vào là giết người. Ngược lại âm dưới nhi chí. Thiên Thượng Hiệt ghi: nhĩ là cho ăn, lấy lợi để dụ người. Phàm chỗ ăn vật thư là bánh gọi là nhĩ.

Phiền hà. Ngược lại âm hạ đa. Sách Quốc ngữ cho rằng: hà khắc ta ở chỗ biên địa, vùng đất xa xôi. Giả Quỳ chú giải rằng: hà giống như quấy nhiễu, khắt khe.

Cấm ngữ. Ngược lại âm ngư lữ. Thích danh cho rằng: ngữ là ngăn cấm cũng gọi là cấm ngăn.

Phẩu hình. Ngược lại âm phổ hậu. Phẩu là phá ra. Sách Thuyết Văn cho rằng: mở phanh ra, phân ra, tách ra. Quảng Nhã cho rằng: phẩu là chỉ ra.

Dựa theo mục lục thứ đệ hợp âm căn bản Luật nhiếp tụng - năm quyển.

Tạp sự Luật nhiếp tụng - một quyển.

Ni-đà-na-mục-đắc-ca Nhiếp tụng - một quyển.

Đã hợp nhập âm nghĩa quyển thứ 61 trong là đồng loại Hữu bộ.

KINH PHẠM GIỚI KHINH TRỌNG BÁO ỨNG

(Không có chữ có thể giải thích âm. )

KINH NGŨ BÁCH VẤN SỰ

- Tuệ Lâm soạn.

Đô ly. Ngược lại âm ly tri. Sách Khảo Thanh cho rằng: ly là hàng dậu xanh tốt um tùm, trải qua thời gian, dây leo bò phủ kín. Hoặc là viết từ bộ trúc, hoặc là viết từ bộ mộc gọi là cây làm hàng rào. Chữ viết từ bộ trúc thanh ly. Kinh văn viết từ bộ mộc viết thành chữ ly gọi là ly sơn, tên của cây lê.

Ly lý. Âm dưới là lý. Văn Tự điển nói rằng: gọi là biểu hiện bên trong và ngoài, bên trong gọi là lý. Trên dưới theo cái áo giữa trong là lý. Lý cũng là thanh. Sách Thuyết Văn cho rằng: cái áo trong.

Dục thường. Ngược lại âm thượng dương. Quảng Nhã cho rằng: lại nhiều lần. Sách Thuyết Văn cho rằng: trả lại. Chữ viết từ bộ nhân thanh thường.

Xà thích. Âm trên là xà chữ đúng thể. Kinh văn viết từ bộ dã viết thành chữ xà tục dùng thông dụng, ngược lại âm dưới thanh chích. Sách Thuyết Văn cho rằng: loài côn trùng độc hại cắn, chích người. Là loài rắn độc đi bằng bụng. Chữ viết từ bộ trùng thanh thích. Kinh văn viết từ bộ xích viết thành chữ thích là không thành chữ, chẳng phải chữ.

Kinh bại. Ngược lại âm bài mại. Bì Thương cho rằng: tiếng Phạm. Tán thanh, thanh khen ngợi ca vịnh bằng chữ Phạm. Sách Khảo Thanh cho rằng: pháp sự của tăng ni ca vịnh bằng chữ Phạm.

Bằng kỹ. Ngược lại âm bằng chứng. Sách Chu thư cho rằng: bằng là ghế dựa bằng ngọc. Sách Thuyết Văn cho rằng: ghế dựa. Chữ viết từ bộ nhậm đến bộ kỹ cũng có viết chữ bằng, viết chữ bằng tục dùng thông dụng. Kinh văn viết chữ bị là chẳng phải. Âm dưới là kỹ. Sách Lễ ký cho rằng: có năm loại ghế ngọc, ghế khắc chạm, ghế sơn son, ghế gỗ sơn và ghế thô sơ v.v... Năm loại ghế vậy. Sách Thuyết Văn cho rằng: chữ kỹ là chữ tượng hình. Kinh văn viết từ bộ mộc viết thành chữ cô là tục dùng cũng thông dụng.

Hữu mao. Ngược lại âm mao báo. Tự thư cho rằng: đi trong mưa có cái nón che. Sách Thuyết Văn cho rằng: viết chữ mao. Ở nước Man Di đứa trẻ nhỏ 737 đội áo trên đầu, chữ tượng hình. Kinh văn viết từ bộ y là chẳng phải.

Vị chế. Ngược lại âm chỉ lệ. Kinh văn viết sai. Sách viết chữ chế từ bộ đoan chẳng phải chữ chế trên.

Kiêu hãnh. Ngược lại âm trên kinh diêu. Âm dưới là hạnh. Theo chữ kiêu hãnh đó là đặc biệt gặp được may mắn, gọi là kiêu hãnh. Sách Khảo Thanh cho rằng: chẳng phải phân ra mà cầu gặp được may mắn, may mắn đó là đến tự nhiên. Chữ viết từ bộ nhân chữ hình thanh.

Kiền chùy. Âm trên là trái ngược lại âm dưới là trực truy. Hai chữ đều từ bộ mộc chữ hình thanh. Chữ kiền chùy đó là tướng cảnh báo trong chúng tăng, đánh bằng tĩnh mộc chùy. Kinh văn viết từ bộ truy viết thành chữ trùy tục dùng thông dụng.

Quật khanh. Ngược lại âm trên là quần luật. Sách Khảo Thanh cho rằng: đào xuyên qua, cũng là đứt đoạn lìa. Chữ viết từ bộ thủ thanh khuất, ngược lại âm dưới khách canh. Thiên Thượng Hiệt ghi rằng: khanh là rơi xuống hầm. Sách Nhĩ Nhã cho rằng: cái hầm trống rỗng. Quách Phác cho rằng: cái ao nước sâu. Xưa nay Chánh tự cho rằng: chữ viết từ bộ thổ thanh khanh, âm khanh là âm cang hoặc là viết từ bộ phụ viết thành chữ khanh cũng đồng.

Tẩn xuất. Ngược lại âm trên tất nhẫn. Sách Nhĩ Nhã cho rằng: tẩn là bỏ, phế bỏ. Sách Sử ký cho rằng: cùng nhau bài trừ, lôi kéo ra ngoài bỏ đi. Xưa nay Chánh tự viết từ bộ thủ thanh tân. Hoặc là viết từ bộ nhân viết thành chữ tẩn chữ tân từ bộ chánh, âm chánh ngược lại âm miên điển. Cũng từ bộ thi viết thành chữ tẩn tục dùng thông dụng.

Ngạn thỉnh. Âm trên là ngạn. Thiên Thượng Hiệt ghi: ngạn là nghinh tiếp. Quảng Nhã cho rằng: đi nghinh đón. Xưa nay Chánh tự cho rằng: chữ viết từ bộ xước đến bộ ngạn. Hoặc là viết từ bộ ngôn viết thành chữ giá cũng thông dụng.

Hữu thế. Ngược lại âm thi duệ. Cố Dã Vương cho rằng: thế cũng giống như mua chịu, mua nợ. Sách Thuyết Văn cho rằng: vay mượn. Chữ viết từ bộ bối thanh thế. Văn cổ viết chữ bôn.

Nhất đoàn. Ngược lại âm đoạn loan. Sách Thuyết Văn cho rằng: đoàn là nắm lại nắm vắt. Chữ viết từ bộ thủ thanh đoàn. Kinh văn viết từ bộ đoan viết thành chữ đỏa là chẳng phải.

Hiềm dực khứ. Ngược lại âm trên trấp hiêm. Sách Văn Tự Tập Lược nói rằng: hiềm là tâm xấu ác. Sách Thuyết Văn cho rằng: hiềm là nghi ngờ. Chữ viết từ bộ nữ chữ hình thanh.

Khi bát. Ngược lại âm khi ký. Sách Thuyết Văn cho rằng: khi là không thẳng. Chữ viết từ bộ nguy thanh chi Hoặc là từ bộ sơn viết thành chữ khi. Khi là nguy hiểm gập ghềnh. Kinh văn viết từ bộ khẩu viết thành chữ khi là chẳng phải, ngược lại âm dưới bát mạt.

Quát thủ. Ngược lại âm trên quan bát. Sách Khảo Thanh cho rằng: dùng kiếm ngang dọc tước đoạt, cướp lấy gọi là quát. Sách Thuyết Văn cho rằng: chữ viết từ bộ đao đến bộ thích thanh tĩnh âm lược là âm lược.

Đạm bính. Ngược lại âm trên đàm cảm. Cũng viết chữ đạm. Quảng Nhã cho rằng: hám là cho ăn nuốt vào. Sách Thuyết Văn cho rằng: ăn. Chữ viết từ bộ khẩu thanh hám. Kinh văn viết từ chữ cảm viết thành chữ hám tục dụng thông dụng.

Xuy tác. Ngược lại âm xuất duy. Sách Vận thuyên cho rằng: xuy là nấu, hấp. Sách Thuyết Văn cho rằng: lò bếp. Chữ viết từ bộ hỏa đến bộ xuy thanh tĩnh.

Thục bất. Ngược lại âm thần nhục. Sách Khảo Thanh cho rằng: lấy tài sản tiền bạc đem tặng cho thẳng gọi là thục. Sách Vận thuyên cho rằng: thâu lấy của người khác, lấy tài sản của người khác. Sách Thuyết Văn cho rằng: thục là đi mua chuộc đem về. Chữ viết từ bộ bối đến bộ thục, âm thục là âm dục. Nay tục dùng viết từ bộ thục là sai chữ thục từ bộ cảnh đến bộ bối đến bộ lục, âm lục là âm lục chữ lục cổ.

Tranh thực. Ngược lại âm trên trạch canh. Sách Vận thuyên cho rằng: tranh là xúc chạm, va chạm vào nhau. Chữ viết từ bộ thủ thanh tranh. Kinh văn viết từ bộ mộc đến bộ thượng viết thành chữ đường. Âm đường là âm đường. Đường là cây lê, chẳng phải nghĩa kinh.

Tích Hung. Ngược lại âm trên tỳ diệc. Lại Khảo Thanh cho rằng: tích là đấm ngực. Chữ viết từ bộ thủ thanh tích ngược lại âm dưới húc cung. Sách Thuyết Văn cho rằng: hung là ngực. Chữ viết từ bộ bao. Tóm lược thanh hung. Kinh văn viết từ bộ nhục viết thành chữ hung là chẳng phải.

Xuy tốn. Ngược lại âm tôn thốn. Bì Thương cho rằng: tuyển là phún nước. Cố Dã Vương cho rằng: dùng miệng ngậm nước phun ra. Chữ viết từ bộ thủy thanh tuyển. Kinh văn viết từ bộ tôn viết thành chữ tôn. Âm phún ngược lại âm phổ môn. Phổ muộn. Hai âm.

Thôi bài. Ngược lại âm trên tha lôi. Sách Thuyết Văn cho rằng: thôi cũng là bài. Chữ viết từ bộ thủ thanh chuy ngược lại âm dưới là bạch mai. Sách Văn Tự điển nói: bài cũng là thôi tức là trừ bỏ, đuổi ra, xô đẩy ra. Chữ viết từ bộ thủ thanh phi.

Phân mại. Ngược lại âm trên phát vạn. Sách Khảo Thanh cho rằng: phân đó là mua bán lấy cầu lợi. Sách Thuyết Văn cho rằng: mua rẻ bán mắc. Chữ viết từ bộ bối thanh phân, ngược lại âm dưới mạch bái. Sách Khảo Thanh cho rằng: mại là khoe khoang. Sách Thuyết Văn cho rằng: đem vật ra khoe khoang để bán. Chữ viết từ bộ xuất thanh mại.

Hoa hài. Ngược lại âm trên trám hòa. Gọi là ủng giày cao cổ. Quảng Nhã cho rằng: gọi là giáp sa. Hoặc gọi là giày dép da, giày cỏ, đều là của người Nam Di. Sách Phương ngôn cho rằng: gọi có khác. Sách Tập Huấn cho rằng: viết chữ hoa. Tự Lâm cho rằng: từ bộ hóa viết thành chữ hoa đều thông dụng. Sách Khảo Thanh cho rằng: viết đúng từ bộ tỷ đến bộ lý tóm lược thanh hòa. Sách Thuyết Văn cho rằng: chữ này còn thiếu. Các chữ trong sách đều không có trùng lắp âm vận. Sách Vận thuyên cho rằng: có hạng giày dép thuộc giày dép da, vốn thuộc nước ngoài người quốc di gọi là đôi ủng. Từ đời Tấn, Ngụy đã nhập vào trong nước. Nay lấy làm công phục.

Tăng hữu. Ngược lại âm ban mạt. Tiếng Phạm, dịch nghĩa là biến khắp, hoặc gọi là biến thực. Đây dịch không đúng, tức là tương truyền rằng: gọi là cúng dường khắp nơi vậy.

Tảo phạm. Các chữ trong sách đều không có chữ này, chuẩn đúng theo nghĩa kinh là chữ chú tức là chú là lời nguyền rủa.

Khiêu trịch. Ngược lại âm trên đề điêu. Thiên Thượng Hiệt ghi rằng: khiêu là nhảy vọt lên. Quảng Nhã cho rằng: nhảy lên cao. Sách Thuyết Văn cho rằng: trật chân, vấp té, đứng dậy, nhảy lên. Chữ viết từ bộ túc thanh khiêu ngược lại âm dưới trình chích. Tục dùng thông dụng. Sách Thuyết Văn cho rằng: chữ viết từ bộ đích viết thành chữ trịch gọi là đứng một chỗ, chân đứng một chỗ. Cố Dã Vương cho rằng: bỗng nhiên nhấc chân lên cao mà không chịu bước tới. Chữ viết từ bộ túc chữ hình thanh.

Thô điệp. Âm dưới là diệp. Ở nước Tây Vực, lấy hoa cỏ dệt làm thảm trải đất. Hoặc là viết chữ điệp. Lại viết chữ điệp chữ cổ.

Cấu thục. Ngược lại âm trên câu hầu. Quảng Nhã cho rằng: cấu là mua sắm. Sách Thuyết Văn cho rằng: lấy tài sản chuộc vật, chữ hình thanh, ngược lại âm dưới là thường chúc. Sách Thượng thư cho rằng: đem vàng làm vật chuộc lấy mạng khỏi tội hình. Vương Túc chú giải rằng: lấy vàng mà chuộc tội. Sách Thuyết Văn cho rằng: chữ viết từ bộ bối thanh thục âm thục là âm dục. Chữ thục từ bộ cảnh đến bộ lục âm lục là chữ cổ. Văn cổ viết chữ lục. Nay từ bộ mại là sai vậy. Thật khó mà sửa đổi cho đúng.

Tông tập. Ngược lại âm trên tông tống. Theo Liệt Nữ Truyện nói rằng: mối chỉ để dệt đó có thể làm ví dụ, như đẩy ra mà lại dẫn dắt mà lại tới đó gọi là tông. Sách Thuyết Văn cho rằng: là chỗ đầu mối nắm giữ sợi chỉ mà dệt. Chữ viết từ bộ mịch thanh tông, ngược lại âm dưới tầm nhập. Cố Dã Vương cho rằng: tập là tích tập, chứa nhóm mà thành thói quen. Sách Thượng thư cho rằng: tập là cùng với tánh mà thanh thói quen. Sách Thuyết Văn cho rằng: chữ viết từ bộ vũ đến bộ bạch. Kinh văn viết từ bộ ngôn viết thành chữ tập là chẳng phải. Âm tập ngược lại âm lạp thù. Chẳng phải ý kinh.

Đồng điêu. Ngược lại âm dưới điêu diệu. Gọi là đồng kim loại sáng đó là cái nồi đồng, cái ấm nấu nước. Kinh văn viết chữ nhiêu viết thành chữ nao âm nao ngược lại âm nạo giao. Là tên của loại nhạc khí, chẳng chữ đây dùng, nghĩa sai khác, cũng rất quái lạ. Theo Tả Truyện xin mời sửa chữa lại.

Ảm đam. Ngược lại âm trên ô cảm. Ngược lại âm dưới đàm cảm. Theo thanh loại cho rằng: ảm đam là nốt ruồi đen sậm, không sáng sạch. Sách Thuyết Văn cho rằng: đen như lá dâu, ảm đam hai chữ đều từ bộ hắc chữ hình thanh.

Phụng pháp. Ngược lại âm trên phong phủng. Chữ thượng thanh. Sách Thuyết Văn cho rằng: phụng thừa, vâng theo. Chữ viết từ bộ phong âm phong là âm phong đến bộ cũng âm cũng là âm cũng. Chữ cũng từ bộ thủ. Nay theo lệ sách viết tóm lược chữ phụng. Kinh văn viết từ bộ vương, pháp viết này rất không có ý nghĩa rất sai lầm.

Dựa theo mục lục thứ tự có luật căn bản nhiếp mười bốn quyển đã nhập vào âm nghĩa trong quyển thứ 61 lấy làm đồng loại Hữu bộ.

LUẬT MA-ĐẮC-LẶC-GIÀ QUYỂN 1

- Huyền Ứng soạn.

Ma-đắc-lặc-già. Hoặc nói là Ma-huyễn-lê-ca. Hoặc nói là Ma-đát-lý-ca. Đây dịch là mẫu tức là sanh ra trí tuệ.

Vi chiêm. Hoặc là viết chữ thiềm Ngược lại âm dư chiêm. Nói rằng giống như mái hiên nhà che trùm lên cả nóc nhà, nhưng đây chưa rõ nghĩa.

- QUYỂN 2 (Không có chữ giải thích âm. )

- QUYỂN 3

Tử hoan. Tam Thương nói rằng: đây là chữ hoan cổ đồng âm, ngược lại âm hồ quan. Đồng âm, ngược lại âm hồ quan. Sách Thuyết Văn cho rằng: tên con ngựa.

QUYỂN 4 ĐẾN QUYỂN 10 (Đều không có chữ để giải thích âm. )

LUẬT TỲ-NẠI-DA QUYỂN 1

- Huyền Ứng soạn.

Kiêm cai. Ngược lại âm cổ lai. Cai là dự dị. Sách Phương ngôn cho rằng: cai là bao hàm.

Sưu nhiên. Ngược lại âm tô liễu. sưu là nịnh hót. Sách Thuyết Văn cho rằng: dụ dẫn, dụ dỗ, khen ngợi dụ có ý dắt vào con đường xấu.

Giam đằng. Ngược lại âm cổ hàm. Ngược lại âm dưới đạt tằng. Sách Thuyết Văn cho rằng: giam là buộc kín cái hộp lại. Quảng Nhã cho rằng: giam là dùng sợi dây lớn trói buộc dán kín, cũng gọi là đóng kín lại.

Truân truân. Văn cổ viết chữ truân cũng đồng, ngược lại âm chi thuần, chi nhuận. Hai âm. Sách Thuyết Văn cho rằng: bo bo giữ lấy. Theo chữ truân truân nghĩa là tha thiết thành khẩn. Theo Mao Thi Truyện nói rằng: dạy bảo, giúp đỡ, nói cho hiểu tường tận.

Kiềm ba. Ngược lại âm hồ đam cự liêm. Hai âm.

Phấn giả. Ngược lại âm phò vân. Sách Thuyết Văn cho rằng: di thỉ. Hoặc gọi là kiền thỉ. Tên con ngựa to lớn, âm di là âm tợ.

Kê ngạc. Ngược lại âm nga các. Thuộc giống diều hâu. Tên dung của giống chim hung dữ. Mạnh mẽ giống như chim điêu mà màu đen có đóm đen đầu trắng, chân đỏ, cái mỏ giống như móng cọp, tiếng kêu giống như loài ngỗng trời.

Ty thiêu. Ngược lại âm tý di. Tên ty thiên quả. Gọi là trong vườn thượng uyển có nhiều quạ đen, ty là điềm xấu vậy.

Hà hoắc. Ngược lại âm cổ nà. Ngược lại âm dưới cư phược. Sách Thuyết Văn cho rằng: con khỉ cái lớn, giống như con khỉ mà lớn hơn, màu xanh đen hay chụp bắt người và cũng giỏi liếc ngó.

Dư xuất. Ngược lại âm dữ cư. Thiên Thượng Hiệt ghi rằng: nhấc lên, giơ cao lên gọi là dư.

Như thân. Ngược lại âm ư thân. Gọi là từ trên mà cộng thêm dưới.

Phiên tiệp. Ngược lại âm thả liệp tự liệp. Hai âm. Gọi là miệng lưỡi qua lại. Mao Thi Truyện cho rằng: tiệp tiệp phiên phiên. Đánh thắng trận cờ xí bay phất phới, mưu tính ngợi khen. Theo Truyện cho rằng: tiệp giống như tập bắt lấy. Tập tập phan phan. Giống như là phiên phiên. Bay vùn vụt, thoăn thoắt, nhanh nhẹn, lanh lẹ.

Hệ đầu. Ngược lại âm hộ đế. Điều-đạt trong quyển thứ năm, tên của vị Tỳ-kheo.

Toàn thạc. Ngược lại âm thị diệc. Sách Phương ngôn cho rằng: giữa Tề, Tống gọi là lớn vĩ đại là thạc cũng gọi là tốt đẹp phong phú.

Dược mẫu. Ngược lại âm dư chước. Ngược lại âm dưới là mạc hậu. Gọi là cái khóa dưới khóa chốt cửa lại, dưới là chữ mẫu. Theo chữ dược cùng với chữ mẫu đó gọi là phong tỏa đóng kín chắc chắn, khiến cho không thể mở ra được.

Hủy độc. Cổ văn viết chữ hủy. Hai chữ tượng hình cũng đồng, ngược lại âm hồ quỷ. Gọi là trùng độc. Theo Hàn Phi Tử Truyện nói rằng: loài trùng này có thân giống như rắn độc một thân hai miệng. Tranh ăn lẫn nhau, sát hại cắn xé lẫn nhau.

- QUYỂN 2, 3 (Không có chữ để giải thích âm)

LUẬT TỲ-NẠI-DA QUYỂN 4

Tẩn mẫu. Ngược lại âm bi nhân. Sách Thuyết Văn cho rằng: loại gia súc thuộc giống cái, như là gà mái, ngược lại âm dưới mạc cẩu. Sách Thuyết Văn cho rằng: loại gia súc thuộc giống đực, như là gà trống, biết chạy gọi là mái, cái, mái là tẩn. Giống đực gọi mẫu đây lấy nghĩa này.

Phàm hoặc. Văn cổ viết chữ hoặc cũng đồng, ngược lại âm hồ vực. Sách Nhĩ Nhã cho rằng: có thật tự cho là hoặc. Quách Phác chú giải rằng: cửa hẹp, âm trật ngược lại âm điền kiết.

Phàm mi. Ngược lại âm mi cô. Sách Nhĩ Nhã cho rằng: mi. Gọi là cây đòn dông. Quách Phác cho rằng: xà ngang gác trên cửa. Quảng Nhã cho rằng: cây cột chống đỡ.

738 Tứ khiếu. Ngược lại âm cổ diếu. Bốn cửa ngõ ngách, tức là bốn cửa hẹp ở biên giới gọi là vây.

Thuyên thành. Ngược lại âm thị duyên. Sách Thuyết Văn cho rằng: chẻ trúc ra đan thành cái sọt tròn để chứa lúa thóc, âm tuân ngược lại âm đồ tổn.

LUẬT TỲ-NẠI-DA QUYỂN 5

Nghệ ngư. Ngược lại âm ngư thế. Trong giấc ngủ không biết nói mê nói sảng. Liệt Tử Truyện nói rằng: trong khi ngủ nói nhảm, kêu gọi, nói sàm, âm hợp ngược lại ngũ hợp.

Xá hựu. Ngược lại âm thư dạ. Sách Thuyết Văn cho rằng: xá là an trí xếp đặt. Sách Chu lễ cho rằng: có ba loại xá, tha tội. Một là tha cho ấu niên trẻ nhỏ yếu ớt. Hai là tha cho người già, tha cho người già có ba: tha cho người ngu xuẩn, ngược lại âm dưới là vũ cứu. Hựu là tha thứ, khoang dung. Hựu cũng là xá tha tội. Sách Chu lễ cho rằng: có ba loại tha thứ. Một là tha thứ cho người không biết. Hai là tha thứ cho người có lỗi nhỏ. Ba là tha thứ cho người hay quên, tức mất trí.

Trúc địch. Ngược lại âm tri lục. Trúc là tên một loại đàn ngày xưa hình giống như đàn tranh có mười ba dây, khắc vào cổ của cây đàn mà nắm cổ của cây đàn mà khảy dàn. Cho nên gọi là trúc. Chữ trúc từ bộ cũng ? đó là nắm giữ lấy cây đàn. Âm khủng là âm cũng, cũng là tay, tay đưa lên cũng viết chữ cũng này.

Chất cốc. Ngược lại âm chi viết. Ngược lại âm dưới cổ mộc. Gông cùm trong tay gọi là chất, gông cùm ở trong chân gọi là cốc. Thiên Thượng Hiệt cho rằng: xích một bên gọi chất gông xích hai bên gọi là cốc.

Cấm thiết. Ngược lại âm cự ảm. Ngậm miệng lại gọi là cấm. Cấm gọi là không mở miệng ra.

Cân vĩ. Ngược lại âm cự ngôn. Văn thông dụng cho rằng: chạy vễnh đuôi gọi là cân cũng gọi là đuổi theo. Văn luật viết chữ kiền là chẳng phải thể vậy.

Hoăng hiệp. Lại viết chữ hoăng cũng đồng, ngược lại âm cổ hoằng. Ngược lại âm dưới hồ hiệp. Quảng Nhã cho rằng: cánh tay gọi hoăng. Sách Nhĩ Nhã cho rằng: kẹp giấu trong cánh tay. Sách Thuyết Văn cho rằng: kẹp giữ lấy.

Phanh nhạn. Ngược lại âm phổ canh. Phanh là nấu. Sách Phương ngôn cho rằng: nấu chín nhừ, phàm nấu trong cái nồi tròn gọi là phanh, nấu trong cái nồi đồng như cái đĩnh có chân gọi là thăng.

Xao tiết. Lại viết chữ xao cũng đồng, ngược lại âm khẩu giao. Sách Thuyết Văn cho rằng: xao là chốt cửa trong, cũng gọi là đánh gõ cửa phía dưới.

Trịch phao. Lại viết chữ trích cũng đồng, ngược lại âm văn diệc. Trịch là ném, đưa lên cao ném xuống đất, ngược lại âm dưới là phổ giao. Tự Lâm cho rằng: phao là đánh. Văn thông dụng cho rằng: phao là dùng gậy mà đánh gọi là phao. Phao là đánh ra văng ra xa, cũng là lời nói thông dụng. Nay có viết chữ phao xa. Văn luật viết chữ bao là chẳng phải. Ngược lại âm cổ hạp. Nghĩa là kẹp dưới đầu gối, chẳng phải nghĩa kinh.

LUẬT TỲ-NẠI-DA QUYỂN 6

Trùng đồ. Ngược lại âm đinh cố. Tự Lâm cho rằng: con mọt trong gỗ, nó ăn xuyên qua vật dụng của người. Con sâu mọt, có trắng, có đen và đều là vậy.

Cung kiên. Lại viết chữ tiến hiên. Hai chữ tượng hình cũng đồng, ngược lại âm cư ngôn khẩu thả. Hai âm. Quảng Nhã cho rằng: chỗ cất dấu cây cung, cái bao đựng cung tên gọi là kiên. Thích danh cho rằng: bao đựng cung tên đeo bên lưng ngựa.

Đáp-bà. Hoặc nói là thâu-bà. Hoặc nói là số-đẩu-bà. Đều sai nói cho đúng là tốt-đổ-ba. Đây nói là miếu.

LUẬT TỲ-NẠI-DA QUYỂN 7

Phì lỗi. Lại viết chữ phì cũng đồng, ngược lại âm bổ tội. Âm dưới là lực. Theo chữ phì lỗi đó nghĩa là da phù thủng nhỏ.

Nạo nhiễu. Tự Lâm âm hỏa đao. Nạo nhiễu, âm dưới như chiếu. Quảng Nhã cho rằng: nhiễu loạn. Sách Thuyết Văn cho rằng: phiền nhiễu.

Kích động. Ngược lại âm cổ lịch. Là chảy gấp bắn lên gọi là kích.

Kích là phát ra, bắn ra, cũng gọi là cảm kích.

Như yểm. Ngược lại âm y diễm. Sách Tự Uyển nói rằng: trong khi ngủ không rõ mà nói sảng. Thiên Thượng Hiệt cho rằng: người nằm hợp với tâm gọi là yểm. Sách Thuyết Văn cho rằng: yểm là hợp. Chữ viết từ bộ hán thanh yểm, âm hán là âm hán.

LUẬT TỲ-NẠI-DA QUYỂN 8

Đát nhiên. Ngược lại âm cổ đặng. Gọi là thản nhiên, bình thản.

Thản cũng là biến khắp, chiếu khắp nơi.

Soái la. Ngược lại âm sở khoái. Tiếng Phạm, nói là A-bà-soái-la. Gọi là vua nếm đất màu mỡ.

Xí vọng. Văn cổ viết nghiên xí. Hai chữ tượng hình cũng đồng, ngược lại âm hư thị. Gọi là nhón gót chân lên gọi là xí.

Niếp thủy. Giang Nam gọi nước không chảy là niếp, ngược lại âm nãi điểm. Quan Trung âm nãi trảm là nước đục. Bì Thương cho rằng: niếp là nước không có sóng. Văn luật viết chữ thiềm là chẳng phải.

Tốt diệt. Ngược lại âm tồn một. Sách Thuyết Văn cho rằng: tay nắm níu đầu tóc tốt cũng là đánh.

LUẬT TỲ-NẠI-DA QUYỂN 9

Phẩu thủy. Ngược lại âm bổ giao. Văn thông dụng cho rằng: tay nắm gọi là phẩu. Sách Thuyết Văn cho rằng: phẩu là nắm kéo.

Hiếp xế. Ngược lại âm lực kế. Tên có vị Tỳ-kheo, tên hiếp xế tử.

Khôi thủ. Ngược lại âm khổ hồi. Khôi là người thầy cũng là người đứng đầu. Quảng Nhã cho rằng: khôi là người chủ.

Trà-yết. Tôn giả Trà-yết-đố, ngược lại cự yết tên người.

Xà sái. Ngược lại âm lặc giới. Tự Lâm cho rằng: đều gọi là loại trùng gieo độc hại. Quan Tây gọi là con bò cạp là sái là loài côn trùng cắn chích, âm lặc ngược lại âm tha đạt, lực át hai âm.

LUẬT TỲ-NẠI-DA QUYỂN 10

Xi lông. Văn cổ viết chữ xi cũng đồng, ngược lại âm xích chi. Quảng Thất cho rằng: xi là làm trò vui đùa cười cợt, đùa giỡn, gọi là cười nhẹ.

Tế nhiếp. Ngược lại âm tri liệp chi thiệp. Quảng Nhã cho rằng: nhiếp là gấp cong lại, xếp lại.

Hấp phạn. Lại viết chữ hấp cũng đồng, ngược lại âm hy cập.

Quảng Thất cho rằng: hấp là uống vào. Hấp giống như dẫn vào.

Tận kiêu. Ngược lại âm kiết nghiêu. Sách Thuyết Văn cho rằng: đầu đảo ngược. Giả Thị Trung nói: đoạn chặt cái đầu treo ngược, tức là chữ kiêu, gọi là dùng cây gậy trúc xỏ đầu treo ngược dưới nước nơi hàng quán, hình phạt kẻ có tội ác. Quảng Nhã cho rằng: chặt đầu. Hoặc là viết chữ kiêu hai chữ đều thông dụng.

Nặc-dạ. Tiếng Phạm nói là nặc-dạ-nê. Đây nói là đã dực phong địa.

Thủy đậu. Ngược lại âm đồ đấu. Gọi là đường nước chảy. Sách Thuyết Văn cho rằng: khoét lỗ hổng, trống rỗng, lỗ hang, lỗ chó chum. Bể đậu. Ngược lại âm phổ mê. Quảng Nhã cho rằng: đậu bể, đậu lưu.

Trì kích. Ngược lại âm cư nghịch. Quảng Nhã cho rằng: dùng cây kích đâm con gà trống ngã ngửa ra. Sách Phương ngôn cho rằng: cây kích ba nhẫn một trượng. Nam Sở Dĩnh gọi lật ngửa cây kích.

Quắc phạn. Ngược lại âm ư hao. Quảng Nhã cho rằng: quắc là nắm giữ bắt lấy. Gọi là dùng tay nắm bắt, chụp lấy. Văn luật viết chữ quắc là chẳng phải.

Bác tập. Lại viết chữ bác cũng đồng, ngược lại âm bổ lạc. Lại âm tử lập. Sách Thuyết Văn cho rằng: tiếng nhai, lấy mùi vị.

LUẬT THIỆN KIẾN QUYỂN 1

- Huyền Ứng soạn.

Lộc dã. Ở nước Ba-la-nại. Ngày xưa, Đức Như Lai cùng với Đề-bà-đạt-đa đều đến Lộc vương các, dẫn dắt hơn năm trăm con nai trong rừng này. Lúc bấy giờ vua ra lệnh săn bắt hết những con nai trong rừng này, nhưng có một con nai cái đang mang thai, cúi xuống sinh ra vị Bồ-tát là Lộc vương thay thế cho các con nai kia mà chịu chết. Vua mới cảm kích lòng nhân từ là miễn tha mạng cho các con nai kia, tức là lấy khu rừng này dùng thí cho các con nai kia sống hoang dã, cho nên hiệu là lộc dã, từ đây mới có tên này.

Đại tự. Tiếng Phạm gọi là Tỷ-a-la. Đây dịch là du gọi là chỗ cho tăng sĩ dạo qua. Xưa đến làm chùa, chùa là thay thế chỗ cúng tế, công xá, có pháp độ. Thích danh cho rằng: chùa là nơi cúng tế thờ tự các pháp sự nối truyền nhau nơi trong chùa này vậy. Chữ viết từ bộ thốn thanh triệt triệt là chữ cổ.

Y hàng. Hoặc là viết chữ hàng. Ngược lại âm hồ lãng. Có thể làm cái giá móc áo. Sách Nhĩ Nhã cho rằng: cây sào trúc gọi là làm hàng rào phơi áo. Âm thí là âm di.

Phần na. Ngược lại âm phù vân. Gọi tên là A-tỳ-đàm tạng. Dựa theo chữ. Quảng Nhã cho rằng: phần là phân ra.

Cô phu. Ngược lại âm hồ cô. Đây văn cổ viết chữ sảng. Lại viết chữ hoa, ngược lại âm dưới phủ can. Gọi là hình phạt chém ngang lưng, cũng gọi là cái búa ngang. Cái búa lớn.

Bàng dương. Ngược lại âm bà dương. Ngược lại âm dưới là dư dương. Quảng Nhã cho rằng: bàng dương là đi bộ vòng quanh, dựa vào. Theo chữ bàng dương, giống như bồi hồi. Đi đi lại lại ngập ngừng.

Nhất thúc. Lại viết chữ thúc thôn hai chữ tượng hình cũng đồng, ngược lại âm thất lục. Quảng Nhã cho rằng: đậu lớn gọi là thúc, đậu nhỏ gọi là đáp.

Thiên đề. Ngược lại âm thiển tiên. Có thể nói chuyển đổi, đề cử, vật khác. Hoặc là viết chữ thuyên đề. Nói là tên của loại cỏ thơm, chẳng vật của phương này, xuất ra từ núi Côn Sơn. Trong văn luật viết tiên đề.

Khiết lý. Văn cổ viết chữ khiết cũng đồng, ngược lại âm cổ hiệt. Khiết là dùng dây bó buộc lại. Tự Lâm cho rằng: buộc một bó thẳng.

Hòa thượng. Trong kinh hoặc là viết chữ hòa xà. Đều sai. Nên nói ủy ba đệ hình. Đây dịch là cận tụng, vì người đệ tử niên thiếu nhỏ tuổi không lìa thầy. Thường theo thầy, gần gũi bên thầy. Theo nhận kinh mà đọc tụng. Lại gọi là ủy ba đà tà. Đây dịch là thân giáo. Xưa dịch là biết tội, biết không tội, gọi là Hòa thượng.

A-xà-lê. Trong kinh hoặc là viết A-kỳ-lợi. Đều xuất từ các nước Vu Điền chuyển dịch sai. Nên nói là A-giá-lợi-da. Dịch là Chánh hạnh. Lại nói A-giá-lợi-tà. Đây dịch là quỹ phạm, là khuôn mẫu. Xưa dịch là trong thiện pháp làm giáo thọ, khiến cho biết nên gọi là A-xà-lê.

Thẩn-đà. Ngược lại âm hoặc nhẫn. Ma-thẫn-đà đó là con của vua A-dục.

LUẬT THIỆN KIẾN QUYỂN 2

Bố tát. Đây dịch sai tóm lược. Nên nói là Bát-la-đế-đề-xá-tà-mị. Đây dịch là Ngã đối tướng. Gọi là hướng về nhau mà nói tội. Xưa dịch là tịnh trụ, nghĩa phiên dịch là đúng vậy.

Giá cổ. Ngược lại âm chi dạ. Ngược lại âm dưới cổ hồ. Bì Thương cho rằng: chim giống như chim phục mà lớn hơn, chữ chỉ rằng: chim giá cổ khi nó hót là tự kêu các con chim trong bầy bay về hướng Nam, mà không bay về hướng Bắc. Hình nó giống như chim trĩ.

Xí ma. Ngược lại âm khinh dĩ. Tên người dựa theo chữ xí là đứng thẳng. Chữ viết từ bộ nhân đến bộ chỉ. Kinh văn viết từ bộ sơn viết thành chữ xí. Văn cổ viết chữ nguy nghĩa là người ở trong núi cao.

Ca loa. Ngược lại âm lặc hòa. Tên người. Văn luật viết chữ duyên ngược lại âm duyệt chuyên. Sách Nhĩ Nhã cho rằng: chuyên là che đậy trong vỏ tức là con châu chấu chưa mọc cánh. Tên loài côn trùng, duyên chẳng phải nghĩa đây dùng.

LUẬT THIỆN KIẾN QUYỂN 3

Xướng tát. Đây nói sai. Nói cho đúng là sa độ. Đây dịch là thiện tai, tức là lành thay!.

Chỉnh giới. Ngược lại âm sở lực. 739 Giới đây gọi là chánh phương, đúng hướng.

LUẬT THIỆN KIẾN QUYỂN 4

Giản mộc. Ngược lại âm mộc kiến. Gọi là giản mộc tử, giống như là chỉ bạch mà lại dính lại có thể dùng giặt áo.

Nhất cáp. Ngược lại âm cổ hạp. Tự Lâm cho rằng: chim yến tước hóa làm thân. Người nước Tần gọi là con sò, con hàu.

Sàm lạt. Ngược lại âm sĩ sam. Quảng Nhã cho rằng: gọi là sàm là cái kim lớn, người thầy thuốc dùng để phá ung nhọt. Sách Thuyết Văn cho rằng: sàm là cây kim bén nhọn.

Chí danh. Chữ cổ. Nay viết chữ thức chí. Chí là ghi chép.

LUẬT THIỆN KIẾN QUYỂN 5

Chủy phá. Nay viết chữ chủy này cũng đồng, ngược lại âm tử lụy. Quảng Nhã cho rằng: chủy là cái miệng. Tự thư cho rằng: cái mỏ chim. Văn luật viết chữ chủy ngược lại âm từ nhuyễn. Chữ chủy chẳng phải nghĩa đây dùng.

Nhất hý. Ngược lại âm hư ký. Sách Phương ngôn cho rằng: bày ra. Giữa Sở, Tống, Ngụy gọi người Nam Man là hý tức là trò đùa. Quách Phác cho rằng: hý là cái muỗng, dây bầu. Nay Giang Đông gọi chước là hý, tức là làm trò vui đùa bỡn cợt. Văn luật viết chữ hy chữ giã tá. Chữ hy đúng âm là hư y. Chữ hy là tên của cây mà chất mủ của cây có thể ăn được. Chữ hy chẳng phải nghĩa đây dùng.

Xuyết mi. Văn cổ viết chữ quyết cũng đồng, ngược lại âm xương duyệt. Sách Thuyết Văn cho rằng: xuyết là uống vào, ngậm vào âm ẩm. Ngược lại âm hô đáp. Văn luật viết chữ xuyết ngược lại âm thời thời duyệt. Xuyết là nếm thử thức ăn. Xuyết chẳng phải nghĩa nay dùng vậy.

Kiều khách. Ngược lại âm ký kiêu. Quảng Nhã cho rằng: kiều là người khách ở trọ. Văn luật viết chữ kiều, chữ kiều chẳng phải nghĩa đây dùng.

Giam khẩu Ngược lại âm cổ hàm. Giam là đóng kín lại. Tự Lâm cho rằng: buộc dán cái rương kín lại. Quảng Nhã cho rằng: giam là sợi dây lớn, đây lấy nghĩa này vậy.

Trụy hận. Ngược lại âm trực lụy. Sách Nhĩ Nhã cho rằng: trụy là oán giận, thù hận.

Nang phan. Lại viết chữ phan cũng đồng, ngược lại âm phổ giản.

Nay gọi là cái khuyết để cài khuy áo, gọi là khuy áo.

Vi đĩnh. Ngược lại âm đồ đảnh. Gọi là đồng thiết còn nguyên chất, chưa chế biến.

Phỉ thủy. Ngược lại âm phi úy. Lại âm thủ túy. Gà trống đỏ gọi là phỉ. Gà mái xanh gọi là thúy, xuất ra từ rừng Uất Lâm, phương Nam gọi là con vật khác. Chỉ Đỗ giải thích rằng: con chim phỉ lớn như con chim yến nhỏ. Thân đen như con quạ chỉ có trước ngựa, trên lưng cánh sau có lông màu đỏ. Chim thúy có toàn thân màu xanh vàng, chỉ có sáu cọng lông trên dài hơn một tấc là bay đi, tức là cánh chim, mỏ chim phỉ, chim phỉ thủy bởi vậy mà gọi tên vậy. Chữ chỉ ý nghĩa là nhân ở phương Nam mà lấy tên chim phỉ thúy. Chim phỉ thúy khi đẻ con từ từ rơi xuống ổ, muốn bắt nó phải bắt từ nơi cánh của chim.

- QUYỂN 6 (Không có chữ giải thích âm)

LUẬT THIỆN KIẾN QUYỂN 7

Si ngật. Ngược lại âm ngư ngật. Quảng Nhã cho rằng: ngật si là ngớ ngẩn, ngây ngô. Văn thông dụng cho rằng: đứa trẻ đần độn gọi là ngật. Sách Thuyết Văn cho rằng: si là không có trí tuệ. Bì Thương cho rằng: si là ngu ngốc.

Sanh vưu. Lại viết chữ vưu hai chữ tượng hình cũng đồng, ngược lại âm hữu lưu. Quảng Nhã cho rằng: vưu là sưng thủng. Văn cổ giải thích vưu là bệnh bướu nhỏ gọi là vưu, lớn đó gọi là chuế, âm chuế ngược lại âm chi nhuế.

Nhiếm xà. Ngược lại âm nhi lâm. Lâm Tự cho rằng: con rắn lớn có thể ăn cả thức ăn của hai khu vườn nuôi súc vật dài hơn hai trượng, vật khác. Chí Đỗ cho rằng: con trăn, rắn ăn nuốt cả con nai, con nai cùng với con rắn bằng nhau.

Phù cưu. Âm phù. Phần nhiều tục viết chữ cúc ngược lại âm cự lục. Văn thông dụng cho rằng: loại chim giai phù, cũng gọi là chim cúc cưu. Sách Nhĩ Nhã cho rằng: chim giai phù bôi. Quách Phác cho rằng: tức là chim phù cưu, là chim tu hú. Văn luật viết chữ phù là chẳng phải thể.

Cẩu thát. Ngược lại âm tha át tha hạt. Hai âm. Sách Thuyết Văn cho rằng: hình giống như con chó nhỏ, mà sống dưới nước hay ăn cá, gọi là con rái cá. Văn luật phần nhiều viết chữ thư thát thát. Ba chữ tượng hình cũng đồng đều chẳng phải nghĩa đây dùng.

Trân ngưu. Ngược lại âm tật tân. Tự lược cho rằng: tên của trâu.

LUẬT THIỆN KIẾN QUYỂN 8

Túng dung. Gọi là cây trước cửa. Theo chữ túng dung. Là cử động.

Nay lấy nghĩa này.

Liêm hộ. Lại viết chữ liêm cũng đồng, ngược lại âm khẩu giảm. Văn thông dụng cho rằng: cửa nhỏ gọi là liêm Tự thư cho rằng: liêm là cửa sổ. Văn luật viết chữ chiêm cùng với chữ hiểm cũng đồng, ngược lại âm dư nhiễm. Gọi là then cài cửa. Lại là âm điếm chẳng phải nay dùng nghĩa này.

Bài bác. Lại viết chữ bài cũng đồng, ngược lại âm bổ mại. Ngược lại âm dưới bổ mạt. Sách Thuyết Văn cho rằng: bài là hai tay xua ra phía sau, phía trước, rủ xuống, đưa lên cao. Quảng Nhã cho rằng: giơ lên mở ra. Bác là trừ bỏ, nâng lên.

Trùng chủ. Tục âm là chú. Đây nên viết chữ trung ngược lại âm đinh cố. Gọi là loài côn trùng làm hư hoại hao tổn vật, như y phục. Loài trùng có trắng có đen v.v... Văn luật có viết sửa đổi là chữ trụ.

Hộ hướng. Ngược lại âm hứa lượng. Tam Thương cho rằng: gọi là cửa xuất ra hướng Bắc. Văn luật có viết chữ quynh ngược lại âm cổ quỳnh. Gọi là cái then cài ngoài hai cánh cửa. Chữ quynh chẳng phải nghĩa đây dùng.

Tác tản. Lại viết chữ tản cũng đồng, ngược lại âm tâng lan. Gọi là cây dù che.

Giải niên. Lại viết chữ giải cũng đồng, ngược lại âm hồ mại. Sách Thuyết Văn cho rằng: con cua sống dưới nước có tám chân, hai càng, đi ngang.

Mễ niêm. Lại viết chữ niêm cũng đồng, ngược lại âm hộ cô. Chữ cổ niêm. Là hai thể chữ.

Lũ nhung. Ngược lại âm như dung. Sách Thuyết Văn cho rằng: cỏ nhung. Nhung cũng là rối loạn. Nay lấy nghĩa này.

Tam cổ. Lại viết chữ cổ cũng đồng, ngược lại âm công hộ. Sách Thuyết Văn cho rằng: cổ là xương đùi. Gọi là cổ cảng chân vốn gọi là cổ. Nay lấy nghĩa này. Văn luật có viết chữ cổ là chẳng phải thể.

Bát liêm. Ngược lại âm lực chiêm. Quảng Nhã cho rằng: liêm là góc nhà. Sách Phương ngôn cho rằng: mũi tên có ba cạnh, đó gọi là dương đầu tiễn. Là mũi tên đầu dê.

Cung pháp. Ngược lại âm cư hùng. Thế bổn phát huy viết chữ cung. Tống Trung chú giải rằng: vị đại thần của vua. Kinh Sơn Hải nói rằng: bầu mới bắt đầu sinh ra cung. Đây nói như vậy. Sách Thuyết Văn cho rằng: lấy gần tận cùng của xa thăm thẳm, cho nên gọi là cung. Văn luật viết từ bộ mộc viết thành chữ cung là chẳng phải thể.

Môn nghiệt. Lại viết chữ nghiệt cũng đồng, ngược lại âm ngư liệt. Sách Tiểu Nhã cho rằng: cây cột trụ gọi là nghiệt. Quách Phác cho rằng: cửa hẹp.

LUẬT THIỆN KIẾN QUYỂN 9

Đại ung. Lại viết chữ cương cũng đồng, ngược lại âm cổ lãng. Sách Phương ngôn cho rằng: cái bình miệng nhỏ bụng to. Lại chú giải rằng: nay Giang Đông thông thường nói cái chum lớn là cang.

Vô lam. Ngược lại âm lực cam. Thuộc cái sọt, cái giỏ. Tự Lâm cho rằng: cái sọt lớn, cái lồng tre. Sách Toán văn nói rằng: cái sọt vuông làm bằng tre lớn. Âm các ngược lại âm lực các. Sách Phương ngôn cho rằng: cái giỏ tre.

Cập đằng. Ngược lại âm đồ đăng. Quảng Nhã cho rằng: đằng là cây thân leo. Nay gọi là cỏ mọc lan rộng, dây leo quấn chằng chịt, giống như dây sắn leo quấn lấy cây lớn, đó gọi là đằng.

Cam tiều. Ngược lại âm tử diêu. Loại cây này xuất phát ở Quảng Châu. Hạt của cây này không thể ăn được. Ở nhân gian trồng dùng làm hàng rào cho cây có dây leo quấn lấy. Loại này gọi là cây chuối hạt. Theo truyền thuyết dùng cây xắt mỏng đắp lên mặt trị bệnh sưng thủng.

Da tử. Theo thanh loại cho rằng: viết chữ tà cũng đồng, ngược lại âm dĩ xa. Vật khác. Chí Đỗ cho rằng: cây dừa cao mười tầm. Lá trong cây, dừa có quả gọi là tử và đến lâu ngày có thể làm chiếu biến khắp trong nước Trung Quốc.

Thủ nạch. Lại viết chữ nạch này, ngược lại âm nữ trác nữ thảo. Hai âm. Nạch giống như là chụp lấy, nắm bắt. Sách Thuyết Văn cho rằng: nạch là đè ấn xuống.

Thạch kỳ. Nay viết chữ chi cũng đồng, ngược lại âm chi di. Sách Nhĩ Nhã cho rằng: kỳ là cây cột trụ. Sách Thuyết Văn cho rằng: cây cột trụ dưới thấp.

Cập ngạc. Ngược lại âm ngũ các. Quảng Nhã cho rằng: tên của con cá ngạc dài hơn hai trượng, có bốn chân, giống như loài bò sát giống cá sấu, răng rất bén nhọn, có thể nuốt cả cho nên nai vào miệng, sống dưới nước, răng nó cắn đoạn cả lưới chắc.

Ngư cẩu. Ngược lại âm chiêm hậu. Gọi là lấy cái lờ mỏng làm đồ bắt cá. Chỉ trúc làm cái nơm bắt cá.

Loan thủ. Ngược lại âm cửu vạn. Văn thông dụng cho rằng: lấy múc nước gọi là loan. Sách Thuyết Văn cho rằng: loan là tuôn ra, thoát ra, dùng gáo múc nước. Âm hiểu ngược lại âm dực thiếu.

Dược chủy. Lại viết chữ dược cũng đồng, ngược lại âm dư chước. Ngược lại âm dưới là thị chi. Văn luật hoặc là viết từ bộ thủ viết thành chữ đề là chẳng phải.

LUẬT THIỆN KIẾN QUYỂN 10

Chủ chương. Ngược lại âm chi du. Tự Lâm cho rằng: giống như con nai mà lớn hơn, có một cái sừng. Chương lại viết chữ ngư cũng đồng, ngược lại âm cư anh. Sách Nhĩ Nhã cho rằng: con hoẵng lớn hơn nai, đuôi giống như đuôi con trâu, có một cái sừng, con nai tức là con hươu vậy. Màu sắc đen, tai trắng. Âm bào ngược lại âm bổ giao. Tên khác của loài nai, hươu.

Trực đảm. Lại viết chữ liễm này cũng đồng, ngược lại âm đồ cảm. Văn thông dụng cho rằng: ngoài chợ muốn mua trước phải đặt cọc gọi là đảm. Nay nói là đặt tiền trước mua hàng.

Sa đường. Lại viết chữ đường cũng đồng, ngược lại âm đồ lãng.

Gọi là mía nấu lại làm đường tinh vậy.

Mộc cẩn. Ngược lại âm cư ẩn. Sách Nhĩ Nhã cho rằng: cây hà cây sán, tức cây ngô đồng. Nay dùng gỗ cây ngô đồng làm áo quan nên cây này cũng gọi là sán cây cận giống như cây hoa lý, sớm sống chiều là chết, cây có thể ăn được.

LUẬT THIỆN KIẾN QUYỂN 11

Thượng thoan. Ngược lại âm thổ hoàn. Nước chảy mau. Sách Thuyết Văn cho rằng: nước chảy mau trên bãi cát, bãi nước cạn gọi là thoan. Lai là bãi nước cạn, nơi nước chảy trên bãi cát.

Ngũ cao. Ngược lại âm cổ hào. Cao gọi là cây sào dùng chống thuyền, dài hai trượng, lấy đầu sào bịt thiết gọi là mũi tên.

Phưỡn cao. Ngược lại âm phủ phòng. Sách Thuyết Văn cho rằng: phưỡn là chất béo, mập, chất mỡ. Tam Thương cho rằng: có đóng cao sừng gọi là chỉ, không có sừng gọi là cao.

Hữu thác. Ngược lại âm bổ giới. Cái túi da, cái ống đồng vật gia dụng dùng để thổi lửa khiến cho lửa cháy bừng lên.

Hồ thốc. Ngược lại âm cơ hồ. Lấy đầy cây tre nhọn cắm xuống đất, ngược lại âm dưới sở giác. Đông Kinh Phú Truyện nói rằng: ngọc đồi mồi mới tinh khôi, không có tỳ vết. Tên chung của loại ngọc, không phải cắt xén dồi mài, đẹp đẽ. Tự lấy trau dồi trang sức. Quảng Nhã cho rằng: bánh gia dụng của nước Hồ. Một bộ tộc thích săn bắn, tức là mũi tên. Âm lạp ngược lại âm xoa bạch. Thuộc cây mâu, cây giáo.

Mạn tán. Ngược lại âm mạc bán. Mạn giống như không có thật, không phân biệt thiện ác. Văn luật viết chữ mạn. Mạm là không có màu sắc, mạn chẳng phải nghĩa đây dùng.

Tao hàm. Lại viết đồ hàm. Hai chữ tượng hình, ngược lại âm hồ nam. Sách Phương ngôn cho rằng: hàm là trầm nịch. Thể chữ viết gọi là thuyền chìm đắm.

Trùy sát. Lại viết chữ chùy cũng đồng, ngược lại âm trực ngụy. Gọi là móc dây treo vật nặng gọi là trùy. Văn thông dụng cho rằng: treo năm trăm người gọi là trùy.

Phanh thạch. Văn cổ viết giáng phanh. Hai chữ tượng hình cũng đồng, ngược lại âm bổ canh. Gọi là dùng sợi dây buộc nắm kéo lên, nắm giữ sợi dây cho thẳng, gọi là gảy đàn.

Lũy sách. Ngược lại âm lực quý. Âm dưới xoa bạch. Bức tường 740 bao quanh doanh trại quân lính gọi là lũy. Dựng cây đứng chắc chắn làm hàng rào gọi là sách.

Thời trách. Ngược lại âm trắc cách. Trách giống như đè xuống, chật hẹp. Nay gọi trách là xuất mồ hôi.

Sạn thảo. Lại viết chữ sản cũng đồng, ngược lại âm sơ miên. Quảng Nhã cho rằng: sạn lột bỏ, tiêu diệt. Theo thanh loại cho rằng: sạn là san bằng.

LUẬT THIỆN KIẾN QUYỂN 12

Khước hiệp. Ngược lại âm cổ hạp. Hiệp là kẹp lấy vật. Tam Thương cho rằng: là cây đòn áp hai bên xe.

Niếp trí. Ngược lại âm nô giáp. Văn thông dụng cho rằng: dùng ngón tay nắm giữ là niếp. Niếp cũng là nắn, nặn, vo, vê.

LUẬT THIỆN KIẾN QUYỂN 13

Ốc lưu. Lại viết chữ lưu cũng đồng, ngược lại âm lực cứu. Sách Thuyết Văn cho rằng: trên mái nhà nước chảy xuống. Phàm nước chảy xuống gọi là lưu. Văn luật viết chữ lưu đều chẳng phải thể vậy.

Sàn na. Ngược lại âm sĩ giản sĩ diên. Hai âm, tên của vị Tỳ-kheo. Nhu nhuyến. Ngược lại âm nhi câu. Sách Thuyết Văn cho rằng: nhu là mềm yếu, xưng là thuật sĩ, mềm mại nhu nhuyến, yếu, gầy yếu.

LUẬT THIỆN KIẾN QUYỂN 14

Dụ thuật. Văn cổ viết chữ dụ ba chữ tượng hình cũng đồng, ngược lại âm dư thủ. Sách Thuyết Văn cho rằng: dụ là nói dẫn dắt theo con đường, dạy dỗ, cũng gọi là khuyên nhủ lẫn nhau. Thuật ngược lại âm tư luật. Sách Thuyết Văn cho rằng: thuật cũng là dẫn dắt tiến tới. Quảng Nhã cho rằng: thuật là nói chuyện, bàn luận. Văn luật viết chữ dụ là chẳng phải, âm dưới viết chữ tuất cũng chẳng phải thể.

Vật bì. Lại viết chữ bì hai chữ tượng hình cũng đồng, ngược lại âm tỳ di. Lại cũng âm ty bổ. Gọi là trợ giúp cho tăng thêm lợi ích.

Phẫu hoại. Ngược lại âm phu cửu. Quảng Nhã cho rằng: phẫu là hư hoại dần dần. Bì Thương cho rằng: phẫu là mục nát.

Ông thân. Ngược lại âm ô công. Theo chữ ông tức là lông trên đầu con chim gọi là ông. Ông cũng gọi là một người rất trên tức là tổ trong một nhà, rất tôn kính gọi là ông, ý nói ông là tôn kính trên hết trong một gia đình gọi là ông.

Tế trì. Lại viết chữ xuyết cũng đồng, ngược lại âm trì trí. Tức dày đặc, đông đúc, rậm rạp.

LUẬT THIỆN KIẾN QUYỂN 15

Bổng lộc. Ngược lại âm phò dụng. Theo chữ phụng là cùng nhau. Tặng tiền lương dầu gạo gọi là bổng, gọi là phước lộc. Theo người xưa chưa có cày ruộng gieo trồng người dân ăn những con nai hoang dã, trong việc này, người ta cho rằng thiếu nơi cày ruộng, săn bắn, quan mới tặng vật là những con nai trong rừng cho dân ăn. Về sau nhân đây người ta gọi là ăn nai biến thanh lộc, lộc là nai, cho nên viết chữ lộc. Lộc đó nghĩa là lấy cái phước của thần thánh ban cho.

Ốc địa. Ngược lại âm ô học. Gọi là thấm ướt đượm nhuần gọi là ốc. Ốc cũng là dày phì nhiêu màu mỡ.

Quy thiện. Lại viết chữ thiện thư. Hai chữ tượng hình cũng đồng, âm thịên. Sách Toán văn cũng giải thích: con cá giống như rắn, tức con lươn.

Hương phù. Ngược lại âm phủ câu. Tiếng Phạm nói là ưu-thi-la.

Đây dịch là bì cũng là hoa.

Phanh đang. Ngược lại âm phương dính. Ngược lại âm đa lãng. Văn thông dụng cho rằng: trừ bỏ đi vật gọi là phanh tàng. Phanh là trừ bỏ.

Mộc đoàn. Chữ viết đúng nghi là chữ đoàn, ngược lại âm đồ đoan.. đoàn gọi là giết sạch.

Thủy cô. Ngược lại âm cổ hồ. Sách Luận ngữ cho rằng: cô là điều hòa được con ngựa gọi là cô cũng gọi là chén rượu lễ. Một chén gọi là tước, hai chén gọi là cô. Văn luật viết chữ cô là chẳng phải.

Khiển ngật. Ngược lại âm cư triển. Ngược lại âm dưới cư khất. Văn thông dụng cho rằng: noi không nói lắp. Văn luật viết chữ khiển hai chữ tượng hình này cũng chẳng phải.

LUẬT THIỆN KIẾN QUYỂN 16

Tế mễ. Ngược lại âm tử duệ. Sách Thuyết Văn cho rằng: tế giống như lúa thử, mà không có dẻo. Quan Tây gọi là gạo nát.

Vật nạo. Ngược lại âm hỏa cao. Sách Thuyết Văn cho rằng: nạo là quấy nhiễu, gọi là quấy phá.

Liệu dữ. Ngược lại âm lực điều. Liệu là ném. Sách Thuyết Văn cho rằng: trị liệu.

Phúc la. Hoặc viết phúc la. Hoặc gọi là phú la. Nói đúng là bố la.

Đây gọi là ủng giày cỏ ngắn.

Thương ngô. Ngược lại âm sĩ hoành. Người nước Ngô nói người Trung Quốc là người thô tục. Lại tổng gọi chung là giữa Giang Hoàn là người nước Sở tạp loạn thô tục.

Quyển chấp. Ngược lại âm đồ giáp. Gọi là gấp xếp lại. Tự Lâm cho rằng: áo gấp xếp nhiều lớp.

Lưu bệnh. Ngược lại âm lực chu. Sách Thuyết Văn cho rằng: lưu là bệnh sưng thủng. Theo thanh loại cho rằng: lưu là khối u của bệnh ung thư cũng gọi là sưng kết lại không tiêu tán ra được.

Thiết các. Ngược lại âm lực các. Gọi là thiêu đốt vật bằng thiết chì cho chảy ra, văn luật viết chữ tích là chẳng phải vậy.

LUẬT THIỆN KIẾN QUYỂN 17

Hạ đinh. Ngược lại âm đô định. Gọi là cây cột trụ dưới đá. Kinh văn viết chữ mạc chữ âm nghĩa.

Na sư. Ngược lại âm sở lưu. Ở ngoại quốc gọi là tên thuốc.

Nhuy tử. Nay viết chữ nổi cũng đồng, ngược lại âm nhữ thùy. Gọi là dược thảo, cỏ thuốc. Hạt có thể trị bệnh mắt. Chữ viết từ bộ thảo đến bộ sanh thanh thử.

Trừ bình. Ngược lại âm bì binh. Sách Nhĩ Nhã cho rằng: bình là béo, bèo lớn đó gọi là cỏ bợ. Lại chú giải rằng: bèo nổi trên mặt nước.

LUẬT THIỆN KIẾN QUYỂN 18

Tương nhiếp. Ngược lại âm tư dương. Ngược lại âm khổ hiếp.

Tương là cái rương gọi là chứa nhiều y phục.

Chỉ chất. Ngược lại âm noãn lật. Sách Quảng Thất cho rằng: chất là đâm vào, gọi là dùng ngón tay va chạm vào người, tức chọc lét.