Tỏa Ánh Từ Quang

1. Lời giới thiệu

THÍCH THIỆN SIÊU

TỎA ÁNH TỪ QUANG

NHÀ XUẤT BẢN TP. HỒ CHÍ MINH

Lời giới thiệu

Năm 1992, Tỉnh hội Phật giáo Thừa Thiên - Huế xin xuất bản và ấn hành tác phẩm "Tỏa Ánh Từ Quang" của Hòa thượng Thích Thiện Siêu. Nội dung Tỏa Ánh Từ Quang ra đời vào thời điểm ấy đã đáp ứng yêu cầu nghiên cứu, học tập của Tăng Ni Phật tử các giới và sách đã được tái bản nhiều lần sau đó.

Lần này, thể theo yêu cầu của đông đảo bạn đọc, đồng thời để tưởng niệm một năm sau ngày viên tịch của Cố Trưởng lão, Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam xin tái bản tác phẩm "Tỏa Ánh Từ Quang", và có đôi chút thay đổi, bổ sung, cũng là theo ý của Cố Trưởng lão lúc ngài còn tại thế. Tái bản lần sách này, Viện nghiên cứu chúng tôi bổ sung các bài Lý Duyên khởi trong giáo lý Đức Phật, Góp phần vào sự nghiệp Nghiên cứu Phật giáo, Câu đối Thiền Môn, Bàn về mục tiêu của giáo hội Phật giáo; ngoài ra còn có thêm 71 mẩu chuyện trong phần VI "Những chặng đường hóa độ". Đây là những bài đã được công bố trong tập sau Tập văn, Luận Đại Trí Độ tập 1,2,3,4,5 hoặc chưa được phổ biến, đặc biệt là tiểu phẩm Tôi theo

Phật theo hình thức vấn đáp, giới thiệu Phật giáo cho đông đảo quần chúng, đã được Cố Trưởng lão biên soạn cách đây hơn 40 năm.

Cố trưởng lão Hòa thượng Thích Thiện Siêu là một Tông tượng của Thiền môn, một bậc Tôn túc lãnh đạo Giáo hội Phật giáo Việt Nam, một bậc thầy lớn trong lãnh vực phiên dịch, nghiên cứu và giảng dạy Phật pháp. Trong vòng 50 năm qua, hơn 20 tác phẩm của Ngài đã được in sách, chưa kể những bài giảng, những pháp ngữ của Ngài cho hàng đệ tử và quần chúng Tăng Ni Phật tử. Ngài dịch thuật nghiên cứu, biên soạn các tác phẩm Phật học theo nhiều trình độ để phù hợp với nhiều đối tượng độc giả, nhưng đặc biệt văn phong của Ngài bao giờ cũng đơn giản, trong sáng như những lời pháp ân cần, thâm thiết, nhẹ nhàng, ôn tồn như lời nhắn nhủ đối với hàng thân cận...

"Tỏa Ánh Từ Quang" là một cuốn sách nhỏ, như một viên kim cương được ngẫu nhiên rút ra từ kho tàng trí tuệ và đức hạnh quý báu của Cố Trưởng lão Hòa thượng; trân trọng trình chư độc giả.

Mùa Vua Lan, Phật lịch 2546-2002

VIỆN NGHIÊN CỨU PHẬT HỌC VIỆT NAM

2. Xã hội Ấn Độ trong thời đức Phật

XÃ HỘI ẤN ĐỘ

TRONG THỜI ĐỨC PHẬT

Ấn Độ là một nước rộng lớn, có một nền văn minh tối cổ. Căn cứ vào những di tích khai quật được ở miền Mohenjo-dero và Harappà trên lưu vực sông Ấn Độ (Indus-Sind) người ta biết được nguyên lai xa xăm của nền văn hóa Dravidien đã có từ 3 đến 4 ngàn năm trước Tây lịch, lại có giống người Aryen cư ngụ trên miền Bắc Ba Tư (Iren) chuyên sống nghề du mục, họ đã di cư xuống vùng Đông Nam Á Tế Á, xâm nhập phía Tây Bắc Ấn Độ, rồi lần lượt phân tán ra bốn phương, đuổi dân bản xứ hoặc sống trà trộn với dân bản xứ, thiết lập thành tiểu bang tranh chấp với nhau. Dân Aryen chiếm tất cả miền Bắc Ấn Độ dựng nên nhiều bang quốc, đồng hóa với văn hóa ma thuật của dân Dravidien, tạo nên những nền văn hóa Aryen - Indus (văn minh Ấn Hà).

Các bang quốc phần nhiều theo chế độ quân chủ nhưng cũng có bang tổ chức chế độ dân chủ. Ví dụ kinh đô Ca-tỳ-la-vệ (Kapilavastu) nơi sinh trưởng của đức Phật. Theo truyền thuyết, thời kỳ này có nước Ma-kiệt-đà (Magadha) và nước Câu-

tát-la (Kosala) là hai trung tâm văn minh Ấn Độ lúc đương thời, rất quan hệ mật thiết với Phật giáo.

Giống người Aryan thông minh, ưa lễ nghi tế tự, sùng tín thần linh. Sau khi đã định cư trên mảnh đất Ấn Độ phì nhiêu, lần lần họ chuyển biến từ trạng thái du mục sang nếp sống nông nghiệp và tổ chức xã hội theo chế độ bộ tộc, đứng đầu có chức tộc trưởng và gia trưởng để giữ việc tế lễ, gọi là chức Ty tế. Dần dần chức này trở thành chuyên môn, nên được thay thế bằng Tăng lẽ. Về sau vì phát triển của các nghề nghiệp, dân chúng được chia ra đẳng cấp khác nhau rồi được thần bí hóa bằng một bản thánh ca trong kinh Rigveda, theo đó nhân loại được chia ra làm bốn đẳng cấp tùy ở nơi cơ thể của Brahma. Từ miệng Ngài sinh ra thành đẳng cấp tu sĩ Bà-la-môn, từ hai cánh tay Ngài sinh ra thành đẳng cấp chiến sĩ Sát-đế-lỵ (Ksatriya). Từ hai bắp đùi Ngài sinh ra thành đẳng cấp thương nhơn Tỳ-xá (Visya). Từ hai bàn chân Ngài sinh ra thành đẳng cấp nô lệ Thủ-đà-la (Sudra). Bốn giai cấp này về sau được quy định chặt chẽ trong bộ luật Manu, đời sống giai cấp càng ngày càng khắt khe, bất bình đẳng. Hễ ai đã sinh ra từ đẳng cấp nào thì suốt đời ở trong đẳng cấp ấy với nghề nghiệp truyền thống bất di dịch. Hàng Bà-la-môn đã chiếm được vị trí tối cao trong xã hội nên họ

quyết định cho 3 giai cấp (trừ giai cấp Thủ-đà-la) bốn thời kỳ sinh hoạt của một đời người như nhau:

Phạm trí kỳ: Thời kỳ thiếu niên theo thầy học kinh Vệ-đà, trau dồi hiểu biết.

Gia cư kỳ: Thời kỳ thành niên sinh hoạt gia đình nối dõi tổ tông.

Lâm cư kỳ: Thời kỳ tráng niên, đã làm tròn nghĩa vụ gia đình vào núi tu tập.

Du hành kỳ: Thời kỳ lão niên du hành đây đó tìm sự giải thoát. Người trong thời kỳ du hành không có nơi nhất định, nên họ có tên Khất sĩ (Bhikhsu) hay là Hành giả (Yati) hay là Ly giả (Samnyasin).

Ngoài những hạng trên còn có những kẻ tiện dân, bị coi là hạng người đầy tội lỗi gọi là Chiên-đà-la (Chandala), không thuộc giai cấp nào, sống ngoài lề xã hội, chuyên làm nghề thanh toán xác chết, không ai dám sờ mó tới sợ lây ô uế.

TÌNH HÌNH BÀ-LA-MÔN GIÁO LÚC PHẬT RA ĐỜI

Nền văn hóa Ấn Độ bắt nguồn từ 4 cuốn kinh Về-đà. Bốn cuốn kinh này được thành lập theo thứ tự: Quyển lớn nhất được thành lập trước đức Phật khoảng 2.000 năm. Tiếp theo 4 kinh Vệ-đà là bộ Ưu-ba-ni-sát-đàm (Upanishad) hoặc dịch là Áo nghĩa thư, cũng thành lập trước và sau Phật. Áo

nghĩa thư cũng thành lập theo thứ tự trước sau gồm có 13 bộ: Iba Upanisahad, Kena..., Kasha...., Prasno...., Mundaka...., Mundukya..., Tathiriya...., Ari-sareya..., Chandaya..., Bihadaranyaka..., Kausitak...., Sve-tasvatana..., Maitrayani... Các kinh Vệ-đà thiên về nghi thức tôn giáo, Áo nghĩa thư phần nhiều nói về triết lý.

Bốn kinh Vệ-đà và Áo-nghĩa-thư này là sản phẩm văn hóa của chủng tộc Bà-la-môn sáng tạo. Nay có chỗ gọi là Bà-la-môn giáo hay gọi là Ấn giáo cũng chỉ một gốc mà ra, tức là một đạo giáo mà Phật giáo cũng từng dựa vào đó một phần làm cơ sở thuận hoặc nghịch. Tuy nhiên, khoảng trước và sau Phật giáng sanh là một thời kỳ mà tư tưởng rất hỗn tạp của Ấn Độ bắt đầu chuyển hướng và canh tân.

Bốn kinh Vệ-đà là:

* Rigveda (đọc tụng).

* Samaveda (ca vịnh).

* Yajurveda (tế lễ).

* Atharaveda (nhương tai giả ách)

Trong bốn kinh này, kinh thứ tư xuất hiện sau, không quan trọng lắm nên kinh A-hàm nhiều chỗ chỉ nói ba kinh.

Đem tài liệu rải rác trong Phật điển ra so sánh khảo chứng, chúng ta có thể thấy rằng lúc bấy giờ

có hai trào lưu lớn là phái Vệ-đà và phái vận động phản Vệ-đà. Trong phái Vệ-đà có thể chia ra làm ba hạng như sau:

1. Tư tưởng truyền thống Bà-la-môn:

Bà-la-môn giáo đồ có 3 cú thoại:

a. Vệ-đà là thiên thư.

b. Bà-la-môn là chủng tộc cao quý nhất nhân loại.

c. Tế lễ là vạn năng.

Những tư tưởng này được truyền lại hơn ngàn năm. Đến khi Phật giáng sinh đương nhiên họ vẫn bảo trì tàn lực ấy nhưng không được. Như là một chủ nghĩa chuyên chế ngoan cố, họ không thể trói buộc mãi lòng người khi đổi mới. Huống hồ lúc bấy giờ giáo đồ Ba-la-môn rất kiêu sa dâm dật, giống như cựu giáo đồ La-mã trước ngày cách mạng tôn giáo Âu châu, cho nên họ không thể duy trì nổi tín ngưỡng của họ trong xã hội nữa.

2. Đối với mê tín trong dân gian biến đổi:

Về-đà hoàn toàn thuộc đa thần giáo, việc tế lễ rất nặng nề và phiền toái. Đến giai đoạn này thì nhân dân dần dần chán mệt những nghi thức nghiêm khắc ấy. Vì thế từ trong các vị thần, người ta chọn lấy một vị làm trung tâm tín ngưỡng, đó là ba vị thần phổ thông nhất thời bấy giờ là Phạm-thiên (Brahma, Thần sáng tạo), Tỳ-nựu-noa-thiên (Visnu,

Thần phá hoại) và Thấp-bà-thiên (Visa, Thần bảo tồn). Đối tượng tín ngưỡng thế là bắt đầu chuyển dần từ đa thần giáo sang nhất thần giáo vậy.

3. Nghiên cứu triết học Áo- nghĩa-thư (Upanisad).

Áo-nghĩa-thư tuy là kế tục bốn kinh Vệ-đà, song rất chú trọng về phương diện triết học, lý luận. Lý tưởng tối cao mà họ chủ trương trong đó là: "Phạm thiên tức Ta, Ta tức Phạm thiên".

ở thời vệ-đà, người đạo sĩ chỉ cảm hứng được Brahma (Đại ngã) ở vũ trụ, qua sự giải thích các cú nghĩa thi tụng Vệ-đà và thực hành nghi lễ. Đến thời Upanisad thì các đạo sĩ tìm sự thống nhất Phạm tức Ta, Ta tức Phạm (Atma: tiểu ngã tức Brahma: Đại ngã) bằng công phụ nội quan theo con đường trí thức kinh nghiệm. Upanisad có nghĩa là "Cận tọa" ngồi gần sư phụ để thọ giáo những giáo lý tâm truyền về Brahma, Atma. Như vậy, so với Vệ-đà thì đã tiến bộ nhiều. Trong đó có hai phái triết học được chú ý đồng thời với Phật là phái Số luận (Samkhya) và Du-dà (Yoga) tuy vẫn tôn Vệ-đà song tinh thần bên trong thật thay đổi hết. Như vậy so với Vệ-đà trước thì Upanisad đã tiến bộ nhiều.

Tình hình thế lực của các phái Vệ-đà (Veda) đã thế, lại còn những hạng bất mãn với giáo nghĩa Vệ-đà. Đương nhiên hạng người này rất cực đoan,

nhưng có những điểm đáng chú ý. Nguyên nhân trước khi đức Phật ra đời khoảng một vài trăm năm. Ấn Độ thủy chung vẫn lấy địa phương Ca-lô (Kuruksetra) thuộc hạ lưu sông Hằng làm trung tâm văn hóa hoàn toàn do Bà-la-môn tạo lập. Khi Phật ra đời ở Đông bộ và Nam bộ được thành lập ra bốn vương quốc mới. Tựu trung Ma-kiệt-đà và Câu-tát-la và hai nước rất hùng cường. Hai nước này là hai quốc gia đều tưởng lệ đến vấn đề tự do tư tưởng. Bất luận là học giả phái nào cũng đều được bảo hộ và kính trọng, vì thế phái vận động phản Veda lấy hai kinh này là Xá-vệ và Vương-xá làm đại bản doanh. Từ đó trung tâm văn hóa Ấn Độ tùy theo trung tâm chính trị di chuyển sang Đông Nam. Sau khi có sự vận động phản Veda, tư tưởng giới Ấn Độ rất sáng lạng nhưng cũng rất hỗn tạp. Phật giáo cũng là một trong những phái tham gia công cuộc vận động này, nhưng đặc biệt là Phật giáo đã hợp thời và chỉ đạo được dân chúng.

CÁC TRƯỜNG PHÁI VẬN ĐỘNG PHẢN VỆ ĐÀ Ở THỜI PHẬT

Tư tưởng giới Ấn Độ ở thời Phật gần giống như tư tưởng giới Trung Quốc trong thời Chiến quốc. Căn cứ kinh Phạm- võng (Phạm- động, Brahmaja-lasutta) và kinh Sa-môn quả (Samamaphalasutta) trong bộ Trường A-hàm, ta biết ngoại đạo lúc bấy

giờ có đến 62 phái (62 chủ kiến khác nhau). Trong 62 phái này có thể chia ra làm 18 luận chấp về quá khứ gồm:

4 Thường trú luận: Chủ trương thế giới và tự ngã thường còn.

4 Một phần thường trú, một phần vô thường trú luận: Chủ trương tất cả hiện tượng gì cũng đều có một bộ phận thường còn, một bộ phận biến diệt.

4 Hữu biên vô biên luận: Chuyên thảo luận về thế giới hữu hạn hay vô hạn.

4 Ngụy biện luận: Tức bất tử kiểu loạn luận, bất cứ đối với những vấn đề gì đều không giải đáp một cách quyết định, dứt khoát mà chỉ đáp quanh co luống léo nên gọi là Bổ mang luận (lý luận kiểu bắt cá).

2 Vô nhân luận: Chủ trương mọi hiện tượng đều ngẫu nhiên phát sinh

18 luận chấp này đều lập luận trong phạm vi chú hướng về đời quá khứ nên có tên là bổn kiếp bổn kiến, tổng cộng có tới 18 chủ trương thuộc loại này.

44 luận chấp về tương lai gồm có:

16 luận chấp có tưởng sau khi chết,

8 Luận chấp vô tưởng sau khi chết,

8 Luận chấp không phải có tưởng không phải không có tưởng sau khi chết: Chuyên thảo luận về vấn đề sau khi chết ý thức còn tồn tại hay không và sinh ra những trạng thái như thế nào?

7 Đoạn diệt luận: Chủ trương chết rồi là mất hẳn.

5 Hiện pháp Niết bàn luận: Chủ trương hiện tại và cảnh giới lý tưởng tối cao.

Các luận chấp này đều lập luận trong phạm vi chú hướng về đời vị lai nên có tên là mạc kiếp mạc kiến. Tổng số có tới 44 kiến chấp thuộc loại này. Đức Phật truy nguyên sự hiện khởi của các tà thuyết này từ sự chi phối của tham ái, xúc chạm các căn đối với ngoại cảnh, và sự cảm nhận lạc thọ, khổ thọ. Nói một cách khác, các tà thuyết này sở dĩ có là vì các nhà chủ trương chúng bị tham ái chi phối và y cứ nơi xúc chạm của nội căn đối với ngoại trần mà thành lập các tà luận. Đức Phật đứng ngoài tất cả 62 tà thuyết trên và khéo léo đặt phạm vi ngoại đạo Phật ra ngoài mọi tà giáo. (Tóm tắt trường bộ của Hòa thượng Thích Minh Châu).

Đó là những điểm mà căn cứ vào đó ta có thể thấy được tất cả sự hỗn tạp của tư tưởng giới đương thời.

Ngoài các luận thuyết trên, có 6 vị đại luận sư danh tiếng nhất, theo kinh Sa-môn quả trong

Trường A-hàm có chép sơ lược học thuyết của các vị ấy như sau:

1. Phú Lan-na Ca-diếp (Purana Kassapa):

Ông là nhà luận lý hoài nghi. Theo ông thì thiện ác không có tiêu chuẩn nhất định, bất quá là do tập quán xã hội mà gọi thôi. Xã hội cho là thiện và ác, vị tất đã là thật thiện hay thật ác. Cho nên ông chủ trương dù làm thiện hay ác không có nghiệp báo.

2. Mạc-gia-la Câu-xá-da (Makkhali Gosala):

Ông chủ trương "cực đoan định mạng luận", nghĩa là hành vi vận mạng của con người đều do pháp tắc tự nhiên chi phối, không phải con người muốn mà được. Khi túc mạng con người đã định kỳ giải thoát thì tự nhiên giải thoát. Họ đề xướng giáo lý vô vi điềm đạm tương tự với học thuyết Lão Trang. Phật giáo gọi họ là Tà mạng ngoại đạo.

3. A-ki-dạ Kỳ-xả Khâm-ba-li (Ajitakesa Kambali):

Ông chủ trương "cực đoan duy vật luận" cho rằng con người do bốn đại: địa, hỏa, thủy, phong hặp thành, ngoài vật chất ra không có sanh mạng. Theo ông, chết rồi là hoại diệt, cho nên mục đích nhân sinh là chỉ cần thú vui hiện tại. Ông cật lực bài xích tất cả luân lý đạo đức mà theo ông nó chỉ là những điều khắt khe vô lý. Thuyết này tương tự

với học thuyết của Dương Châu. Phật giáo gọi họ là Thuận thế ngoại đạo (Lokayat, Locagiatha).

4. Phù-đà-ca-chiên-diên (Pakudhakackàyana):

Ông chủ trương "cực đoan thường kiến luận" phản đối phái cực đoan đoạn kiến luận của Thuận thế ngoại đạo. Ông lập thuyết Tâm vật nhị nguyên bất diệt cho rằng con người do bảy yếu tố: địa, thủy, hỏa, phong, khổ, lạc và sinh mạng hợp thành. Bản chất của 7 yếu tố này không vì sống chết mà sinh diệt theo. Thí dụ như người bị chém, theo ông, chẳng qua lưỡi dao ấy tạm thời làm cho địa thủy hỏa phong v.v... phân tán mà thôi, không quan hệ đến sự tồn tại sinh mạng. Ông dùng lý luận để khuyến khích con người không cần phải sợ chết.

5. Tán-nhĩ-di Tỳ-da-lê-tử (Sanjaya Belatthiputta):

Ông thuộc phái "ngụy biện bất tử kiểu loạn luận". Lập luận của ông như thế nào không được rõ lắm, chỉ biết hai đệ tử của Phật là Xá-lợi-phất và Mục-kiền-liên khi chưa theo Phật, vốn là kiện tướng của môn hạ Tán-nhã-gia. Nhân đó có thể tưởng tượng giá trị tương đương của họ.

6. Ni-kiền-tử Nha-đề-tử (Nigantha Nàtaputta):

Ông là vị tổ hữu danh đã khai sáng Kỳ-na giáo (Jainis) và đã chiếm địa vị trọng yếu của lịch sử tư tưởng Ấn Độ, không kém Đức Thích Ca mấy. Lúc

bấy giờ Phật giáo đồ và Kỳ-na giáo đồ thường tiếp xúc nhau. Trong kinh Phật có chép nhiều cuộc biện luận của đôi bên, giáo lý họ xây dựng trên cơ sở nhị nguyên: Sinh mệnh (Jiva) và Phi sinh mệnh (Ajiva) về phương diện thực tiễn, họ được chủ trương thân hành nghiệp, mọi nghiệp đều bắt nguồn từ thân và diệt nghiệp cũng từ thân, do đó chủ trương khổ hạnh tột độ, rất tương tự triết gia Mặc tử với thuyết "dĩ tự khổ vi cực". Một số chủ trương lõa thể, nên Phật giáo gọi họ là Vô tàm ngoại đạo.

Sáu vị đại luận sự trên thường thường được ghi lại trong kinh Phật, đều là những ngoại đạo hữu danh đương thời mà Phật giáo gọi chung là lục sư ngoại đạo. Tựu trung Kỳ-na giáo có uy nhất, nên có chỗ để cho Kỳ-na giáo ngoài lục sư ngoại đạo mà giáo tổ của họ là Đại hùng (Varahamana) hoặc Đại nhân (Mahavira). Kỳ-na giáo chủ trương nhị nguyên để giải thích thực thể vũ trụ, còn Ni-kiền-tử chỉ là một phái chủ trương khổ hạnh ép xác trong đó mà thôi.

SÁU PHÁI TRIẾT HỌC CHÍNH THỐNG

Kỳ-na giáo và lục sư ngoại đạo nói trên là những phái phản Vệ-đà nhưng đồng thời và sau Phật giáo, còn có 6 phái triết học, trong đó tuy có Veda, nhưng thực tế thì tinh thần cũng đã biến đổi.

Đại để tư tưởng của 6 phái này như sau:

1. Phái Ni-da-da (Nyaya: "Luận lý hay chính lý phái"):

Khai tổ phái này là Gautama biệt danh là Aksapada (Túc mục) 50-150 sau Tây lịch. Ông căn cứ vào kinh Nyàya chủ trương đa nguyên luận, cho rằng con người sinh ra đã đầy dẫy khổ đau bởi tà ác nghiệp (Pravrti), tác nghiệp bởi phiền não (dosa), phiền não bởi vô tri (Mithyajàna). Cho nên muốn giải thoát trước phải diệt vô tri. Về phương thức luân lý, họ đặt ra 5 phần: Tôn, nhân, dụ, hợp, kết. Ví dụ ông A phải chết, vì ông là người; là người đều phải chết, như ông B, ông A là người vậy, vậy ông A phải chết. Hoặc cách khác gồm 5 đoạn: định lý, lý do, đại tiền đề, tiểu tiền đề và kết luận: Socrat phải chết, vì ông ta là người, người nào cũng phải chết, mà Socrat là người, vậy ông phải chết. Môn lý luận này về sau được phục chính, hoàn bị bởi hai vị luận sư Phật giáo là Thế thân và Trần na (Vasubandhu, Digna) tạo thành nhân minh luận, và trở thành môn luận lý học Phật giáo.

2. Phái Vệ-thế-sử-ca (Vaisesikatti - Thắng luận):

Khai tổ phái này là Canada (khoảng 150-50 trước Tây lịch). Ông căn cứ kinh Vaisesikatti chủ trương: "Thanh vô thường" giải thích vạn hữu theo lập trường tự nhiên bằng 6 cú nghĩa: Thật, Đức.

Nghiệp, Đồng dị tánh, Hòa hiệp tánh, Đại hữu tánh. Về phương diện nhân sinh, chủ trương con người được cấu thành bởi 8 yếu tố: Tâm (atman), Ý (mana), 5 căn và nghiệp lực. Tâm, ý thuộc tinh thần, 5 căn ngũ đại tạo thành, thuộc vật chất, Atman làm trung tâm, các cơ quan kia phụ thuộc, tiếp xúc ngũ trần mà nhận thức và tạo nghiệp, do nghiệp nên luân hồi. Vậy muốn hết luân hồi phải dứt nghiệp bằng lối tu khổ hạnh. Khi nghiệp sạch thì đạt tới cảnh giới thuần túy của Atman tự tại giải thoát.

3. Phái Số-luận (Sammkhya):

Khai tổ phái này là Ca-tỳ-la (Catipla) khoảng 350-200 trước TL, chủ trương tinh thần và vật chất nhị nguyên luận. Tinh thần tức là linh hồn thuần túy chủ quan, không bị biến động, trái lại vật chất là yếu tố tạo thành vạn hữu, là thuần túy khách quan, luôn luôn biến động.

Học thuyết của phái này cô đọng trong bộ Kim thất thập luận của họ, theo đó vũ trụ tạo thành do 25 đế, đế đầu là Tự tánh (Prakiti, nguyên lý thiên nhiên phổ quát) và đế sau cùng là Tâm bình đẳng căn (Purusha, thần ngã, nguyên lý tinh thần). Tự tánh có 3 đặc tánh gọi là 3 đức làm nguồn gốc cho các pháp. Ba đức ấy là Tát-đỏa (Sattva), Lạt-xà (Rájas), Đáp-ma (Tamas) mà mỗi đức có nhiều nghĩa, theo tác dụng thì là dòng, trầm, ám; theo tâm

sở thì là tham, sân, si; theo ví dụ về sắc thì là: huỳnh, xích, hắc, theo trạng thái thì là minh, động, ám. Vạn hữu chỉ được hình thành sự phối hợp của 3 đức, do chỗ cần dùng của thần ngã.

Đây thật là một duy tâm luận rất khôn khéo, ẩn hình dưới lối lập luận nhị nguyên mà thôi.

4. Phái Du-già (Yoga)

Khai tổ là Bát-ta-ra-lê (Patanjali) khoảng 400-450 khai Dl, căn cứ vào kinh Yoga chủ trương ti thuyền để cầu giải thoát. Có 8 giai đoạn trong cách thực tập thiền định:

(1) Cấm chế (Yamayoga) là giữ 5 cấm giới, không sát, không đạo, không tà dâm, không vọng ngữ, không tham lam.

(2) Khuyến chế ( Niyamayoga) là tích cực thực hành 5 việc: thanh tịnh, mãn định, khổ hạnh, học tập kinh điển, định thần.

(3) Tọa pháp ( Asanayoga) là điều hòa thân thể.

(4) Điều tức (Pranayanayoga) là điều hòa hơi thở.

(5) Chế cảm (Pratyakarayoga) là chế ngự cảm xúc của ngũ căn.

(6) Chấp trì (Dharanayoga) là tập trung tư tưởng.

(7) Tịnh lự ( Dhyanayoga) là thống nhất tâm ý.

(8) Đẳng trì (Samadhiyoga) là tâm vắng lặng như hư không, sáng lạng như nhật nguyệt, trong cảnh tam muội, duy một thần ngã tự tại giải thoát không bị điều gì chi phối.

5. Phái Di-mạn-tác (Mimamsa):

Khai tổ phái này là Jaimini (khoảng 200-100 trước TL) chủ trương thuyết học luận lý, phục tòng kinh Veda, xướng thuyết "âm thanh thường trú". Căn cứ học thuyết phái này, người ta thấy nhất nguyên luận của Upanisad không ngừng phát triển và quan niệm một thực tế nguyên thủy. Cái một toàn thể biểu hiện ra hai hình thức: Một tinh thần coi ý thức mầm mống nội tại thầm kín ở các chúng sanh và một tự nhiên hay vật thể nguyên thủy tuy không có ý thức nhưng là động lực cơ bản cho cả thế giới tâm lý và sinh lý nữa.

6. Phái Phệ-đàn-đà (Vedanta)

Khai tổ phái này là Badarayana (khoảng 100 trước Tây lịch). Ông tạo ra kinh Vedanta làm cơ bản cho học phái của mình.

Tuy tôn kính Veda, nhưng đã đưa Brahman ra khỏi tính thần linh nhân cách hóa để chủ trương Brahaman là một tổng thể nguyên lý của vũ trụ, lại duy nhất siêu việt.

Hiện tượng giới đều từ Brahman khai triển, trước hết xuất hiện từ hư không, rồi từ hư không có gió, từ gió có lửa, từ lửa có nước, từ nước có đất. Năm nguyên tố này một mặt tổ chức thành thế giới vô tri, một mặt tổ chức thành thế giới hữu hình.

Brahman và Atman cùng một thể (Phạm tức Ngã, Ngã tức Phạm). Atman ở mọi chúng sinh là một phần của Brahman. Đồng tính với Brahman, nên khi công phu tu hành đầy đủ thì Atman được thoát nghiệp, trở lại dung hợp vào Brahman, tiêu diêu tự tại.

Tóm lại những triết gia trên, không phải xuất hiện đồng thời với Phật, mà phần nhiều xuất hiện sau thời Phật, có lẽ là bị sự kích thích chi phối của Phật giáo mà tư tưởng Vệ-đà của cựu Bà-la-môn giáo được phục hưng với lối giải thoát tiến bộ ẩn dưới các học phái này. Tuy vậy họ cũng như đức Thích-ca đều là những nhà cách mạng Veda cựu giáo và được nhiều người trọng dụng. Tựu trung chỉ có Phật giáo và Kỳ-na giáo thịnh hành nhất như Nho, Mặc hai phái thời Chiến quốc, được xưng là Hiển học.

Ở giữa cảnh thác loạn bởi bao chủ thuyết cực đoan mâu thuẫn, bởi xã hội phân chia đẳng cấp bất công khắc nghiệt, có hạng người được tôn như thánh thần, có hạng người lại bị coi như thú vật. Đức Phật đã chiết trung những điều thái quá cực

đoan, lấy trung đạo thực tiễn làm chuẩn đích.

Về phương pháp tư dưỡng,một mặt Thuận thế ngoại đạo chủ trương cực đoan khoái lạc chủ nghĩa, một mặt Kỳ-na giáo chủ trương cực đoan khổ hạnh chủ nghĩa. Đức Phật không thếm Ngài lấy mức trung bình "không ép xác khổ hạnh cũng không đam mê khoái lạc" làm con đường tu dưỡng tinh thần.

Về vấn đề linh hồn, một mặt Phù-đà-ca Chiên-diên chủ trương cực đoan thường trú luận, một mặt Thuận thế ngoại đạo chủ trương cực đoan đoạn diệt luận, đức Phật không thế, Ngài xướng ra "lưu động sinh mạng quán" theo luật nhân duyên hòa hiệp.

Về vấn đề nhân quả, một Cực đoan tức mạng luận (Định mạng luận), một Cực đoan khác là vô nhân luận. Đức Phật không thế, Ngài thuyết minh trách nhiệm đạo đức, hễ tạo nghiệp thì họ báo.

Như vậy về mặt thực tiễn, cũng như về mặt đạo lý, đức Phật đều lấy trung đạo làm tôn chỉ để truyền bá, nhờ vậy đã biến xã hội Ấn Độ lúc bấy giờ từ cảnh hỗn tạp rối ren, hoang mang không định hướng trở thành một xã hội ổn định tươi sáng, mỗi người tự nhận rõ được giá trị đích thực của mình. Những lý lẽ tà kiến làm chia cách con người đến nay mất hết hiệu lực, và mọi người có thể nắm tay nhau sống một cuộc sống an lành trên nền tảng Đạo lý Từ bi bình đẳng của đức Phật.

3. Khái quát lịch sử truyền bá Phật giáo tại Ấn Độ

KHÁI QUÁT VỀ

LỊCH SỬ TRUYỀN BÁ PHẬT GIÁO TẠI ẤN ĐỘ

Ánh sáng Phật giáo bắt đầu soi đến nhân gian từ khi đức Thích-ca Thành Đạo dưới gốc cây Bồ-đề.

Sau khi Thành Đạo Ngài liền tìm đến hóa độ 5 vị Tỷ-kheo lại Lộc uyển, rồi đến 1250 vị tỷ-kheo thường tùy tùng Ngài và vô số Tăng Ni cùng tín đồ khác. Với một tinh thần bình đẳng từ bi khác Bà-la-môn giáo, đức Phật đã nhiếp hóa người rất dễ dàng. Từ vua chí dân, từ nghèo đến giàu, từ hạng tiện dân đến quý tộc, không một hạng nào Ngài bỏ rơi mà không nhiếp hóa. Bởi vậy, trong giáo đoàn của Ngài đủ các tầng lớp xuất gia tu học. Uy danh Ngài và đệ tử mỗi ngày lan rộng nên bên trong đã làm cho những kẻ hiếu danh như ông Đề-bà-đạt-đa mưu phản nghịch, bên ngoài đã làm cho bọn Bà-la-môn tìm kế chống phá. Song rốt cuộc họ đều phải nhượng bộ vì giáo lý viên dung và nhân cách vô thượng của Ngài. Ngài vẫn thản nhiên, phân lãnh đồ chúng đi giáo hóa các phương. Trải qua 45 năm không biết nhàm mỏi. Cho đến ngày cuối cùng, trong rừng Ta-la, Ngài còn ân cần răn dạy và độ cho ông già Tu-bạt-đa-la xuất gia.

Trong thời gian truyền bá này có nhiều đệ tử đã quên mình để truyền bá chánh pháp. Trong số này có Ngài Tỷ-kheo Phú-lâu-na (Purna) dám xin Phật đi một mình đến xứ Du-lê-na lạ lùng, có tiếng hung dữ, để truyền bá, hoặc như Ngài Mục-kiền-liên đã bị ngoại đạo ám hại trên đường hóa đạo trở về v.v...

Nhờ giáo pháp cao thâm cũng như sự tận tâm cố gắng đó nên mặc dù bị ngoại đạo cản trở, trong thời gian non nửa thế kỷ, đạo Phật đã xây dựng một cơ sở đồ sộ khắp lưu vực sông Hằng, sông A-cách-la: phía bắc đến Tuyết sơn, nam đến xứ Ma-da-đà, đông đến Thuận-bạch (Champa) và tây đến Câu-diệm-di (Kosambi).

Sau khi Phật nhập Niết-bàn, Ngài Ma-ha Ca-diếp (MahaKassapa) thay Phật thống lãnh Tăng chúng. Đa số hàng vô học (đắc quả) theo Phật mà nhập Niết-bàn, còn hàng hữu học thì buồn bã. Ngược lại có những vị Tỷ-kheo thì vui mừng, như ông Tu-bạt-đà-la đã nói: "Đại Sa môn còn thì ta cứ bị ràng buộc theo những điều tịnh, bất tịnh, nên làm, không nên làm, nay Đại Sa môn mất, ta được tự do, muốn làm thì làm, không muốn thì nghĩ".

Nhân đó Ngài Ca-diếp liền tập họp 500 Thánh chúng tại núi Thất-diệp-khốt ở thành Vương-xá do A-xà-thế làm ngoại hộ để kiết tập Pháp và Luật

của Phật dạy trong vòng 7 tháng, kể từ đầu hạ an cư tiếp theo năm Phật Niết-bàn. Đồng thời ở chỗ khác, Ngài Bà-sư-ca (Cuspa) cũng chiêu tập hàng vạn Tăng chúng kiết tập Pháp tạng. Nhân đó manh nha chia thành hai bộ phái: Thượng tọa và Đại chúng, để sau này biệt lập hẳn nhau.

Sau Phật nhật diệt độ 100 năm, Ngài trưởng lão Da-xá, qua nước Tỳ-xá-ly, nhân nghe phái Tỷ-kheo xứ Bạc-kỳ ra 10 điều luật mới (mà về sau phái Thượng tọa cho đó là 10 điều phi pháp) nên mở hội cùng thảo luận ráo riết, rốt cuộc 10 điều đó vẫn được phái Bạt-kỳ khư khư bảo thủ, lại được vua nước Ma-kiệt-đà là Ca-la A-dục binh vực. Ngài Da-xá trước sự tình ấy, liền họp 700 Tăng chúng tuyên bố 10 điều kia là phi pháp và kiết tập Pháp tạng lần thứ hai. Do vậy hai bộ phái thành hình rõ rệt, rồi mỗi ngày vì càng cách xa Phật, vì nhân tâm biến đổi, địa thế bất đồng, ở trong cơn loạn lạc đó, đoàn quân của Á-lịch-sơn đại vương từ Hy Lạp tràn vào Ấn Độ, nên hai bộ phái này lại lần nữa chia thêm ra 18 bộ phái cùng với 2 bộ gốc thành 20 bộ. Đây là sự biến đổi lần thứ nhất trong lịch sử Phật giáo Ấn Độ. Trong thời gian độ 100 năm này, bên trong thì có Ngài luật sư Mục-kiền-liên tử và pháp sư Ưu-ba-cúc-đa tận lực truyền trì luật pháp, bên ngoài sau khi đoàn quân của Á-lịch-

sơn đại vương tuy rút đi nhưng sự liên lạc giữa người Ấn Độ và người Ai Cập, Hy Lạp vẫn còn, nên Phật giáo không những chịu ảnh hưởng từ nghệ thuật Hy Lạp để tạo thành nghệ thuật riêng cho mình mà còn truyền bá giáo lý Phật giáo vào hai nước kia. Phật giáo thời này như vậy kể ra có phần phát triển song vì còn chấp chặc hình thức truyền thống địa phương, thậm chí bảo thủ tư tưởng bộ phái nên sự lưu truyền vẫn còn ở các địa hạt như xưa.

Đến thời A-dục vương triều Khổng tước, nghĩa là sau Phật nhập diệt trên 200 trăm, trong Phật giáo lại có biến đổi lần thứ hai. Khác với lần biến đổi trước thuộc phạm vi tranh cãi về giáo luật, lần này cũng nghe họ tranh cãi về 5 sự (Du sở dụ, vô tri, do dự, tha linh nhập, đạo nhân thanh cố khởi) của ông Tỷ-kheo Đại Thiên. Nghĩa là tranh cãi về phạm vi giáo lý và A-la-hán, về ý nghĩa thành tựu của quả vị A-la-hán. Phái đa văn thì tôn trọng ông là bậc Đại thừa Bồ-tát và công nhận 5 sự kia, trái lại phái Đại đức thì cho ông là kẻ ngoại đạo lẫn lộn trong Phật giáo, là kẻ phạm tội nghịch và công kích 5 sự kia, trong chúng lại có nhiều kẻ ngoại đạo xen vào lộn xộn khiến nhiều năm chúng Tăng không Bồ-tát được. Vua A-dục đã phát tâm hộ pháp gạn lọc thánh phàm. Kết quả là lần kiết tập thứ ba được triệu tập tại thành Hoa Thị xứ trung

Ấn (kinh đô của đế quốc Ấn Độ) dưới sự chủ trì của Trưởng lão Tỷ kheo Mục-kiền-liên-tử-đế-tu, cộng với sự ủng hộ triệt để của vua A-dục.

A-dục là một ông vua Phật tử có công lớn trong lịch sử truyền bá Phật giáo, hơn nữa là một vĩ nhân trong lịch sử nhân văn của thế giới. Trước khi đầu Phật ông là một ông vua thông minh, đảm lược hợp với tánh tàn bạo độc đoán (vì ác, nên người sau gọi là Chiên-đà-la A-dục) đã nối nghiệp ông nội và phụ hoàng, mở rộng đế quốc Ma-kiệt-đà thống nhất lãnh thổ Ấn Độ dồn các tiểu quốc Ấn Độ về dưới sự cai trị của mình, làm cho các lân bang thấy vậy khiếp sợ. Nhưng sau nhờ gặp Tỷ-kheo Bi-cu-đà giáo hóa cho, liền hối hận về tội lỗi đã gây ra chiến tranh và giết hại hàng triệu sanh linh, nên qui đầu theo Phật, trở thành một ông vua nhân từ, không còn dùng uy quyền để sát hại mà lại dùng uy thế ấy để truyền bá Phật pháp trong nhân dân (vì vậy người sau gọi là Đạt-ma A-dục). Ông thường ban hành các Sắc dụ khuyên nhân dân thực hành Phật pháp, khắc ghi lời Phật dạy vào các trụ đá để kỷ niệm các nơi Phật tích và dựng khắp nơi để truyền bá rộng rãi lời Phật trong dân chúng. Xây 84.000 bảo tháp để tôn thờ Xá-lợi, lại cho em ruột là Tỳ-địa-du-ca, con trai là Ma-hê-đà (Mahinda) con gái là Tăng-già-mật (Sanghamita)xuất gia qua Tích Lan (Sư Tử quốc, Đồng Diệp),

Để truyền bá Chánh pháp và các Ngài Mahajna và Sahadeva qua các xứ gần Hy-mã-lạp-sơn. Ngài Sama và Indra qua Miến điện. Các xứ Cận đông như Syria dưới thời vua An-tochus II, Ai Cập (Egypte) dưới thời vua Ptolémée IV, Macédoine dưới thời vua Antogono Goratras, Epire dưới thời vua Alexandre, Magas dưới thời vua Cyrène (cứ theo vua đá số của vua). Đồng thời với sự truyền bá mãnh liệt và có phương pháp ấy, lại có những vị Cao Tăng như Ngài Đàm Vô đức, Mục-kiền-liên-tử-đế-tu lo chỉnh đốn nội bộ, nên Phật giáo thời này cực thịnh gây được ảnh hưởng cả bề sâu lẫn bề rộng trong dân chúng. Phật giáo về trước lưu hành ở chung quanh lưu vực sông Hằng và Kha-cách-la, nay vượt biên cương truyền khắp lãnh thổ Ấn Độ và lan đến các nước ngoài trị quyền của nhà vua. Qua thành tích công nghiệp và nội dung những sắc lệnh của vua A-dục như: "Này các người, đây là bản chất và cội rễ của chúng ta: phụng sự tôn giáo của mình và không làm giảm giá trị hay mạt sát các tôn giáo khác". Và "các Tỷ-kheo sẽ thuyết pháp cho các người Bà-la-môn, cho các Tướng sĩ, cho các giòng họ Sát-đế-lỵ, Tỳ-xá, Thủ-đà-la, cho tất cả mọi người ở các đẳng cấp. Các người sẽ thành đạo trong khắp các cõi trong đất nước" v.v... Nhà sử học Gustave Lebon trong cuốn Les Civilisations de I'Inde đã nêu lên và ca ngợi 3 đặc

điểm của sắc lịnh ấy như sau:

1. Một lòng từ bao la rộng rãi bao trùm mọi người mọi vật cho đến loài muôn thú.

2. Một tinh thần bình đẳng hoàn toàn, khuyên răn tất cả mọi người ở tất cả mọi đẳng cấp nên học và tu các thiện nghiệp.

3. Một lòng tôn trọng đối với tất cả các tôn giáo.

Nhà văn hào Masson Oursel đã phải tán thán" "Vua A-dục không những là một đế vương hùng cường nhất Ấn Độ mà còn là một bậc hiền nhân đàn anh của nhân loại".

Sau khi vua A-dục qua đời, phương nam có Ma-hê-đà (Mahinda) truyền Phật giáo đến nước Sư-tử (tức là Tích Lan ngày nay) được quốc dân sùng bái nhiệt liệt, nên thêm một lần nữa kiết tập đã được tổ chức tại nước này và dùng văn Pà-li để chép Tam-tạng, làm nơi căn cứ của hệ thống Phật giáo nam phương sau này.

Phương bắc, có Trưởng lão Mạc-điền-địa (Majjhantika - Thera)truyền Phật giáo và 2 nước Ca-thấp-di-la, Kiền-đà-ra, (Kasmìra Gandhàra) cảm hóa hàng vạn triệu người theo Phật. Ngài Đại-lặc (Mahàrakita) khi truyền đạo vào vùng Yona tây bắc Ấn thuộc đế quốc Hy Lạp (Ionians, Baktrian Greek) đã giảng kinh Ca-la-ra-ma (Kàlakàrama-sutta) khiến cho dân cư ở đó đều thấm nhuần Phật

giáo, về sau vào những năm 153 trước Tây lịch ở vùng này có vị vua Di-lan-đà (Millinda) rất thâm tín và ủng hộ Phật giáo. Những đạo lý thảo luận giữa ông và Tỷ-kheo Nàgasena - Thera, được chép lại thành sách có tên là Millinda Panha (Pali).

Thời này kéo dài đến 600 năm sau Phật nhập diệt, tức là lúc các bộ phái cùng nhau ly, hiệp, biến, hóa đến cực điểm, lại là lúc đế quốc Ma-kiệt-đà bị vua Ấn đạt-la ở nam Ấn lật đổ, lập nên An-đạt-la vương triều, Bà-la-môn thừa cơ hoạt động lấn át Phật giáo, nên đa số Tăng đồ miền Bắc Ấn đi qua nước Đại-nhục-chi gặp được Ca-nị-sắc-ca (Kaniska) là một ông vua ủng hộ Phật giáo không kém vua A-dục, chiêu tập 500 vị đại đức kiết tập Pháp tạng lần thứ 4 tại nước Ca-thấp-di-la vào những năm 150 sau Tây lịch (nếu kể lần kiết tập tại Tích-lan vị chi 5 lần) để dung hòa các mối quan kiến giải dị đồng của bộ phái, lần này một tác phẩm mới vĩ đại - Luận Tỳ-bà-sa 200 cuốn - xuất hiện, tóm thâu hết thảy kiến giải xuất sắc vào trong ấy. Do đó trung tâm Phật giáo nay lại đổi sang tây bắc Ấn chứ không phải là trung tâm Ấn như trước nữa.

Trải qua thời gian 600 năm sau Phật nhập diệt, Phật giáo có 4 kỳ kiết tập như trên. Nhưng 2 kỳ đầu chỉ nhóm chúng tụng lại lời Phật dạy cho nhớ mà thôi, mãi đến kỳ tập kiết sau mới dùng văn tự

chép thành kinh điển. Kết quả thành 2 lối văn: Pàli và Phạn văn. Nhờ đó Phật gióa còn lưu truyền đến ngày nay hầu khắp thế giới và trong hai kỳ kiết tập đầu, thiên về giới luật và hai kỳ kiết tập sau lại thiên về giáo lý, nhờ vậy thánh điển truyền đến ngày nay đầy đủ cả hai phần giới luật và đạo lý.

Tóm lại, trong khoảng 600 năm sau Phật nhập diệt là thời gian Nguyên thủy và Tiểu thừa Phật giáo chiếm quyền ưu tiên tại Ấn Độ. Ta có thể chia thời gian này làm 3 thời kỳ như sau:

1. Thời kỳ thứ nhất: Khoảng 100 năm sau Phật nhập diệt. Thời gian này nhờ ảnh hưởng cảm hóa của Phật còn mạnh, các đệ tử chỉ một mặt tuân theo Phật chế, chưa có điều gì xảy ra, ấy là thời thuần túy.

2. Thời kỳ thứ hai: Khoảng từ 100 năm đến 400 năm sau Phật nhập diệt. Trong thời gian này bộ phái chia ráo riết, tuy đồng một tín ngưỡng, đồng tôn thờ một giáo chủ. Nguyên do chính yếu nhất của sự phân chia là phái bảo thủ thì trọng thực hành còn phái hý luận thích tư biện. Phái bảo thủ chú tâm giữ trong qui luật, còn phái lý luận thì dùng triết lý của Áo nghĩa thư đã ảnh hưởng sâu đậm trong giới trí thức Ấn Độ, học giáo lý để mượn về chú giải Áo nghĩa thư làm cho chánh tà hỗn tạp nên phái này chú ý đến đạo lý nhiều hơn.

Cả hai phái thành biệt lập, không thể hòa hợp lại ấy là thời kỳ phân chia bộ phái.

3. Thời kỳ thứ ba: khoảng từ 400 đến 600 năm sau Phật nhập diệt. Vì lẽ không hợp nhau nên mỗi bên đều cực lực phát huy những điều sáng lạn, phát huy những tư tưởng Đại thừa bấy lâu tiềm ẩn để tạo thành nền Phật giáo Đại thừa, còn Tiểu thừa ở Ấn Độ thì từ đây lặn xuống. Mãi đến 700 năm sau Phật nhập diệt, có Ngài Ma-lê-bạt-ma (Harimarman) ở bắc Ấn viết bộ luận [Thành thật], phát huy đạo lý nhân không, pháp không có ý tổng hợp giáo lý Đại thừa, Tiểu thừa giáo tại Ấn Độ. Ấy là thời kỳ hết phân chia chung kết Tiểu thừa.

Riêng về Đại thừa, thì kể ra có triệu chứng phục hưng từ lần kiết tập thứ 3 để phán định năm sự của ông Đại Thiên. Nhưng mãi đến khoảng 600 năm sau Phật nhập diệt, Ngài Mã Minh ra đời ở bắc Ấn, tác thành bộ luận Khởi tín, vua Ca-nị-sắc-ca ủng hộ truyền bá, tiếp đó 100 năm sau có ngài Long-thọ ra đời ở nam Ấn (xứ Barar) làm luận Trung quán, luận Thập nhị môn, luận Trí độ, đề xướng Không tôn, rồi truyền cho đệ tử là Long Tri và Đề-bà, nối nghiệp giảng luận tạo ra Bách-luận, phá tà hiển chánh, nên Đại thừa được phát dương mạnh mẽ (Phật giáo truyền vào nước ta thời này).

Sau Ngài Long Thọ 200 năm, có Ngài Vô Trước, sanh từ bắc Ấn, sau đến trung Ấn, xướng lý

Đại thừa Duy thức và em là Thế Thân, trước theo Tiểu thừa làm luận Câu xá, sau trở lại Đại thừa cùng với anh cực lực phát huy Duy thức. Do đó đại thừa phát đạt. Khoảng 1000 năm sau Phật nhập diệt có nhiều vị Đại đức, Luận sư ra đời, truyền bá giáo lý. Đến đây Ấn Độ gồm đủ Không tôn và Hữu tôn, khiến Bà-la-môn khó bề thực hiện cái mộng phục hưng của họ.

Nếu kể tiếp theo 2 lần biến đổi trước, thì lần thứ 3 vào thời kết tập thứ 4, luận Tỳ-bà-sa xuất hiện, lần thứ 4 vào thời Mã Minh, Long Thọ và lần thứ 5 vào thời Ngài Vô Trước, Thế Thân ra đời. Trong sự biến đổi này, hai lần trước có tính cách phân chia bộ phái và chấm dứt sự phân chia tiểu thừa, lần thứ 4 đại thừa Không tôn xuất hiện, qua lần thứ 5 đại thừa hữu tôn ra đời. Phật giáo thời này là thời cực thịnh nhất.

Nhưng mãi đến khoảng 1500 năm sau Phật nhập diệt, bên trong vì nghĩa học kém suy, đa số Tăng đồ chỉ chuộng Mật tôn và hình thức, bên ngoài Ba-la-môn được cơ hội phục hưng, bài xích Phật giáo. Lại có, Hồi giáo ở Thổ Nhĩ Kỳ (Turquie) xâm nhập Ấn Độ (1018 sau TL) dùng thủ đoạn khốc liệt gia hại Phật giáo, đập chùa phá tháp, áp bức Tăng Ni nên Phật giáo phải bị suy vi hầu như tuyệt tích. Lịch sử Phật giáo Ấn Độ tuy

chấm dứt nơi đây, song cũng như lúc Phật giáo Ấn Độ bắt đầu suy tàn thì Phật giáo các nước khác lại hưng thịnh, chẳng hạn như Phật giáo ở Trung Hoa thời này rất là thịnh cường rực rỡ. Thời gian trôi qua, ngoại trừ mấy ngôi cổ tháp Phật tích, Phật giáo có thể nói không còn lưu hành trên đất Ấn Độ. Mãi đến thế kỷ XIX, nước Anh cai trị Ấn Độ, do đó người Châu Âu tới lui nghiên cứu văn học Ấn Độ mà trong đó có Phật giáo. Họ đã tìm thấy giá trị cao quý của Phật giáo đối với hạnh phúc của nhân loại, nên xôn xao khen ngợi làm cho người Ấn sực tỉnh lại, nhận ra rằng của quý của dân tộc lâu nay bị chôn vùi trong quên lãng, nên họ liền hô hào: "Phục hưng Phật giáo".

Rayendrachililala tiên sinh là một học giả Phật giáo, xuất hiện giữa phong trào nghiên cứu văn hóa Ấn Độ của người Tây Âu. Ông căn cứ vào 144 loại hình Phạn bản ở Népal, làm ra cuốn "Népal Phật giáo bổn" (Thelita-Sanskrit Buddhist literature of Népal) và cho xuất bản cuốn "Tiểu phẩm Bát-nhã" vào năm 1888. Ông là người có công đối với sự nghiên cứu Phật giáo.

Năm 1893 Sarat Chandrodas tiên sinh lại đề xướng tên hội "Nghiên cứu Thánh điển Phật giáo Ấn Độ và nhân loại học thuật". Người Ấn càng bị kích thích về vấn đề nghiên cứu Phật giáo.

Năm 1891 hội đại Bồ-đề được thành lập mà người khởi và có công nhất là Ngài Dhammapala. Hội này có thế lực trong việc vận động phục hưng Phật giáo Ấn Độ hiện thời. Có chi hội đặt tại Nữu Ước, Luân Đôn v.v... xuất bản Nguyệt San [The MahaBodhi Buddhism] để truyền bá Phật giáo khắp Âu Mỹ. Rồi đến "Toàn Tích Lan Phật giáo Đại hội" (1918) "Toàn Ấn Độ Phật giáo Đại hội" (1928) trước sau thành lập dựa trên một mục đích "Chấn hưng Phật giáo".

Gần đây, Phật giáo Ấn Độ trỗi dậy mạnh mẽ trở lại. Hội "Phật giáo thế giới" thành lập tại Tích Lan, mở đại hội nghị Phật giáo thế giới lần thứ nhất vào năm 1950, gồm 500 đại diện và thông tín viên của 15 quốc gia Phật giáo tham dự. Tất cả các nước này đều trở thành chi hội của Phật giáo thế giới. Sau đó,ông Hội trưởng của hội là bác sĩ Malalasckera đã lần lượt đi thăm các chi hội. Hội nghị của hội mở lần thứ hai tại Nhật Bản năm 1953, và sau đó còn nhiều hội nghị tiếp tục mở ra cho đến nay. Hội đã xuất bản hai tờ báo: "New Letter và The Buddhist Word" chuyên đăng các tin tức và bài giáo lý phát hành khắp các nước. Vào khoảng 400 triệu người đã có 115 triệu tín đồ Phật giáo. Đây là một vinh quang lớn cho Phật giáo khắp thế giới vậy.

4. Truyện đức Phật Thích-ca

LỜI DẪN

Truyện Đức Phật Thích Ca

Giáo lý chỉ dạy con đường đến giác ngộ do đấng Giác ngộ tìm ra và truyền giảng, đó là Phật giáo. Đấng Giác ngộ tức là đức Phật, tỏa ánh từ quang xua tan đau khổ.

Thế nhưng, các đức Phật đã chứng ngộ Phật tánh, viên mãn ba thân, không thay đổi, xưa nay vẫn là một, không có chi gọi là sống chết, thì làm gì có lịch sử ở đời, hạn cuộc theo thời gian không gian, để cho chúng ta luận bàn khảo cứu. Có chăng, chỉ vì Phật thương xót chúng sinh mà hiện thân giáo hóa tùy theo căn cơ, do đó chúng sinh mới thấy Phật cũng có sanh có diệt như mình. Nhưng dù có sanh diệt thế nào vẫn chỉ là hóa thân sanh diệt, chớ pháp thân và báo thân vẫn thường tự tại, như như. "Tương Ưng Bộ Kinh" (Bản Pali-Việt tập 4B) nói: "Như Lai là thâm sâu, vô lượng, như biển cả, không thể đến tận đáy. Nếu muốn định nghĩa Như Lai ngang qua thân sắc, nhưng thân sắc ấy Như Lai đã đoạn tận, làm sao định nghĩa được".

Như vậy đủ biết Sự tích đức Phật Thích-ca mà chúng tôi sưu tập sau đây chỉ là sự tích của một vị hóa thân đức Phật Lô-xá-na. Hiểu được như thế, chúng ta mới khỏi dồn Lịch sử đức Phật vào những sử liệu khô khan theo cái nhìn thiển cận thông thường.

Tiếp theo Sự tích, chúng tôi chọn thêm những mẩu chuyện hay có liên hệ đến Ngài và các đệ tử của Ngài do Ngài hóa độ, hầu để thấy rõ bản nguyện thị hiện độ sanh của đức Phật:"Như Lai xuất hiện đem lại hạnh phúc cho đa số, an lạc cho đa số, vì lòng thương tưởng cho đời, vì lợi ích, vì hạnh phúc, vì an lạc cho chư thiên và loài người".(Kinh Tăng Chi 1).

Phật lịch 2535

Từ Đàm - Huế, ngày 9 tháng 3 năm 1992

4. Truyện đức Phật Thích-ca: A. Thời kỳ quá khứ

Truyện

ĐỨC PHẬT THÍCH CA

Muốn hiểu "Truyện đức Phật Thích-ca" một cách rốt ráo, có đầu có đuôi với đầy đủ ý nghĩa của nó, ta phải chia truyện Ngài ra làm hai thời kỳ: Thời kỳ quá khứ và thời kỳ hiện tại.

A. THỜI KỲ QUÁ KHỨ:

Kể từ 4 A-tăng-kỳ-kiếp và một trăm ngàn kiếp (theo Bắc phương Phật giáo thì thường cho là ba A-tăng-kỳ-kiếp và một trăm kiếp) ở tại địa phương A-ma-la-ngõa, có một vị Bà-la-môn tên Thiện Tuệ, vì quán thấy cõi vô thường, nên dốc chí xuất gia, thối ẩn ở Tha-ma-ca tại núi Tuyết, để tu tập thiền định, cầu chứng nhập Niết-bàn. Nhằm lúc ấy, gặp lúc đức Phật Nhiên Đăng (Dipankara- cũng gọi là Định Quang, Phổ Quang), ra đời bố hóa, nên Thiện Tuệ rời lối ẩn tu, ngưng việc cầu nhập Niết-bàn, vừa một mặt nguyện cứu độ chúng sinh, một mặt quyết chí cầu thành Phật quả.

Suốt đời theo hầu hạ đức Phật Nhiên Đăng và với đại nguyện ấy, Bồ-tát Thiện Tuệ trải qua 4 A-tăng-kỳ-kiếp và một trăm ngàn kiếp tu hành liên tục, được đức Phật Nhiên Đăng thọ ký cho về sau thành Phật hiệu là Thích-ca-mâu-ni. Đó là khởi

điểm của đức Phật Thích-ca trên bước đường nhắm tới Đại giác.

Từ khi được thọ ký, Bồ-tát Thiện tuệ đã trải qua nhiều đời nhiều kiếp với nhiều thân thể khác nhau, khi làm Chuyển luân vương, khi làm Vượn, khi làm Thỏ, khi làm Cá v.v... Nhưng dù họ thọ sinh nào, Ngài cũng vẫn giữ chặt chí nguyện, trên cầu đạo Bồ đề, dưới độ thoát Chúng sinh. Chính nhờ nỗ lực tu hành bất tuyệt theo chí nguyện ấy mà quả vị của Ngài mỗi ngày mỗi cao việt.

Suốt trong thời gian lâu xa ba A-tăng-kỳ-kiếp tu hành, không sự hy sinh nào Ngài từ chối, không công hạnh lợi lạc nào Ngài bỏ qua, nhưng có thể tóm tắt vào 10 hạnh đặc biệt sau đây gọi là 10 pháp Ba-la-mật: Bố thí, trì giới, xuất ly, trí tuệ, tinh tấn, nhẫn nhục, chân thật, quyết định, từ bi, xã.

Nhưng theo Bồ-đề Tư tưởng Luận của Long Tho cũng như Thành Duy thức Luận thì 10 pháp Ba-la-mật được kể ra: Bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ, phương tiện, nguyện, lực, trí.

Với các đức mục này Bồ-tát đã thực hành rất viên mãn nên gọi là Ba-la-mật. Vì chữ Parami hay Paramita có nghĩa là hoàn toàn và Trung Hoa đã dịch là đáo bỉ ngạn.

Và cũng trong thời gian này, Ngài đã từng gặp gỡ cúng dường nhiều đức Phật để lãnh thọ giáo pháp vun bồi công đức, mà quan hệ đặ biệt là có hai mươi lăm vị Phật sẽ kể dưới đây.

Hai mươi lăm vị Phật

Theo bộ truyện Phật-đà-Vương-sa (P.T.S Buddhavamsa) kê ra như sau:

1. Thiên Đặng 2. Kiều-trần-như

3. Cát Tường 4. Thiện Ý

5. Ni-bà-sa 6. Du-tỳ-đa

7. Anomadassi 8. Hồng Liên Hoa

9. Na-la-đà 10. Thường Liên Hoa

11. Thiện Huệ 12. Thiện Sinh

13. Piyadassi 14. Atthadassi

15. Dhamadassi 16. Tất-đạt-đa

17. Đề-sa 18. Bồ-sa

19. Tỳ-bà-thi (Vipassi) 20. Thi-khí (Sikhi)

21. Tỳ-xá-bà (Visabhù)

22. Câu-lưu-tôn (Kakusandha)

23. Câu-na-hàm (Konagamana)

24. Ca-diếp (Kassapa)

25. Thích-ca-văn (Sakyamuni)

Trong các đức Phật mà Bồ-tát Thiện Tuệ thường gặp gỡ trên (trong kinh Đại bản Duyên thuộc trường A-hàm và Trường Bộ, chỉ nêu 7 vị từ

4. Truyện đức Phật Thích-ca: B. Thời kỳ hiện tại. I. Tại cung trời Đâu-suất

Đức Phật Tỳ-bà-thi đến đức Phật Thích-ca-văn) có vị lịch sử rất trùng với lịch sử đức Thích-ca. Chẳng hạn lịch sử đức Phật Tỳ-bà-thi mà kinh Đại Bản Duyên thuộc Bộ Trường A-hàm đã nói rõ.

Tóm lại nhờ sự hy sinh cố gắng, bền gan trải qua nhiều kiếp tu tập nên sau ba A-tăng-kỳ-kiếp công hạnh viên mãn, Ngài trở thành vị Bồ-tát nhất sanh bổ xứ, ở cung trời Đâu-suất, chờ thực hiện một kiếp cuối cùng, rồi đạt thành bực Chánh đẳng chánh giác.

B. THỜI KỲ HIỆN TẠI

I. Tại cung trời Đâu-suất (Tushita):

Theo Phật Bổn hạnh Kinh, đức Thích-ca từ khi được đức Phật Nhiên Đăng thọ ký đã hiện ra vô số thân trong vô lượng kiếp, đặng kết thiện duyên với chúng sinh trong cõi Ta-bà này. Khi làm ơn, khi thị oai, khi làm vua hiền, khi làm con thảo, khi hoằng dương Chánh pháp, khi hộ trì Giới luật, cho đến khi cơ duyên đã thuần thục, Ngài mới hiện thân trong nội viện cõi trời Đâu-suất làm vị Bồ-tát tên Thánh Thiện Bạch xét rõ loài người ở thế giới này đã đủ trí thức nghe được Phật pháp, mới bảo rõ cho chư Thiên biết răng, Ngài sẽ giáng sinh xuống cõi Diêm-phù-đề trong nhà vua Tịnh Phạn ở nước Ca-tỳ-la-vệ, tiếp đí Ngài thuyết pháp cho chư Thiên nghe mà từ biệt họ bằng bài kệ:

4. Truyện đức Phật Thích-ca: B. Thời kỳ hiện tại: II. Đức Phật giáng sinh

"Chư hạnh vô thường,

Thị sanh diệt pháp,

Sanh diệt diệt dĩ,

Tịch diệt vi lạc"

(Các pháp đều sanh diệt vô thường, chấm dứt sự sanh diệt thì được tịch diệt an vui).

II. Đức Phật giáng sinh:

Ấn Độ thuở xưa bao gồm nhiều nước nhỏ, tựu trung có 16 nước danh tiếng (theo kinh Nhân vương):

1. Ma-kiệt-đà (Magadha, thành Vương Xá, La-duyệt-kỳ)

2. Tỳ-xá-ly (Vesali, Vaisali)

3. Kiều-nhất-la (Kosala)

4. Thất-la-phiệt, Xá-vệ (Sravasti, Savathi)

5. Chiêm-ba (Campa)

6. Ba-la-nại-ty (Baranassi)

7. Ca-tỳ-la-vệ (Kapilavastu)

8. Câu-thi-na (Kusinara)

9. Kiều-diệm-di (Kosambi)

10. Bát-đá-la (Pancala)

11. Ba-ra-lị-phất (Pataliputra-Hoa thị thành)

12. Mạt-thể-la (mathura)

13. Ô-thi (Usa)

14. Bôn-tra-bạt-đa (Pungavardhana)

15. Bồ-đề-bạt-đa (Devatara)

16. Ca-thi (Kasi)

Trong thời Phật tại Ấn Độ có 16 nước lớn, theo một tài liệu khác:

1. Kasi: (Ca-thi) đô ở Varanasi nay là nước Bénarès trên bờ sông Ganges, giữa nước Kosala và Magadha.

2. Kosala đô ở Savathi (Xá-vệ) gần Népal, có thành Kapilavastu (Ca-tỳ-la-vệ)

3. Anga đô ở Champa phía đông Magadha.

4. Magadha (Ma-kiệt-đà) đô ở Rajagaha (Ba-liên-phất, Palatiputa, Vương-xá) phía bắc sông Ganges, Tây giáp sông Sona.

5. Vajji đô ở Vaisali, gồm nhiều giống Vajjis (Bạt-kỳ), Vaisali, Inatukas.

6. Mala có 2 khu Kusinara (Câu-thi-na) và khu Pava, nhưng đều ở dưới chính phủ Cộng hòa Trung ương.

7. Chedi 2 hạt: một miền núi nay thuộc Népal và một miền gần Kosambi.

8. Vamsa đô ở Kosambi.

9. Kutu đô ở Indraprastha gồm New Delhi. Phật có thuyết kinh Mahasatithana cho dân xứ này.

10. Panchala đô ở Kampilya.

11. Matisiya đô ở Virata.

12. Sarasena đô ở Mathura

13. Assaka đô ở Patama

14. Avanti

15. Gandha (Câu-đà-ra) nay là Kanddakar gần vùng Kashmir và Taxila.

16. Kamboja đô Dvaraka.

Nước Ca-tỳ-la-vệ ở phía Bắc Trung Ấn, phía nam chân núi Hy-mã-lạp, phía Tây sông Tô-miện-ni thuộc xứ Népal ngày nay.

Lúc ấy nước Ca-tỳ-la-vệ ở dưới quyền cai trị của Tịnh Phạn vương dòng họ Thích-ca, một nhánh của họ Kiều-đáp-ma (Cù-đàm, Gotama) thuộc giai cấp Sát-đế-lợi. Hoàng hậu nước này là Ma-da phu nhân. Vua và hoàng hậu tuổi đã lớn mà chưa có con nên ngày đêm cầu nguyện và sống một cuộc đời trong sạch phước đức để mong sanh quý tử. Bồ-tát Thánh Thiện Bạch đã quán thấy gia đình vua Tịnh Phạn xứng đáng cho Ngài thác sanh, nên Ngài đã cho bà Ma-da nằm mộng.

Vào một đêm trăng sau khi chính tay hoàng hậu đã mở một cuộc bố thí vô giá tặng phát đồ vật cho mọi người, bà nghỉ tại tiêu phòng trong một giấc ngủ thành thơi thoải mái. Bỗng bà mộng thấy một con voi trắng 6 ngà trẻ trung oai vệ mang hoa sen trăng, từ trên trời tuốt xuống bên hông bà trong lúc giữa hư không có tiếng thì thầm: " Hỡi ai có

lắng nghe, hãy thức dậy, hỡi ai còn ngái ngủ, đức Phật đã đến quả đất này để dạy bảo cho các người".

Bà liền thức dậy báo tin cho vua Tịnh Phạn hay, vua cho mời các vị Ba-la-môn khác phái đến đoán mông, Họ đã đoán rằng: "Ồ, kính thưa hoàng hậu của cõi trời, đức vua của dòng họ Thích, đức bà Ma-da sẽ làm mẹ của vị thánh Giác ngộ cao cả mà Ngài đã đến quả đất này như con voi trắng".

Từ đó hoàng hậu thụ thai. Bà càng tinh tấn đạo hạnh. Sau những tháng ngày hoan hỷ, đến lúc sắp sinh, theo tục lệ Ấn Độ, bà phải về cha mẹ. Có các nữ tỳ săn sóc hầu hạ bà đi về nước Câu-ly. Nhân lúc dạo chơi trong vườn Lâm-tỳ-ni (Lumbini) thấy cây Vô ưu trổ hoa tươi tốt, bà dang tay toan hái thì liền Đản sanh thái tử nhằm lúc ban mai, ngày trăng tròn tháng 4 Ấn Độ (về niên đại đức Thích-ca giáng sinh có nhiều thuyết khác nhau). Bỏ ngoài các thuyết không có bằng cớ, còn các thuyết có bằng cớ có thể chia ra hai nhóm như sau:

Nhóm thứ nhất

1. Phật sử Tây tạng: 626 năm trước kỷ nguyên Tây lịch.

2. Phật sử Tích Lan: 624 năm trước kỷ nguyên Tây lịch.

3. Bia Buddhagaya: 623 năm trước kỷ nguyên Tây lịch.

Nhóm thứ hai

1. Chúng Thánh Điển Ký: 566 năm trước kỷ nguyên Tây lịch.

2. Thiện kiến luật : 559 năm trước kỷ nguyên Tây lịch.

3. Bia Phật ở Miến Điện: 561 năm trước kỷ nguyên Tây lịch.

Trong các thuyết có giá trị khác nhau, nếu so sánh với các niên đại dịch kinh của các vị tổ sư ở Ấn Độ sang Trung Hoa thì niên đại giáng sinh của Phật theo sử đảo Tích Lan là đúng hơn cả.

Lúc Ngài mới sinh có nhiều điều lạ xuất hiện như cây khô đâm chồi nở bông, nước đục hóa trong, người bệnh tật được khỏe, quả đất sáu cách rung động v.v... Lại có thiên phong phun nước tắm cho Ngài, Phạm thiên đem áo dâng và tán hoa mừng Ngài. Ngài tự đi bảy bước, mỗi bước đều có bảy hoa sen tự nhiên hiện ra đỡ chân. Ngài đưa một tay chỉ lên trời, một tay chỉ xuống đất dạy rằng: "Thiên thượng thiên hạ duy ngã độc tôn". (Trên trời dưới đất duy chỉ có Ta là tôn quý)(1) dạy xong nằm xuống như mọi trẻ thông thường.

(1) theo kinh Tạng Pali ghi: "Ta là bậc tối thượng ở trên trời, Ta là bậc tối tôn ở trên trời, Ta là bậc cao nhất ở trên trời, nay là đời sống cuối cùng, không còn phải đi tái sanh ở đời này nữa".

Vua Tịnh Phạn và triều đình hay tin, mừng rỡ rước Ngài về cung ban các ấn chỉ, tha giảm cho những kẻ tù tội, bố thí cho những người nghèo khó và mời các thầy tướng giỏi đến xem tướng thái tử. Các thầy tướng tuy ai xem cũng biết là tổ, nhưng chẳng biết tốt đến bực nào, nên đồng thanh tâu vua xin mời đạo sĩ A-tư-đà (Asista) hiện tu ở Tuyết sơn, về xem tướng thái tử, vì ông ấy đã tu luyện được phép ngũ thông, đạo lực cao cường, thấu suốt mọi việc quá khứ, hiện tại, vị lai. Vua tán đồng và định sai người đi rước thì vua nghe tin ông A-tư-đà đến xin yết kiến thái tử. Vua mừng mời vào. Vừa thấy thái tử ông ta liền quỳ xuống vái chào và cung kính xem tướng, xem xong, bỗng nức nở khóc. Vua tưởng có điều gì không hay, vội hỏi thì ông tâu rằng: "thái tử tướng tốt tột bực, đủ cả 32 tướng đại nhân và 80 vẻ đẹp. Theo Luận Đại Trí Độ tập 1 phẩm Bồ-tát thì 32 tướng đó là: 1.Lòng bàn chân bằng phẳng, 2. Lòng bàn chân có tướng bánh xe đủ ngàn năm, 3. Ngón chân thon dài, 4. Gót chân rộng và bằng, 5. Ngón chân, ngón tay có lưới lụa xòe như của chim Nhạn, 6. Tay chân mềm mại, 7. Mu bàn chân cao và đầy, 8. Bắp đùi như nai chua Y-nê-diên, 9. Khi đứng thẳng, ngón chân sờ đến đầu gối, 10. Tướng âm tàng như trâu chúa, 11. Thân cao và rộng cân đối như cây Ni-câu-loại, 12. Lông trên thân mọc xoay hướng lên,

13. Mỗi lỗ chân lông có một sợi lông, 14. thân sắc vàng như màu hoàng kim, 15. Có ánh sáng một trượng; 16. Da mỏng, min, 17. Bảy chỗ trên thân đều đặn, 18. Dưới hai nách đầy đặn, 19. phần thân trên như sư tử, 20. Thân to lớn và thẳng, 21. vai tròn và đẹp, 22. Có 40 cái răng, 23. Răng đều đặn, 24. Răng trắng trong, 25.Hai má như Sư tử, 26. Được thượng vị trong các vị, 27. Lưỡi rộng, dài, 28. có âm thanh như của trời Phạm thiên, 29. Mắt xanh biếc, 30. Lông mi như trâu chúa, 31. Nhục kế ở trên đầu, 32. Tướng lông trắng giữa hai chân mày và 80 vẻ đẹp là: 1. Đỉnh đầu không thể thấy, 2. mũi, thẳng, cao, đẹp, lỗ mũi kín, 3. Mí mắt như trăng mới mọc, có màu xanh lưu ly, 4. Vành tai mọc sáng khi đi thòng xuống, 5. thân chắc thật như lực sĩ trời Na-la-diên, 6. Khớp xương như móc câu, 7. Mỗi lần thân xoay như voi chúa, 8. Khi đi chân cách đất bốn tấc,có dấu ấn hiện trên đất, 9. Móng tay màu đồng đỏ, mỏng và mướt, 10. Xương đầu gối cứng, tròn, đẹp, 11. Thân sạch sẽ, 12. Thân mềm mại, 13. Thân không cong, 14. Ngón tay tròn,thon, 15. Ngón tay đẹp, 16. Mạch sâu, 17. Mắt các kín, 18. Thân mịn màng, 19. Thân vững chắc, đi không xiêu vẹo, 20. Thân đầy đặn, 21. Thức đầy đủ, 22. Dung nghi đầy đặn, 23. Chỗ ở yên ổn không thể động, 24. Uy đức chấn động hết thảy, 25. Mọi người đều ưa xem, 26. Mặt không lớn dài,

27. Dung mạo đẹp đẽ, không pha tạp, 28. Mặt đầy đủ, 29. Môi đỏ như màu trái Tần-bà, 30. Âm vang sâu lắng, 31. Rốn sâu, tròn, đẹp, 32. lông trên thân xoay về phía hữu, 33. Tay đầy đủ, 34. Tay chân vừa ý, 35. Chỉ tay rõ ràng, ngay thẳng, 36. Chỉ tay dài, 37. Chỉ tay không dứt, 38. Chúng sinh ác tâm trông thấy hòa vui, 39. Mặt rộng, đẹp, 40. Mặt đầy đặn, trong sáng như trăng, 41. Theo ý chúng sinh vui vẻ cùng nói, 42. Lỗ chân lông tỏa mùi thơm, 43. Miệng tỏa mùi thơm, 44. Nghi dung như Sư tử, 45. Đi đứng như voi chúa, 46. Cách đi như ngỗng chúa, 47. Đầu như quả Ma-la-đà, 48. Âm thanh rõ ràng, 49. Răng bén, 50. Sắc lưỡi màu hồng, 51. Lưỡi mỏng, 52. Sắc lông màu hồng, 53. Lông trong sạch, 54. Mắt rộng, dài, 55. Tướng các khiếu (lỗ) đầy đủ, 56. Tay chân trắng thuần như hoa sen. 57. Rốn không bày, 58. Bụng không bày, 59. Bụng nhỏ, 60. Thân không khuynh động, 61. Thân chắc nịch, 62. Phần thân lớn, 63. Phần cao ráo, 64. Tay chân sạch, mềm mại, 65. Hào quang thân dài một trượng, 66. Thân chiếu sáng khi đi, 67. Xem chúng sinh bình đẳng, 68. Không khinh chúng sinh, 69. Theo âm thanh của chúng sinh không quá, không giảm, 70. Thuyết pháp không sai khác, 71. Tùy theo ngôn ngữ của chúng sinh mà thuyết pháp, 72. Một lần phát âm, tiếng vang đến nhiều người, 73. Có nhân duyên theo thứ lớp

thuyết pháp, 74. Có tướng hết thảy chúng sinh không thể xem hết được; 75. Người xem không nhàm chán, 76. Tóc dài, đẹp, 77. Tóc không rối, 78. Tóc xoáy, đẹp, 79. Màu tóc như ngọc xanh, 80. Tay chân có đức tướng. Nếu ngài ở đời thì quyết định làm Chuyển Luân Vương cai trị cả thế gian. Song, Ngài giàu lòng từ mẫn, không chịu yên hưởng phú quý. Đến khi lớn không thì chắc Ngài sẽ xuất gia học Đạo, thành vị Phật-đà độ cả chúng sinh ra khỏi thống khổ. Tôi nghĩ phận tôi gắng sức tu hành, cố tìm đạo chánh mà lâu nay chưa rõ, nay hiện có Phật ra đời mà tôi tuổi già, sức đã yếu chắc không sống đến ngày đó để nghe được những lời dạy cao siêu của Ngài, nên tôi tủi mình vô phước chớ không có gì khác".

Ông tâu xong liền từ tạ vua, kính lễ thái tử rồi đi về núi.

Bà Ma-da sanh thái tử được bảy ngày thì thăng hà và thác sanh lên cõi trời Đao-lợi. Vua đặt tên là Sĩ-đạt-ta (Sidhartha) và giao cho dì mẫu Ngài là Ma-ha Ba-xà-ba-đề (Maha Prajapati) nuôi nấng.

Thái tử càng khôn lớn phương phi càng tỏ rõ những nét thông minh và đức độ siêu quần, thấy vậy vua càng thương yêu quý mến, rước các danh sư về văn,về võ để dạy thái tử. Song thái tử thông minh tột bực. Ông thầy nào dạy ít lâu cũng phải

lui thưa không dám dạy nữa. Đến tám tuổi thì văn cũng như võ, các môn học kỹ thuật, kỹ xảo ở đời thái tử đều tinh thông cả.

Thái tử Si-đạt-ta được nuôi nấng, dạy dỗ, giáo dục một cách toàn diện về hai mặt: văn chương và võ nghệ.

Khi Thái tử lên 8 tuổi, những thầy giáo giỏi nhất trong xứ được mời đến hoàng cung dạy cho Thái tử các môn học thế gian như Thanh minh (ngôn ngữ học và văn học), Công xảo minh (Công kỹ nghệ học), Y phương minh (môn học chữa bịnh), Nhân minh (Luận lý học), và Nội minh (Đạo học). Về Đạo học, Thái tử được dạy về 4 sách thánh Veda, là các sách Thánh của Bà-la-môn giáo. Sách kể rằng: Chỉ trong khoảng từ 7 đến 12 tuổi, Thái tử đã học thông thạo 5 môn học trên và 4 sách Thánh Veda. Đến năm 13 tuổi, Thái tử học võ thuật, theo truyền thống dòng dõi đẳng cấp võ tướng (Ksatryas - Sát-đế-lỵ). Nhờ có sức khỏe phi thường Thái tử học môn võ gì cũng giỏi, về môn bắn cung, sách kể rằng, trong một cuộc hội thi, Thái tử đã bắn một mũi tên xuyên qua 7 lớp trống đồng, trong khi người giỏi nhất tại cuộc hội thi chỉ bắn xuyên qua được 3 lớp trống đồng. Vào tuổi 16, Thái tử cưới công chúa Da-du-đà-la (Yasodhara), đồng lứa tuổi với thái tử. Và trong gần 13 năm, sau ngày cưới, Thái tử sống một cuộc đời hạnh

phúc trong nhung lụa, vô tư, không biết gì tới mọi nỗi khổ và bất hạnh ở đời. Về quãng đời ấy của ngài, đức Phật kể lại như sau với các Tỷ-kheo, đệ tử của Ngài:

"Này các Tỷ-kheo, ta được nuôi dưỡng tế nhị, quá mức tế nhị. Trong cung của phụ vương ta, các hồ nước được xây lên, trong một hồ có hoa sen xanh, trong một hồ có hoa sen đỏ, trong một hồ có hoa sen trắng, tất cả đều phục vụ cho Ta. Không một hương chiên đàn nào Ta dùng mà không từ Kasi đến. Bằng vải Kasi là khăn của Ta, bằng vài Kasi là áo cánh, bằng vải Kasi là áo lót, bằng vải Kasi là áo khoác ngoài. Đêm và ngày, một lọng trắng được che trên đầu ta để tránh xúc chạm lạnh, móng, bụi, cỏ hay sương. Này các tỷ-kheo, ba lâu đài được xây dựng cho Ta, một cái cho mùa đông, một cái cho mùa hạ, một cái cho mùa mưa. Và Ta, tại lâu đài mùa mưa, ta được các vũ nhạc công đờn, múa hát xung quang Ta... (Tăng Chi I, 161-162).

Căn cứ vào lời tiên đoán của A-tư-đà và thấy tài năng đức độ của Thái tử, vua biết thế nào Thái tử cũng đi tu, điều mà vua không muốn, nên tìm đủ mọi cách hầu làm phai mờ ý chí cao thượng của thái tử. Nào thiết lập hoa viên, cung điện để thái tử ở theo thời tiết ba mùa, chọn nhiều cung nữ hầu hạ, tìm nơi xứng đáng cưới vợ cho thái tử. Và trong một cuộc tuyển phu, thái tử đã được nàng Da-du-

đà-la (Yasodhara) con vua Thiện Giác (Suprabuddha) chọn làm chồng. Về sau sinh được một cậu con trai tên là La-hầu-la (Rahula). Mặc dù sống trong cảnh tuyệt đỉnh của trần gian với danh vọng, tiền tài, vợ đẹp, con ngoan, đền vàng điện ngọc, đàn ngọt, hát hay, song Ngài vẫn dửng dưng không tìm thấy đời mình trong lối sống tạm bợ đó. Lối sống hợp với tâm hồn Ngài nhất phải là lối sống rạng rỡ trăng sao bao trùm vũ trụ một bậc siêu phàm vượt tục, còn đây chỉ là cảnh giả dối, phĩnh phờ, buông xuôi, chôn vùi những tâm hồn mê muội yếu đuối, phải làm sao thoát khỏi nó, cùng với mọi loài đi tới chỗ an vui.

Một hôm, nhân ngày lễ hạ điền, thái tử theo vua cha ra đồng, xem dân chúng cày cấy, sau lớp xuân sắc tốt tươi, hoa cười chim hót, gió thoảng trời quang, tưởng như nhân sinh an lạc lắm nhưng thái tử đã không hời hợt vô tư, mà nhìn rõ tường tận sâu kín của chúng sinh: Đây bác nông phu đang theo sau con trâu, nhễ nhại mồ hôi phơi mình dưới nắng cháy, để đổi lấy bát cơm nộm cỏ, nọ có đám côn trùng vừa bị lật lên trên luống đất cày, bị chim chóc dành nhau ăn sống và lũ chim chỉ biết say sưa theo con mồi để nuôi sống, không hề để ý cái chết đang chực sẵn bên mình từ mấy chiếc nỏ của những đứa trẻ con. Cảnh tượng này đã giúp cho thái tử nhận rõ thêm sự sống là khổ.

Rồi tiếp những lần khác, Ngài được phép vua cha cho đi dạo ngoài thành, để quan sát dân tình. Lần ra cửa Đông, Ngài gặp một người già, lần ra cửa Nam Ngài gặp một kẻ bịnh, lần ra cửa Tây Ngài gặp một đám chết, đã để lại trong trí Ngài thêm những ấn tượng về sự đau già khổ chết chủa nhân sinh, thúc giục Ngài phải sớm tìm đường giải thoát.

Vì vậy tuy sống giữa cảnh diễm lệ huy hoàng, mặn nồng thương mến, thái tử vẫn thấy cô liêu, tâm trí không lúc nào rỗi mối ưu tư trước những câu hỏi chưa được giải quyết: "Làm sao thoát khỏi cái khổ: sanh, lão, bệnh, tử? Làm sao được tự tại an vui?" Thì bỗng một hôm nhân đi dạo cửa Bắc, thái tử gặp một vị Sa-môn, trong dáng điệu khoang thai nhắm lối Ngài đi tới. Thái tử dừng lại hỏi: "Ngài là ai? Ngài tu theo hạnh gì mà dáng điệu thong dong, phong tư đĩnh đạc?". Vị Sa-môn đáp" mọi sự ràng buộc trần thế, mở rộng tâm tư cầu cho mình được giải thoát và phổ độ chúng sinh đều được giải thoát như mình".

Lời giải đáp của vị Sa-môn lọt tai, như mở rộng con đường trước mặt thái tử mà từ lâu hằng mơ ước. Thái tử nhất quyết bước theo con đường đó. Về cung, thái tử xin vua cha cho đi xuất gia, nhưng vua Tịnh Phạn không cho. Thái tử yêu cầu