Tỏa Ánh Từ Quang

6. Góp phần vào sự nghiên cứu Phật pháp

GÓP PHẦN VÀO

SỰ NGHIÊN CỨU PHẬT PHÁP

1. Khó khăn trong sự nghiên cứu Phật giáo.

Nói đến vấn đề nghiên cứu Phật giáo thì trong trí ta đã thấy hiện ra bao nhiêu nỗi khó khăn, khúc mắc.

Ai ai cũng biết Phật giáo với một nền giáo lý cao thâm và rộng rãi, hướng thượng và phổ biến, có thể làm thỏa mãn trí tìm hiểu của nhân loại hiện thời, giúp nhân loại đánh bại và đẩy lùi những nỗi thống khổ về thiên tai và địch họa để thực hiện một thế giới an tịnh.

Với những sự chứng minh sáng sủa của giáo lý Phật giáo, người ta tin tưởng như thế, nhưng làm thế nào để xô ngã những bức thành khó khăn hiểm trở, thường làm ngăn ngại giữa người tri thức, người phi tri thức với Phật giáo!

Có nhiều người học Phật pháp rất lâu mà không đạt Phật chỉ, dù chỉ một đôi phần, cũng như có nhiều người đã mất hết can đảm trước chồng kinh đồ sộ với nhiều nỗi khó khăn, và họ đã nhẹ nhàng bước lui khỏi phòng nghiên cứu Phật giáo. Người ta nói Phật giáo chậm phổ cập lại

thường bị hiểu lầm, bị xuyên tạc, một phần lớn cũng bởi tại đây. Lời nói ấy đáng phải suy ngẫm.

Ai đã có dịp mon men đến đạo Phật cũng hiểu cái khó đó không phải chỉ vì giáo lý đạo Phật, Pháp môn như lý, như lượng quá cao siêu huyền diệu, trong khi trí lực con người thì quá ích kỷ, cộng thêm với nhiều hẹp hòi, cái khó của danh từ, cú pháp là những phương tiện phô diễn lời dạy của đức Phật. Nào Phạn văn (Sanskrit), Pa-li văn (Pali), Hán văn, Tây Tạng, Nhật Bản v.v... ở trong phạm vi đạo Phật, thường mang một bản thức riêng, ít liên lạc với văn thể từ ngữ thế gian, nên những người học Phật thường bôn ba nông nổi, kém trí tuệ và nhiều thành kiến cố chấp, không thể nào băng qua bức thành văn tự chướng ngại để trực nhập diệu đế ly ngôn của Phật được.

Nếu trình độ học Phật bước được vài bước sâu hơn, người ta còn gặp phải hai điều khó này nữa.

1. Một là về phương diện mật ý thủ thuyết pháp của Phật. Không hiểu thấu phương tiện này, người ta có thể ngờ toàn bộ giáo lý của Phật giáo đã chồng chất những mâu thuẫn và mâu thuẫn. Mâu thuẫn giữa kinh này với kinh khác, giữa pháp nọ với pháp kia, có khi một pháp môn mà ở kinh này thì thuyết minh cách này, qua kinh nọ lại thuyết minh cách khác, chỗ này thì tán thán, đến chỗ khác lại chê bai; khi lập, khi phá, khi quyền

thuyết, khi thật thuyết, khi giá thuyên, khi biểu thuyên... Trên phương diện lập ngôn, văn thể và cú pháp của Phật rất phong phú và phức tạp. Phải hiểu như thế nào là pháp Phật tùy tình quyền thuyết theo trình độ kiến thức chúng sinh, như thế nào là Phật xứng thật chỉ thẳng vào thực tánh các pháp; phải hiểu thế nào là Phật dùng lối phủ định (giá thuyên) để khai thị và pháp nào là Phật dùng lối khẳng định (biểu thuyên) để biểu dương? Nếu không hiểu ít nhiều chỗ Phật lập, Phật giá, thì chưa thể nói rằng đã thấu hiểu Phật pháp.

2. Như trên đã nói, cái khó thứ nhất là nhận thấy Phật pháp với Phật pháp mâu thuẫn; cái khó thứ hai, trái lại, là Phật pháp với ngoại đạo đồng nhau. Tại sao vậy? Tại sao Phật pháp lại đồng với ngoại đạo, và có thật đồng không? Phật thường thuyết pháp bằng những câu "diệc hữu diệc vô, phi hữu phi vô", ngoại đạo cũng thuyết pháp của họ bằng những câu ấy. Phật dùng những danh từ chơn thường châu biến để cắt nghĩa chơn như Phật tánh của mình, ngoại đạo cũng dùng những danh từ ấy để cắt nghĩa tự tánh, thần ngã của họ. Như thế, ta biết vịn vào đâu để phân biệt rõ ràng Phật thuyết và không phải ngoại đạo thuyết để khỏi lạc vào vòng tà kiến, tà trí?

Chính xưa Tôn giả A-nan cũng không tránh khỏi mối nghi ngờ ấy!

Một hôm, tôn giả A-nan nhân nghe Phật giảng về giác tánh, chơn như, Như Lai tạng, Tôn giả liền sanh nghi bạch Phật: "Như lời của đấng Pháp vương dạy: Giác tánh duyên khắp mười phương thế giới, lặng vậy thường trú, không sanh không diệt; vậy giác tánh kia cùng với minh đế của vị Phạm chí xưa mà Ta-tỳ-ca-la đã nói và chơn ngã châu biến muôn phương của bọn ngoại đạo, như bọn Đầu Khôi v.v... sai khác gì nhau? (kinh Thủ Lăng Nghiêm).

Bao nhiêu điều nghi vấn ấy đã và sẽ ám ảnh tâm trí người học, ngăn ngại sự thấu hiểu Phật pháp.

Trước bao nhiêu điều khó khăn ấy, phạm vi bài này, không chú tâm giải quyết hết, chỉ giải quyết một phần nào về điều khó giải, khó phân biệt giữa Phật thuyết với ngoại đạo thuyết mà thôi.

II. Lý do khó biện giữa Phật pháp với ngoại đạo.

Lý do làm cho người ta khó phân biệt chỗ sai khác giữa Phật thuyết và ngoại đạo thuyết (ngoại đạo đây, là chỉ các học phái ngoại đạo bấy giờ ở Ấn Độ. Vì ngoài học thuyết của mấy phái nà, mà Phật đã dẫn vào để biện bác trong các kinh các giáo phái, tôn giáo khác đối với đạo Phật sai khác nhau rất rõ rệt), không phải chỉ tại phần danh từ ngoại diện của hai bên thường dùng, còn tại những lý lẽ, tư tưởng nội tại của ngoại đạo đến một trình

độ cao, gần gần lý nghĩa trong đạo Phật. Hai bên chỉ cách nhau một ly, một mảy, nhưng chính chỗ đó đã làm cho Phật pháp với ngoại đạo cách biệt muôn trùng và làm cho học giả khó nhận.

Trước thời Phật giáo lưu hành ở Ấn Độ, ước chừng 500 năm, đã thấy ghi trong các kinh điển ngoại đạo nhiều hệ thống tư tưởng gần gần lý Báy-nhã trung đạo của nhà Phật, ngặt vì họ chưa thoát hẳn lớp vỏ vô minh phá chất keo gắn lâu ngày nên lý thuyết họ dù cao, cũng chỉ ngang một trình mức nào, chứ chưa phải siêu tuyệt. Chúng ta sẽ lần lượt thấy hệ thống tư tưởng ấy đã ghi vào trong các sách của họ như sau:

1. Vệ-đà bổn tập thư (thời đại thần thoại tối cổ).

2. Phạm thư (thời đại sách Vệ-đà diễn tiến).

3. Áo nghĩa thư (Upanisad) (thời đại tiến lên trình độ triết học khảo sát).

4. Kinh thư (thời đại thành thục kiên cố của thần giáo Bà-la-môn).

Và ngoài bốn thứ đó, còn nhiều thứ khác mà ta thường gặp trong các khế kinh do Phật nêu lên để biện giải. Vả, thời đại Phật giáo xuất hiện là tiếp ngay tới bốn thời đại nói trên, nêu trên phương diện ngôn giáo không thể không có ít nhiều chỗ chịu ảnh hưởng nhau. Học giả lắm khi vì vướng theo ngôn từ

năng thuyên đó, rồi lầm luôn chơn đế sở thuyên của Phật pháp. Thật ra, ngoại đạo lập thuyết là căn cứ trên vọng thức chấp pháp, nương dựa vọng tưởng phân biệt, cố chấp vạn sự vạn vật thật có một ngã thể hằng hữu, luôn cả lý thể, tự tánh cũng vậy. Trái lại, Phật lập thuyết ở trên nền tảng thật tri thật chứng vô ngã. Biết rằng chơn lý tuyệt đối không thể dùng lời lẽ mô tả, chỉ do tự mỗi người thực nghiệm lấy, giác ngộ lấy, chứ không thể nhờ mượn ai giác ngộ giùm cho mình, và mình cũng không thể thực tế đem giác ngộ đến cho ai. Song vì phương tiện độ sanh, muốn biểu dương đạo lý không thể không dùng ngữ ngôn văn tự. Phật dùng ngữ ngôn văn tự cốt để khiến chúng sinh xa lìa ngôn ngữ văn tự. Phật dùng ngôn ngữ văn tự như người ta đã dùng ngón tay để chỉ mặt trăng. Vậy nên mỗi khi gặp diệu đế cao huyền, Phật chỉ nói cái đó không phải là gì, chứ cái đó là gì thì Phật không nói đến. Phật không nói đến lý do là vì lời nói là lời nói, chơn lý là chơn lý, lời không phải là chơn lý và cũng không thể chỉ trúng như chơn lý được.

Dưới đây là một vài tư tưởng tối cao trong ngoại đạo, ta cũng nên hiểu lược qua trước khi tìm hiểu chỗ sai thù của hai bên.

Đây là tư tưởng chính, có thể gọi là tổng quát tiêu chuẩn cho mọi ngành tư tưởng khác của ngoại đạo:

1. Phạm thiên (Brahma): cái thực thể độc tôn, thường còn châu biến, xuất sanh mọi loài mọi vật, và mọi loài, mọi vật là những chi phần của Phạm thiên sẽ hóa nhập với đấng Phạm thiên làm một, sau khi đã cố chí tu hành Phạm hạnh (Bà-la-môn - Áo nghĩa thư chủ trương).

2. Thần ngã: cái ngã thể thật có, thường còn linh diệu không thể nghĩ nghì: làm chủ tể trong tất cả khổ, vui, sống, chết, tác động, thụ hưởng của chúng sinh. Ngoài thần ngã này ra, không ai làm ai chịu, không thể có thiện ác nhân quả. Đây là một đế trong 25 đế của Số luận ngoại đạo (Sankya) chủ trương Nhị nguyên luận, lấy Tư (ý chí) làm tự thể, gọi là thần ngã đế (Purusa atman).

3. Minh đế hay tự tánh: cái nguyện thỉ lờ mờ như tánh hỗn độn trong đạo Nho. Ban đầu chỉ một cái lờ mờ, không có hình tướng gì, gọi là minh đế. Từ cái tánh nguyên thỉ lờ mờ ấy, xuất sanh thế giới chúng sinh, thiên hình vạn trạng, nên cũng gọi là tự tánh (tánh tự nhiên không có gì khác sanh). Đây cũng là một đế trong 25 đế của Số luận ngoại đạo chủ trương.

4. Đại hữu tánh: cái "tánh có" bao trùm tất cả. Cái đó của vạn sự vạn vật là hậu sinh, bé nhỏ, tất cả đều từ cái "tánh có to lớn" này mà ra, nên gọi

là tánh Đại hữu (Thắng luận ngoại đạo tức Vệ-thế-sử-ca = Vaisesika chủ trương đa nguyên luận).

Mấy lập thuyết trên đây, không thể khiến ta không lầm lộn nghi ngờ là đồng với lập thuyết của Phật. Phạm thiên, thần ngã thật có thường còn, không sinh không diệt, vậy khác gì Như Lai tạng tánh? Minh đế, tự tánh, đại hữu tánh tự nhiên như nhiên lại có thể xuất sanh vạn pháp, vậy khác gì chơn như tùy duyên biến hiện vạn hữu?

III. Để phân biệt Phật pháp với ngoại đạo

Thật ra, những điều nghi ngờ trên đây, đều đã được Phật tùy nghi giảng giải rành mạch trong các khế kinh. Tựu trung, có thể gồm lại trong bốn điểm quan trọng sau đây để giới định giữa Phật thuyết với ngoại đạo thuyết:

1. Khác nhau bởi hữu ngã, vô ngã.

Ngoại đạo chủ trương chỉ có thần ngã tự tại độc tôn; ngoài ra, hết thảy thể tướng nhân thiên toàn là giả dối.Chính vì dính dấp, luyến theo bao nhiêu giả ngã, giả tướng ấy, chúng sinh không thể vượt ra ngoài vòng khổ lụy, nghĩa là không được hợp nhất với thần ngã mà giải thoát. Phật trái lại, tuy nói chơn như pháp tánh là chơn thật, thường trú, châu biến, song không phải chỉ vào một cá thể nào thực tại, biệt lập ngoài các thể tướng hư vọng.

Vì chơn như là tánh chơn thật như thị của vạn hữu, chơn như với vạn hữu, phi đức phi ly, như tánh ướt với các làn sóng như vậy. Các tướng hư vọng đã vô ngã, chơn như cũng vô ngã. Không như ngoại đạo luôn luôn nhận có một ngã thể độc tôn.

2. Khác nhau bởi hữu tánh, vô tánh.

Lý thuyết ngoại đạo vốn nhập, có chơn ngã cũng như nhận có tự tánh thật tại làm nguồn gốc cho thiên hình vạn trạng giữa thế gian này. Dù những hình trạng ấy biến đổi phi thường, nhưng tự tánh vẫn là tự tánh, vẫn là lý thể ngưng tĩnh, không chịu dưới luật vô thường. Phật trái lại, tuy cũng nói tự tánh; chơn như, thực tế... Cũng vậy, trong vô tánh, tuyệt đối không có hư tánh đối đãi, nhưng chỉ vì trong khi chưa rời khỏi vọng tưởng vô mình, thì trên nhận thức ta không thể nào lánh xa các hư tướng chơn, vọng, tự tha được. Chúng là đối tượng duy nhất của vô minh, như hoa đốm lăng xăng giữa hư không là đối tượng của mắt lòa và chỉ tồn tại với mắt lòa. Khi đã phá sạch vô minh, tiêu hết vọng tưởng, không thể bảo rằng như thế nào là chơn khác với vọng, tự khác với tha được.

3. Khác nhau bởi nhân quả, duyên khởi.

Ngoại đạo có phản bác hẳn nhân quả, họ đặt sự vật vào một nguyên lý tự nhiên như thiên, không nhân không quả. Có phái lại chấp về tà

nhơn tà quả, cho muôn vật là sản phẩm của Phạm thiên, nên con đường giải thoát độc nhất theo họ là phải thờ kính Phạm thiên, tu khổ hạnh thật nhiều để về sau hưởng quả Niết-bàn trong cõi Phạm thiên. Nhân quả của ngoại đạo là vậy, là một lối nhân quả không ngoài ý tưởng vịn vào một cái thể thần ngã, đại hữu tánh thường còn bất biến, để làm nguyên nhân sanh ra vạn sự vạn vật (kết quả, quả pháp). Phật trái lại, thuyết minh một lối nhân quả chính đáng, đúng với sự thật của mọi sự vật hiện hành, với chủ ý hướng dẫn ngoại đạo, thế gian ra khỏi điều mê lầm nguy hại: vô nhân quả và tà nhân quả. Theo thuyết nhân quả của Phật dạy thì hết thảy kết quả hiện hữu giữa thế gian này, đều do sắc tâm làm nhân. Ngoài sắc tâm ra, không công nhận phiếm thần hay một vị thần nhân cách hóa nào làm nguyên thỉ sự thật. Sắc tâm ngày nay tạo nhân, sắc tâm ngày sau thụ quả, sắc tâm ngày nay thụ quả, bởi sắc tâm ngày trước tạo nhân, hoàn toàn không có ngã thể chen vào giữa sắc tâm làm cha làm chúa để chỉ huy tác động ! Lên một tầng nữa, trí tuệ chơn thật vô lậu phát sanh, nhìn lại nhân quả ấy, đang ở trong thế giới tương đối, là nhân quả sanh diệt mà tu theo, chỉ có thể bớt khổ, chứ không thể dứt sạch vô minh và luân hồi sanh tử. Đối với trí tuệ vô lậu, tất cả vạn hữu đều siêu tuyệt nhân quả. Sự vật là gì? Vạn hữu là gì? Sự vật

vạn hữu chỉ là sự trình bày của các mối quan hệ với hết thảy sự vật khác, hết thảy sự vật khách quan hệ với sự vật này. Trong bể pháp giới trùng trùng, không thể chỉ nhất định hiện tưởng quả pháp này là nhân, hiện tượng quả pháp kia là quả, vì toàn thể sự vật tương tự như bể sóng. Và, cũng chính vì vậy, nên dù nói vạn hữu là nhất nhân sanh, là nhị nhân sanh, là đa nhân sanh hay là vô nhân sanh đều bất hợp lý!

Lý nhân quả duyên khởi này là một lý thậm thâm khó nhận, nên đến đây không thể tránh khởi có ý nghĩ sai lầm rằng thuyết đa nhơn của ngoại đạo cũng như thuyết chúng duyên của Phật pháp? Thật ra, ngoại đạo và Phật pháp, tà trí và chánh trí không thể lẫn lộn được.

Đối với một quả pháp (hiện tượng sự vật) mà sự kiện có tánh cách quan hệ gần hơn thì gọi là nhân, trái lại những sự kiện xa hơn thì gọi là duyên. Đối với cây lúa, hột giống quan hệ gần hơn, hột giống là nhân, còn những thứ hỗ trợ cho hột giống sinh trưởng nha đất, nước, phân tro v.v... là duyên. Trên phương diện tương đối, nhân duyên chỉ là như vậy. Nhưng theo thuyết đa nhân sanh của ngoại đạo thì cắt nghĩa, ngoài vạn hữu công nhận có đa nhơn và đa duyên mà bất cứ sự vật nào cũng không thể thiếu một trong hai điều ấy. Sự vật

ấy được pháp sanh, bởi có nhân này và duyên kia, nhân này gần là tự, duyên kia xa là tha: nhân này, duyên kia hiển nhiên là những tướng biệt lập trên từng vị trí. Trái lại, thuyết chúng duyên cắt nghĩa ngoài các duyên ra không thể bảo như thế nào là nhơn, là sự vật nữa cả. Chúng duyên với công năng năng sanh vạn pháp bình đẳng, không phân ranh giới thân sơ, tương ưng, không tương ưng, chướng ngại, không chướng ngại, giúp lực, không giúp lực, như những tánh cách gần xa, bỉ, thử của các nhơn nói trên. Duyên còn khác với nhơn ở chỗ nó không phải là cái hiện thực biệt tồn: duyên chỉ tiêu biểu trên các pháp hiện thực, duyên không thể tìm thấy ở ngoài các pháp và các pháp cũng không thể lìa duyên ra mà có được, vì tánh cách giả dối bất định ấy, nên kinh luận thường dùng hai chữ "danh ngôn" để biểu thị vạn pháp không thật.

Các pháp có là do sự tương quan hệ thuộc duyên, nên khi có quan hệ hòa hiệp thì các pháp hiện bày, khi hết quan hệ hòa hiệp, hoặc thay đổi thì các pháp không có. Bởi thế, không thể phân tách các pháp, đặt mỗi pháp vào một vị trí riêng biệt để quy định rằng pháp này trước pháp kia sau, pháp ấy nhân pháp nọ quả. Khi muốn chỉ vào một nơi nào để gọi đó là pháp gì, pháp đó chỉ là trung tâm tiêu điểm của các duyên và các pháp khác chứ

không phải là một cá thể độc lập ngoài các pháp duyên ấy. Cũng như chỉ có thể thấy có cái nhà trong khi thấy các nhân duyên tạo thành cái nhà như ngói, gạch, vạch, trần v.v... mà vào những lúc khác, lúc không thấy cái thứ ấy thì không thể thấy có cái nhà. Các pháp câu hiện câu diệt, pháp này có là pháp kia có, pháp kia có là pháp này có, và trong sự tương quan, tương duyên của pháp, tâm niệm là có thế lực nhất. Trong kinh thường gọi " Chứng được thật tướng như như, vô sanh pháp nhẫn, giải thoát chánh tuệ", cũng không ngoài ý nghĩa thực nghiệm tánh tương quan tương duyên, duyên khởi vô tánh ấy của vạn pháp.

4. Khác bởi quán chiếu, phương tiện.

Quán chiếu là trí tuệ quán sát soi tỏ vạn pháp, phương tiện là diệu dụng thực hiện hạnh tự lợi, lợi tha theo đại trí và đại bi.

Dung dị mà nói, ngoại đạo tuy có quán chiếu nhưng thiếu phương tiện. Say theo cái mông Phạm ngã hợp nhứt, họ lãnh đạm với tất cả, đặt mình vào một khung cảnh tịch mịch để quán sát thể nhập cùng Phạm thể. Khi công phu thuần thục, xả bỏ tiểu ngã giả dối, và có thể tướng tạm bợ này mà hiệp nhất với Phạm, là mục đích cuối cùng của họ. Sở dĩ ngoại đạo không phát khởi diệu dụng giải thoát

mọi người mọi loài, vì họ chưa ngộ được sự thật muôn pháp là thể dụng bất nhị. Phật trái lại, căn cứ trên sự thật thể dụng bất nhị ấy mà trau dồi trí tuệ quán chiếu và phương tiện diệu dụng. Vì phương tiện độ sanh mới tu trí tuệ quán chiếu; nên tất cả phương tiện đều phát sanh bởi quán chiếu, không khi nào rời nhau, như thể và dụng của các pháp. Do đó, các vị Đại thừa Bồ-tát, tuy không sát-na nào trí tuệ không giác ngộ sự thật mà vẫn không sát-na nào ngừng diệu dụng độ sanh; tuy hằng ngày hoạt động độ sanh trong chốn trần lao, như vẫn không ly pháp tánh như thật, vô ngã vô tánh. Hành động độ sanh của Bồ-tát khác với hành động của phàm phu ngoại đạo. Hành động Bồ-tát là hành động vô tướng, không ngã, không nhân, không tâm niệm cầu mong, sở đắc. Vì vô sở đắc, nên ngày xưa đức Thế Tôn, sau thời gian tư duy quán chiếu, ở gốc Bồ-đề, Ngài rời khỏi pháp toàn Kim cang, dạo khắp nhân gian hóa độ chúng sanh với một lòng Từ bi oán thân bình đẳng; cho đến ngày Niết-bàn giữa rừng cây Ta-la. Ngài vẫn thấy như mình chưa từng làm một việc gì cả.

Tóm lại, đến đây là đã lược qua chỗ bất đồng giữa Phật thuyết với ngoại đạo thuyết. Đại cương cũng có thể hiểu rằng Phật pháp khác với ngoại đạo ở những điểm nào. Nhưng có một điều quan hệ là,

không phải chỉ phân biệt được chỗ sai khác ấy là đã chơn thật hiểu Phật pháp. Nếu muốn thật hiểu Phật pháp, phải gạt bỏ bao nhiêu kiến thức phi lý, phi lượng ra ngoài, nghĩa là phải nhờ đến sự tư duy và thật hành đúng Chánh pháp,. Như vậy, vấn đề nghiên cứu Phật giáo không chỉ là vấn đề đọc sách, vấn đề lý thuyết, mà đồng thời là vấn đề thật hành theo Phật pháp. Được vậy trong vấn đề nghiên cứu Phật giáo mới hy vọng tránh khỏi những điều khó khăn để bước tới mục đích ngộ nhập Phật chỉ, cái diệu chỉ vô nhân ngã, vô pháp ngã.

7. Bàn về mục tiêu của Giáo dục Phật giáo

BÀN VỀ MỤC TIÊU CỦA

GIÁO DỤC PHẬT GIÁO

1. Mục tiêu của giáo dục:

Qua những định nghĩa về giáo dục, ta có thể nhận định được cái hướng của mục tiêu giáo dục. Đại khái, giáo dục là sự truyền thọ kiến thức, đạo đức và kỹ năng cho người ta, khiến người ta thích nghi với cuộc sống, với thiên nhiên và xã hội. Về sau, giáo dục còn có nghĩa là khiến cho người ta có được khả năng sáng tạo, tự nhận biết mình và phát huy cái tốt vốn có của mình. Như vậy, giáo dục là nhằm cho con người được vươn lên, tiến bộ hơn, phát triển theo chiều hướng tốt hơn, và từ đó cộng đồng xã hội được cải tiến. Giáo dục cũng như những loại hình hoạt động khác của con người; nhằm mục đích thỏa mãn nhu cầu vật chất và tinh thần của con người; nói một cách tổng quát là nhằm mưu cầu hạnh phúc cho nhân loại. Mục tiêu của giáo dục là nhằm tạo hạnh phúc, nhưng ý nghĩa hạnh phúc từ lâu vẫn được xem là mơ hồ và thường gây tranh cãi. Yêu cầu cần có một định nghĩa cụ thể về hạnh phúc với những tiêu chuẩn rõ ràng vẫn chưa được đáp ứng. Tiền bạc, địa vị, tình yêu, sự thành đạt, sự tận tụy, hy sinh v.v... yếu tố

nào mang lại hạnh phúc hay yếu tố nào mang lại hệ quả khổ đau? Mỗi người quan niệm hạnh phúc mỗi cách nên ý nghĩa của hạnh phúc vẫn còn phải tranh cãi. Thế là, cần phải dựa vào đạo đức học, dựa vào giá trị học để định nghĩa hạnh phúc; và vấn đề càng lúc càng trở nên phức tạp hơn.

Bao lâu, ý nghĩa hạnh phúc chưa được xác lập thì xã hội còn phải mò mẫn phương hướng phát triển. Lịch sử đã ghi nhận biết bao nền văn minh đã sụp đổ vì những mục tiêu sai lạc trong phương hướng phát triển. Chiến tranh, đói nghèo, bệnh tật, suy thoái đạo đức, ô nhiễm môi sinh v.v... là kết quả của những sai lạc ấy. Giáo dục phải chia xẻ trách nhiệm với xã hội trước những hậu quả gây khổ đau.

Gần đây, người ta thường bảo mục tiêu cụ thể, trước mắt của giáo dục là đào tạo những con người mới, những con người toàn diện với những tiêu chuẩn khoa học và đạo đức hiện tại, thích nghi với xã hội mới và có khả năng phát triển xã hội mới, hoặc đào tạo những con người thuần túy chuyên môn theo sự phân công của xã hội. Một bên là những con người gần như siêu nhân, một bên là những con người gần như những người máy! Bên cạnh đó, không có gì bảo đảm là xã hội đang phát

triển theo chiều hướng đúng đắn. Có cả khối dấu hiệu để nhận thấy rằng con người này không hạnh phúc hơn con người ngày xưa nếu ta không cho rằng tiện nghi xã hội là yếu tố làm nên hạnh phúc. Và nếu thế thì mẫu người mới của xã hội mới cũng chỉ phản ánh một quan điểm nhất thời.

2. Mục tiêu của giáo dục Phật giáo.

Dù quan niệm về hạnh phúc vẫn chưa cụ thể và cần có những tiêu chuẩn mang tính chất giá trị học đi kèm, người ta vẫn công nhận rằng mọi hoạt động có ý hướng xây dựng của con người là nhằm mưu cầu hạnh phúc, và do đó, mục tiêu của giáo dục vẫn là mưu cầu hạnh phúc. Hạnh phúc, theo Phật giáo, chính là sự giải thoát tối hậu. Đức Phật dạy: "Nước biển chỉ có một vị mặn, giáo lý của ta chỉ nói đến một vị giải thoát", và "Xưa nay ta chỉ nói đến một điều là khổ đau và sự giải thoát khổ đau". Như thế, theo Phật giáo, mục đích của sự nỗ lực mưu cầu hạnh phúc lớn lao nhất, hay hạnh phúc tuyệt đối, chính là sự giải thoát tối hậu. Giải thoát đồng nghĩa với vô ngã, vô tham, vô sân, vô si, thoát khỏi luân hồi, tuyệt đối an tịnh Niết-bàn.

Hạnh phúc của giải thoát có nhiều cấp độ, cũng như giải thoát có nhiều cấp độ mà người ta có thể kinh nghiệm được trong đời sống hằng ngày. Nếu một người xả bỏ được chấp ngã, tham, sân,

si, giữ tâm an tịnh được chừng nào thì người ấy sẽ cảm nhận được hạnh phúc chừng ấy. Đây là một thực tế mà một người có thể hồi tưởng lại những kinh nghiệm giải thoát từng phần hoặc từng lúc của mình trong đời sống hằng ngày và là một ý hướng về hạnh phúc trong hiện tại và trong tương lai.

Giải thoát khổ đau có nhiều cấp độ như: Giải thoát khỏi sự ngu muội, lòng thù hận, sự nghèo khó, một cơn bệnh, một sự bất công, áp bức, nô lệ... Giải thoát ở đây là sự giải thoát từng phần, tương đối, đồng nghĩa với sự giải phóng, sự cải thiện, phát triển... Từ đó, tiến đến sự giải thoát tối hậu là Đại giác ngộ, vô thượng Bồ-đề. Trong ý nghĩa này, mục tiêu của giáo dục Phật giáo cũng bao gồm nhiều cấp độ: Nhân thừa, Thiên thừa, Thanh văn thừa, Duyên giác thừa, Bồ-tát thừa, Phật thừa; đấy là đi từ các mục tiêu trước mắt đến mục tiêu tối hậu, tức là giải thoát trọn vẹn. Thực hiện các mục tiêu này, giáo dục Phật giáo nhằm đào tạo những con người trong bối cảnh thiên nhiên và xã hội, phù hợp với tư tưởng giải thoát.

Mẫu người lý tưởng của Phật giáo là chư Phật, chư Bồ-tát, chư Thanh văn đệ tử của Phật, chư vị Tổ sư là những vị đã hoàn toàn giải thoát hoặc đã đạt một mức độ giải thoát rất cao. Nhưng đứng về mặt giáo dục, ta chỉ nói đến những vị hữu học, cụ

thể là chư Tăng, Ni và Phật tử tại gia, để cải tiến, hóa độ cho xã hội, cho chúng sanh.

III. Mục tiêu trước mắt của giáo dục Phật giáo Việt Nam.

Thế giới đang không ngừng chuyển mình với những tiến bộ khoa học kỹ thuật. Cuộc sống vật chất được nâng cao ở nhiều nước, nhưng nhìn chung, tình hình kinh tế vẫn không có gì đảm bảo là đã được ổn định: Chiến tranh, nghèo đói, bệnh tật không có dấu hiệu giảm đi; trong khi đó, do lòng tham, con người đã phá môi trường sống của mình, tài nguyên bị cạn kiệt dần, mặt đất, núi, rừng, sóng, biển, không khí đều bị ô nhiễm, bị tàn phá. Rõ ràng con người đang tự hủy diệt mình, vì ham lợi nhuận trước mắt. Mặt khác, những giá trị đạo đức, tâm linh truyền thống bị suy thoái trầm trọng, nếp sống phóng dật, buông thả vẫn phát triển mạnh, hệ quả của nó là bạo lực, vô nhân, chán chường, thất vọng, những tín ngưỡng, những giáo phái kỳ quái, chứng hoang tưởng và sự khủng hoảng thần kinh. Đó là nỗi đau của toàn hành tinh chúng ta trong thời hiện đại.

Trong bối cảnh ấy, đất nước chúng ta vừa trải qua một thời kỳ dài đấu tranh giành độc lập và tự do. Trong giai đoạn hàn gắn vết thương chiến tranh và xây dựng đất nước, chúng ta cần có thời gian

dài để đầu tư công sức và trí tuệ. Chánh sách mở cửa hiện nay đã đem đến những thành tựu khả quan. Nhưng, như những điều đương nhiên, chúng ta không thể tránh khỏi những dao động, những khó khăn, đau nhức trong buổi giao thời. Sự du nhập ồ ạt của văn minh vật chất, của chủ nghĩa lợi nhuận gây nên sự suy thoái đạo đức, phá hoại những giá trị truyền thống của dân tộc.

Trước mắt, song song với những nỗ lực phát triển đất nước, an ninh xã hội, chúng ta cần phải xây dựng một nền giáo dục vững mạnh khoa học, hợp với truyền thống văn hóa, đạo đức của dân tộc để đáp ứng những yêu cầu đúng đắn của đất nước, của thời đại. Giáo hội Phật giáo Việt Nam với truyền thống gắn bó với đất nước và dân tộc, phải đóng góp xây dựng nền giáo dục ấy.

Điều trước tiên mà người Phật tử phải học, phải hiểu và biết làm rõ nét tinh thần Tam quy, Ngũ giới, biết sống bằng giáo lý Giải thoát, sống theo đạo đức Phật giáo với tinh thần từ bi, hỷ xả, vô ngã, vị tha. Mặt khác, giáo dục Phật giáo Việt Nam có mục tiêu trước mắt là đào tạo lớp Tăng, Ni đáp ứng cho giai đoạn phát triển mới của Giáo hội.

Những người mới xuất gia vào chùa phải có thời gian hành điệu để được dạy cho những điều tối thiểu, để được tập sống theo một lối sống đạm

bạc, có kỷ luật, có ý niệm vị tha, cầu giải thoát. Đến khi được thọ đại giới, vị Tỳ-kheo hay Tỳ-kheo-ni là những bậc thầy dẫn đạo cho hàng Phật tử tại gia và hàng Sa-di, phải là những con người mẫu mực về đạo đức, có trình độ vững vàng về Phật học, đồng thời cũng sở đắc tối thiểu những kiến thức về các môn khoa học kỹ thuật, hành chánh quản trị, văn học, lịch sử, sư phạm, đạo đức học, tâm lý học, xã hội học, sinh thái học... Những kiến thức này cần được xem là những phương tiện cần thiết để phục vụ lý tưởng hoằng pháp lợi sanh, phù hợp với căn cơ hiện đại của người tu sĩ hay cư sĩ Phật tử. Những hoạt động chủ yếu của Giáo hội Phật giáo Việt Nam hiện nay rõ nhất là ở các ban Hoằng pháp, Từ thiện xã hội, Tăng sư, Giáo dục Tăng Ni, Hướng dẫn nam nữ Phật tử, Văn hóa và Nghiên cứu Phật học... Đây là những hoạt động định hình của Giáo hội Phật giáo Việt Nam hiện nay, đòi hỏi cần có những con người có đức độ, có trình độ Phật học và kiến thức thế học để thực hiện tốt những hoạt động ấy.

IV. Từ mục tiêu đến nội dung và phương pháp giáo dục.

Mục tiêu tối hậu của giáo dục Phật giáo là sự giải thoát, những mục tiêu trước mắt là nhằm loại dần những khổ đau, chướng ngại do tham, sân, si

gây nên. Vì con đường giải thoát đã được đức Phật giảng dạy trong suốt 45 năm hoằng pháp của Ngài, nên để thực hiện giải thoát, cần phải tu tập nội dung giáo lý của Ngài, tức Giới, Định và Tuệ. Nhưng đối tượng giáo dục là những con người cụ thể trong xã hội, trong từng thời đại, nội dung giáo dục Phật giáo phải bao gồm những kiến thức thế học. Từ xưa, Phật giáo đã chấp nhận năm ngành kiến thức để phụ trợ cho việc tu hành và cứu độ, tức ngũ minh,vốn là năm ngành học lớn của Ấn Độ cổ (Pânca Vidyà). Đó là: 1. Ngữ pháp, luận văn (thanh minh); 2. Các nghệ thuật và toán học (phương xảo minh); 3. Y khoa, Dược khoa (y phương minh); 4. Luận lý (nhân minh); 5. Triết học (nội minh).

Tùy theo nội dung, theo hoàn cảnh và căn tính của từng đối tượng giáo dục, phương pháp và biện pháp thực hiện nội dung cũng rất phong phú, linh động. Nhiều phương pháp sư phạm được đề ra trong giáo dục, từ sự áp đặt, nhồi nhét đến sự khơi dậy khả năng sáng tạo, tôn trong sự tự do v.v... Đấy là những trăn trở không ngừng của các nhà giáo dục để nỗ lực góp phần tạo nên những lý thuyết về phương pháp giáo dục mới. Đối với Phật giáo, đức Phật là nhà giáo dục vĩ đại nhất, đã đưa biết bao nhiêu Thánh đệ tử của Ngài tiến đến giải thoát tối hậu. Ta

có thể thấy được một cách cơ bản phương pháp giảng dạy của Ngài qua việc phân chia mười hai nội dung ứng với mười hai phương pháp giảng dạy gọi là mười hai bộ kinh, qua cách phân định chín sự hay bốn loại sự hay bốn tất-đàn... của Phật giáo. Việc phân chia bốn chúng đệ tử Phật cũng phản ánh tư duy về phương pháp giáo dục của đức Phật. Lại nữa, việc phân thành các tông phái, hệ phái nhiều đến nỗi khó có thể kể hết, thực ra chủ yếu là do chủ trương về phương pháp giáo dục, tu tập mà thôi.

Ý nghĩa chủ yếu trong giáo dục Phật giáo là nhằm vào mặt tâm linh thường khó thực hiện bằng những nội dung giáo dục được truyền thọ như những kiến thức, cho nên phương pháp giáo dục khi truyền đạt cái nội dung bất khả tư nghì đòi hỏi có một tính chất đặc thù, trực tiếp, ngay liền mà ta thường thấy ở Thiền tông với những Thoại đầu, công án, với tiếng quát, với gậy hèo... nhằm thức tỉnh cái khả năng tự chứng tự nội (pratyatma). Đấy là phương pháp hỗ trợ để người học tự phát huy khả năng chứng ngộ của mình. Về ý nghĩa này, Phật giáo đồng tình với Socrate khi triết gia này quan niệm tri thức vốn sẵn có trong mỗi người, giáo dục không phải áp đặt tri thức từ bên ngoài mà chỉ nhằm khơi dậy cái tri thức vốn có, ông thầy giúp học trò thể hiện tri thức của chính họ, giống

như bà hộ sinh giúp sản phụ sinh con. Đấy là phương pháp hộ sinh (méthode maieutique) nổi danh của Socrate.

Có một lần, có người đàn bà ôm thây con mình đến xin Phật cứu, Phật dạy bà ấy đi xin một nhúm tro ở nhà nào xưa nay chưa có người chết đem về, Ngài sẽ cứu cho. Khi dụng thực tế, bà ta tỉnh ngộ, lặng lẽ đem thây con chôn, trở về thưa lại Phật: "Bạch thế Tôn, việc Ngài dạy con đã làm xong". Đức Phật đã dùng phương pháp dạy người tự ngộ, tự giải quyết vấn đề của mình.

V. Kết luận.

Quy luật chuyển biến của tự nhiên và của xã hội khiến cho giáo dục phải chuyển biến để thích nghi với cuộc sống. Đạt đến giải thoát tối hậu và vượt khỏi thế giới hiện tượng, hữu vi này. Trong cái tương đối, hiển nhiên ta phải chọn những mục tiêu trước mắt để rồi xây dựng cái lâu dài, cho đến khi đạt cứu cánh. Cái mục tiêu trước mắt là cái tùy thuận nhân duyên, hoàn cảnh để cải tạo hoàn cảnh, để được giải thoát theo từng cấp độ. Vậy có thể hiểu những mục tiêu trước mắt giáo dục là những phương tiện để đạt cứu cánh; những phương tiện thì được dùng rồi bỏ đi để tìm đến những phương tiện mới cho hoàn cảnh mới. Đấy là ý

nghĩa của sự thăng tiến, tinh tấn trong việc thực mục tiêu giáo dục. Những gì chưa phải là mục tiêu tối hậu, là cứu cánh giải thoát thì đều phải được vượt qua để tiến lên. Do đó, những mẫu người mà giáo dục nhằm đào tạo phải có những tiêu chuẩn ngày càng cao.

Ngoài mục tiêu tối hậu là giải thoát, các mục tiêu của giáo dục phải dựa vào và mang sắc thái của từng địa phương, đất nước và thời đại. Điều này nhắc nhở các nhà giáo dục cần thận trọng trong việc đề ra mục tiêu cũng như nội dung và phương pháp giáo dục. Đối tượng giáo dục, cụ thể là những con người thọ nhận giáo dục thì gồm nhiều căn tính, trình độ và hoàn cảnh khác nhau, cho nên mục tiêu đào tạo cũng được đặt ra theo từng cấp độ khác nhau và những phương pháp hay biện pháp thực hiện cũng phải linh động khác nhau.

Sau cùng, để thực hiện mục tiêu giáo dục, tưởng cũng nên lưu ý đến một ý nghĩa khá quan trọng của giáo dục Phật giáo. Từ "Giáo dục" được dùng ở Trung Hoa, Nhật Bản, Việt Nam... khá chậm, khoảng thế kỷ 19 hay đầu thế kỷ 20, nhằm dịch từ "Education" của Tây phương. "Education" có gốc la-tinh là "Éducatus", động từ "Educacere", nghĩa là nuôi nấng, dạy dỗ, dẫn đi tới. Trong khi đó, kinh điển Phật giáo dùng từ "Giáo hóa" dịch từ "Pari-pac" của Phạn ngữ có nghĩa là làm chuyển

đổi, làm thay đổi, vượt qua. Các Sớ luận thường giảng rằng Giáo là lấy thiện pháp mà dạy cho người ta. Hóa là làm cho người ta xa rời ác pháp. Giáo hóa là lấy thiện pháp dạy người ta, khiến người ta cảm hóa. Kinh dạy: "Chuyển pháp luân vô thượng mà giáo hóa chư Bồ-tát, giáo hóa, an lập vô số chúng sanh, khiến họ an trú vào đạo chân chánh vô thượng, chuyển ác thành thiện, chuyển phàm hóa Thánh". Rải rác trong các kinh Đại Bổn của Trường A-hàm, Tăng Nhất A-hàm quyển 1, Pháp Hoa quyển 4...ta còn thấy các từ dùng thay cho giáo dục: khai hóa, nhiếp hóa, thí hóa, khuyến hóa..., trong đó "Hóa" có ý nghĩa quan trọng, chỉ sự làm cho chuyển biến, khiến cho trở nên, hóa thành. Mục tiêu của giáo dục được xác lập là làm cho đối tượng giáo dục có được sự biến đổi, chuyển hóa như "chuyển phàm hóa Thánh", hoặc thậm chí có sự thay đổi toàn phần rất đột ngột, sự siêu việt hóa, sự đột chuyển (paravriti) như nhiều kinh luận chủ trương, cụ thể là sự chuẩn bị đưa đến "đốn ngộ" mà Thiền tông vẫn nỗ lực thực hiện.

Từ mục tiêu của giáo dục Phật giáo, ta cũng thấy được một cách cơ bản tính thiết thực, sinh động, sáng tạo và nhân bản của nội dung, phương pháp và của chính giáo dục Phật giáo vậy.

1995

8. Câu đối Thiền môn

CÂU ĐỐI THIỀN MÔN *

1. Câu đối tiếng Việt:

01. Sắc tướng vốn không, nương cảnh huyễn độ người mê muội;

Tử sanh nào có, mượn thuyền từ vớt kẻ trầm luân.

(Phụng điếu Đức Tăng Thống Thích Tịnh Khiết, chùa Tường Văn - Huế, 1972)

02. Một chút giân, hai chút tham, lận đận cả đời ri cũng khổ;

Trăm điều lành, ngàn điều nhịn, thong dong tấc da rứa mà vui.

(Tặng Giảng đường Từ Đàm - Huế)

03. Tánh lặng đất trời chung một cõi;

Tâm không trăng gió trải muôn phương.

04. Biển ái lấp bằng, Tịnh độ đi về đâu mấy chốc;

Sông mê tát cạn, Niết-bàn an trú vốn không xa.

(Tặng tháp Thượng tọa Thiện Lộc, chùa Thuyền Tôn - Huế)

05. Ngộ thấu nguồn chơn, tâm danh lợi trôi theo dòng nước;

Rõ cùng lý đạo, niệm thị phi bay lẫn chòm mây.

06. Cảnh Phật trang nghiêm, mõ sớm gõ tan hồn mộng ảo;

Cửa chùa thanh tịnh, chuông chùa ngân vọng tiếng từ bi.

(Tặng chùa Kim Quang - Nha Trang)

07. Lặng nhìn trăng sáng nước trong, đèn Bát-nhã chiếu tan niềm tục;

Lắng nghe kinh vàng kệ ngọc, tiếng Từ bi gõ thức tình thương.

(Tặng Khuông hội Phật giáo Lăng Cô và Tây Lộc - Huế)

08. Trừ vọng tưởng, dứt mê tình, nhắm thẳng một đường lên bờ giác;

Hết vô minh, sạch nghiệp chướng, giương cao đèn tuệ vượt sông mê.

09. Rũ sạch lòng trần, giọt nước cam lồ, rưới tắt não phiền chín cõi;

Mở tròn tuệ giác, soi đèn Bát-nhã, hiển bày tướng hảo ba thân.

10. Cá biết về nguồn thăm nghĩa cội;

Chim dần xa tổ nhớ ơn cây.

11. Tấc cỏ ngậm ngùi, hương khói tỏ lòng con cháu thảo;

Ba xuân thương nhớ, lớn không nhờ đức tổ tông hiền.

12. Mắt Trí rạng ngời, đèn vô tận chiếu tan niềm tục;

Tay Từ tế độ, nước dương chi gội sạch lòng trần.

(Tặng chùa Giác Hải, Nha Trang)

13. Cõi Ta-bà mê muội trầm luân, trống chuyển âm vang lời giác ngộ;

Cửa Tam quan tình thương rộng mở, chuông khua đồng vọng tiếng từ bi.

14. Hiu hiu gió thổi đầu cành, không thấy, thấy không tùy mắt ngắm;

Vằng vặc trăng soi đáy nước, thật hư hư thật hỏi lòng xem.

(Tặng chùa Thanh Phước - Huế)

15. Tiếng chuông Linh Mụ vọng về đâu, sáu nẻo luân hồi chúng sanh mong tế độ;

Cội cả tòng lâm đà ngã xuống, hai làng mê ngộ đệ tử xót bơ vơ.

(Điếu Hòa thượng Thích Đôn Hậu)

16. Sạch phiền não, hết tham sân, cửa Phật đây rồi thôi chạy kiếm;

Phá si mê, trừ nghiệp chướng, đường trần đó mặc hết trong tìm.

17. Cửa Không trống dậy mấy hồi, đọc kinh chú xua tan mộng ảo;

Cõi Phật chuông đưa vài chập, niệm Nam mô xóa sạch não phiền.

18. Lặng nhìn mây trắng núi xanh, hương giải thoát xông lừng cây cỏ;

Vẳng tiếng thông reo chim hót, gió từ bi thổi mát đất trời.

19. Mây núi chập chùng, trăng Bát-nhã lồng soi vũ trụ;

Cỏ hoa tươi tốt, gió Từ bi thổi mát sinh linh.

20. Đây chùa đây Phật, đây mõ sớm chuông chiều, nhắn nhủ khách trần về nẻo giác;

Này trăng này gió, này kinh vàng kệ ngọc, khuyên răn người tục bỏ đường mê.

21. Phật đạo có gì đâu, thả chiếc thuyền Từ chờ kẻ giác;

Pháp môn không kể xiết, khêu đèn Bát-nhã đón người mê.

22. Vô minh tham ái buộc ràng, đối cảnh sinh tình thêm lụy tục;

Bát-nhã từ bi giải thoát, xem kinh mở trí rạng lòng chơn.

23. Đạo tổ sáng hoài cỏ cây đượm nhuần mưa pháp;

Chùa xưa mới mãi cháu con tiếp nối đèn thiền.

24. Dứt sạch mê tình, nhắm thẳng một đường lên bờ giác;

Trừ không nghiệp chướng, giương cao đèn tuệ vượt sông mê.

25. Cảnh Phật trang nghiêm, mõ sớm gõ tan hồn mê muội;

Cửa chùa thanh tịnh, chuông chiều khua rã mộng ba sinh.

26. Không là sắc, sắc là không, chuỗi buộc lông rùa quét sạch ba ngàn thế giới;

Phật tức tâm, tâm tức Phật, mõ khua rừng thỏ tỉnh hồn ức triệu sinh linh.

27. Lặng nhìn trăng sáng nước trong, đèn Bát-nhã soi cùng vũ trụ;

Lắng nghe kinh vàng kệ ngọc, tiếng Từ bi dội khắp non sông.

28. Lặng nhìn trăng sáng nước trong, hương giải thoát xông ta niềm tục;

Lắng nghe kinh vàng kệ ngọc, tiếng Từ bi gõ thức tình thương.

29. Cõi Ta-bà mê muội trầm luân, trống chuyển âm vang lời Giác ngộ;

Cửa Tam bảo đạo tình mở rộng, chuông khua đồng vọng tiếng Từ bi.

30. Mười hiệu Phật, vài câu kinh, đánh thức ngàn năm mê muội;

Một hồi chuông, mấy nhịp mõ, gõ tan bao kiếp trầm luân.

31. Người nương pháp, phương nương người, động tịnh theo duyên tiêu nghiệp cũ;

Phật tức tâm, tâm tức Phật, xưa nay chẳng khác rõ lời chơn.

32. Cảm tác.

Năm tháng phù sanh diệt kiếp người,

Cuộc đời như thể áng mây trôi;

Buông tay mộng huyễn về theo Phật,

Chín phẩm đài sen ánh tỏa ngời.

II. Câu đối chữ Hán:

01. Nhập môn nghi xả dung thường tánh;

Đáo tự ưng sinh hoan hỷ tâm.

Vào cổng (chùa) hãy sinh tâm hoan hỷ;

Đến chùa nên bỏ tánh tầm thường.

02. Kim địa trúc Tòng lâm, cô nguyệt quang hàm không tức sắc;

Sơn đầu hưng bảo sát, quần loam thúy tỏa cổ do kim.

Đất báu lập Tòng lâm, trăng rọi ánh vàng không tức sắc;

Non cao dựng chùa Phật, núi phơi màu biếc, cổ như kim.

(Tặng Tòng lâm Lam Sơn ở đồi Lam Sơn, làng Lựu Bảo, Huế - 1968)

03. Hồ bạn khởi thiền quan, giáo diễn chơn thừa, nhất tánh viên minh hoàn bản Tế.

Sơn đầu khai thắng hội, thính lai thuyết pháp, thâm tâm tín nhạo ngộ tiền căn.

Bên hồ dựng chùa thiền, diễn dạy chơn thừa, một tánh viên minh về gốc cội;

Đầu núi khai hội pháp, nghe truyền chánh pháp, toàn tâm hỷ tín ngộ căn xưa.

(Tặng chùa Hồ Sơn do tổ Tế Căn lập tại Tuy Hòa, kiến thiết lại năm 1984)

04. Hàm long tái ngọ, đàm kinh phò luật xuất chân thuyên, ứng vật khúc trần, huề đăng thật địa;

Báo Quốc trùng quang, bát hỏa ma chuyên truyền tổ đạo, đương cơ trực chỉ, bất lạc kỳ đồ.

Núi Hàm Long trở lại giữa trưa, giảng kinh phò trì Giới Luật, nêu rõ lý mầu, ứng theo hoàn cảnh mà trình bày quanh co nhằm dìu dắt bước lên đất thật;

Chùa Báo Quốc trở lại rạng quang, bươi lửa mài gạch để truyền Tổ đạo, ngay vào căn duyên chỉ thẳng, trách nơi lạc đường chia.

(Câu đối bàn thờ Tổ chùa Bảo Quốc sau khi kiến thiết lại năm 1969)

05. Khiêm nhẫn hữu dư, phát ý viên thành Tam tụ giới;

Trí bi vô ngại, chung thân bất thối Tứ hoằng tâm.

Khiêm nhẫn có dư, một nguyện tròn thành Tam tụ giới;

Trí bi vô ngại, trọn đời chẳng thối Tứ hoằng tâm.

(Câu đối ở tháp Hòa thượng Thích Thanh Trí chùa Báo Quốc - Huế)

06. Chỉ đồ kiến tánh, ngôn hạ tri quy, thùy thị can đầu tấn bộ;

Bát thảo tham huyền, thanh tiền ngộ chỉ thỉ năng tâm nội thừa đương.

Trỏ đồ hình nhằm thấy tánh thật, ngay lời biết chỗ quay về, ai là người đầu sào tiến bước?

Khêu cỏ dại để tìm cơ huyền, ứng tiếng thông nơi ý chỉ, mới chính kẻ tự nội thừa đương.

(câu đối ở tháp chùa Báo Quốc - Huế và bàn thờ Tổ ở Long Sơn - Nha Trang)

07. Quảng đại hạnh, phát thâm tâm, bát thác mê vân, bất quyện hối nhân bồi Phật chủng;

Cứu chơn không, nghiên diệu chỉ, xung khai tuệ nhật, phùng tràng trác tích chấn tông phong.

Quảng khai đại hạnh, phấn phát tâm sâu, vén bớt mây mê, mệt mỏi chẳng nề, dạy người vun Phật chủng;

Thẩm cứu chân không, thâm nghiên ý diệu, mở ra vầng tuệ, ngay nơi duyên thuận, dựng gậy chấn Tông phong.

(Tặng tháp Hòa thượng Thích Trí Thủ chùa Báo Quốc - Huế)

08. Ngự lãnh thanh phong, phất diện vấn thùy năng tác Phật;

Bình tiền khô mộc, đãi nhơn tri ngộ vị khai hoa.

Gió lành trên đỉnh Ngự, phe phất trên mặt hỏi ai đâu sắp làm Phật?

Cây khô trước núi Ngự Bình, chờ người tri ngộ để cho nó nở hoa.

(Tặng Khuông hội Phật giáo Ngự Bình - Huế)

09. Tức nhục chi chơn, xứ xứ tận thành Hoa tạng giới;

Bội trần hiệp giác, tâm tâm viên nhiếp Đại thừa môn.

Tức tục mà chơn: nơi nơi đều thành Hoa tạng giới;

Trái trần hiệp giác, tâm tâm viên nhiếp Đại thừa môn.

(Tặng tháp HT. Mật Nguyện, chùa Trúc Lâm - Huế)

10. Quảng khai phương tiện môn, thiện xiển tần già phổ kiến pháp trang vu xứ xứ;

Hương biến trang nghiêm độ, tư bồi đạo thọ cao tiêu đức bổn ư trùng trùng.

Mở rộng cửa phương tiện, khéo xiển tần già dựng xây pháp tràng khắp chốn chốn;

Huân ướp đức trang nghiêm, bồi đắp đạo cả, tỏ gốc đức hạnh ở nơi nơi.

(Tặng Hòa thượng Thích Trí Thủ năm 1970)

11. Bội giác hiệp trần, mộng lý na tri thân thị huyễn;

Quy nguyên đắc chỉ, định trung thường chiếu Phật do tâm.

Trái giác hiệp trần, trong mộng chẳng hay thân là huyễn;

Về nguồn đặng gốc, lúc định thường thấy Phật tại tâm.

(Tặng chùa Hương Sơn - Huế)

12. Bảo ấn tông phong "Chỉ vật truyền tâm" nhất cú thoại đầu chơn liễu ngộ;

Tịnh quang cao đức, tùy duyên hóa đạo "Huyền nhai tán thủ" tận quan thông.

Tông phong bảo ấn, "Chỉ vật để truyền tâm", một câu thoại đầu tâm liễu ngộ;

Cao đức tịnh quang, tùy duyên hóa đạo, buông tay nơi vực thẳm trí dung thông.

(Tặng chùa Bảo Tịnh - Phú Yên)

13. Tục đoạn khởi thần chung thức đắc tiêm trần bất trước nhãn;

Vinh khô thành mộng huyễn giác lai thế giới tổng duy tâm.

Tiếng chuông khuya dứt nối, tính thức rồi mảy bụi trần không dính mắt;

Cảnh mộng huyễn tươi khô, rõ ràng được ba ngàn thế giới chỉ do tâm.

(Tặng chùa Tây Thiên - Huế)

14. Nhơn y pháp, pháp y nhơn, động tĩnh tùy duyên tiêu cựu nghiệp;

Phật tức tâm, tâm tức Phật, cổ kim bất nhị hợp chơn tông.

Người nương pháp, pháp nương người, động tĩnh tùy duyên tiêu nghiệp cũ;

Phật tức tâm, tâm tức Phật, xưa nay chẳng khác hợp chơn tông.

(Tặng cho một số chùa)

15. Hậu thương hải, tiền bích giang, thủy nguyệt ba quang tương ánh nguyệt,

Triêu kim kinh, mộ ngọc kệ, cổ chung thanh hưởng cộng diêu hưng.

Sau biển rộng, trước sông xanh, trăng nước chập chờn cơn sóng vỗ;

Sáng kim vàng, chiều kệ ngọc, trống chuông vang vọng tiếng xa gần.

16. Hoa bảo phiệt, phiến từ hàn, bạt tế ái hà danh lợi khách;

Diễn kim kinh, tuyên diệu kệ, hoán hồi khổ hải mộng mê nhơn.

Thả bè báu, dong thuyền từ, vớt khách lợi danh trên biển ái;

Diễn kinh vàng, tuyên kệ diệu, gọi người mơ mộng giữa sông mê.

(Tặng Khuông hội Phật giáo An Dương - Huế)

17. Phạm vũ biến trang nghiêm, thật phóng trùng tân cảnh sắc;

Liên đài thường xán lạn, vân khai hiển hiện tường quang.

Chùa Phật trang nghiêm. ảnh nhật linh tinh như cảnh sắc;

Đài quang vắng lặng, vầng mây hiển hiện tường quang.

18. Kiều thọ lăng không thất bảo trang nghiêm quang Phật sát;

Tòng lâm túng tú, tứ sơn loan bích ánh thiền quan.

Cây vút tầng không, bảy báu trang nghiêm cõi Phật;

Rừng tùng xinh tốt, bốn bề non biếc cửa Thiền.

19. Thiên bách ức kim thân, giáo pháp tuyên dương, nhiếp chúng sanh vu giác địa;

Tam thập nhị bảo tướng từ quang biến chiếu, cứu vạn loại xuất mê đồ.

Trăm ngàn ức kim thân. Chánh pháp tuyên dương, nhiếp hóa chúng sanh về nẻo giác;

Ba mươi hai bảo tướng, ánh từ chiếu khắp, dìu dắt muôn loài thoát đường mê.

(Ba cặp đối trên tặng chùa Bát Nhã - Phú Yên)

Cảnh trị u thâm, dã thảo nhàn hoa vong tuế nguyệt;

Sơn cư khoán hoạt thần chung mộ cổ liễu sắc không.

Gặp cảnh thâm u, cỏ nội hoa đồng quên năm tháng;

Ở non khoán hoạt, chuông chiều mõ sớm rõ sắc không.

21. Tuệ nhật cao huyền, phổ chiếu chúng sanh vu giác đạo;

Từ phong phổ phiến, tề tư vạn loại xuất mê tân.

Tuệ nhật treo cao, chiếu khắp quần sanh trên đường giác;

Gió từ phơ phất, mát cùng vạn loại khỏi bến mê.

22. Tận xả Tham, Sân, Si, đương thử độ nhi vi Tịnh độ;

Viên tu Giới, Định, Tuệ, tức phàm tâm hóa tức Thánh tâm.

Bỏ hết Tham, Sân, Si, chính tại đây là Tịnh độ;

Tu tròn Giới, Định, Tuệ, ngay phàm tâm là Thánh tâm.

(Tặng cho chùa Diên Bình - Quảng Trị)

23. Khánh trị u thâm, mộ cổ thần chung vong lụy kiếp;

Sơn cư khoán hoạt, nhàn hoa dã thảo liễu tam sanh.

Gặp cảnh u thâm, mõ sớm chuông chiều tan lũy kiếp;

Ở nơi khoáng hoạt, hoa đồng cỏ nội ngộ ba sanh.

(Tặng chùa Khánh Sơn - Huế)

24. Bái thủ chú đàn hương, tam thiên giới kiết tường vân, phụng kiến Như Lai liên tọa thượng;

Tín tâm trì Phật hiệu, bách bát thanh thành chánh niệm, kỳ sanh Tịnh độ bảo liên trung.

Tay sạch đốt hương đàn, thế giới ba ngàn kết mây lành, dâng hiến Như Lai trên bảo tọa;

Tâm thành trì hiệu Phật, trăm lẻ tám lần thành niệm chánh, cầu sanh Tịnh độ giữa hoa sen.

25. Tiền lục thủy, hậu thanh sơn, phạm vũ huy hoàng Phật quang biến chiếu;

Mộ kim kinh, triêu ngọc kệ, trần tâm địch tận chánh niệm phân minh.

Trước nước biếc, sau non xanh, Phạm vũ huy hoàng Phật quang biến chiếu;

Chiều kinh vàng, sáng kệ ngọc, lòng trần gột sạch, chánh niệm phân minh.

(Tặng chùa Hải Ấn - Nha Trang)

26. Phật bất ly tâm, động tịnh tùy duyên tiêu cựu nghiệp;

Chí tồn đại đạo, khứ lai vô ngại ngộ thiền cơ.

Phật chẳng lìa tâm, động tĩnh tùy duyên tiêu nghiệp cũ;

Chí nơi đạo cả, đến đi vô ngại ngộ cơ thiền.

27. Trí tuệ tâm khai, lũy kiếp hôn mê tùng tiệt đoạn;

Từ bi niệm khởi, đa sanh nghiệp chướng tự tiêu vong.

Tâm trí huệ mở bày, vạn kiếp hôn mê liền dứt sạch;

Niệm từ bi dấy khởi, nhiều đời nghiệp chướng tự tiêu vong.

28. Chấp ngã chấp nhơn, kiến sắc văn thanh, thành quá hoạn;

Tu bi tu trí, cử tâm động niệm, nhậm dung thông?

Chấp ngã chấp nhơn, thấy sắc nghe thanh đều tội lỗi?

Tu bi tu trí, khởi tâm động niệm thảy dung thông.

(Tặng Khuông hội Phật giáo An Bằng - Huế)

29. Ly tứ cú, tuyệt bách phi, tự thử vong ngôn, chân hữu đạo;

Triền lục căn, tịnh tam nghiệp, chỉ ư tức niệm chứng vô sanh.

Dứt trăm quấy, lìa bốn câu, tự chỗ vong ngôn mới thật đạo;

Xoay sáu căn, sạch ba nghiệp, chính nơi dứt niệm ấy vô sanh.

30. Tùy kỳ thiện nguyện, tiếp độ vi sư, duyệt chúng tâm ư đại đạo;

Thí vô duyên từ, tác bất thỉnh hữu, phá nghi võng ư u đồ.

Theo thiện nguyện nó, tiếp độ cho làm thầy, tâm chúng được vui trong đạo lớn;

Thí vô duyên từ, làm người bạn không thỉnh, lưới nghi phá sạch, giữa đường mê.

31. Phản vọng quy chơn, nhất niệm hồi đầu tức bỉ ngạn;

Tầm ngưu phỏng tích, tam quan tham thấu nhập không môn.

Bỏ vọng về chơn, một niệm quay đầu là bến giác;

Tìm trâu hỏi dấu, ba quan (cửa ải) tham thấu tới cửa không.

(Tặng chùa Kim Quang - Huế)

32. Pháp bản như như, mê chi giả vị sắc vị thanh, ngộ chi giả phi không phi hữu;

Tâm nguyên tịch tịch, tức hồ thử vi thiện vi lạc ly hồ thử thị khổ thị ưu.

Gốc pháp như như, người mê nó thì bảo là sắc là tiếng, người ngộ nó thì chẳng không chẳng có;

Nguồn tâm lặng lặng, tức nơi đây là lành là vui, lìa nơi đây thì khổ thì lo.

(Tặng chùa Bảo Lộc - Lâm Đồng)

33. Pháp thủy trường lưu xứ xứ nhuận tiêu khô, túng ngộ thạch bàn, bất đoạn Tào Khê cam lồ mạch;

Từ phong phổ phiến, thời thời thôi nhiệt não, thiết tao lam khí, nhưng hội liên trì giải thoát hương.

Dòng nước pháp chảy dài, chốn chốn tưới nhuần tiêu khô hạn, dẫu gặp đá bàn vẫn không dứt mạch Tào khê Cam lộ;

Ngọn gió từ thổi khắp, thời thời xua nhiệt đẩy sầu lo, dù vào khí chướng mà cứ nồng hương Giải thoát Liên trì.

34. Kỷ độ công huân trường hạo nguyệt,

Nhất sanh kỳ thí túng cao phong;

Mấy độ công huân dài cùng trăng sáng;

Một đời kỳ khí ngút tận núi cao.

35. Thử địa hữu duyên tàng tịnh cốt,

Giá sơn đắc dự ngộ chân nhân.

Đất ấy duyên may chôn tịnh cốt;

Núi này vinh dự gặp chân nhân.

(Câu đối ở tháp Hòa thượng Thích Thiện Minh, chùa Thiền Tôn - Huế)

36. Trúc thanh, tùng thanh, chung khánh thanh thanh thanh vô ngại;

Sơn sắc, thủy sắc, yên hà sắc, sắc sắc giai không.

Tiếng trúc, tiếng tùng, tiếng khánh chuông, tiếng tiếng đều chẳng ngại;

Màu non, màu nước, màu mây khói, màu màu cũng vẫn không.

37. Tích nhật dĩ tằng vi hiếu tử, vi minh quân, xả mạng thí thân, cứu hộ chúng sinh xuất mê đồ khổ thú;

Kim sinh hựu phục khí quốc thành, khí trân bảo, hàng ma sát tặc, viên thành chánh quả khai giác lộ thiền môn.

Xưa ấy từng làm con hiếu, làm vua hiền, xả mạng, bỏ thân, giúp chúng sanh khỏi đường mê lối khổ;

Đời này lại bỏ quốc gia, bỏ của báu, hàng ma, giết tặc, thành chánh quả khai nẻo Giác cửa thiền.

38. Thị chúng sinh như xích tử, khởi ngộ trừ mê, bi cực tam luân khuếch ngũ thừa nhi thùy phạm;

Đỗ pháp giới nhược không hoa, triền căn tuyệt tướng, trí viên thập lực đào vạn tượng dĩ nghiêm qui.

Xem chúng sanh như con đỏ, khai ngộ trừ mê, lòng xót tam luân, mở ngũ thừa mà ban khuôn phép;

Ngắm pháp giới tợ hoa không, bỏ căn dứt tướng, trí hòn thập lực, suy vạn tượng để lập nghiêm qui.

39. Phạn thục dĩ đa thì, chỉ đồ kiến tánh ngôn hạ tri quy, bách xích can đầu trung tấn bộ,

Tảo tri đăng thị hỏa, bát thảo tham huyền thinh tiền ngộ chỉ, nhất luân minh nguyệt dạ truyền y.

Cơm chín đã từ lâu, trỏ tranh hình, thấy tâm tính; lời dứt biết ngay chỗ về, đầu sào trăm thước còn cất bước;

Sớm hay đèn là lửa, trừ cỏ rối, tham diệu huyền, tiếng truyền ngộ liền ý chỉ, trăng sáng một vầng, tối truyền y.

40. Bát-nhã bổn vô ngôn, ly cứ tú, tuyệt bách phi, ứng hóa tùy duyên thuyết vô lượng vô biên diệu pháp;

Bồ-đề tiên hữu nguyện, chứng tam minh, cụ ngũ nhãn, câu viên phước quả thành đại hùng đại lực từ tôn.

Bát-nhã vốn không lời, rời bốn vế, trừ trăm không, ứng hóa tùy duyên, giảng diệu pháp vô lượng, vô biên;

Bồ-đề cần có nguyện, chứng tam minh, đủ năm mắt, tròn đầy quả phúc,thành từ tôn đại hùng, đại lực.

41. Chí đạo bất ngại ngôn ngôn thuyên, tức tục tức chơn, đốn ngộ khẳng thừa đương, vận thủy bang sài giai diệu dụng;

Nghi tình nhất phiên khám phá, phi tâm phi vật, bổn lai chơn diện mục, ma chuyên thị chỉ tổng thiền cơ.

Đạo rốt ráo đâu ở thuyết đàm, là tục, là chơn, ngộ liền vẫn vậy, gánh nước nôi, chặt củi nè đều là diệu dụng;

Tình nghi nan một khi khám phá, chẳng tâm, chẳng vật, mặt mũi xưa nay, mài ngói gạch, giơ ngón tay cũng chỉ thiền cơ.

(Tặng chùa Thiền Tôn - Huế)

42. Vĩnh khí tà tư quy hướng Phật đà tăng phước lạc;

Quang hàm vạn tượng trượng bằng tuệ nhật phá sân si.

Mãi bỏ ý tà, qui hướng Phật đà, thêm phước lạc;

Bao gồm vạn vật, nương theo vầng tuê, phá sân si.

43. Nhập giải thoát môn, thiết đoạn tham sân si mạn hữu lậu nghiệp;

Chứng Tam Bảo địa, thường hành từ bi hỷ xả vô lượng tâm.

Vào cửa giải thoát, nghiệp hữu lậu tham sân si mạn phải quyết dứt trừ;

Chứng miền Tam Bảo, tâm vô lượng từ bi hỷ xả cần luôn thực hiện.

(Tặng chùa Vĩnh Quang)

44. Lý nguyệt lưỡng biên tức tâm tức vật;

Đạo vô đốn tiệm phi thật phi quyền.

Lý dứt hai bên, là tâm là vật;

Đạo không mau chậm, chẳng thật chẳng quyền.

45. Vệ già lam nhi thanh tịnh;

Hộ Phật pháp dĩ trường tồn.

Giúp già lam thành thanh tịnh,

Hộ Phật pháp được trường tồn.

46. Chân tục hỗ dung duyệt đệ nhất nghĩa;

Tự tha khiêm lợi nhập bất nhị môn.

Chân tục đều thông, nêu nghĩa đệ nhất;

Ta người cùng lợi, vào cửa không hai.

47. Bảo địa trang nghiêm, sắc hương bất dị;

Phật ngôn quảng đại xuất nhập tùy duyên.

Đất báu trang nghiêm, sắc hương không khác;

Cửa Phật quảng đại vào tùy duyên.

48. Nhập thử môn vô tham sân si mạn;

Đăng thị địa, hữu hùng lực từ bi.

Vào cửa đây, không tham, sân, si, mạn;

Lên đất này, có hùng, lực, từ, bi.

49. Phước tuệ viên tu chơn Phật tử;

Trí bi song vận đại từ tôn.

Phước tuệ tròn tu chính người Phật tử;

Trí bi đầy đủ, ấy bậc đại từ.

50. Cứu khổ tầm thanh Quán Tự Tại;

Từ bi nguyện lực Diệm NhiênVương.

Quán Tự Tại tìm tiếng kêu cứu khổ nạn;

Diệm Nhiên Vương theo sức nguyện tỏ từ bi.

(Câu đối tặng Chùa Già Lam, Tp. Hồ Chí Minh)

51. Đại từ Đại bi mẫn chúng sanh, ứng hóa tùy duyên thân kỳ thân nhi địa kỳ địa;

Đại hỷ đại xả tế hàm thức, oai đức tự tại thánh trung, thánh nhi thiên trung thiên.

Đại từ đại bi thương xót chúng sanh, theo duyên ứng hóa, thân với thân như đất với đất;

Đại hỷ đại xả cứu tế vạn loài, oai đức tự tại, thánh trong thánh như trời trong trời.

52. Từ nhãn quán chúng sanh ư trí ư ngu thị đồng nhất tử;

Tôn phong thành Phạm vũ thị không thị sắc nhập bất nhị môn.

Mắt thương nhìn chúng sanh, kẻ trí kẻ ngu đều là con cả;

Tôn phong xây chùa Phật, ấy không ấy sắc vào cửa không hai.

(Tặng chùa Từ Tôn - Biên Hòa)

53. Hai bài kệ thỉnh chuông u minh:

Nguyệt thử chung thinh siêu pháp giới,

Thiếu vi u ám tức giai văn,

Văn trần thanh tịnh chứng viên thông,

Nhất thiết chúng sinh thành chánh giác.

Nguyện tiếng chuông này lan khắp nơi,

Tận cùng hang thẳm đến muôn loài,

Nghe chuông lóng sạch lòng ô trược,

Hưởng cảnh an vui giữa cuộc đời.

54. Kệ nghe chuông:

Văn chung thinh, Phiền não khinh,

Trí tuệ trưởng, Bồ đề sinh,

Ly địa ngục, Xuất hỏa khanh,

Nguyện thành Phật, Độ chúng sinh.

Nghe tiếng chuông, Phiền não nhẹ,

Trí tuệ lớn, Bồ đề sanh,

Lìa địa ngục, Thoát hầm lửa,

Nguyện thành Phật, Độ chúng sinh.

55. Tặng sư bà Diệu Không nhân ngày mừng thọ 85 tuổi:

Đạo thọ hoa khai hương mãn kỉnh;

Tùng lâm nguyệt hiện điểu qui sào.

Cây đạo nở hoa đường hương ngập;

Rừng thiền trăng sáng tổ chim về.

56. Viết cho chùa Linh Sơn Pháp Bảo ở Nha Trang - Khánh Hòa.

Tham thiền tu thấu tổ sư quan, văn tự hề vi trọng tại niêm hoa vi tiếu,

Diệu ngộ yếu cùng tâm lộ tuyệt, ngữ ngôn hà dụng toàn bằng khấu chỉ tam thanh.

Tham thiền phải lọt qua cửa Tổ, văn tự đâu cần, khi nêu hoa mỉm miệng;

Ngộ đạo cần dứt tuyệt đường tâm, ngữ ngôn nào kể, lúc tay khẩy ba lần.

57. Tặng chùa Vô Ưu - TP. Hồ Chí Minh

Hoằng thí đại nguyện, ngọc chất giáng hoàng cung, phún thủy cửu long tề mộc dục;

Vi độ quần sanh, kim thân tu tuyết lãnh, hàm hoa bách điểu cạnh triêu tham.

Rộng thi nguyện lớn, chất ngọc giáng cung vua, chín rồng phun nước tắm;

Nhằm độ quần sanh, thân vàng tu núi tuyết, trăm chim ngậm hoa chầu.

58. Tặng chùa Vạn Đức - TP. Hồ Chí Minh

Vạn pháp nhất như tức tục tức chơn quy giác đạo;

Đức đồng pháp giới đàm không đàm hữu chuyển mê tâm.

Muôn pháp nhất như, là tục là chân, qui đường giác;

Đức tròn pháp giới, bàn không bàn có chuyển tâm mê.

(*) Sưu tập chưa đầy đủ.