Khai Thị-2009

Phật giáo và thiếu nhi

Phật giáo và thiếu nhi

(Bài giảng khóa tu Một ngày an lạc lần thứ 69

tại chùa Phổ Quang ngày 14-6-2009)

Chủ đề hôm nay chúng ta nêu ra trùng với ngày Quốc tế thiếu nhi. Ngày nay, loài người mới nhận thấy thiếu nhi quan trọng, hay nói đúng hơn là người trẻ quan trọng; nhưng từ thời kỳ lâu xa, Đức Phật đã quan tâm đến việc giáo hóa con người, nhất là giới trẻ.

Theo Phật, có bốn thứ nhỏ mà chúng ta không được xem thường, đó là thanh thiếu niên, con rắn nhỏ, đốm lửa nhỏ và Thầy Tỳ kheo trẻ. Một đốm lửa nhỏ được ví cho tam độc tham, sân, si có thể đốt chết người ta và Thầy Tỳ kheo trẻ tiêu biểu cho sức mạnh. Việc ác nhỏ được Phật ví như con rắn nhỏ nhưng độc hại có thể giết chết người, đừng nên xem thường nó. Vì vậy, trong pháp Tứ Niệm xứ quán, Đức Phật dạy rằng đối với một việc ác nhỏ, chúng ta không được coi thường, không được vi phạm; vì tội nhỏ có thể làm nhân cho tội lớn về sau. Còn việc thiện nhỏ tới đâu, chúng ta cũng cần phải phát huy. Việc thiện nhỏ giống như người mới phát tâm Bồ đề thì thiện căn của họ còn nhỏ, nhưng trong tương lai, căn lành này sẽ trở thành lớn mạnh. Cho nên, Đức Phật

khẳng định rằng không có tội ác nào lớn hơn là làm cho người thoái tâm Bồ đề và không có công đức nào lớn hơn là làm cho người phát tâm Bồ đề. Còn đối với thanh thiếu niên và Thầy Tỳ kheo trẻ thì như thế nào ?

Thanh thiếu niên hôm nay là thế giới ngày mai, nghĩa là họ sẽ lớn lên, mà chúng ta không un đúc, dạy dỗ cho họ hành thiện, lại để cho ác ma cám dỗ, khiến cho lửa tam độc tham sân si phát triển trong tâm họ, chắc chắn là hậu quả nguy hại chẳng những cho bản thân họ, mà còn tác hại đến gia đình và cộng đồng xã hội.

Một Thầy Tỳ kheo trẻ tuy còn một số điểm khiếm khuyết cần phải được giáo dưỡng để họ thăng hoa trên bước đường tu hành, nhưng trong tương lai họ sẽ trởthành Hiền thánh thay thế lớp cha anh thắp sáng ngọn đèn chánh pháp trên cõi nhân gian. Chính vì sự tối cần thiết của lớp tu sĩ trẻ cho công cuộc tiếp nối mạng mạch của đạo pháp, cho nên chư vị Tổ sư thường nhắc nhở các bậc đàn anh rằng việc tiếp dẫn hậu lai là báo Phật ân đức, tức dìu dắt lớp người sau là báo đáp được công ơn giáo hóa độ sinh của Đức Phật, là bảo vệ Phật pháp tồn tại trong thế gian, tồn tại trong lớp người trẻ; vì những người tuổi trẻ sẽ lớn lên và họ gánh vác được đạo pháp, còn người lớn tuổi thì mỗi ngày già yếu thêm và không thể sống mãi trên cuộc đời này được. Điều này dễ nhận ra, ngay cả đối với một gia đình tuy cuộc sống vật chất không khá giả nhưng con cháu của họ có đạo đức và có

học thức thì dòng họ đó sẽ đi lên. Trái lại, gia đình dù giàu có, nhưng con cháu sống vô đạo đức, không học hành, chắc chắn dòng họ này sẽ sớm suy tàn. Vì vậy, ngày nay người ta đã nhận ra việc giáo dưỡng lớp người trẻ là quan trọng nhất. Cho nên, quyết tâm lo cho thế giới ngày mai không gì khác hơn là nâng cao tri thức và đạo đức của lớp người trẻ.

Giới trẻ đánh dấu mốc từ 30 tuổi trở xuống. Theo Nam truyền Phật giáo, Đức Phật xuất gia năm 29 tuổi và thành đạo năm 35 tuổi. Nhưng theo Bắc truyền thì năm 19 tuổi, Đức Phật xuất gia và 30 tuổi, Ngài thành đạo. Con số 30 này ứng với quan niệm xưa của người Trung Quốc là tam thập nhi lập, tức 30 tuổi mới lập mạng được. Như vậy, Đức Phật đi tu khi còn trẻ tuổi.

Tỳ kheo từ 20 tuổi đến 30 tuổi là lớp trẻ cận kề lớp lớn, họ cần được un đúc, giáo dưỡng. Từ 30 tuổi đến 40 tuổi là tuổi chuẩn bị trưởng thành, cần được dìu dắt; vì ở lớp tuổi này sức khỏe rất tốt, ý chí cũng vươn lên tầm cao và trí tuệ cũng phát huy cao độ. Nếu không được chỉ dẫn, dìu dắt, họ dễ phạm sai lầm, dễ bất mãn, dẫn đến cuộc sống sa đọa.

Thật vậy, lớp người trẻ thường có ý chí mạnh mẽ, hướng đến tương lai, muốn làm nhiều việc lớn; nhưng họ thường lầm lẫn ý chí với tham vọng; cho nên họ sống không thực tế, dễ chuốc lấy thất bại. Ví dụ người có ý

chí thấy Đức Phật tu hành, thành tựu quả vị Toàn giác thì họ cũng hạ quyết tâm tu sẽ thành Phật. Điều đó tốt, nhưng cần phải lưu ý rằng việc quyết tâm tu hành không được xa rời thực tế; vì rời bỏ thực tế để cầu đạo là đi vào con đường sai lầm nghiêm trọng; từ đó sẽ hủy hoại đời mình và làm băng hoại cả xã hội. Thực tế cho thấy người nhiều tham vọng thường bị ác ma cám dỗ và mờ mắt vì tham vọng, không thấy cái bẫy của ác ma giương ra, nên rơi vô bẫy rồi thì không thể nào cứu thoát được. Vì vậy, "Tứ thập nhi bất hoặc”, tức từ 40 tuổi trở đi là tuổi chín chắn, là người trưởng thành thật sự, không còn lầm lẫn, thì không cần được dìu dắt nữa.

Còn từ 20 tuổi trở xuống là lớp trẻ hơn nữa, trí tuệ và khả năng chưa phát triển đầy đủ, chúng ta không nên giao trách nhiệm cho họ, không cho họ quyết định việc quan trọng. Nếu họ phát tâm tu hành sớm, chúng ta chấp nhận họ như người tập sự tu, gọi là Sa di tập sự làm Tỳ kheo. Đối với người chưa đủ 20 tuổi, chúng ta chỉ dạy họ, khuyên họ nên làm những gì mà Phật và chư Tổ làm. Vì vậy, Thầy phải làm gương cho Sa di trẻ. Người lớn mà không làm gương được thì dù có dạy, họ cũng không nghe theo. Chúng ta dạy họ bằng việc làm tốt đẹp của chúng ta, bằng lời nói đúng như pháp của chúng ta. Khi suy nghĩ, lời nói và việc làm của chúng ta chưa tốt, thì không thể nào dạy người được.

Việc quan trọng là chúng ta phải làm gương cho thế

hệ trẻ. Lúc chúng ta chăm sóc, dạy dỗ lớp trẻ chính là chúng ta tự tu dưỡng cho mình; vì chỉ nhìn cử chỉ, thái độ của họ đối với ta là ta tự biết mình như thế nào. Theo kinh nghiệm riêng tôi, khi tôi nói với Tỳ kheo trẻ mà họ không nghe, tôi biết mình chưa đủ đức hạnh để cảm hóa họ, nên tôi không rầy mắng; vì càng la rầy là đẩy họ theo ác ma và chính mình cũng theo ác ma luôn. Thật vậy, khi dạy không được, chúng ta bực tức, khổ sở, trút cơn giận lên họ, nghĩa là chúng ta dạy họ tham, sân, si.

Khi dạy, họ không nghe, ta phải tự kiểm điểm lại mình. Một là vì chúng ta không đủ phước đức để dạy; không có phước đức thì không thể dạy được ai. Phải lo dạy mình trước, là lo tu phước đức cho đủ. Trên bước đường giáo hóa độ sinh, Đức Phật cảm hóa được mọi người một cách nhẹ nhàng, vì Ngài có phước đức vẹn toàn. Còn chúng ta phước đức mỏng, làm sao người nghe theo. Có Phật tử thưa với tôi rằng con tức chết, vì con của con không nghe lời con mà lại nghe lời hàng xóm. Tôi nói nếu hàng xóm đức hạnh hơn, thì hãy để cho họ dạy con mình. Nếu hàng xóm thuộc hạng xì ke, hay làm việc tội lỗi mà con mình bị dụ dỗ, nghe theo, thì phải khuyên dạy nó trở về với gia đình.

Trên bước đường tu, tự dạy mình xong mới dạy người và mình làm có kết quả rồi, không dạy, người ta cũng tìm đến học. Chư vịTổ sư đắc đạo tu trên núi cao mà đồ chúng tự kéo đến xin học; vì người đắc đạo có trí

tuệ sâu, nên người thế gian không giải quyết được việc, phải nhờ đến các Ngài giải quyết hộ. Điển hình như Phù Vân quốc sư ở núi Yên Tử mà Vua Trần Thái Tông gặp việc bế tắc trong cuộc sống, đã phải lặn lội trèo non vượt suối, đến đảnh lễ Ngài xin Ngài chỉ giáo; trong khi đó ở thành Thăng Long có nhiều chùa, nhiều sư, nhưng không giải được tâm trạng của vua.

Quan trọng nhất là tự dạy mình bằng cách phát huy trí tuệ của mình, thấy đúng sự thật, để ta chỉ dạy thế hệ trẻ khỏi phạm sai lầm; vì ta thấy đúng, nói họ nghe và làm theo được kết quả tốt đẹp. Ở Việt Nam có ông Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm rất có tài nhìn xa trông rộng. Khi Nguyễn Hoàng lâm vào cảnh tiến thoái lưỡng nan ở Thăng Long và sợ bị Trịnh Kiểm giết, nên đã tìm đến ông Trạng Trình nhờ cố vấn. Ông Trạng Trình chỉ nói một lời đơn giản rằng Hoàng sơn nhất đới, vạn đại dung thân, khiến ông ngộ được rằng không thể ở Thăng Long, mà phải vào núi Hoàng sơn là vùng đất mới ở Thanh Hóa để lập nghiệp. Và đúng như lời dạy của Trạng Trình, ông về vùng đất đó, mới xây dựng được chín đời vua.

Người có trí tuệ và đức hạnh, cảm hóa người khác dễ dàng. Khi người ta chưa nghe, thì cần phải suy nghĩ lại để trau dồi đức hạnh và phát huy trí tuệ của mình. Trong cuộc sống đời thường, những người trẻ tuổi bỏ gia đình ra đi, vì họ bất mãn cha mẹ thiếu đạo đức và quyết đoán sai lầm. Việc giáo dưỡng người trẻ là vấn đề thiết yếu, nhất là lớp

trẻ từ 10 tuổi đến 20 tuổi thuộc lứa tuổi rất nông nổi, dễ bỏ nhà đi hoang. Bằng mọi cách, cha mẹ phải giữ nó lại và nhờ những vị Thầy có đức hạnh cao để dạy dỗ. Nếu nó quý trọng ông hàng xóm nhà Nho, ta đừng tự ái, hãy gởi con cháu cho ông ta dạy. Hoặc con cháu của quý Phật tử buồn chán gia đình, quý vị nên vô chùa tìm các Thầy chân tu có trí tuệ, có thể tin cậy được, để nhờ vị Thầy đó dìu dắt con cháu mình cho nó nương theo Thầy mà tâm được an lạc và trí tuệ phát triển được.

Quý Phật tử tìm Thầy cho con học và tìm Thầy cho con nương vào đức hạnh. Còn người mê tín nói rằng con khắc tuổi mình, thì bán con, gởi con cho người khác hạp tuổi. Phải gởi con cho người đức hạnh, gởi con cho người giỏi, để nó nương theo đó mà vươn lên trong cuộc sống; không phải gởi người hạp tuổi. Người xưa nói : "Ỷ Tùng chi cát”, nghĩa là dây leo được cây Tùng. Tùng lên cao đến trời xanh thì dây cũng leo lên trời xanh, Tùng cao bao nhiêu thì dây leo cao theo bấy nhiêu.

Ta có khả năng trực tiếp dạy con thì tốt; nhưng nếu không đủ sức dạy, ta để cho người khác dạy. Trong sử còn ghi lại câu chuyện Hòa thượng Lý Khánh Vân nhặt được đứa trẻ bị bỏ trước cửa chùa, mới nhận làm con nuôi, đó là Lý Công Uẩn. Đứa bé này càng lớn càng nghịch ngợm, khó dạy. Có một lần khi Hòa thượng bảo Lý Công Uẩn đem trái cây cúng ông Thổ Địa thì lúc đó, ông này còn là chú điệu lại lấy ăn hết, không cúng. Ông

Thổ Địa mới hiện hình lên thưa với Hòa thượng Khánh Vân rằng chùa đã bỏ đói, không cho Thần ăn. Hòa thượng mới hỏi Lý Công Uẩn có cúng trái cây cho ông Thổ Địa hay không. Lý Công Uẩn trả lời rằng ông Thổ Địa bằng đất, làm sao ăn được, nên con ăn hết rồi. Bị Hòa thượng mắng, Lý Công Uẩn giận quá, đem tượng ông Địa đặt xuống đất, không cho ở trên bàn thờ. Ông Địa lại thưa với Hòa thượng rằng, ông đành ở dưới đất! VìLý Công Uẩn có chân mạng đế vương, nên ông Thổ thần cũng phải kính nể, dù thời làm vua chưa tới.

Thiền sư Vạn Hạnh là em ruột của Hòa thượng Khánh Vân, nói rằng Hòa thượng không có khả năng dạy được Lý Công Uẩn, hãy giao cho Vạn Hạnh nuôi dạy ông này. Thấy Thiền sư Vạn Hạnh, Lý Công Uẩn khiếp sợ và ông đã lạy Ngài Vạn Hạnh, nhận làm Thầy, rồi theo Ngài về chùa sống rất ngoan ngoãn, Ngài dạy gì cũng nghe theo. Một là vì Ngài có đức hạnh lớn, nên có thể cảm hóa được ông, hai là Ngài có trí tuệ, nên dạy đúng với ý chí mà ông đeo đuổi, nên dễ dàng giúp ông đi lên và Ngài dạy đúng với hiểu biết, giúp ông thăng hoa được tri thức. Thật vậy, Ngài Vạn Hạnh nhận thấy Lý Công Uẩn có tài năng, có ý chí, nên Ngài un đúc cho ông trở thành ông vua tài năng, đức độ; thì quả đúng như vậy, khi làm vua trị nước an dân, ông đã là vị minh quân và hết lòng xây dựng Phật pháp. Còn khi ông sống với Ngài Lý Khánh Vân, mỗi ngày chỉ công phu và cúng cơm, không hạp với ý chí của ông; vì ông đâu muốn làm Thầy tu, nên ông chán, mới sinh ra phá phách.

Ngày nay, để đoán biết túc nghiệp của đứa trẻ, người ta thường để đồ chơi trước mặt nó khi nó được một năm tuổi. Nếu kiếp trước đứa bé là Thầy tu thì nó sẽ bốc lấy xâu chuỗi, hay cái mõ; nếu nó bốc trúng cái xe là biết nó có khiếu về cơ giới, v.v...… Cha mẹ phải biết cho con mình theo học những ngành nghề mà nó có năng khiếu và ưa thích, thì sẽ tiếp sức được cho nó tiến bộ trong việc học và thành tài. Đừng muốn nó làm bác sĩ, hay kỹ sư theo ý mình, trong khi nó không có năng khiếu và không thích nghề này thì làm sao học được, nó sẽ chán và bỏ học đi chơi. Chọn nghề cho con, cha mẹ trực tiếp dạy, hay nhờ người khác dạy; nhưng cũng phải phù hợp với năng khiếu của con.

Ở Nhật Bản thường có những người theo nghề truyền thống của gia đình dòng họ. Cha là bác sĩ, hay kỹ sư thì con cháu trong dòng họ cũng theo nghề đó. Có thể hiểu rằng những đứa trẻ ra đời trong gia đình tương ưng như vậy, chúng đã học nghề từ dòng máu của tổ tiên, ông bà, cha mẹ; cho nên họ thường có nghề truyền thống từ năm đến mười đời của dòng họ. Vì vậy, huyết thống gia đình có nhiều ảnh hưởng đến nghề nghiệp của con cháu. Ngoài ra, người ta có thể học nghề từ trong thai mẹ, nên sinh ra, chưa học mà đã biết. Nếu học nghề từ huyết thống là linh hồn đứa bé thích nghề gì đó, nên nó thường lãng vãng ở gia đình làm nghề mà nó ưa thích và nó sẽ tái sinh vào dòng họ đó. Lúc sống, chúng ta thích cái gì thì đi đến đó; lúc chết cũng vậy. Ví dụ có Phật tử thích tu ở đạo tràng Phổ Quang, khi

chết cũng đến đây, coi người nào thích hợp theo về nhà, sinh làm con cháu họ.

Chúng ta tu hành sẽ cảm hóa được những người đồng hạnh nguyện, thì họ sinh vào gia đình mình, làm quyến thuộc của mình và vào trong thai mẹ, họ có thể học được những gì của cha mẹ. Vì vậy, quý vị đi chùa, kết bạn với người tốt, tâm an lạc thì có thể sinh ra những đứa con tốt và dạy nó Phật pháp, dạy nó đạo đức; nghĩa là un đúc nó lớn lần trong môi trường đạo đức, chắc chắn nó sẽ trở thành người đạo đức, un đúc nó trong môi trường Phật pháp, nó sẽ trở thành Phật tử tốt; nhờ vậy mà xã hội sẽ được tốt đẹp. Và chính xã hội tốt đó, chúng ta sẽ được hưởng khi tái sinh. Nếu không lo cho xã hội ở thế giới này tốt mà không được vãng sinh Cực lạc, thì chúng ta tái sinh lại cõi đời này, phải sống trong xã hội xấu này.

Tôi mong tất cả quý Phật tử quan tâm đến người trẻ, lo cho Thầy Tỳ kheo trẻ, tạo điều kiện cho họ thăng hoa trí tuệ và đạo đức, chắc chắn môi trường sống của chúng ta trong tương lai sẽ được trong sạch, an lạc, thái bình, thịnh vượng.

Nói không với ma túy

Nói không với ma túy

(Bài giảng khóa tu Một ngày an lạc lần thứ 70

tại chùa Phổ Quang ngày 21-6-2009)

Ma túy là một trong những vấn nạn của cả nhân loại trên toàn cầu. Phật tử cần suy nghĩ xem phải có thái độ đối với vấn đề này như thế nào và trong kinh điển, Đức Phật có đặt vấn đề này hay không. Tôi nghĩ Phật giáo không đặt vấn đề này, vì ma túy chỉ mới phát sinh cách nay khoảng 200 năm. Vào thời kỳ các nước tư bản phát triển cũng đã có ma túy, nhưng lúc đó nó chưa là vấn nạn đối với loài người như ngày nay.

Từ lâu xa, con người chỉ đối phó với rượu là chất độc hại làm người ta say và mất sự tự chủ. Vì vậy, Đức Phật khuyên mọi người không nên uống rượu, mặc dù rượu không trực tiếp tạo ra tội lỗi, nhưng nó trợ duyên khiến người ta phạm tội. Ma túy cũng vậy, bản chất của nó không có tội, nhưng ma túy cũng trợ duyên làm người ta tạo tội lỗi. Về điểm này, rượu và ma túy tương đồng với nhau, nhưng ma túy có hại hơn rượu rất nhiều. Chính vì sự tác hại mạnh mẽ và lớn lao của ma túy, cho nên Phật giáo cũng khẳng định rằng mọi người phải cương quyết nói Không với ma túy.

Chúng ta biết rằng khi các nước tư bản muốn xâm chiếm và phát triển nền kinh tế của họ ở các nước chậm tiến, họ đã đem thuốc phiện đến để đầu độc dân tộc đó, chủ yếu là đầu độc hạng người giàu có và những người có thế lực. Khi hai hạng người này đã bị nghiện rồi thì bán thuốc phiện mắc bao nhiêu họ cũng phải mua. Vì vậy, thuốc phiện là món lợi nhuận rất lớn của các nước tư bản. Và khi một người đã bị thuốc phiện đầu độc rồi, thì bất cứ việc ác nào họ cũng dám làm, để có được một liều nha phiến. Triều đại nhà Thanh của Trung Hoa và triều Nguyễn ở nước ta đã bị băng hoại do các vua quan và giới giàu có đã bị nha phiến đầu độc một cách ghê gớm.

Gần đây, trong khi toàn dân nỗ lực xây dựng đất nước, những con buôn quốc tế cũng đem ma túy đến đầu độc con em chúng ta. Người lớn cảnh giác cao đối với chất độc hại này, nhưng một số lớp trẻ đã bị tiêm nhiễm ma túy, thật là điều nguy hại đáng báo động. Tôi nhớ ba năm trước, tại thành phố Hồ Chí Minh, số người nghiện ma túy lên tới ba, bốn vạn. Những người nghiện ngập này đã trở thành tay sai của những tay buôn bán ma túy và con buôn đã sử dụng những con nghiện để gây rối xã hội và con nghiện lại tiếp tục dụ dỗ con em chúng ta sa vào con đường nghiện ngập giống như chúng. Lúc đó, thành phố chúng ta còn nghèo, nhưng các nhà lãnh đạo thành phố đã cương quyết sử dụng một số tiền lớn để mở các trung tâm cai nghiện. Đồng thời luật pháp cũng

trừng trị nặng người mua bán, tàng trữ ma túy. Nhờ vậy, tình hình an ninh của thành phố tương đối được an ổn.

Chính quyền và luật pháp đã khẳng định ma túy là chất độc hại vô cùng. Các Phật tử đương nhiên cũng thấy được ma túy gây tai hại đối với xã hội và mỗi người; cho nên chúng ta phải tích cực ủng hộ Chương trình Nói Không Với Ma Túy. Nếu lãnh đạo thành phố và tất cả mọi người không quyết tâm như vậy, không biết ngày nay chất độc hại này còn lan tràn đến đâu.

Có Phật tử băn khoăn rằng ở nhà thì có thể trông giữ con em cẩn thận, nhưng chúng đến trường, bị bạn bè đầu độc trong thức ăn, hoặc trong điếu thuốc, từ từ làm cho trẻ bị nghiện, bấy giờ việc gì chúng cũng dám làm. Thiết nghĩ gia đình nào không quản lý và không giáo dục con em kỹ lưỡng, sẽ bị ác ma lợi dụng. Họ muốn tuyên truyền điều gì, chỉ cần cho con em quý vị một liều thuốc này là chúng sẽ nghe theo, làm theo. Vì vậy, bằng mọi cách, quý vị phải ngăn chặn con em mình không cho dính dấp đến ma túy và còn phải mạnh dạn tố giác những người đầu độc con em để chính quyền xử lý, để thành phố Hồ Chí Minh nói riêng và cả đất nước chúng ta không có ma túy; vì đây là vấn đề quan trọng đối với sự sống còn của tất cả mọi người.

Đức Phật dạy rằng mọi việc tốt xấu, thiên đường, Niết bàn, hay địa ngục khổ đau đều do con người tự tạo ra;

nhưng một cá nhân không làm được, vì một người có mối liên hệ chặt chẽ với gia đình, với xã hội và xa hơn nữa là mối tương quan tương duyên với tứ sanh lục đạo, đó là sự gắn bó hữu cơ tất yếu.

Vì vậy, chúng ta nhìn kỹ thấy rõ thế giới này có Thánh phàm cùng sống chung với nhau. Ở dưới loài người có ba đường cực ác gồm địa ngục, ngạ quỷ và súc sanh. Loài người chúng ta là trung tâm và trên thế giới loài người thì có chư Thiên và A tu la, gọi là tam thiện đạo. Và trong một con người chúng ta có đủ tính chất của địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh, A tu la, chư Thiên. Khi nào tính chất chư Thiên trong con người chúng ta được phát triển cao, thì sẽ tạo nên thiên đường trong loài người, tức thiên đường trần gian. Nhưng khi tính chất A tu la trong loài người phát triển mạnh, thì nơi đây biến thành bãi chiến trường giết người; vì A tu la chủ yếu là sân hận. Người có phước báu mà sân hận thì nguy hiểm vô cùng; không có phước báu dù nổi nóng cũng không làm gì được, ví như trong tay không có vũ khí giết người nên không hại được ai. Còn người nổi nóng mà trong tay có khẩu súng, sẽ giết người dễ dàng, cho đến có bom nguyên tử thì cả nhân loại đều chết vì họ. Nếu tính chất A tu la trong loài người có, chắc chắn chiến tranh từ cục bộ cho đến toàn cầu sẽ bùng nổ. A tu la có phước báu, nhưng dễ nóng giận và dễ gây tội lỗi, tạo việc ác.

Tính chất chư Thiên theo Phật dạy là trong lòng không tham lam, không giận tức và nhìn cuộc đời sáng

suốt; vì tâm tham giận thường làm cho người ta bị mờ ám, không còn sáng suốt. Vì vậy, không tham giận, mới sáng suốt được.

Loài người là trung tâm điểm, nhìn lên có chư Thiên và A tu la, nhìn xuống thấy địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh. Phải biết rằng ngũ thú đều có trong loài người, nhưng ba đường ác sinh trong loài người, tức tính chất địa ngục có, thì sẽ biến trần gian này thành địa ngục. Chủ yếu của địa ngục là tâm đau khổ, tạo thành xã hội đau khổ. Người có tâm địa súc sinh tạo thành xã hội mang tính súc sinh. Người có tâm ngạ quỷ tạo thành xã hội của ngạ quỷ. Ba loại cực ác này sinh trong xã hội nhiều sẽ biến xã hội thành nghèo đói, dơ bẩn, ô nhiễm, khổ đau. Đức Phật dạy rằng trong loài người có đủ những tính chất này, nhưng loài người là tối linh có khả năng làm được tất cả. Chư Thiên và A tu la không làm được, vì họ không có thân người. Muốn làm được, họ phải tái sinh lại để có thân người.

Chúng ta phải nỗ lực xây dựng xã hội lành mạnh; nếu không, xã hội chúng ta sẽ bị thế lực của ác ma chi phối. Những người tạo ra chất độc hại cho con người, ta xem họ là ác ma; vì họ chỉ nghĩ đến thỏa mãn lòng tham, lòng bực tức, lòng ích kỷ, chết ai họ cũng mặc kệ. Với bản chất như vậy, họ sẵn sàng chế chất độc tác hại mọi người. Chúng ta nói Không với ma túy, thì ác ma nghĩ cách chế ra những chất độc khác với ma túy. Vì vậy, chẳng những nói Không với ma túy, mà đối với

tất cả những chất độc làm bại hoại con người, làm con người trở thành liều lĩnh, mất sáng suốt, gây tạo tội ác, chúng ta đều phải cảnh giác, không sử dụng vàkhuyên mọi người không sử dụng.

Bản thân của quý Phật tử không sử dụng những chất độc hại, nhưng vì chúng ta sống trong xã hội, mà những người xung quanh nghiện ngập, xấu ác, chắc chắn chúng ta không thể sống yên ổn. Vì khi cơn nghiện của họ lên cao, cần thuốc hút chích, họ sẵn sàng giết người, phạm tội ác.

Vì vậy, theo tinh thần Đại thừa, Đức Phật dạy rằng chúng ta có mối tương quan cộng tồn mật thiết với người khác, với xã hội. Và xã hội loài người chúng ta cũng có mối liên hệ hỗ tương chặt chẽ với tứ sanh lục đạo. Lực ảnh hưởng dây chuyền không thể tách rời như thế tạo thành môi trường sống của nhân loại; cho nên, muốn sống bình yên phải tạo môi trường sống yên bình.

Hiểu như vậy, sự nỗ lực tu hành của chúng ta là không làm ác, mà còn phải làm những việc khuyến hóa người không làm ác và ngăn chặn người không làm ác, để xã hội được an lành, mới giúp tâm chúng ta được an, nhờ đó họ mới thấy được sự thật là chân lý. Còn lúc nào cũng thấy bất an, chúng ta không thể bình an, không thể sáng suốt thấy đúng và giải quyết đúng mọi việc.

Ở thành phố Hồ Chí Minh, các Phật tử đạo tràng Pháp Hoa muốn đi lễ chùa buổi sáng sớm, nhưng rất sợ những con nghiện liều mạng giựt xe, giựt bóp, làm hại tính mạng. Xã hội bất an, chúng ta không thể nào bình an được.

Phật tử có một đứa con lỡ bị nghiện, nhưng thương con nên không cho đi cai nghiện. Tôi khuyên nên cho nó vào trung tâm cai nghiện, vì ở nhà nó sẽ móc nối với người bán ma túy để có thuốc, thì sẽ phạm pháp và tạo tội nhiều hơn.

Xã hội chúng ta và cả thế giới đã quyết tâm triệt để bài trừ ma túy. Chúng ta nên hợp tác, trước nhất là nhắc nhở người thân phải cảnh giác với chất độc hại này và hợp tác với ban ngành để giúp xã hội được trong sạch, xóa sạch những chất độc nói chung làm hại người, gần nhất là ma túy.

Mong quý đạo hữu trở thành người vận động tất cả mọi người không sử dụng ma túy, chắc chắn chúng ta tu hành được dễ dàng và thế hệ kế tiếp cũng sẽ được lành mạnh, an vui hơn.

Đạo đức ở tại gia

Đạo đức ở tại gia

(Bài giảng khóa tu Một ngày an lạc lần thứ 71

tại chùa Phổ Quang ngày 28-6-2009)

Chủ đề này trùng hợp với ngày thế giới quan tâm đến đạo đức con người. Ngày nay, thế giới có nhận thức mới là ngoài việc đề cao khoa học thực tiễn, người ta còn đề cao giá trị tinh thần; vì nếu vật chất phát triển mà tinh thần lại bị sa sút thì đó là một tai họa lớn sẽ dẫn đến sự hủy diệt cuộc sống con người.

Nhân loại ngày nay mới ý thức được rằng đạo đức là điều thiêng liêng góp phần duy trì sự sống của loài người. Trong khi cách đây hơn hai ngàn năm trăm năm, Đức Phật đã dạy người Phật tử tại gia nên áp dụng những điều đạo đức trong cuộc sống.

Cố Hòa thượng Pháp Lan đã định nghĩa đạo đức như sau:

Tôn mạc tôn hồ đạo

Chỉ kỳ đạo vô vi nhơn phục

Mỹ mạc mỹ hồ đức

Duy hữu đức bất trị dân tùng

Nghĩa là "Đạo” là cái gì không cần làm mà người

ta kính phục. "Đức” là không bắt buộc người ta theo, nhưng họ tự nguyện nghe theo, làm theo. Vì vậy, đạo đức mang tính thiêng liêng và siêu hình. Trở về thực tế cuộc sống, người nào được nhiều người kính trọng thì được coi là người đạo đức.

"Đạo” là con đường, hay nói rõ hơn là con đường tâm linh giúp người ta thăng hoa cuộc sống mới quan trọng, không phải con đường bình thường. Ngày nay, xã hội loài người đạt đến đỉnh cao của văn minh, nhưng đạo đức bị xuống dốc; cho nên người ta mới đặt ra những luật lệ để bắt buộc mọi người phải tuân thủ, gọi là sống theo pháp luật, tức những nguyên tắc sống của một quốc gia, hay rộng hơn, những quy ước ký kết trong cộng đồng nhân loại.

Đối với người đạo đức thì không cần phải có những nguyên tắc bắt buộc phải tuân theo, mà tự nhiên họ đã biết được phải sống tốt như thế nào. Ví dụ, ở thế giới Cực lạc, hay ở Niết bàn không cần chế định những nguyên tắc cho cư dân nơi đó; vì mọi người biết cách sống sao cho thế giới của họ được tốt đẹp. Ở đó luôn dùng "Đức” để cảm hóa, tức là các bậc Thánh làm cho người thấy và họ phát tâm làm theo, chứ không bắt buộc họ làm. Dùng "Đạo” để cảm hóa là cách sống mà người muốn bắt chước theo.

Học đạo, hay tìm đạo là tìm con đường tâm linh, tìm cách sống tốt đẹp và tìm được rồi, chúng ta hành đạo

là làm những gì mà người xung quanh chấp nhận. Thử nghĩ xem Phật tử tại gia có cần đạo đức hay không.

Thoạt nhìn, chúng ta thấy Phật giáo đề cao đạo đức của người xuất gia là từ bỏ thế giới vật chất để phát huy thế giới tâm linh; vì đời sống tinh thần là cao quý nhất. Những người do tham lam, chấp trước mới hơn thua, tranh chấp, sát phạt nhau cho đến giết hại nhau. Vì vậy, đối với người dám từ bỏ quyền lợi thế gian thì người đó được khen ngợi là cao quý. Đó cũng chính là hình ảnh Đức Phật từ bỏ ngôi vị Thái tử để trở thành vị Sa môn không sở hữu một vật cho mình. Cuộc sống như vậy gọi là xuất thế tục gia, tức từ bỏ đời sống thế tục để trở thành Sa môn phạm hạnh.

Nhưng nhiều người đã hiểu lầm điều này mà phạm sai lầm là họ từ bỏ thế giới vật chất xong, lại trở thành kẻ trắng tay. Thời Phật tại thế, một số đệ tử cũng rơi vào tình trạng này. Thấy Phật tu hành được phước báu và giải thoát thì cũng bắt chước, từ bỏ của cải , sự nghiệp để theo Phật tu hành. Nhưng sau đó, họ lại thấy Phật đề cao các vị Bồ tát thực hiện việc bố thí, cưu mang, giúp đỡ nhiều người mới sinh ra công đức. Họ thưa với Phật rằng trước kia Ngài đề cao người xuất gia, chúng con mới từ bỏ sự nghiệp vật chất để xuất gia, nhưng nay Phật đề cao việc bố thí của Bồ tát, thì trong tay chúng con không còn gì để bố thí. Nghĩ như vậy là hiểu lầm Phật.

Từ bỏ của Phật là từ bỏ tâm tham chấp, đam mê vật chất; vì đó là nghiệp, là phiền não dẫn con người đi vào cuộc sống trầm luân sinh tử. Đức Phật dạy không phải từ bỏ vật chất, nhưng từ bỏ tâm tham chấp, không phải từ bỏ thân ngũ uẩn, nhưng từ bỏ thân chấp trước ngũ uẩn. Vì chấp trước vào thân ngũ uẩn, nên tranh giành quyền lợi để bồi bổ cho thân ngũ uẩn, người ta mới lao vào những cuộc tranh giành bất tận.

Phật dạy chúng ta từ bỏ tâm chấp trước là bỏ thủ uẩn, không phải bỏ ngũ uẩn. Thật vậy, trong 12 nhân duyên, từ thủ mới sanh hữu, nghĩa là sự hiện hữu của chúng ta do chấp mà ra; nhưng bỏ tâm chấp, chúng ta có mất thân này hay không? Chắc chắn là không mất gì cả, mà trái lại, bỏ tâm chấp mới được tất cả. Theo Phật, tâm buông bỏ tất cả để được tất cả; nếu tâm buông xả một phần thì sẽ được loài người kính trọng một phần, buông xả tất cả sẽ được mọi người kính trọng. Vì bỏ tâm chấp mới sanh được vô tận tạng công đức, tức là kho tàng vô giá.

Vì vậy, nghe đề cao người xuất gia, rồi hiểu lầm, mọi người đều cạo tóc, mặc áo bá nạp và đi khất thực thì sẽ đưa Phật giáo đến chỗ hủy diệt. Thật vậy, nếu tất cả mọi người đều không làm việc, chỉ đi xin, làm sao xã hội tồn tại. Tất cả đều xuất gia thì thế giới này bị tận diệt; vì thế hệ này chấm dứt là hết. Đức Phật phú chúc giáo pháp cho các vị Bồ tát, thực chất là

cư sĩ. Ngài lấy ví dụ người có tài sản nếu khôn ngoan thì phải gởi cho người có con cháu kế thừa, hay gởi cho người có quyền lực thì tài sản mới không bị mất. Còn gởi cho người độc thân, thì khi họ chết là tài sản cũng bị mất. Thứ hai là giao tài sản cho người không có khả năng quản lý thì cũng mất. Vì vậy, Đức Phật không phú chúc cho hàng Thanh văn; cho nên khuyên tất cả mọi người xuất gia là không đúng.

Đầu tiên, từ bỏ thế giới vật chất để chúng ta có thể phát huy đời sống tâm linh dễ dàng hơn; vì nếu để vật chất chi phối, tâm linh rất khó phát triển. Cố Hòa thượng Thiện Hoa đã nói "Phúc đức thay cho người cô độc, họ không bị phiền não thế tục quấy rầy, mà phát huy được đời sống tâm linh”. Đức Phật xuất gia từ bỏ đời sống vật chất thế tục để dấn thân trên con đường tâm linh, tức nỗ lực phát huy đạo đức của người xuất gia và phát huy trí tuệ đến đỉnh cao nhất; nói cách khác là thực hiện quá trình tu giới-định-tuệ.

Vì vậy, người xuất gia từ bỏ tâm chấp thế gian và lấy giới đức làm thân, lấy trí tuệ làm mạng, hay làm sự nghiệp của mình, gọi là giới thân huệ mạng. Sa môn sống phạm hạnh thanh tịnh là đức hạnh của người xuất gia, thì tuyệt đối không làm buồn phiền ai và sẵn lòng làm bất cứ việc gì có lợi ích cho xã hội. Làm như vậy là thể hiện tinh thần vị tha vô ngã, nghĩa là làm lợi ích cho số đông, quên quyền lợi vật chất của mình. Người còn vì quyền lợi riêng tư thì còn có

tranh chấp; cho nên người tu không còn quyền lợi vật chất nữa, mà quyền lợi là của mọi người. Từ đó, người tu làm gì cũng nhằm cống hiến cho con người. Chùa, hay giảng đường không phải là sở hữu của tu sĩ để thu lợi về mình; nhưng chùa hay giảng đường để mọi người đến có chỗ thích hợp giúp họ tu học nhằm chuyển hóa cuộc sống họ trở thành tốt đẹp.

Đạo đức của người xuất gia là từ bỏ tất cả để được tất cả; cho nên người tu phục vụ cho mọi người, không có cá nhân mình trong đó. Người xuất gia mà còn làm não phiền người khác thì không phải là Sa môn. Hiểu như vậy là hiểu đúng nhất về người xuất gia. Đức Phật dạy người xuất gia thực hiện được yếu lý này chính là mẫu người cao quý trên thế gian.

Ngoài ra, trong Bồ tát tạng, Đức Phật đề cao hàng Bồ tát mà chính yếu là dành cho người cư sĩ tại gia. Chúng ta đọc kinh điển Đại thừa thấy rõ tất cả các Bồ tát đều đóng vai cư sĩ, ngoại trừ duy nhất có Ngài Địa Tạng Bồ tát đóng vai Sa môn. Như vậy, kinh điển Đại thừa đề cao hàng cư sĩ, tất nhiên cư sĩ tại gia cần có đạo đức mà kinh Duy Ma định nghĩa mẫu cư sĩ tại gia có đạo đức như sau :

Cư tài chi sĩ

Cư gia chi sĩ

Tại gia chí Phật đạo giả.

Bồ tát tại gia mà chí đạo được đánh giá là hơn người xuất gia; vì người xuất gia chí đạo dễ, tức họ nâng cao trí tuệ và đạo đức dễ hơn người tại gia, bởi họ không bị thế tục quấy rầy. Còn Bồ tát tại gia chí đạo rất khó, vì họ sống đời thường trong xã hội, nhưng tâm thanh tịnh như người xuất gia là việc không đơn giản.

Trong lịch sử, chúng ta có Phật Hoàng Trần Nhân Tông, mẫu người rất đáng kính. Đức vua đi tu vào khoảng 40 tuổi và xem ngai vàng như chiếc giày rách, bỏ lúc nào cũng được. Ngài giữ ngôi vua chỉ để bảo vệ đất nước và dân tộc Việt Nam; nếu không có Ngài lãnh đạo, hai lần đánh đuổi được quân Nguyên Mông, thì chắc chắn đất nước chúng ta đã thành thuộc địa của nhà Nguyên. Ngài đã ăn chay trường từ năm 16 tuổi, chứng tỏ tâm Ngài đã xuất gia, đã chí đạo mới phát huy tâm chí đạo thành tâm hồn xuất trần của bậc thượng sĩ, tức Bồ tát. Từ chỗ chí đạo là đạt được đỉnh cao của người tu, Ngài mới phát tâm Bồ đề, nghĩa là phát tâm cứu độ chúng sinh. Đức Phật Hoàng Trần Nhân Tông tu hành từ năm 16 tuổi, nhưng phải ở lại ngôi vua và đánh thắng quân Nguyên Mông xong, Ngài thấy việc triều chính được yên ổn, không còn cần thiết có Ngài nữa, Ngài liền xuất gia.

Như vậy, đạo đức của người tại gia đòi hỏi họ phải chí đạo, tức không còn tâm tham chấp quyền lợi cho riêng mình, thì họ hiện hữu trên cuộc đời này vì ai? Trước nhất, họ vì người thân, gọi là quyến thuộc Bồ đề.

Chúng ta xây dựng quyến thuộc này bằng cách nào? Một là do chúng ta tu hạnh Đại thừa nhiều đời để kết thành Bồ đề quyến thuộc. Vì vậy, tất cả những người là quyến thuộc của chúng ta vì thương và kính trọng mà họ sanh vào gia đình chúng ta làm quyến thuộc, thì đó là gia đình mẫu mực, từ ông bà, cha mẹ, con cháu trên thuận dưới hòa. Người trên thương con cháu và con cháu kính trọng cha mẹ ông bà; cả hai ba thế hệ gắn kết mật thiết với nhau trong tình thân.

Sáng nay có đạo hữu đến thăm tôi, đạo hữu rất vui, nói rằng "Bạch Thầy, cháu nội của con trước kia được Thầy thưởng là học sinh giỏi, hiện nay cháu đang học ở Mỹ và gọi điện thoại về báo là cháu được phần thưởng xuất sắc của Tổng thống Mỹ”. Tôi nói do đạo hữu biết tu, con của đạo hữu cũng tu; cho nên cháu được thừa hưởng trí thông minh của gia đình. Thật vậy, người tu có đạo hạnh, thì sẽ được những người cảm mến đức hạnh mà tái sinh vào gia đình mình làm quyến thuộc Bồ đề. Tất cả cư sĩ tại gia nên ý thức điều này; khi quý vị tu hành phạm hạnh, thì các Bồ tát có thể hiện thân vào làm con cháu. Điển hình như vua Trần Thái Tông làm vua, nhưng Ngài đã viết được Thiền Sử (Thiền Uyển Tập Anh). Ngài sanh được Trần Thánh Tông cũng tu và kế đến là vua Trần Nhân Tông được tôn danh là Phật Hoàng của nước ta. Đó là đạo đức của người tại gia.

Khi chúng ta tu hành, không kết oan nghiệp, mà chỉ kết thiện duyên. Vì vậy, người sanh trong gia đình ta do thiện duyên, cho nên có sự tương kính lẫn nhau, không tranh giành của cải vật chất. Có thể khẳng định rằng đạo đức của người cư sĩ tại gia là biết tương kính, nhường nhịn nhau và biết thể hiện đời sống phạm hạnh, đời sống đạo đức, luôn làm gương tốt cho con cháu trong gia đình mình. Nếu làm được như vậy, xây dựng được mô hình đạo đức như thế, thì đó là một phần tốt đẹp của xã hội và đạo đức đó sẽ được nhân rộng.

Như vậy, chúng ta làm được việc thiện là chính, thì việc thiện sẽ nhân rộng ra. Cũng vậy, nếu làm việc ác, việc ác đó cũng sẽ nhân rộng thêm. Việc thiện được nhân rộng thì xã hội sẽ trở thành thiên đường trần gian, hay Cực lạc ở Ta bà. Còn lòng ác, việc ác nhân rộng, tức lòng tham lam ích kỷ tranh giành từ trong gia đình cho đến hơn thua trong bạn bè, trong làng xóm, lan rộng đến ngoài xã hội, thì biến xã hội thành địa ngục trần gian. Thực tế cho thấy gia đình thiếu đạo đức, hay xã hội thiếu đạo đức đều biến thành cảnh địa ngục trần gian. Trong gia đình, hay trong xã hội, mọi người đều thương yêu kính trọng nhau thì đó là thiên đường trần gian.

Quán sát kỹ, chúng ta thấy không phải xã hội hay gia đình quá nghèo mà thành địa ngục; nhưng do tâm tham lam, hung dữ, tranh chấp mà biến thành địa ngục. Tôi đã từng thấy những gia đình giàu có, nhưng không

biết đạo đức do cha mẹ, ông bà chỉ muốn thu lợi nhuận cho nhiều, nên họ không từ chối một việc ác nào để làm cho họ được giàu có, được quyền thế. Nhưng chính tài sản bất chánh của họ đã là địa ngục dành cho họ rồi. Thật vậy, người giàu có không còn thì giờ để ăn, để nghỉ ngơi, để sống có ý nghĩa, mà họ chỉ còn thì giờ để thực hiện tham vọng, thì đó là thế giới của địa ngục, thế giới của A tu la đang hiện hữu trong họ.

Gia đình đạo đức thật sự, tuy hoàn cảnh sống không dư dã; nhưng cha con, anh em hiểu nhau, chia sẻ cho nhau và sống hạnh phúc với nhau. Vì vậy, họ nghèo vật chất, nhưng cuộc sống rất an lạc nhờ có đạo đức. Khi Phật tại thế, Ngài gặp người chủ đàn bò bỏ ăn bỏ ngủ để chạy đi tìm bò. Ông ta chỉ còn cái xác không hồn và gặp Phật hỏi rằng Ngài có trông thấy đàn bò của ông hay không. Trong tâm trí của ông ta chỉ còn có đàn bò ngự trị mà thôi. Đức Phật thương xót ông ta và nói với các Tỳ kheo rằng may mắn thay quý vị không có bò bị mất. Sự thật ông ta rất giàu, nhưng lòng tham của ông, sự chấp thủ của ông quá nặng, nên sớm muộn gì tài sản cũng mất.

Đức Phật dạy rằng người truy cầu đã khổ, nhưng truy cầu được rồi cũng khổ và khi mất thì càng khổ hơn; vì chưa được thì sự mong muốn đã đốt cháy lòng họ, nhưng được rồi thì phải giữ bo bo, khổ lắm. Mảnh đất ngày nay chúng ta đang giữ, trước chúng ta cũng

đã có biết bao nhiêu người làm chủ rồi. Và nay chúng ta nắm được trong tay thì cũng đừng vội mừng, vì có người đang đứng đằng sau chờ lấy.

Duy có đạo đức giữ được, nhưng giữ thế nào? Nghĩa là tài sản thực của chúng ta tạo được bằng cuộc sống đạo đức, thì mọi người coi đó là của ta, bảo vệ cho ta. Nói theo thực tế, ngày nay, luật pháp bảo vệ tài sản hợp pháp của chúng ta.

Khi Đức Phật còn tại thế, ông Cấp Cô Độc cúng dường bố thí rất nhiều, gọi là tổ chức thí vô giá hội trong bảy ngày, nhưng không vì thế mà cuộc sống của ông bị nghèo đi. Trước kia, tôi nghe Hòa thượng Trí Tịnh giảng rằng ông Cấp Cô Độc có phước rất lạ, ông bố thí cúng dường xong thì tiền của lại tự trở về kho. Tôi hỏi làm sao được. Hòa thượng chỉ trả lời đơn giản là ráng tu.

Thiết nghĩ vì chúng ta có phước và biết cúng dường bố thí đúng pháp, thì sẽ sanh ra phước thật, là ta lại có thu nhập khác. Ví dụ tôi giúp anh sinh viên nghèo 40 năm trước. Tôi chỉ giúp một lần thôi, nhưng anh về Việt Nam tìm tôi để cúng dường, vì không quên ơn tôi đã giúp. Số tiền 40 năm trước tôi giúp rồi, nhưng phước còn là còn trong lòng người nhận và tài sản của ta là phước báu do người thọ ơn giữ. Nếu chúng ta bị mất hết của cải, thì người thương cũng sẽ giúp ta vươn lên. Còn hết phước thì của cải sẽ không còn.

Ông Cấp Cô Độc nhờ phước, cho nên những người dưới quyền thương ông, hết lòng làm việc, chẳng những không đánh cắp tài sản của ông, mà còn làm lợi cho ông, tài sản mới thu nhập được nhiều hơn. Vì vậy, ông càng bố thí thì càng giàu hơn, số tiền cho ra không nhiều mà số thu nhập lại nhiều, do mọi người quý trọng, nỗ lực làm việc, khiến cho hàng hóa sản xuất đạt chất lượng cao, người mua nhiều hơn. Người có phước làm ăn phát triển, nhưng nếu phước hết thì bạn hàng bỏ đi mua chỗ khác và nhân viên của mình bị công ty khác dụ dỗ, sản phẩm bị xấu, khách hàng mất thì phải phá sản.

Tóm lại, cư sĩ tại gia nên giữ gìn sức khỏe tốt, làm những việc nuôi sống thân mạng mình và gia đình một cách hợp pháp, tạo ra của cải bằng những việc làm lương thiện, những việc làm có ý nghĩa, không kiêu căng ngạo mạn, không ích kỷ, mà phải thể hiện tấm lòng nhân hậu với người dưới, chia sẻ cho người kém may mắn và luôn học tập theo tấm gương của những ngườiđức hạnh. Đó chính là những chất liệu tốt đẹp để kết hợp được những người thân trong gia đình cùng xây dựng đời sống an lạc. Đến khi mãn duyên ở cõi đời này, quý vị tái sanh ở đâu thì quyến thuộc Bồ đề cũng sanh nơi đó, cũng làm nên sự nghiệp vẻ vang như đã từng có vậy.

Mỉm cười trong đau khổ

Mỉm cười trong đau khổ

(Bài giảng khóa tu Một ngày an lạc lần thứ 72

tại chùa Phổ Quang ngày 5-7-2009)

Cười trên sự đau khổ của người khác là ác. Cười trong đau khổ của chính mình, gọi là cười ra nước mắt, thì cũng không phải.Chủ đề này tôi muốn nói là nụ cười của hành giả Pháp Hoa, hay nói khác, nụ cười của Đức Phật.

Chúng ta học Phật cũng học theo nụ cười của Phật, vì Phật dạy rằng từ vô lượng kiếp xa xưa, Ngài cũng từng là chúng sinh, nên cũng đã nếm mùi đau khổ tận cùng ở địa ngục A tỳ; nhưng cũng có lúc Ngài hưởng lạc thú của thiên đường. Có thể thấy rõ cuộc đời của chúng sinh lẫn lộn khổ vui, hết vui đến khổ, hết khổ lại vui. Còn ở cõi Trời thì chỉ có vui, không khổ; nhưng hưởng hết phước là hết vui rồi khổ sinh ra và rớt xuống trần gian thì vui ít mà khổ nhiều, phải trầm luân trong sinh tử. Và tạo thêm ác nghiệp nữa thì chẳng còn niềm vui nào cả, chỉ toàn là khổ và khổ mà thôi, tức là đã đọa vào địa ngục. Đây là kinh nghiệm sống mà Đức Phật đã từng trải qua; cho nên Ngài quyết chí tu hành, thành tựu quả vị Phật. Từ đó Ngài đưa ra tất cả pháp môn nhằm giải quyết mọi việc của chúng sinh một cách tốt đẹp.

Đức Phật dạy trong kinh Pháp Hoa rằng, nếu nhìn bằng mắt Phật thì không có sinh tử, không có khổ đau, nhưng vì chúng sinh bị vô minh, vọng kiến ngăn che, nên sinh các tánh ham muốn khác nhau, tạo tội sai biệt. Vì vậy, chúng sinh mới trôi lăn trong sinh tử.

Tạo tội sai biệt và khổ đau là nghiệp thuộc về ảo giác, không có thực. Nói cách khác, nghiệp phát xuất từ lòng ham muốn, từ đó mới sinh ra nghiệp, mới dẫn đến khổ đau. Đức Phật và Thánh chúng ngộ đạo, đắc đạo, thấy không có khổ đau và các Ngài chứng được Niết bàn, tức ở trong trạng thái tâm hoàn toàn thanh thản. Vì vậy, khi chúng ta tĩnh lặng, quán sát cuộc đời, thấy rõ nỗi khổ hay niềm vui đều do con người tưởng ra mà có; như vậy, cuộc sống khổ vui đều do con người tự quyết định cho mình. Đối trước một sự việc, người này thấy khổ, nhưng người khác thấy vui.

Nhìn theo Phật, thấy rõ chúng sinh trong tam giới không ai khổ cả, nhưng nói có khổ là do tâm khổ. Ví dụ tất cả Phật tử ngồi trong hội trường này, sinh hoạt giống nhau, thân tứ đại cũng giống nhau, không có khổ. Tuy nhiên, trong đại chúng, mỗi người có tâm tưởng khác nhau, vì nghiệp duyên khác nhau; cho nên tạo khổ, khổ này là do tâm tạo ra. Có người nói do nghèo, do mất người thân, do làm ăn sa sút, nên khổ; đương nhiên những điều này có thể do hoàn cảnh bên ngoài tác động đến tâm

chúng ta, nhưng phần chính yếu vẫn do tâm chúng ta quyết định khổ hay vui.

Thật vậy, Đức Phật đã trải thân thể nghiệm điều này. Khi còn ở ngôi vị Thái tử, Ngài hưởng phú quý vinh hoa tột đỉnh; nhưng Ngài cảm thấy khổ vì bịnhốt trong ngục vàng, thân và tâm không được tự do, đi đâu cũng có người đi theo hầu hạ và không phải muốn đi đâu cũng được. Mặc dù sống trong nhung lụa, Ngài đã nhận thấy xã hội ràng buộc Ngài đủ cách, hàng trăm dây phiền não, hàng ngàn dây trói buộc Ngài, gọi là thập triền thập sử. Như vậy, chúng ta thấy không phải người sống vinh hoa, phú quý, giàu sang không khổ, mà chính vì cuộc sống giàu sang làm người ta khổ. Người giàu khổ thậm chí đến mất ăn mất ngủ. Tôi tiếp xúc với những doanh nhân quản lý hàng vạn công nhân, họ nói với tôi rằng họ quá khổ. Quản lý một doanh nghiệp lớn không dễ chút nào, sơ hở một chút là bị phá sản. Người làm vua, làm tướng cũng khổ. Ta chưa bước chân vào đó, nên không thấy được cái khổ này. Làm vua thì phải lo cho đất nước, lo cho sự sống của mọi người, lo cho an ninh chung; sơ hở là loạn. Còn hôn quân vô đạo thì bị gian thần chi phối, cho đến sụp đổ, chết như chơi. Vì vậy, những người có phước báu mà không biết giữ gìn thì biến phước thành nghiệp trong chớp mắt. Người đi tìm sự an lạc trong phú quý vinh hoa cũng giống như người khát tìm nước trong sa mạc.

Các Tỳ kheo không có thức ăn để dành vẫn sống an lạc như thường. Còn người chủ đàn bò có dư tiền của dùng cả năm không hết, nhưng lại quá đau khổ là do vô minh, vọng kiến mà sinh ra. Chúng ta nhận thấy trong thực tế cuộc sống, người có phước không tham lam, không chấp trước; nhưng nhờ cóphước, cho nên những điều tốt lành tự tới với họ. Còn nếu chúng ta trôi lăn trong sinh tử nhiều đời, tạo tất cả nghiệp ác, thì oan gia nghiệp chướng cũng sắp hàng đến với mình, hết oan gia này đến oan gia khác, đi tu cũng không trốn được. Tuy nhiên, oan gia tìm đến đòi nhưng chỉ đòi được người thiếu nợ thôi; vì khôngnợ thì làm sao họ đòi được.

Các vị Thiền sư luôn mỉm cười an lạc trong Thiền quán, vì các Ngài vui trong nội tâm. Ở bên ngoài, cuộc sống vật chất có thể không có thức ăn, không có chỗ nghỉ, nhưng lòng tham muốn của các Ngài không còn, thì sự nghiệp vật chất có nghĩa gì; lòng thương ghét không còn thì có gì làm khổ các Ngài được. Chúng ta thấy cuộc sống của các Ngài đạm bạc, tưởng rằng các Ngài khổ, nhưng có khổ đâu. Đức Phật khi tu khổ hạnh, da bụng dính xương sống, nhưng Ngài không hề khổ; trong khi chúng sinh có đủ thứ, mà vẫn luôn khổ, vì không thỏa mãn lòng tham không đáy, mới dẫn đến việc đi sâu vào tội lỗi, cho đến phải trả cái án tử hình mới tạm thời chấm dứt cái khổ của thân vật chất, còn cái khổ của tưởng ấm,

hành ấm và thức ấm vẫn tiếp tục tiếp diễn trong cái thân trung ấm, làm nhân cho sự tái sinh vào thế giới khổ đau tương ưng với nghiệp của họ.

Vì vậy, Đức Phật nói rằng từ không sinh tử mà tạo nên sinh tử, không khổ mà tạo khổ, từ khổ trong tâm tạo thành tất cả nỗi khổ của chúng sinh. Từ khổ của địa ngục trần gian là thân tứ đại và tạo tội thật thì vào địa ngục khổ hơn nữa, cho đến cái khổ không bao giờ chấm dứt ở địa ngục A tỳ. Đức Phật cũng từng vào địa ngục A tỳ, nên Ngài mang kinh nghiệm này dạy chúng ta. Chúng ta học Phật, thức tỉnh, không đi con đường này, mà đi ngược dòng theo Phật để tháo gỡ nghiệp chướng, phiền não, trần lao. Nghiệp chướng không cho sinh, phiền não khởi thì cắt bỏ.

Trên bước đường tu, đối diện với khổ đau, nghiệp chướng, phiền não, vẫn mỉm cười được; vì chúng ta nhận diện được nó. Thấy nó, chúng ta mừng và mỉm cười. Nhận diện bằng cách nào? Đời trước chúng ta thiếu họ tiền, nên biết họ là chủ nợ của mình. Chủ nợ gần nhất của mọi người là vợ, là con, là sự nghiệp; vì khi chưa có ba thứ này thì có gì ràng buộc mình, hoàn toàn được thanh thản, tự do. Vì vậy, người đời thường nói rằng sướng nhất là tuổi học trò chỉ biết ăn và học thôi; nhưng khi có vợ con, có nhà ở thì khác rồi. Lúc đó, con là nợ, vợ chồng là oan gia, cửa nhà là nghiệp chướng. Tu như

quý Thầy là sướng, nhưng cũng chưa chắc; vì nếu có nợ mà trốn vô chùa, họ cũng sẽ theo đòi.

Người đời có được vợ con, tạo được nhà cửa, việc làm, bề ngoài thấy sướng, gọi là an bề gia thất; nhưng bên trong, lòng rối bời, bao nhiêu việc đặt ra cho họ. Nếu vợ con, cửa nhà do phước báu mà có là thiện nghiệp thì cũng còn sướng được phần nào; nhưng do ác nghiệp mà thành thì khổ ơi là khổ. Nghĩa là sự nghiệp do ác nghiệp tạo thì người ta phải làm tôi mọi cho nó. Địa ngục này còn nặng hơn địa ngục A tỳ; vì địa ngục A tỳ còn có ngày mãn. Còn địa ngục này không có bản án, nên người ta trở thành nô lệ cho sự nghiệp, nô lệ cho công nhân, nô lệ cho gia đình. Tất cả những thứ này thật sự không có, nhưng vì người ta tự tạo nghiệp cho mình, tự tạo phiền não cho mình.

Nhìn theo Phật huệ, thấy ai cũng được an lạc, giải thoát; chỉ vì vô minh mà tạo ác nghiệp và từ nghiệp này sinh ra nghiệp khác chồng chất không chịu nổi để rồi rơi vào địa ngục. Nương Phật pháp, có thể tháo gỡ nghiệp và phiền não. Đầu tiên, Phật khuyên chúng ta quy y Tam bảo, nghĩa là hướng tâm về Phật, Pháp và Tăng. Trước kia, chúng ta hướng tâm theo nghiệp, theo ham muốn; cho nên từ nguồn sông mê mà dẫn lọt vào biển khổ. Nhìn thực tế cuộc sống cũng nhận ra cái khổ không thoát được. Chúng ta phải tìm chỗ nương tựa và Tam bảo là chỗ nương tựa quý giá nhất. Ngài Nhật Liên

cũng nói trong bốn trọng ơn là ơn cha mẹ, ơn Thầy bạn, ơn xã hội, ơn thí chủ thì chỉ có ơn Phật là lớn nhất. Xá Lợi Phất cũng từng bộc bạch với Phật rằng ơn Phật dù có dùng đầu đội, dùng hai vai cõng vác trải qua trăm ngàn muôn ức kiếp cũng không đền đáp được công ơn cứu độ của Phật.

Vì vậy, hàng đệ tử Phật giác ngộ, đều phát tâm quy y Tam bảo bằng tất cả tấm lòng. Người quy y Phật đầu tiên là năm anh em Kiều Trần Như, sau đó, giáo đoàn được mở rộng, Đức Phật mới quy định rằng ai muốn làm đệ tử Phật phải quy y theo Phật, theo giáo pháp và sống hòa hợp trong tập thể Tăng đoàn. Nương theo Tam bảo, chúng ta mới tháo gỡ lần những ràng buộc, phiền não. Nhiều người tu mà không nhận ra yếu lý này, cho nên càng tu lại càng thấy bị ràng buộc hơn, phiền não hơn. Nương tập thể Tăng để tự tháo gỡ phiền não, trần lao, nghiệp chướng. Ngược lại, nếu kết bè đảng với ác ma, tức tập hợp vớinhóm người vô minh thì sẽ dẫn vào đường ác.

Phật tử nên hiểu rằng quy y Phật là đi theo con đường sáng, trước tiên là từ Phật tâm của mình hướng về Đức Phật thật để tạo mối quan hệ giữa ta với Phật. Nhờ Phật hộ niệm, dìu dắt, tâm ta sáng lần và từ lòng chúng ta tin Phật và tiếp nhận hào quang Phật soi rọi, lòng chúng ta sáng lần, vô minh tan, nghiệp chướng mất, là ham muốn không còn nữa thì sự nghiệp của chúng ta lớn và lâu dài. Thật vậy, chúng ta không tham muốn,

nhưng nhờ sống với phước đức và trí tuệ của mình, cho nên bạn bè thương mến, gần gũi, hợp tác, chúng ta dễ dàng tạo dựng và phát triển được sự nghiệp.

Các Phật tử đạo tràng Pháp Hoa phát tâm quy y, khởi đầu có pháp y màu vàng tiêu biểu cho Tam bảo, nhắc nhở quý vị suốt đời chỉ nương vào Phật để nhờ Phật huệ rọi sáng tâm ta, nương vào giáo pháp của Phật để mở mang trí tuệ của ta và nương vào tập thể Tăng sống trong chánh pháp, có đời sống phạm hạnh thật sự đều là Thầy mình để ta nhận được sự an lành. Và bên trong pháp y có miếng vải màu trắng tiêu biểu cho niềm tin trong trắng của chúng ta đối với Tam bảo, Phật, Pháp, Tăng để sống. Trên pháp y có 7 hạt sen tròn và 8 cánh sen tiêu biểu cho Thất Bồ đề phần và Bát chánh đạo. Trong Thất Bồ đề phần, quan trọng nhất là Trạch pháp, tức là lựa pháp tu thích hợp với mình để phát sanh được công đức và trí tuệ; không biết lựa pháp thích hợp thì dễ sinh ra phiền não.

Riêng tôi, từ thuở nhỏ đã trì kinh Pháp Hoa và Thầy tôi là Hòa thượng Trí Đức học Pháp Hoa với Tổ Thiên Thai. Ngài dạy Hòa thượng chỉ tụng quyển thứ 7 của kinh Pháp Hoa thôi và trì chú Chuẩn Đề, lạy ngũ hối nghi. Thầy tôitin lời Tổ một cách tuyệt đối, Tổ nói sao thì làm đúng như vậy và làm đúng thì được an lành. Tôi suy nghĩ tìm ý Tổ xem tại sao Ngài bảo chỉ tụng quyển 7 của kinh Pháp Hoa. Tôi nhận thấy trong quyển thứ 7, có Bồ tát Diệu Âm xuất hiện trên cuộc đời như là hoa sen. Ngài

ở thế giới Diệu Hỷ ở phương Đông, nhưng xuất hiện ở núi Kỳ Xà Quật, hay hiện thân trên cuộc đời này ở trên hoa sen. Điều đó nhằm dạy chúng ta rằng tu Pháp Hoa, phải làm sao trụ tâm ở Diệu Hỷ, nhưng hiện hữu trên cuộc đời là hoa sen. Còn chúng ta mang thân tứ đại mà bệnh hoạn, đòi hỏi đủ điều thì dễ chuốc họa vào thân. Tâm ở Niết bàn là không đòi hỏi bất cứ thứ gì của trần gian này, chúng ta mới sống được ở Ta bà. Chúng ta có đòi hỏi nào thì sẽ có phản ứng tự nhiên ngược lại liền; muốn ăn thì người ta sẽ quên phát phần ăn cho mình. Nếu biết đó là nghiệp khảo thì nên mỉm cười.

Ngoài ra, trong quyển thứ 7 kinh Pháp Hoa, có Bồ tát Quan Âm xuất hiện trên cuộc đời theo yêu cầu của chúng sinh. Học theo hạnh của Ngài, ta đến đâu vì yêu cầu của người, không bắt buộc người theo ta, chắc chắn được an lạc. Riêng tôi, không bắt ai làm, nhưng người đến xin làm thì tôi mới chia sẻ. Hòa thượng Trí Tịnh dạy rằng Phật pháp phải đem sinh mạng để đánh đổi còn chưa được, đâu phải cá ươn mà nài ép người.

Điều thứ ba học theo Bồ tát là muốn làm Phật sự, nên tự xét coi công đức ta có đủ hay không, trí tuệ có chưa. Nghĩa là hành đạo, phải nghĩ đến Bồ tát Phổ Hiền có thần thông tự tại, uy đức vô song là điều quan trọng. Đối với các pháp, ta có tự tại chưa, uy đức của ta hàng phục được ma oán không. Người khác chưa kính nể ta thì đừng làm. Uy đức của Phổ Hiền vô song mới làm được và Ngài còn có

vô số Bồ tát hợp tác với Ngài, đó là quyến thuộc Bồ đề. Muốn làm được việc lớn, xem quyến thuộc Bồ đề của chúng ta có bao nhiêu và thuộc thành phần nào.

Đức Phật Thích Ca thọ ký cho Bồ tát Di Lặc kế đây thành Phật, nhưng Đức Di Lặc chưa ra đời, vì quyến thuộc của Ngài chưa thuần thục. Nếu quyến thuộc của mình toàn là nghèo đói, bệnh hoạn thì làm được gì. Quyến thuộc thuần thục là tâm được thanh tịnh, phước đức đầy đủ, thì Đức Di Lặc mới ra đời làm Phật.

Tôi gặp Hòa thượng Giác Chánh, Ngài nói một câu tôi nghe cũng tâm đắc. Hòa thượng nói rằng "Tôi sanh trên cuộc đời này, không thể hoằng pháp lợi sanh được, vì không có quốc vương, vương tử, đại thần hộ pháp”. VìHòa thượng sinh ở thời kỳ Pháp thuộc, nên phải ẩn tu. Ngài tu hành rất nghiêm túc,Ngài Thiền thay cho ngủ, nên suốt đời ngồi, không nằm; đó là một bậc cao Tăng hiếm có trên thế gian.

Bồ tát Phổ Hiền xuất hiện trên cuộc đời, vì có vô số Bồ tát thuần thục đi theo Ngài; người làm vua, người làm tướng, người làm quan ủng hộ thì Phật pháp mới hưng thạnh. Điều này khiến tôi liên tưởng đến Thiền sư Vạn Hạnh và Đức Phật Hoàng Trần Nhân Tông. Các Ngài hiện thân trên cuộc đời có nhiều quyến thuộc tốt và tài giỏi, sống chết với các Ngài để cùng xây dựng đất nước và phát triển Phật pháp. Còn chúng ta có quyến thuộc mà người phá hại

thì nhiều, người xây dựng thì ít, cho nên khó làm được việc lớn. Ngoài ra, Bồ tát Phổ Hiền đến đâu thì trời mưa hoa, châu báu rảixuống, mang an lạc cho trời người.

Đọc quyển thứ 7 kinh Pháp Hoa, tôi nhận ra cốt tủy như vậy, cho nên tôi nỗ lực xây dựng quyến thuộc Bồ đề và phát huy công đức của mình. Vì vậy, phải cố gắng tiêu dùng ít để thặng dư mới làm được. Có phước đức thì quyến thuộc tốt, làm được nhiều việc và mang an lạc đến cho người.

Trong Bổn môn Pháp Hoa, phần chính yếu được Ngài Nhật Liên dạy là chỉ đọc tụng phẩm Như Lai Thọ Lượng thứ 16, phẩm Tùng Địa Dũng Xuất thứ 15 và nửa phẩm Phân Biệt Công Đức thứ 17, không tụng trọn bộ kinh Pháp Hoa. Và Ngài cũng ngộ đạo, đắc đạo thực; cho nên Ngài làm được việc lớn. Trước tiên là Ngài mỉm cười được với cuộc đời trong bất cứ tình huống nào; vì Ngài thấy được thật tướng các pháp, lý giải được muôn sự muôn việc của trần gian, không bị vướng mắc, khổ lụy.

Theo phẩm Như Lai Thọ Lượng thứ 16 nói về thọ mạng của Đức Phật, thì Phật không có sinh tử, tức Phật ở Niết bàn và Ngài có lục vạn hằng hà sa quyến thuộc là Bồ tát Tùng địa dũng xuất. Ngộ được yếu nghĩa này, tôi luôn cầu nguyện Bồ tát Tùng địa dũng xuất giúp đỡ tôi. Tụng Bổn môn Pháp Hoa, nhắm vô Bồ tát Tùng địa

dũng xuất ngang qua thế giới nội tâm thanh tịnh của mình, thì nhận được sự hỗ trợ bên trong từ thế giới vô hình, cho nên người xung quanh không ai biết, không ai tranh giành được. Tôi nhớ Hòa thượng Trí Thủ từng dạy tôi rằng "Ta biết, Phật biết, nó không biết, nên không phá ta được. Chỉ có sự gắn bó giữa ta và Phật cùng Bồ tát, cứ như thế mà ta phát triển trên bước đường tu”. Vì vậy, trong kinh Pháp Hoa, Di Lặc Bồ tát hỏi Phật rằng Ngài mới xuất hiện trên cuộc đời hơn 40 năm, làm sao giáo hóa độ được vô số Bồ tát kim sắc thân như vậy.

Tu Bổn môn Pháp Hoa, theo Ngài Nhật Liên, phải thấy được Bồ tát Tùng địa dũng xuất và kết nối được với các Ngài bằng cách tu bốn hạnh của bốn vị Bồ tát Tùng địa dũng xuất thượng thủ là Thượng Hạnh, Vô Biên Hạnh, Tịnh Hạnh và An Lập Hạnh, thì sẽ nhận được lực gia bị của các Ngài. Tôi rất tâm đắc với lý này, cho nên gặp hoàn cảnh khó khăn, khổ đau, tôi mỉm cười được; vì biết các Ngài luôn gia hộ cho mình, nên không lo sợ.

Nửa phẩm Phân Biệt Công Đức thứ 17, ý chính là Đức Phật bảo Di Lặc rằng khi Ngài nói thọ mạng dài lâu của Đức Như Lai là Phật Pháp thân, thì có vô số Bồ tát chứng được Vô sanh pháp nhẫn, Văn trì đà la ni, nhạo thuyết biện tài, chuyển được pháp luân bất thối và phát đại tâm cầu Vô thượng đạo.

Văn trì đà la ni là người nghe rồi, nhớ được, hiểu

được và làm theo được; vì đà la ni là huệ. Cho nên nghe phải thấm sâu vào lòng, có thể quên ngôn ngữ, nhưng pháp âm Phật vang trong lòng, mới sống được với pháp, gọi là ngày đêm tự mình nương pháp ở, tức thăng hoa được tâm linh.

Nhạo thuyết biện tài là nói pháp hoài mà không chán và người nghe cũng không chán. Có bốn thứ biện tài là từ biện tài, nghĩa biện tài, lý biện tài và nhạo thuyết biện tài.

Chuyển được pháp luân bất thối, nghĩa là bản thân ta bất thoái chuyển và chúng ta dạy người nghe cũng được bất thoái chuyển, một mạch tiến tới Vô thượng Bồ đề, không bỏ cuộc nửa chừng.

Tóm lại, nhận chân được tinh ba của pháp Phật, chúng ta không lo mất thân tứ đại, vì chúng ta đã có chân linh, sống được với chân linh và có quyến thuộc Bồ đề. Vì vậy, cuộc đời này diễn ra như thế nào là việc của nó, có khó khăn hay nguy hiểm, khổ đau, chúng ta cũng an nhiên mỉm cười và từng bước chúng ta vượt qua. Các bậc cao Tăng đi trước đã thể nghiệm yếu nghĩa này một cách rõ nét trong cuộc đời giáo hóa độ sinh của các Ngài. Bước theo dấu chân các Ngài, chúng ta học với các Ngài, tiếp thu được những yếu lý và phát huy trong cuộc sống của mình, chắc chắn sẽ gặt hái được những điều kỳ diệu như Phật và chư vị Tổ sư đã thành tựu.