Lịch Sử Truyền Thừa Thiền Phái Lâm Tế Chúc Thánh

Tổ thứ 55: Thiền sư Cao Phong - Nguyên Diệu

Phạm, thấy cây bách cổ ở núi Thiên Mục mà đại ngộ, được Sư Phạm ấn khả truyền pháp.

Năm Quý Sửu (1253), niên hiệu Bảo Hựu năm đầu, đời vua Lý Tông, Nam Tống, Sư ra trú trì và hoằng pháp tại chùa Long Hưng, Đàm Châu (Trường sa, Hồ Nam) rồi lần lượt trụ tại các chùa Đạo Lâm ở Sơn Tây, Phật Nhật Thiền tự ở Nam Minh (Triết Giang), Hộ Thánh Thiền tự, Quang Hiếu Thiền tự ở Tiên Cư (Triết Giang).

Năm Kỷ Tỵ (1269), niên hiệu Hàm Thuần thứ 5 đời vua Độ Tông triều Nam Tống, Sư về trú trì Ngưỡng Sơn Thiền tự ở Viên Châu (Nghi Xuân, Giang Tây), đồ chúng đến tham học rất đông. Đến đời Nguyên Thế Tổ (Bột–nhi–chỉ–cân Hốt–tất–liệt) lại càng kính trọng Sư và ban cho Tử y.

Vào năm Đinh Hợi (1287), niên hiệu Chí Nguyên thứ 24 đời vua Thế Tổ triều Nguyên, Sư thị tịch, hưởng thọ 84 tuổi. Tác phẩm có: Tuyết Nham Hòa thượng ngữ lục. Đệ tử nối pháp có ngài Nguyên Diệu.

Tổ Thứ 55

Đời Thứ 18 Tông Lâm Tế

Thiền sư CAO PHONG – NGUYÊN DIỆU

高 峰 原 妙 禪 師

(1238 – 1295)

Sư họ Từ, tự Cao Phong, sinh năm Mậu Tuất (1238), niên hiệu Gia Hy thứ 2 đời vua Lý Tông nhà Nam Tống tại xứ Ngô Giang, Tô Châu (nay là Giang Tô), Trung Quốc. Năm 15 tuổi Sư phát tâm xuất gia, đến năm 17 tuổi thọ giới Cụ túc, 18 tuổi học giáo quán Thiên Thai và được ý chỉ.

Sư chuyên tâm mộ thiền pháp nên đã đến tham vấn ngài Đoạn Kiều–Diệu Luân nhưng vẫn không khế ngộ. Về sau Sư đến pháp hội của tổ Tuyết Nham–Tổ Khâm để tham học. Vào năm Kỷ Tỵ (1269), một hôm khi một bạn đồng tham đẩy cái gối rơi

Tổ thứ 56: Thiền sư Trung Phong - Minh Bổn

xuống đất, Sư nghe tiếng động này và triệt ngộ. Sư bèn lên đảnh lễ Tổ trình kiến giải, được Tổ ấn chứng truyền trao y bát.

Năm Kỷ Mão (1279), niên hiệu thứ 2 đời vua Tống Đế Bính triều Nam Tống, Sư dựng một thảo am nhỏ ở hang Sư Tử trên núi Thiên Mục đề tên là “Tử Quan”, trong 15 năm không hề bước chân ra khỏi cửa. Từ đó, tiếng tăm Sư vang xa, đồ chúng theo về tu học ngày càng đông.

Vào năm Ất Mùi (1295), niên hiệu Nguyên Trinh năm đầu, đời vua Thành Tông triều Nguyên, Sư thâu thần thị tịch, thọ thế 58 tuổi, thụy hiệu là Phổ Minh Quảng Tế thiền sư. Tác phẩm của Sư để lại gồm: Cao Phong Diệu thiền sư ngữ lục, Cao Phong Hòa thượng thiền yếu. Đệ tử nối pháp có ngài Minh Bổn.

Tổ Thứ 56

Đời Thứ 19 Tông Lâm Tế

Thiền sư TRUNG PHONG – MINH BỔN

中 峰 明 本 禪 師

(1263 – 1323)

Sư họ Tôn, tự Huyễn Trụ, hiệu Trung Phong, sinh năm Quý Hợi (1263), niên hiệu Cảnh Định thứ 3 đời vua Lý Tông triều Nam Tống tại xứ Tiền Đường (Hàng Châu), Trung Quốc.

Năm 15 tuổi, Sư phát tâm xuất gia. Năm 24 tuổi, Sư đến tham học với thiền sư Cao Phong Nguyên Diệu. Một hôm, nhân đọc kinh Kim Cang, Sư tỉnh ngộ. Tổ sư Nguyên Diệu trao cho Sư câu thoại đầu, khổ kham trong vòng 10 năm Sư mới thấu triệt diệu lý Lâm Tế và được truyền trao tâm ấn.

Từ đó, Sư đi giáo hóa khắp mọi nơi chứ không trụ ở một nơi nhất định. Hoặc lúc non cao, hoặc nơi am viện, hoặc nơi sông hồ v.v... và thường xưng là “Huyễn Trụ lão nhân”. Nếu có dựng thảo am thì Sư vẫn để hiệu là Huyễn Trụ.

Vào năm Quý Hợi (1323), niên hiệu Chí Trị thứ 3 triều vua Nguyên Anh Tông, Sư thị tịch, thọ 61 tuổi, thụy hiệu là Trí Giác

Tổ thứ 57: Thiền sư Thiên Nham - Nguyên Trường, Tổ thứ 58: Thiền sư Vạn Phong - Thời Ủy

thiền sư, Phổ Ứng quốc sư. Tác phẩm để lại gồm: Huyễn Trụ Am thanh quy; Trung Phong quảng lục. Đệ tử nối pháp có ngài Thiên Nham–Nguyên Trường.

Tổ Thứ 57

Đời Thứ 20 Tông Lâm Tế

Thiền sư THIÊN NHAM – NGUYÊN TRƯỜNG

千 巖 元 長 禪 師

(1284 – 1357)

Sư họ Đổng, tự Vô Minh, hiệu Thiên Trường, sinh năm Giáp Thân (1284), niên hiệu Chí Nguyên thứ 20 triều vua Nguyên Thế Tổ tại xứ Tiêu Sơn (Triết Giang), Trung Quốc.

Sư xuất gia từ nhỏ và thọ Cụ túc giới vào năm 19 tuổi. Sau Sư theo học thiền với tổ Trung Phong–Minh Bổn, được ấn chứng kế thừa Tổ nghiệp, nối pháp đời 20 dòng Lâm Tế Dương Kỳ.

Năm Đinh Mão (1327), niên hiệu Thái Định thứ 3, Sư trụ tại chùa Thánh Thọ núi Phục Long ở Nghĩa Biểu, người về tham học rất đông.

Vào năm Đinh Dậu (1357), niên hiệu Chí Chính thứ 17 triều vua Nguyên Ninh Tông, Sư an nhiên thị tịch, thọ thế 74 tuổi, thụy là Phật Huệ Viên Giám thiền sư. Đệ tử nối pháp có thiền sư Thời Ủy.

Tổ Thứ 58

Đời Thứ 21 Tông Lâm Tế

Thiền sư VẠN PHONG – THỜI ỦY

萬 峰 時 蔚 禪 師

(1303 – 1381)

Sư họ Kim, tự Vạn Phong, sinh năm Quý Mão (1303), niên hiệu Đại Đức thứ 7 triều vua Nguyên Thành Tông tại Lạc Thanh (nay là Triết Giang), Trung Quốc. Sư xuất gia từ thuở còn ấu thơ, đến năm 11 tuổi đọc kinh Pháp Hoa có chỗ tỉnh ngộ liền vào

Hàng Châu thọ giới Cụ túc.

Sau đó, Sư đến yết kiến thiền sư Hổ Bào–Phổ Thành, Phổ Thành dạy Sư tham thoại đầu câu: “Không phải tâm, không phải Phật, không phải vật”. Tham cứu một thời gian vẫn không liễu ngộ, Sư chán nản nên đến chùa Phật Chỉ núi Đạt Bồng, Minh Châu (nay là Ninh Ba, Triết Giang) tiếp tục nghiền ngẫm. Một hôm, nghe Tông luật sư cử công án “Quy Sơn đạp ngã tịnh bình”, Sư chợt đại ngộ. Sư liền đến núi Phục Long tìm thiền sư Thiên Nham–Nguyên Trường trình kiến giải. Tổ Nguyên Trường ấn chứng sở đắc cử làm Thủ tọa, về sau truyền trao y bát, kế thừa làm Tổ đời thứ 21 tông Lâm Tế.

Về sau, Sư đến núi Đặng Ủy, Tô Châu khai sơn chùa Thánh Ân, khai đàn thuyết giáo. Thiền lữ bốn phương vân tập theo Sư học đạo khiến cho chốn thiền lâm Thánh Ân hưng thịnh trên suốt 30 năm.

Sư có lập một bài kệ truyền pháp như sau:

祖 道 戒 定 宗 Tổ Đạo Giới Định Tông

方 廣 證 圓 通 Phương Quảng Chứng Viên Thông

行? 超 明 實 際 Hành Siêu Minh Thật Tế

了 達 悟 真 空 Liễu Đạt Ngộ Chân Không

Vào năm Tân Dậu (1381), niên hiệu Hồng Võ thứ 13 đời vua Minh Thái Tổ, Sư thị tịch, thọ 79 tuổi. Những pháp ngữ của Sư được đệ tử là thiền sư Phổ Thọ biên tập thành Vạn Phong ngữ lục. Đệ tử nối pháp có thiền sư Phổ Trì.

Tổ thứ 59: Thiền sư Bảo Tạng - Phổ Trì

Tổ Thứ 59

Đời Thứ 22 Tông Lâm Tế

Thiền sư BẢO TẠNG – PHỔ TRÌ (1)

寶 藏 普 持 禪 師

(1310 – 1387)

Sư họ Vạn, tự Bảo Tạng, sinh năm Canh Tuất (1310), niên hiệu Chí Đại thứ 3 đời vua Nguyên Vũ Tông tại Đại Y sơn. Sư tham vấn thiền sư Thời Ủy đắc pháp với pháp danh Tổ Đức, hiệu Phổ Trì.

Năm Tân Dậu (1381), niên hiệu Hồng Võ thứ 13 đời vua Minh Thái Tổ, Tổ sư Vạn Phong–Thời Ủy viên tịch, Sư kế thừa trú trì chùa Thánh Ân và phát huy tông phong của Tổ nên thời nhân gọi Sư là “Thánh Trì Tổ”.

Vào năm Đinh Mão (1387), niên hiệu Hồng Võ thứ 19 đời vua Nguyên Thế Tổ, Sư thị tịch hưởng thọ 78 tuổi. Đệ tử nối pháp có ngài Huệ Nhạc.

———

(1) Theo Thích Song Tổ Ấn Tập của Ngài Tịnh Hạnh in tại Phan Thiết thì kể từ đời Ngài Bảo Tạng-Phổ Trì pháp danh được ghi theo bài kệ của Ngài Vạn Phong-Thời Ủy như sau: Đời 22: Tổ Đức-Bảo Tạng; Đời 23: Đạo Minh-Huệ Nhạc; Đời 24: Giới Hải-Vĩnh Từ; Đời 25: Định Bảo-Trí Tuyên; Đời 26: Tông Thiên-Bổn Thoại; Đời 27: Phương Văn-Minh Thông; Đời 28: Quảng Nham-Đức Bảo; Đời 29: Chứng Hữu-Chánh Truyền; Đời 30: Viên Ngộ-Mật Vân; Đời 31: Thông Thiên-Hoằng Giác; Đời 32: Hành Quả-Khoáng Viên; Đời 33: Siêu Bạch-Hoán Bích.

Theo như Ngài Tịnh Hạnh căn cứ vào bài kệ của tổ Vạn Phong-Thời Ủy mà ghi lại pháp danh của chư Tổ truyền thừa cũng không sai. Ở đây, chúng tôi căn cứ vào pháp quyển còn lại của các dòng thiền Lâm Tế Gia Phổ, Lâm Tế Liễu Quán v.v… và phần Chánh Truyền Nhất Chi của Ngài Khánh Anh dịch từ bản chép tay chữ Nho của tổ Pháp Chuyên-Diệu Nghiêm in trong Khánh Anh Văn Sao, phần “Trích Dịch” mà sao lại, chứ không ghi theo bản ngài Tịnh Hạnh.

Tổ thứ 60: Thiền sư Đông Minh - Huệ Nhạc, Tổ thứ 61: Thiền sư Hải Chu - Vĩnh Từ

Tổ Thứ 60

Đời Thứ 23 Tông Lâm Tế

Thiền sư ĐÔNG MINH – HUỆ NHẠC

東 明 慧 旵 禪 師

( ...? - 1441)

Sư họ Vương, tổ tiên vốn người Hồ Quảng, sau thân phụ Sư chuyển đến Đơn Dương và sinh Sư tại đây.

Năm 14 tuổi, Sư theo tổ Diệu Giác–Trạm Nhiên xuất gia. Về sau đến tham kiến tổ Bảo Tạng–Phổ Trì được chánh pháp rồi đến Chiêu Khánh thọ Cụ túc. Sau đó đến núi Cổ Đạo tại An Khê gặp Phong Loan–Tú Bạt kết làm bạn lữ và trụ tại đây 30 năm không hề xuống núi. Từ đó đạo phong Sư vang dội nên đồ chúng theo về tu học rất đông.

Năm Ất Mão (1435), niên hiệu Tuyên Đức thứ 10 triều vua Minh Tuyên Tông, Sư được sắc phong trú trì Đông Minh thiền tự.

Năm Tân Dậu (1441), niên hiệu Chánh Thống thứ 6 đời vua Minh Anh Tông, vào ngày 17 tháng 6, Sư tập chúng dạy bảo di huấn, đến ngày 29 vào giờ Thìn, Sư an nhiên thị tịch. Khi hỏa thiêu nhục thân Sư, thu được xá–lợi vô số lập tháp thờ tại Đông Minh. Đệ tử nối pháp có thiền sư Vĩnh Từ.

Tổ Thứ 61

Đời Thứ 24 Tông Lâm Tế

Thiền sư HẢI CHU – VĨNH TỪ

海 舟 永 慈 禪 師

(1394 – 1461)

Sư họ Từ, sinh năm Giáp Tuất (1394), niên hiệu Hồng Võ thứ 27 đời vua Minh Thái Tổ tại Thành Đô (Tứ Xuyên), Trung Quốc.

Thuở nhỏ, Sư thấy vị Tăng nên phát tâm hoan hỷ. Một ngày, nghe nói đến chuyện sanh tử nên Sư phát tâm xuất gia. Sư đến chùa Cảnh Đức trên núi Đại Tùy huyện Bành, Thành Đô (nay là Tứ

Tổ thứ 62: Thiền sư Bảo Phong - Trí Tuyên

Xuyên) xuất gia với Hòa thượng Chiếu Nguyệt. Sau khi thiền sư Chiếu Nguyệt viên tịch, Sư vào núi Tây Sơn ẩn tu trong suốt 8 năm.

Về sau, Sư du phương hành cước đến tham học với Hòa thượng Thái Sơ và có chút sở ngộ, sau lại đến tham học với ngài Đông Phổ–Vô Tế nhưng vẫn không khế ngộ.

Niên hiệu tuyên Đức thứ 2, Đinh Mùi (1427), Sư đến Kim Lăng tham vấn với trưởng lão Tuyết Phong và được sung làm Thủ tọa. Sau lại đến Cổ Đạo sơn học với ngài Đông Minh–Huệ Nhạc và được ấn chứng. Tổ Huệ Nhạc muốn truyền trao y bát cho Sư nhưng Sư không nhận, từ tạ xuống núi.

Năm Đinh Tỵ (1437), niên hiệu Chính Thống thứ 2, theo lời thỉnh cầu của thái giám Viễn Thành pháp danh Trí Hải, Sư khai pháp tại chùa Dực Thiện ở Kim Lăng.

Vào ngày 18 tháng 6 năm Canh Thân (1440), niên hiệu Chính Hòa thứ 5 triều vua Minh Anh Tông, Tổ sư Huệ Nhạc di chúc cho Sư kế thừa và năm sau thì Sư thị tịch. Mãn hạn cư tang, vào ngày 23 tháng 8 năm Tân Mùi (1451), niên hiệu Cảnh Thái thứ 2, Thủ tọa Pháp Tiến thỉnh y bát đến Đông Sơn và Sư đốt hương trầm thọ lãnh, nối pháp đời thứ 24 dòng Lâm Tế.

Năm Tân Tỵ (1461), niên hiệu Thiên Thuận thứ 5 đời vua Minh Anh Tông, Sư thị tịch, thọ thế 68 tuổi. Đệ tử nối pháp có thiền sư Trí Tuyên.

Tổ Thứ 62

Đời Thứ 25 Tông Lâm Tế

Thiền sư BẢO PHONG – TRÍ TUYÊN

寶 峰 智 瑄 禪 師

(...? – 1472)

Sư họ Phạm, tự Bảo Phong, người xứ Ngô Giang, Tô Châu (nay thuộc tỉnh Giang Tô), Trung Quốc.

Tuổi trẻ Sư không được học hành nên theo nghề thợ mộc. Nhân dịp thiền sư Vĩnh Từ trùng tu chùa Dực Thiện, Sư theo đến làm công. Trong lúc dựng tháp, Sư làm rơi búa trúng chân bị

Tổ thứ 63: Thiền sư Thiên Kỳ - Bổn Thụy

thương nên có sự tỉnh ngộ. Sư bèn làm lễ xin thiền sư Hải Chu–Vĩnh Từ xuất gia làm Tăng. Tổ bèn sai Sư người nấu bếp. Một hôm trong lúc nấu cháo, Sư sơ ý để lửa cháy xém mặt mày. Khi lấy gương soi mặt, Sư chợt đại ngộ bèn lên trình kệ:

負 薪 和 尚 喚 為 棘

火 燄 燒 眉 面 皮 急

祖 師 妙 旨 鏡 中 明

一 鑑 令 人 玄 要 得

(Phụ tân Hòa thượng hoán vi cức

Hỏa diệm thiêu my diện bì cấp

Tổ sư diệu chỉ kính trung minh

Nhất giám linh nhân huyền yếu đắc).

Sư được tổ Vĩnh Từ ấn khả truyền trao Tổ vị. Từ đó, danh tiếng Sư vang dội chấn động thiền lữ khắp 4 phương. Khi ra hoằng pháp, Sư trụ chùa Cao Phong, Nam Kinh, sau dời sang chùa Dực Thiện.

Vào ngày mồng 9 tháng 12 năm Nhâm Thìn (1472) niên hiệu Thành Hòa thứ 8 triều vua Minh Hiến Tông, Sư không bịnh thị tịch. Bảo tháp được kiến tạo tại chùa Đông Minh. Đệ tử nối pháp có thiền sư Bổn Thụy.

Tổ Thứ 63

Đời Thứ 26 Tông Lâm Tế

Thiền sư THIÊN KỲ – BỔN THỤY

天 琦 本 瑞 禪 師

(1433 – 1513)

Sư họ Giang, tự Thiên Kỳ sinh năm Quý Sửu (1433), niên hiệu Tuyên Đức thứ 8 đời vua Minh Tuyên Tông tại Chung Lăng (nay là Nam Xương, Giang Tây), Trung Quốc.

Năm 20 tuổi, Sư hốt nhiên ngộ lẽ sắc thân vô thường, bèn bỏ tục xuất gia. Sư đến tham học và đắc pháp với thiền sư Bảo Phong–Trí Tuyên, nối pháp tông Lâm Tế đời thứ 26.

Tổ thứ 64: Thiền sư Tuyệt Học - Minh Thông

Vào năm Quý Dậu (1513), niên hiệu Chính Đức thứ 8 đời vua Minh Vũ Tông, Sư thị tịch, thọ thế 71 tuổi. Tác phẩm để lại có: Tuyết Đậu tụng cổ trực chú, Thiên Đồng tụng cổ trực chú. Đệ tử nối pháp có thiền sư Minh Thông.

Tổ Thứ 64

Đời Thứ 27 Tông Lâm Tế

Thiền sư TUYỆT HỌC – MINH THÔNG

絕 學 明 聰 禪 師

(1480 – 1543)

Sư họ Hề, tự Vô Văn hiệu Tuyệt Học, sinh năm Canh Tý (1480), niên hiệu Thành Hòa thứ 15 đời vua Minh Hiến Tông tại xứ Quang Trạch (tỉnh Phước Kiến), Trung Quốc.

Năm 17 tuổi, Sư thế phát xuất gia, đến năm 20 tuổi thọ giới Cụ túc. Sư chuyên tinh giới luật kiêm tu Chỉ quán, nghiên cứu sâu về Duy thức. Về sau, Sư sang nghiên cứu thiền học và tham vấn khắp nơi. Sư chuyên tham cứu 4 câu kệ của Phật Đại Thông Trí Thắng trong một thời gian dài. Một hôm, Sư nghe tiếng ngựa hý nên triệt ngộ bèn trình kệ với tổ Thiên Kỳ–Bổn Thụy, được Tổ hứa khả truyền trao y bát. Sư ra hoằng pháp tại chùa Long Tuyền, Tùy Châu (nay thuộc Hồ Bắc), đồ chúng bốn phương theo về tu học rất đông.

Năm Quý Mão (1543), niên hiệu Gia Tĩnh thứ 22 triều vua Minh Thế Tông, Sư thị tịch, thọ thế 64 tuổi. Đệ tử nối pháp có thiền sư Đức Bảo.

Tổ thứ 65: Thiền sư Tiếu Nham - Đức Bảo

Tổ Thứ 65

Đời Thứ 28 Tông Lâm Tế

Thiền sư TIẾU NHAM – ĐỨC BẢO

笑 巖 德 寶 禪 師

(1510 – 1581)

Sư sinh năm Canh Ngọ (1510), niên hiệu Chính Đức thứ 5 đời vua Minh Vũ Tông tại Kim Đài (nay thuộc Hà Bắc), Trung Quốc. Thân phụ họ Ngô, thân mẫu họ Đinh, Sư có hiệu là Tiếu Nham.

Một hôm nghe giảng Hoa Nghiêm Đại Sớ đến phẩm Thập Địa, bất giác thân tâm rúng động và Sư thốt lên: “Xưa nay tất cả đều trong mộng”, bèn quyết chí xuất gia.

Ban đầu, Sư đến chùa Quảng Huệ trong tỉnh xuất gia với Hòa thượng Đại Tịch–Năng Công và năm sau thọ giới Cụ túc.

Về sau, Sư đến tham học với thiền sư Tuyệt Học–Minh Thông và liễu ngộ. Sư bèn trình kệ:

本 來 真 父 母 Bổ lai chân phụ mẫu

歷 劫 不 曾 離 Lịch kiếp bất tằng ly

起 坐 承 他 力 Khởi tọa thừa tha lực

寒 溫 亦 共 知 Hàn ôn diệc cộng tri

相 逢 不 相 見 Tương phùng bất tương kiến

相 見 不 相 識 Tương kiến bất tương thức

為 問 今 何 在 Vi vấn kim hà tại

分 明 呈 似 師 Phân minh trình tợ sư

Tổ Minh Thông ấn chứng kế thừa Tổ nghiệp và phú chúc:

汝 心 即 我 心 Nhữ tâm tứ ngã tâm

我 心 本 無 心 Ngã tâm bổ vô tâm

無 心 同 佛? 心 Vô tâm đồng Phật tâm

佛 心 非 我 心 Phật tâm phi ngã tâm

Ban đầu Sư về Kim Đài trụ tạ chùa Viên Thông, sau đó lần lượt trụ các chùa Lộc Uyển, Từ Quang, Thiện Quả v.v...

Tổ thứ 66: Thiền sư Huyễn Hữu - Chánh Truyền

Vào ngày 16 tháng tháng Giêng năm Tân Tỵ (1581), niên hiệu Vạn Lịch thứ 9 triều vua Minh Thần Tông, Sư thị tịch, hưởng thọ 71 tuổi. Tác phẩm gồm: Tiếu Nham tập, Ngữ lục. Đệ tử nối pháp có thiền sư Chánh Truyền.

Tổ Thứ 66

Đời Thứ 29 Tông Lâm Tế

Thiền sư HUYỄN HỮU – CHÁNH TRUYỀN

幻 有 正 傳 禪 師

(1549 – 1614)

Sư họ Lý, húy Huyễn Hữu, tự Chánh Truyền, hiệu Nhất Tâm, sinh năm Kỷ Dậu (1549), niên hiệu Gia Tĩnh thứ 28 triều vua Minh Thế Tông tại Lạc Dương, Giang Tô, Trung Quốc.

Năm lên 8 tuổi, Sư phát tâm ăn chay trường. Đến năm 16 tuổi, cha mẹ tính chuyện hôn nhân nhưng Sư từ khước phát nguyện xuất gia học đạo. Sư đến chùa Hiển Thân lễ Hòa thượng Lạc Am xin xuất gia. Sư lập nguyện: “Nếu không minh tâm kiến tánh thì sẽ không ngủ”. Một đêm, nghe tiếng nổ của bông đèn lưu ly, Sư chợt tỉnh ngộ bèn lên trình kiến giải, được Hòa thượng Lạc Am thầm hứa khả.

Về sau, Bổn sư viên tịch, Sư bèn tìm đến tham kiến với tổ Tiếu Nham–Đức Bảo tại am Quan Âm. Sư được tổ Đức Bảo phú chúc kế thừa Tào Khê pháp phái, đảm nhận Tổ nghiệp hoằng dương thiền tông.

Ban đầu, Sư đến trụ chùa Bí Ma Nghiễm tại Đài Sơn suốt 13 năm dài, sau Sư về trụ chùa Vũ Môn tại Long Trì ở Kinh Khê. Từ đây, Sư khai đàn thuyết giáo độ chúng vô lượng, người đời cung kính gọi Sư là Long Trì Hòa thượng.

Vào ngày 12 tháng 2 năm Giáp Dần (1614), niên hiệu Vạn Lịch thứ 41, Sư thị tịch, thọ thế 66 tuổi. Tác phẩm gồm: Huyễn Hữu tập, Chánh Truyền ngữ lục. Đệ tử kế thừa y bát có thiền sư Viên Ngộ.

Tổ thứ 67: Thiền sư Mật Vân - Viên Ngộ

Tổ Thứ 67

Đời Thứ 30 Tông Lâm Tế

Thiền sư MẬT VÂN – VIÊN NGỘ

密 雲 圓 悟 禪 師

(1566 – 1642)

Sư sinh năm Bính Dần (1566), niên hiệu Long Khánh năm đầu đời vua Minh Mục Tông tại Nghi Hưng (nay là Giang Tô), Trung Quốc. Sư còn có tên Giác Sơ, hiệu Viên Ngộ.

Vốn có chủng tử nhiều đời nên từ năm 8 tuổi Sư đã biết niệm danh hiệu Phật. Năm 29 tuổi, Sư theo Huyễn Hữu–Chánh Truyền xuất gia tại Long Trì. Sau đó Sư theo Bổn sư lên kinh đô thuyết pháp, nhân đi qua đỉnh núi Đồng Quan vì vô ý trợt té mà đột nhiên tỉnh ngộ.

Ngày mồng 3 tháng 2 năm Tân Hợi (1611), niên hiệu Vạn Lịch thứ 39 triều vua Minh Thần Tông, Sư được tổ Chánh Truyền phú chúc y bát kế thừa Tổ nghiệp. Lúc bấy giờ Sư vừa tròn 46 tuổi. Sau đó, Sư đi du phương các danh sơn như Cửu Hoa sơn, Phổ Đà sơn v.v... khắp cả một vùng Ngô Việt.

Năm Đinh Tỵ (1617), niên hiệu Vạn Lịch thứ 45, Sư kế nghiệp trú trì chùa Long Trì, rồi lần lượt trụ các chùa Thông Huyền, Kim Túc, Hoàng Bá, Thiên Đồng. Sư từng trụ 6 đạo tràng lớn, thuyết pháp suốt 30 năm khiến cho tông Lâm Tế ngày càng hưng thịnh. Người quy y theo Sư số đông vô lượng, hàng xuất gia đắc pháp có đến 12 người như: Phí Ẩn–Thông Dung (1539–1661), Phù Thạch–Thông Hiền (1593–1667), Lâm Dã–Thông Kỳ (1595–1652), Triều Tông–Thông Nhẫn (1604–1648), Thạch Xa–Thông Thừa (1593–1638), Trượng Tuyết–Thông Túy (1610–1695), Thạch Kỳ–Thông Vân (1594–1663), Vạn Như–Thông Vi (1594–1657), Tam Phong–Pháp Tạng (1573–1635), Phá Sơn–Hải Minh (1597–1666), Cổ Nam–Thông Môn (1599–1671), Hoằng Giác–Thông Thiên tức Mộc Trần–Đạo Mân (1596–1674) v.v... đều trú trì những ngôi chùa nổi tiếng.

Tổ thứ 68: Thiền sư Mộc Trần - Đạo Mân

Vào giờ Ngọ ngày mồng 7 tháng 7 năm Nhâm Ngọ (1642), niên hiệu Sùng Trinh thứ 15 triều vua Minh Tư Tông, Sư thị tịch tại chùa Thông Huyền, Thiên Thai, hưởng thọ 77 tuổi. Đời nhà Thanh, vua Khang Hy ban thụy cho Sư là Huệ Định thiền sư, tác phẩm để lại gồm: Mật Vân ngữ lục, Tịch vọng cửu lược thuyết. Đệ tử nối pháp có thiền sư Thông Thiên–Hoằng Giác.

Tổ Thứ 68

Đời Thứ 31 Tông Lâm Tế

Thiền sư MỘC TRẦN – ĐẠO MÂN

木 陳 道 忞 禪 師

(1596 – 1674)

Sư họ Lâm, tự Mộc Trần, sinh năm Bính Thân (1596), niên hiệu Vạn Lịch thứ 23 triều vua Minh Thần Tông tại Triều Châu (nay là Quảng Đông), Trung Quốc.

Thuở nhỏ Sư là người rất có trí tuệ. Một hôm, nhân đọc Đại Huệ Tông Cảo Ngữ lục, chợt nhớ lại kiếp xưa bèn theo pháp sư Nhược Muội ở chùa Huỳnh Nam, núi Lư Sơn học đạo. Về sau, đến tham vấn với thiền sư Mật Vân Viên Ngộ tại chùa Thiên Đồng có sở đắc nên được tổ Viên Ngộ ấn chứng với pháp danh Thông Thiên.

Năm Kỷ Hợi (1659), niên hiệu Thuận Trị thứ 16, Sư được vua Thanh Thế Tổ thỉnh về kinh đô thuyết pháp và sắc tặng thụy là Hoằng Giác Quốc sư. Từ đây, đạo phong của Sư ngày một vang rộng, đạo đức của Sư ảnh hưởng khắp trong triều ngoài nội.

Sư khai sơn chùa Thiên Khai biệt xuất kệ truyền pháp:

道 本 源 成 佛 祖 先

明 如 红 日 麗 中 天

靈 源 廣 潤 慈 風 普

照 世 真 燈 萬 古 傳

Tổ thứ 69: Thiền sư Khoáng Viên - Bổn Quả, Tổ thứ 70: Thiền sư Siêu Bạch - Thọ Tông

(Đạo Bổn Nguyên Thành Phật Tổ Tiên

Minh Như Hồng Nhật Lệ Trung Thiên

Linh Nguyên Quảng Nhuận Từ Phong Phổ

Chiếu Thế Chơn Đăng Vạn Cổ Truyền).

Khi tuổi về già, Sư lui về ở Thiệu Hưng, Bình Dương nên thời nhân cung kính gọi Sư là Sơn Ông Mộng Ẩn.

Vào ngày 27 tháng 6 năm Giáp Dần (1674), niên hiệu Khang Hy thứ 13 triều vua Thanh Thánh Tổ, Sư thị tịch, thọ thế 79 tuổi. Tác phẩm để lại có: Hoằng Giác Mân thiền sư ngữ lục, Tấu thọ lục, Bố Thủy đài văn tập, Bắc du tập. Đệ tử nối pháp có thiền sư Khoáng Viên–Bổn Quả.

Tổ Thứ 69

Đời Thứ 32 Tông Lâm Tế

Thiền sư KHOÁNG VIÊN – BỔN QUẢ

曠 圓 本 果 禪 師

(….? – ….?)

Cho đến nay chúng ta vẫn chưa biết được danh tánh và hành trạng của Tổ sư Khoáng Viên–Bổn Quả. Căn cứ vào bài kệ của tổ Vạn Phong–Thời Ủy thì Sư còn có pháp danh là Hành Quả. Sư nối pháp đời 32 tông Lâm Tế và trú trì Báo Tư Tân tự tại Giang Lăng, Quảng Châu, Trung Quốc.

Tổ Thứ 70

Đời Thứ 33 Tông Lâm Tế

Thiền sư SIÊU BẠCH – THỌ TÔNG

超 白 壽 宗 禪 師

(1648 – 1728)

Sư họ Tạ, pháp danh Siêu Bạch, hiệu Thọ Tông, còn có pháp

danh là Nguyên Thiều–Hoán Bích, quê ở Trình Hương, Triều Châu, Quảng Đông, xuất gia năm 19 tuổi, tu ở chùa Báo Tư, thọ giáo với Hòa thượng Khoáng Viên–Bổn Quả.

Niên hiệu Cảnh Trị thứ 3 đời Lê Huyền Tông (năm Ất Tỵ, đời chúa Nguyễn Phúc Tần 1665)(2), Sư đi theo tàu buôn sang An Nam, trú ở Quy Ninh (Bình Định), lập chùa Thập Tháp Di Đà mở trường truyền dạy. Sau, Sư ra Thuận Hóa lập chùa Hà Trung (thuộc huyện Phú Lộc), rồi lên Xuân Kinh (Huế) lập chùa Quốc Ân và lập tháp Phổ Đồng.

Sau Sư lại phụng mệnh chúa Anh Tông–Nguyễn Phúc Trăn (1687–1691) trở về Trung Quốc tìm mời các Danh tăng và cung thỉnh pháp tượng pháp khí. Sư về Quảng Đông mời Hòa thượng Thạch Liêm và các Danh tăng khác, cùng thỉnh được nhiều kinh điển tượng khí đem về. Chúa Nguyễn liền sắc mở đàn truyền giới rất long trọng tại chùa Thiên Mụ. Sau đó, chúa Nguyễn sắc ban Sư làm trú trì chùa Hà Trung.

Một hôm, Tổ lâm bệnh, họp môn đồ lại dặn dò mọi việc và đọc kệ rằng:

寂 寂 鏡 無 影 Tịch tịch kính vô ảnh

明 明 珠 不 容 Minh minh châu bấ dung

堂 堂 物 非 物 Đường đường vật phi vật

寥 寥 空 物 空 Liêu liêu không vật không.

Đọc xong, Sư ngồi yên lặng thị tịch. Hôm ấy là ngày 19 tháng 10 năm Mậu Thân (1728) niên hiệu Bảo Thái thứ 10 nhà Lê, thọ 81 tuổi. Đệ tử và tể quan thọ giới đồng xây tháp ở bên đồi nhỏ xóm Thuận Hòa làng Dương Xuân Thượng, làm lễ nhập tháp để hương hỏa tôn thờ.

Hoàng đế Hiển Tông ban thụy hiệu Hạnh Đoan thiền sư và làm bài minh khắc vào bia tán thán đạo đức Sư như sau:

———

(2) Còn tài liệu khác ghi năm Đinh Tỵ (1677)

Tổ thứ 71: Thiền sư Minh Hải - Đắc Trí - Pháp Bảo

憂 憂 般 若 Ưu ưu bát–nhã

堂 堂 梵 室 Đường đường phạm thất

水 月 憂 遊 Thủy nguyện ưu du

戒 持 戰 慄 Giới trì chiến lật.

湛 寂 孤 堅 Trạm tịch cô kiên

卓 立 可 必 Trác lập khả tất

觀 身 本 空 Quán thân bổn không

弘 法 利 物 Hoằng pháp lợi vật.

遍 覆 慈 雲 Biến phú từ vân

普 照 慧 日 Phổ chiếu tuệ nhật

瞻 之 嚴 之 Chiêm chi nghiêm chi

泰 山 屹 屹 Thái Sơn ngật ngật.

Sư là vị Tổ truyền phái Lâm Tế vào Trung Việt đầu tiên. Sư có những đệ tử xuất gia và cầu pháp như: Minh Vật–Nhất Tri; Minh Lượng–Thành Đẳng; Minh Dung–Pháp Thông; Minh Hải–Pháp Bảo v.v... đều là những bậc Danh tăng nổi tiếng thời bấy giờ. Trong đó, thiền sư Minh Hải–Pháp Bảo lập chùa Chúc Thánh tại Hội An, Quảng Nam và xuất kệ truyền thừa lập tông môn phái Lâm Tế Chúc Thánh.

Tổ Thứ 71

Đời Thứ 34 Tông Lâm Tế

Sơ Tổ Thiền Phái Lâm Tế Chúc Thánh

Thiền sư MINH HẢI – ĐẮC TRÍ – PHÁP BẢO

明 海 得 智 法 寶 禪 師

(1670–1746)

Long vị Tổ Sư MINH HẢI – ĐẮC TRÍ – PHÁP BẢO

Chương II: Thiền sư Minh Hải Pháp Bảo và quá trình hình thành Thiền Phái Lâm Tế Chúc Thánh, I. Bối Cảnh Xã Hội Quảng Nam nửa cuối thế kỷ XVII

CHƯƠNG II

THIỀN SƯ MINH HẢI PHÁP BẢO VÀ QUÁ TRÌNH

HÌNH THÀNH THIỀN PHÁI LÂM TẾ CHÚC THÁNH

I. BỐI CẢNH XÃ HỘI QUẢNG NAM NỬA CUỐI THẾ KỶ XVII

1. Khái quát quá trình hình thành tỉnh Quảng Nam

Kể từ độ cha ông mang gươm đi mở nước với chủ trương Nam tiến, cánh chim Lạc đã sải cánh bay mãi vào phương Nam cho đến tận Hà Tiên, Rạch Giá. Một trong những vùng đất đầu tiên sáp nhập vào bản đồ Đại Việt chính là miền Thuận Quảng, trong đó có tỉnh Quảng Nam ngày nay. Mảnh đất “Chưa mưa đã thấm” đã ghi lại những dấu chân đầu tiên của người dân Việt trong suốt thời gian mở mang bờ cõi.

Sau cuộc hôn nhân của Huyền Trân công chúa với vua Chiêm là Chế Mân vào năm Mậu Thân (1308), lãnh thổ Đại Việt mở rộng đến Quảng Bình và Quảng Trị (Châu Ô, Châu Lý). Đến thời nhà Hồ (1400–1407), sau khi thương thảo thì vua Chiêm nộp thêm đất Chiêm Động và Cổ Lũy, tức là Quảng Nam ngày nay. Hồ Quý Ly chia đất này thành bốn châu là Thăng, Hoa, Tư, Nghĩa rồi đặt lộ Thăng Hoa thống lãnh bốn châu ấy. Đồng thời, nhà Hồ cho di dân từ Nghệ An, Thanh Hóa vào khai khẩn định cư tại vùng đất mới này. Đến thời vua Lê Thánh Tông, niên hiệu Hồng Đức thứ 2 đã tổ chức lại hành chánh tại các châu Thăng, Hoa, Tư, Nghĩa và đặt làm đạo Thừa Tuyên Quảng Nam. Danh từ Quảng Nam bắt đầu có tên trên bản đồ Đại Việt từ đó.

Vào thế kỷ XV, đạo Thừa Tuyên Quảng Nam có diện tích từ phía nam Thuận Hóa vào đến núi Thạch Bi ở Phú Yên bao gồm 4 phủ, 14 huyện. Sau đó, vào năm Canh Tuất (1490) đổi lại là xứ Quảng Nam, năm Canh Thìn (1520) gọi là trấn Quảng Nam và đến khi Nguyễn Hoàng vào trấn nhậm 2 xứ Thuận–Quảng thì đổi lại là dinh Quảng Nam. Sau khi thống nhất đất nước, vua Gia Long đổi lại là Trực lệ Quảng Nam thuộc kinh sư và đến năm Nhâm Thìn (1832) đời vua Minh Mạng thứ 13 đổi thành tỉnh Quảng Nam. Sau Cách mạng tháng Tám–1945 và đến năm Ất

Mão (1975) thì Quảng Nam–Đà Nẵng có 12 huyện, 2 thị xã và 1 thành phố. Đến năm Đinh Sửu (1997) tách tỉnh Quảng Nam–Đà Nẵng thành 2 đơn vị: tỉnh Quảng Nam và thành phố Đà Nẵng. Hiện nay tỉnh Quảng Nam gồm 12 huyện và 2 thành phố.

Như vậy, kể từ khi sáp nhập vào lãnh thổ Đại Việt và có tên gọi Quảng Nam, tính đến nay tỉnh Quảng Nam đã có trên 500 năm lịch sử. Trải qua bao sự hưng phế, thịnh suy của các triều đại cũng như các chính thể và tùy theo sự phân chia địa lý hành chính mà diện tích tỉnh Quảng Nam có khi rộng, khi hẹp. Tuy vậy, Quảng Nam vẫn lại là Quảng Nam chứ không thay đổi một tên nào khác và mảnh đất này có một vị trí rất đặc biệt trong tiến trình mở nước của lịch sử dân tộc.

Ngày hôm nay, Quảng Nam được coi như là vùng đất trung tâm của hai đầu đất nước. Bởi đoạn đường từ Quảng Nam vào đến Sài–gòn cũng như ra Hà Nội có độ dài tương đương nhau. Nhưng cách đây khoảng 3 thế kỷ, vùng đất này là biên giới phía nam của Đại Việt. Một vùng đất mà mỗi khi nghe nhắc đến thì người dân tại các đạo Thừa Tuyên Thanh Hóa, Nghệ An thường than thở:

“Dậm chân xuống đất kêu trời

Chồng tôi vô Quảng biết đời nào ra”.

(Ca dao)

Như vậy, Quảng Nam là mảnh đất “đầu sóng ngọn gió” trong những năm đầu thế kỷ XVII và suốt cả cục diện Đàng Ngoài–Đàng Trong. Về địa hình, Quảng Nam có bờ biển chạy dài từ cực Bắc đến cực Nam. Sau lưng là dãy Trường Sơn sừng sững án ngữ suốt cả một vùng biên giới Việt–Lào. Do Quảng Nam có một vị trí quan trọng nên được các chúa Nguyễn quan tâm lưu ý. Dưới thời các chúa Nguyễn, Quảng Nam được coi như là kinh đô thứ 2 sau Thuận Hóa. Vì thế, các chúa Nguyễn đều cho các Thế tử vô trấn nhậm Quảng Nam một thời gian trước khi chính thức kế nhiệm ngôi Chúa. Về chính trị, Quảng Nam là một trung tâm hành chánh nối liền phủ Chúa đến các tỉnh mới lập ở phía Nam cũng như giao lưu quốc tế. Về quân sự, Quảng Nam có một vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng trong việc phòng thủ chính dinh Thuận Hóa (Kinh đô Phú Xuân sau này) cũng như mở mang bờ

cõi. Thời bấy giờ, dinh trấn Thanh Chiêm–Quảng Nam là căn cứ quân sự thủy lục hùng mạnh nhất của các chúa Nguyễn. Từ căn cứ này, thủy quân dễ dàng tiếp cứu Quảng Bình khi có quân Trịnh xâm lấn. Từ Thanh Chiêm, thủy quân Đại Việt dưới sự chỉ huy của Thế tử Dũng Lễ Hầu (tức chúa Hiền sau này) đã đánh thắng sự xâm lược của người Hà Lan vào năm 1644. Cũng từ nơi đây, bộ quân đã 2 lần xuất phát vào năm 1611 và 1629, bình định Chiêm Thành, sáp nhập vĩnh viễn miền đất Phú Yên vào bản đồ Đại Việt. Về phương diện ngoại giao, kinh tế, văn hóa thì hải cảng Hội An thuộc dinh Quảng Nam là một trong những thương cảng phồn thịnh bậc nhất Đàng Trong thời bấy giờ. Đây là nơi giao lưu văn hóa giữa các quốc gia trong vùng, và sau này với các nước phương Tây. Nơi đây đã ghi lại những dấu chân của các đoàn ngoại giao nước ngoài đến trú để tiếp tục ra Thuận Hóa gặp nhà Chúa. Các nhà văn hóa lớn của nước ngoài có ảnh hưởng đến văn hóa Việt Nam như Hòa thượng Thạch Liêm (1633–1704), học giả Chu Thuấn Thủy (1600–1682), giáo sĩ Alexandre de Rhodes (1593–1660) v.v... đều đến ngụ Hội An, Quảng Nam một thời gian và đánh giá vùng đất này có tiềm năng về mọi mặt, là cửa ngõ quan trọng của Đại Việt.

2. Bối cảnh xã hội Quảng Nam nửa cuối thế kỷ XVII

Sau cái chết của Nguyễn Uông, Nguyễn Hoàng lo sợ cho số phận của mình nên đến vấn kế Trạng Trình–Nguyễn Bỉnh Khiêm. Với tám chữ ngắn gọn “Hoành sơn nhất đái, vạn đại dung thân”, Trạng Trình đã mở cho Nguyễn Hoàng một con đường sống, không những vậy mà còn tạo dựng nên một cơ nghiệp lâu dài về sau.

Tháng 10 năm Mậu Ngọ (1558), Nguyễn Hoàng được vua Lê Anh Tông phong tước Đoan quận công và cử vào trấn nhậm đất Thuận Hóa. Đến năm Canh Ngọ (1570), ông được nhà vua cho kiêm lãnh trấn thủ Quảng Nam. Từ đó, Nguyễn Hoàng ra sức chiêu hiền đãi sĩ, mộ phu khai hoang vùng đất mới này. Với những chính sách đối nội và đối ngoại khôn khéo, chúa Tiên–Nguyễn Hoàng đã dần dần biến hai xứ Thuận–Quảng thành một vùng đất trù phú. Ông được sử sách ca ngợi như sau: “Đoan quận công vũ trị vài mươi năm, chính trị khoan hòa, thường ra ân huệ,

dùng pháp luật công bằng, răn giới bản bộ, cấm trấp kẻ hung dữ, dân hai trấn cảm mến ân đức, dời đổi phong tục, chợ không hai giá, dân không ăn trộm, cửa ngoài không phải đóng, thuyền buôn ngoại quốc đều đến buôn bán, quân lệnh nghiêm túc, mọi người đều cố gắng, vì vậy không ai dám dòm ngó, dân trong xứ đều được an cư lạc nghiệp” (3).

Kế nghiệp chúa Tiên–Nguyễn Hoàng (1558–1613), các vị chúa anh minh của họ Nguyễn như: chúa Sãi–Nguyễn Phúc Nguyên (1613–1635); chúa Thượng–Nguyễn Phúc Lan (1635–1648); chúa Hiền–Nguyễn Phúc Tần (1648–1687) v.v... đã củng cố thế lực của mình, dần dần tạo thành cục diện đối lập với thế lực họ Trịnh ở phương Bắc mà lịch sử gọi là Đàng Ngoài–Đàng Trong. Với chủ trương nhất quán “Nam tiến, Bắc cự”, các chúa Nguyễn đã khiến cho họ Trịnh phải lấy sông Gianh làm mốc phân chia biên giới, đồng thời lãnh thổ Đàng Trong được mở rộng vào vùng đất phương Nam.

So với Đàng Ngoài, tình hình chính trị xã hội tại Đàng Trong tương đối ổn định hơn. Ở vùng đất mới này, với chính sách khoan dung của chúa Nguyễn nên xã hội không có sự phân tầng rõ rệt như của họ Trịnh. Sự khôn khéo trong chính trị đã đưa lại một kết quả khả quan là lãnh thổ vẫn mở rộng vào miền Nam nhưng không có một cuộc xung đột nào đáng kể. Các cuộc nổi loạn của Nhân quận công Nguyễn Phước Anh vào năm Ất Hợi (1635) hay của một người lái buôn tên Linh tại Quảng Ngãi năm Ất Hợi (1695) v.v... cũng không có tác động đáng kể đối với đời sống xã hội.

Với chính sách mở rộng, thông thoáng trong ngoại giao, các chúa Nguyễn đã tạo nhiều điều kiện thuận lợi để các thương gia nước ngoài vào Đàng Trong buôn bán. Thương cảng Hội An là một trong những trung tâm kinh tế thương mại phồn thịnh thời bấy giờ. Nơi đây, có thể được coi là con đường tơ lụa trên biển nối liền Đại Việt với các nước trong khu vực cũng như các nước Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha v.v... ở Châu Âu. Sự phồn thịnh của thương cảng Hội An được ghi nhận như sau: “Nhân dân đông

———

(3) Phan Khoang, Việt Sử Xứ Đàng Trong, NXB Văn Học, 2001, trang 115-116.

đúc, cá tôm rau quả tập hợp mua bán suốt ngày. Thuốc Bắc hay các món hàng khác, tìm mua ở Thuận Hóa không có thì người mua vào mua ở đây” (4)).

Về nông nghiệp, các chúa Nguyễn cho quan lại đứng ra chiêu mộ dân đi khai khẩn cũng như dùng quân đội đồn trú để khai hoang. Điều này đã được đánh giá như sau: “Chỉ trong vòng một thời gian ngắn, các chúa Nguyễn đã biến nhiều vùng đất hoang thành ruộng đồng tươi tốt, thành xóm làng trù mật và từng bước nâng cao mức sống của nhân dân” (5).

Lúc bấy giờ tại Trung Quốc, bộ tộc Mãn Châu từ phương bắc tràn xuống đánh chiếm Trung Nguyên, lật đổ nhà Minh lập ra vương triều Mãn Thanh. Các cựu thần nhà Minh không chịu thần phục nhà Thanh nên đã bỏ nước ra đi. Mảnh đất Đại Việt trở thành điểm đến của những người Trung Hoa vong quốc. Tại Đàng Ngoài, các chúa Trịnh dè dặt trong vấn đề cho người Hoa cư ngụ. Trái lại, các chúa Nguyễn ở Đàng Trong lại ưu đãi để người Hoa định cư và cho họ thành lập từng làng sống theo cộng đồng. Vì thế, các làng Minh Hương được thành lập nhiều nơi như ở Huế, Hội An, Gia Định v.v... và những người Hoa đã góp phần không nhỏ trong việc phát triển kinh tế cũng như mở mang bờ cõi. Cụ thể như các tướng nhà Minh là Trần Thượng Xuyên, Trần An Bình lập ra Cù Lao Phố; Dương Ngạn Địch, Hoàng Tiến lập ra Mỹ Tho Đại Phố; Mạc Cửu cũng đã đem đất Hà Tiên sáp nhập vào lãnh thổ Đại Việt dưới sự cai trị của chúa Nguyễn.

Tóm lại, trong giai đoạn từ khi mới thành lập cho đến những năm cuối thế kỷ XVII, tình hình chính trị Đàng Trong tương đối ổn định. Lãnh thổ mở rộng về phương Nam, kinh tế phát triển, đời sống người dân được cải thiện. Sự ổn định đó đã tạo điều kiện thuận lợi cho các tôn giáo phát triển, trong đó Phật giáo đóng vai trò quan trọng trong đời sống tư tưởng, tinh thần của người dân ở Đàng Trong.

———

(4) Thích Đại Sán, Hải Ngoại Ký Sự, Viện Đại học Huế, 1963, trang 154.

(5) Nguyễn Khắc Thuần, Lịch sử cổ trung đại Việt Nam, NXB Văn Hóa Thông Tin, 2002, trang 286.

3. Thái độ của các chúa Nguyễn đối với Phật giáo

Kể từ khi vào trấn nhậm hai xứ Thuận–Quảng, chúa Tiên–Nguyễn Hoàng cũng như các chúa về sau đều là những người sùng mộ Phật pháp. Dưới sự hộ trì của nhà Chúa, Phật giáo tại Đàng Trong phát triển rất mạnh. Tuy các Chúa không lấy Phật giáo làm quốc giáo như thời Lý, Trần, nhưng lại lấy Phật giáo làm chỗ dựa cho chính sách trị quốc an dân. Vì sao các chúa Nguyễn lại để tâm đến việc phát triển Phật giáo? Sau đây là hai nhận xét của các nhà nghiên cứu sử sẽ cho chúng ta thấy được phần nào của vấn đề: “Quá trình tạo lập xứ Đàng Trong cũng là quá trình liên tục tổ chức khẩn hoang. Lực lượng khẩn hoang đông đảo nhất chính là những người nông dân nghèo khổ. Họ không có điều kiện để cho con em tới trường, và với số ít ỏi có điều kiện thì đạo thánh hiền mà Nho gia rất mực tôn kính, trong họ cũng đã dần dần bớt thiêng. Họ tìm đến những gì phù hợp hơn, thiết thực vỗ về và an ủi họ khi đối mặt với vùng đất mới bao la và dữ dội. Họ cần trước hết là những bài học về đức làm người, cụ thể, giản dị và sinh động chứ không phải là (bởi vì cũng khó có thể là) sự nghiền ngẫm thiên kinh vạn quyển với vô số những triết lý cao siêu. Và, Phật giáo với đội ngũ các nhà tu hành giàu nhiệt huyết nhập thế một cách tích cực đã mau chóng đáp ứng được điều này. Ở đâu có đất mới được mở ra là ở đó có chùa mới dựng. Tiếng chuông chùa và tiếng tụng kinh chẳng khác gì lời ru êm ái đối với một xã hội lầm lũi” (6).

Nhà Việt Nam học Li Tana cũng đã nhận xét như sau: “Trong tình hình mới này, các nhà lãnh đạo họ Nguyễn cảm thấy cần phải đưa ra một cái gì đó khác với tín ngưỡng của người Chăm để củng cố các di dân người Việt về mặt tinh thần và tâm lý. Không thể sử dụng Khổng giáo vì những khẳng định cơ bản của Khổng giáo trực tiếp mâu thuẫn với vị trí của họ Nguyễn bị coi là một chế độ ly khai và nổi loạn đối với triều đình. Tuy nhiên, họ Nguyễn lại không dám đi quá xa và không dám tìm ra một giải pháp hoàn toàn khác biệt với truyền thống của người Việt ở

———

(6) Nguyễn Khắc Thuần, Đại Cương Lịch Sử Văn Hóa Việt Nam tập II, NXB Giáo Dục, 2001, trang 156.

phía bắc. Trong những hoàn cảnh đó, Phật giáo Đại thừa đã cung cấp một giải pháp đáp ứng nhu cầu của họ Nguyễn. Phật giáo, một mặt đẩy mạnh bản sắc dân tộc của người Việt và mặt khác làm lắng động các mối lo âu của người di dân mà không đặt lại vấn đề về tính hợp pháp của những người cai trị” (7).

Trở lại bối cảnh lịch sử lúc bấy giờ, chúng ta thấy những điều mà các chúa Nguyễn làm là hoàn toàn phù hợp với tình hình chính trị thực tại. Trong giai đoạn đầu của cuộc Nam tiến, những người Việt di cư sống lẫn lộn với người Chăm. Lúc ấy, văn hóa của người Chăm vẫn còn nhiều và đôi lúc ảnh hưởng đến người Việt. Vì lẽ đó, người Việt phải tìm về với cội nguồn văn hóa của mình để an ủi trong những lúc xa xứ. Lúc này, nếu đem Nho gia ra áp dụng thì không phù hợp. Bởi lẽ, những người dân Việt đã chán ngán Nho gia với tư tưởng hủ lậu làm khổ đau họ bao đời. Vả lại Nho gia hoàn toàn xa lạ với văn hóa người Chăm nên dễ đưa đến sự xung đột tôn giáo, ảnh hưởng đến sự cai trị của nhà Chúa. Chỉ có Phật giáo Đại thừa mới thỏa mãn được nhu cầu của cả hai bên. Vì Phật giáo Đại thừa với tư tưởng khoáng đạt không chấp nê sự chính thống hay phản nghịch của chúa Nguyễn. Các nhà sư Phật giáo với sự nhập thế tích cực đã đem lại niềm an ủi cho những người Việt di cư. Thêm vào đó, Phật giáo Đại thừa có những sự tương đồng trong việc thờ tự của người Chăm nên họ không cảm thấy bỡ ngỡ khi tiếp cận. Qua đây, ta thấy các chúa Nguyễn dựa vào tinh thần của Phật giáo để trị nước là hoàn toàn phù hợp.

Xuất phát từ nguyên nhân trên, cộng với tâm đạo của mình, các chúa Nguyễn đã trùng kiến và xây dựng rất nhiều chùa trên hai xứ Thuận–Quảng. Năm Tân Sửu (1601), chúa Tiên–Nguyễn Hoàng cho trùng tu lại chùa Thiên Mụ. Năm Nhâm Dần (1602), trong khi đi lạc thành chùa Thiên Mụ, chúa lại phát nguyện trùng tu chùa Sùng Hóa. Tiếp đến năm Đinh Mùi (1607), Chúa lập chùa Bửu Châu ở Trà Kiệu, Quảng Nam. Năm Quý Dậu (1609), Chúa lại lập chùa Kính Thiên ở xã Thuận Trạch, huyện Lệ Thủy, Quảng Bình.

Năm Ất Tỵ (1665), chúa Hiền–Nguyễn Phúc Tần trùng tu chùa

———

(7) Li Tana, Xứ Đàng Trong, Nhà xuất bản Trẻ, 1999, trang 194.

Thiên Mụ; năm Đinh Mùi (1667), lại cho xây dựng chùa Vĩnh Hòa ở cửa biển Tư Dung. Tại lễ khánh thành này, Chúa cho mở pháp hội Du–già bảy ngày đêm để tạ ơn Tam bảo và siêu độ vong linh.

Năm Mậu Thìn (1688), Chúa Nghĩa–Nguyễn Phúc Trăn cho trùng tu chùa Vĩnh Hòa. Đồng thời, chúa còn nhờ thiền sư Nguyên Thiều về Trung Hoa thỉnh Cao tăng, pháp tượng, pháp khí sang hoằng hóa tại Đàng Trong.

Năm Giáp Tuất (1694), Quốc chúa–Nguyễn Phúc Chu thỉnh Hòa thượng Thạch Liêm–Thích Đại Sán sang mở đàn truyền giới tại chùa Thiền Lâm, Thuận Hóa. Quốc chúa quy y với Hòa thượng Thạch Liêm và được đặt pháp danh Hưng Long, hiệu là Thiên Túng đạo nhân.

Qua những sự kiện trên, chúng ta thấy rằng, ngoài chủ trương vận dụng tư tưởng Phật giáo để trị nước, các chúa Nguyễn thực sự là những người sùng mộ đạo Phật, tôn trọng chư Tăng, làm chùa, tạo tượng, đúc chuông v.v... Chính vì lẽ đó mà các thiền sư từ Trung Hoa đã đến Đàng Trong hoằng hóa. Phật giáo nơi đây thật sự hưng thịnh, đặc biệt là dòng Lâm Tế phát triển rất mạnh tại vùng đất mới này.

4. Sự thành lập đô thị cổ Hội An và làng Minh Hương

Vào năm Giáp Thân (1644), bộ tộc Mãn Châu từ phương Bắc tràn xuống Trung Nguyên, lật đổ triều Minh, lập nhà Đại Thanh. Một số trung thần nhà Minh đã rời nước ra đi, tìm phương lánh nạn. Và đất Đại Việt là điểm đến lý tưởng trong những khi Trung Hoa loạn lạc. Lúc bấy giờ, Hội An là thương cảng trù phú, thuận tiện đường biển từ Quảng Đông qua nên phần lớn người Hoa sang định cư theo hai dạng: tỵ nạn chính trị và buôn bán thương mại. Vì thế, làng Minh Hương có mặt tại phố Hội để có chỗ người Hoa cư ngụ giữ gìn nếp sống của tổ tiên trong những tháng năm xa xứ.

Làng Minh Hương được thành lập vào những năm đầu thế kỷ XVI, XVII bên cửa biển Đại Chiêm năm xưa. Trải qua nhiều thế hệ, làng được các thế hệ tô bồi thành một khu phố nhỏ bên dòng

II. Thiền sư Minh Hải và sự khai sáng Thiền Phái Lâm Tế Chúc Thánh

sông Hoài. Thập Lão(8), Lục Tánh(9), Tam Gia(10) là những vị có công rất lớn trong sự phát triển này. Cũng như người Việt, người Trung Hoa đi đến đâu lập chùa thờ Phật đến đó. Các ngôi chùa Di Đà, Quảng Thành, Minh Hương Phật tự(11) lần lượt ra đời để đáp ứng nhu cầu tu học của cộng đồng người Hoa.

Chính sự hình thành và phát triển của làng Minh Hương tại Hội An là một yếu tố quan trọng để các thiền sư từ Trung Hoa sang dừng chân tại nơi đây hoằng pháp. Và cộng đồng người Hoa tại phố Hội là những Phật tử đầu tiên hậu thuẫn cho sự phát triển của dòng thiền Lâm Tế Chúc Thánh trong buổi ban sơ.

Sau khi giới đàn tại chùa Thiền Lâm, Huế thành tựu, ngài Thạch Liêm vào lại Hội An để về nước. Trong thời gian chờ tàu, Ngài có mở giới đàn tại chùa Di Đà với trên 300 giới tử Tăng tục. Sau đó, chúa Nguyễn mời Ngài ra lại Thuận Hóa một lần nữa, sau đó Ngài mới về nước. Trong thời gian lưu lại, các thiền sư đã gieo hạt giống Bồ–đề nơi vùng đất này. Có thể, do đáp ứng nhu cầu tu học của cộng đồng Hoa kiều tại Hội An nên thiền sư Minh Hải–Pháp Bảo và thiền sư Minh Lượng–Thành Đẳng đã trụ lại Hội An hoằng pháp. Tổ Minh Lượng lập chùa Vạn Đức và tổ Minh Hải lập chùa Chúc Thánh. Thời gian sau, tổ Minh Lượng vào Nam hoằng pháp. Tại Phố Hội chỉ còn thiền sư Minh Hải và môn hạ của mình. Từ đó, dòng thiền Lâm Tế Chúc Thánh hình thành nơi đây và phát triển khắp mọi nơi.

II. THIỀN SƯ MINH HẢI VÀ SỰ KHAI SÁNG THIỀN PHÁI LÂM TẾ CHÚC THÁNH

1. Tình hình Phật giáo Quảng Nam trước khi dòng Lâm Tế Chúc Thánh ra đời

Người Việt đi đến đâu là lập chùa thờ Phật đến đó. Đây là một lẽ tất yếu, bởi tinh thần Phật giáo đã thấm sâu vào trong tư

———

(8) Thập Lão: Bao gồm 10 vị tiền hiền của 10 họ đến định cư tại làng Minh Hương, Hội An năm 1683 là các họ: Khổng, Nhan, Dư, Từ, Chu, Hoàng, Trương, Trần, Thái, Lưu.

(9) Lục Tánh: Bao gồm 6 vị có công với làng Minh Hương sau Thập Lão, đó là Ngụy lão gia; Trang lão gia; Ngô lão gia; Thiệu lão gia; Hứa lão gia; Ngũ lão gia.

(10) Tam Gia: Bao gồm ba vị sau thế hệ Lục Tánh, đó là Tẩy Quốc Công (húy Trường); Ngô Định Công (húy Khoan); Trương Hoành Công (húy Cơ).

(11) Trong 3 ngôi chùa này chỉ có Minh Hương Phật tự là còn tồn tại đến ngày hôm nay.

tưởng tình cảm của mỗi người dân Việt. Vì thế, kể từ khi đất Quảng Nam thành lập, chúng ta đã thấy có bóng dáng của những ngôi chùa cũng như các vị thiền sư hoằng hóa tại nơi đây.

Những ngôi chùa đầu tiên tại xứ Quảng mà chúng ta được biết là chùa Bửu Châu ở Trà Kiệu do chúa Tiên–Nguyễn Hoàng xây dựng vào năm Đinh Mùi (1607). Ngôi chùa thứ 2 là chùa Chiên Đàn tại Hội An do cộng đồng người Hoa xây dựng vào những năm Quý Tỵ (1653). Chùa này còn có những tên gọi khác như là chùa Di Đà, Quan Âm hay Minh Hương Phật tự.

Trong những năm đầu giữa thế kỷ XVII, thiền sư Minh Châu–Hương Hải tu học và hoằng hóa tại Quảng Nam. Tổ tiên Ngài vốn người Nghệ An, theo phò chúa Tiên vào định cư tại phủ Thăng Hoa. Ngài sinh năm Mậu Thìn (1628), thuở thiếu thời là Nho sinh nơi cửa Khổng sân Trình và thi đậu ra làm quan tới chức Tri phủ huyện Triệu Phong. Năm Nhâm Thìn (1652), Ngài đến thọ giáo với tổ Lục Hồ–Viên Cảnh và Viên Khoan–Đại Thâm để rồi 3 năm sau xuất gia với pháp danh Minh Châu–Hương Hải và hiệu là Huyền Cơ–Thiện Giác. Sau đó, Ngài dong thuyền ra đảo Tiêm Bút La (Cù lao Chàm ngày nay) lập thảo am tu hành. Đạo phong của Ngài đã ảnh hưởng đến mọi tầng lớp nhân dân và được chúa Nguyễn mời ra Thuận Hóa hoằng pháp: “Một thời gian sau ông đóng thuyền đến Cù lao Chàm ở ngoài cửa biển Hội An, dựng ba gian am nhỏ để ở và tu trì. Thời gian thiền sư ở đảo này khoảng chục năm. Tiếng tăm tu thiền của ông được nhiều người biết đến. Trong số đó có Hoa Lễ Hầu là Tổng thái giám. Hoa Lễ Hầu tâu với Dũng Quốc Công Nguyễn Phúc Tần (1649–1687) về thiền sư và thiền sư được quốc công mời về trú trì viện Thiền tịnh ở núi Quy Kỉnh. Mẹ của Nguyễn Phúc Tần và 3 con là Phúc Mỹ, Hiệp Đức và Phúc Tộ đều đến quy y cùng đông đảo quan lính” (12).

Rất tiếc là một thời gian sau, chúa Hiền–Nguyễn Phúc Tần nghe theo lời sàm tấu sinh tâm nghi kỵ Ngài. Vì thế, vào tháng 3 năm Nhâm Tuất (1682), Ngài cùng với 50 đồ chúng đóng thuyền vượt biển ra Đàng Ngoài. Đây cũng là một tổn thất lớn cho Phật giáo Quảng Nam lúc bấy giờ.

———

(12) Lê Mạnh Thát, Toàn Tập Minh Châu Hương Hải, NXB Tp. HCM, 2000, trang 14-15.

Vào những năm Đinh Tỵ (1677), có thiền sư Hưng Liên–Quả Hoằng là đệ tử của Hòa thượng Thạch Liêm từ Trung Quốc sang Đàng Trong giáo hóa. Ngài lập đạo tràng tại chùa Tam Thai núi Ngũ Hành tỉnh Quảng Nam và được Quốc chúa–Nguyễn Phúc Chu phong làm Quốc sư.

Năm Ất Hợi (1695), sau khi giới đàn tại chùa Thiền Lâm, Thuận Hóa viên mãn, ngài Thạch Liêm vào Hội An để đón thuyền về lại Quảng Đông. Trong thời gian ngụ lại Hội An, Ngài đã mở đàn truyền giới cho khoảng 300 Tăng tục tại nơi đây: “Tăng tục luôn luôn đến xin truyền giới, nhân nghĩ còn mười ngày nữa mới khai thuyền, bọn chúng đã thành tâm khẩn cầu, tiếc chi khó nhọc hai ba ngày, không thành tựu cho vẹn toàn công đức; bèn truyền rao xa gần, hẹn đến ngày mồng 7 truyền giới.

Đến ngày kỳ hẹn, tứ chúng giới tử hơn 300 người, đến thụ giới hoàn tất. Khiến quốc sư và Hậu đường cấp phát Điệp văn cho họ, mặc khác tư giấy trình Quốc vương xin dùng ấn để đóng kiềm điệp văn”. (13)

Điểm qua một vài dữ kiện trên, ta thấy Phật giáo tại Quảng Nam thật hưng thịnh. Tuy rằng các thiền sư Minh Châu, Thạch Liêm giáo hóa nơi đây không lâu nhưng đạo phong của các Ngài ảnh hưởng rất lớn đến mọi tầng lớp nhân dân tại xứ Quảng. Giới đàn vào ngày mồng 7 tháng 7 năm Ất Hợi (1695) tại chùa Di Đà, Hội An đủ để chứng minh người dân xứ Quảng thời bấy giờ phần lớn hướng tâm đến đạo Phật và khát khao tìm cầu giáo pháp. Vì các vị thiền sư đến rồi đi, nên những sinh hoạt Phật giáo tại đây thường gián đoạn không được ổn định. Mãi đến khi thiền sư Minh Hải–Pháp Bảo khai sơn chùa Chúc Thánh và dòng thiền Chúc Thánh thành lập thì tình hình Phật giáo Quảng Nam mới ổn định và phát triển mạnh.

2. Sự ra đời của thiền phái Chúc Thánh

Như trên đã trình bày, trước khi thiền phái Chúc Thánh ra đời, tại Quảng Nam đã có nhiều vị thiền sư danh tiếng giáo hóa như: Minh Châu–Hương Hải, Thạch Liêm, Hưng Liên–Quả Hoằng v.v...

———

(13) Thích Đại Sán, Hải Ngoại Ký Sự, Viện Đại học Huế, 1963, trang 158.

Tuy nhiên, các Ngài chỉ trụ một thời gian rồi ra đi. Ngài Minh Châu cùng với 50 đệ tử vượt biển ra Đàng Ngoài vào tháng 3 năm Nhâm Tuất (1682). Có thể sợ bị liên lụy nên không có một vị đệ tử nào của Ngài ở lại Quảng Nam tiếp tục giáo hóa. Vì thế, sự ảnh hưởng của Ngài mau chóng phôi phai theo năm tháng.

Kế đến là hai thầy trò ngài Thạch Liêm và Hưng Liên của dòng Tào Động. Ngài Thạch Liêm qua chỉ một thời gian ngắn, còn ngài Hưng Liên được phong Quốc sư và trụ tại chùa Tam Thai. Tuy nhiên, sau khi ngài Thạch Liêm về nước và ngài Hưng Liên viên tịch thì sự truyền thừa của dòng Tào Động tại Quảng Nam xem như không còn. Điều này có hai lý do giải thích như sau:

Thứ nhất, ngài Thạch Liêm và Hưng Liên đều là những vị tài giỏi nhưng tầm ảnh hưởng của các Ngài chỉ trong nội vi nhà Chúa và giới lãnh đạo mà thôi, chứ chưa có sự ảnh hưởng lan rộng trong lòng quần chúng Phật tử.

Thứ hai, sau khi ngài Hưng Liên viên tịch, các đệ tử của Ngài không có ai có đủ khả năng kế thừa để phát triển tông phong. Vì lẽ đó, dòng Tào Động cũng mai một và không còn dấu tích trên đất Quảng nữa.

Sự hoằng hóa của các thiền sư kể trên đã làm cho người dân đất Quảng thấm nhuần Phật pháp. Nhưng các Ngài tùy duyên giáo hóa, chợt đến chợt đi khiến cho người con Phật nơi đây cảm thấy hụt hẫng, thiếu thốn. Chính vì lẽ đó, khi thiền sư Minh Hải quyết định trụ lại Quảng Nam hoằng hóa đã đáp ứng được niềm khát khao mong đợi của người dân. Nếu như các ngài Minh Châu, Thạch Liêm là người có công xây dựng nền móng thì ngài Minh Hải là người có công kiến tạo tòa nhà Phật giáo Quảng Nam.

3. Lược sử thiền sư Minh Hải–Pháp Bảo

3.1. Lược sử

Thiền sư Minh Hải (1670–1746) thế danh Lương Thế Ân, sinh vào giờ Tuất, ngày 28 tháng 6 năm Canh Tuất (1670) nhằm năm Khang Hy thứ 8 triều nhà Thanh tại làng Thiệu An, huyện Đồng An, phủ Tuyền Châu, tỉnh Phước Kiến, Trung Quốc. Thân phụ là Lương Đôn Hậu, thân mẫu là Trần Thục Thận, anh trai là Lương Thế Bảo, em trai là Lương Thế Định, Ngài là người con thứ 2 trong gia đình.

Thuở thiếu thời, Ngài đã tỏ ra thông minh khác người và có tâm hướng về đạo Phật. Năm Mậu Ngọ (1678), Ngài được song thân đưa đến xuất gia tại chùa Báo Tư thuộc tỉnh Quảng Châu, lúc bấy giờ Ngài vừa tròn 9 tuổi. Sau một thời gian dài tu học, khi tuổi vừa tròn 20 thì Ngài được đăng đàn thọ Cụ túc giới với pháp danh Minh Hải, tự Đắc Trí, hiệu Pháp Bảo. Như vậy, Ngài nối pháp đời 34 dòng Lâm Tế truyền theo bài kệ của ngài Vạn Phong–Thời Ủy.

Năm Ất Hợi (1695), Ngài cùng với các ngài Minh Vật–Nhất Tri, Minh Hoằng–Tử Dung, Minh Lượng–Thành Đẳng v.v... trong Hội đồng Thập sư cùng Hòa thượng Thạch Liêm thể theo lời thỉnh cầu của chúa Nguyễn Phúc Chu sang An Nam truyền giới. Phái đoàn xuống thuyền tại bến Hoàng Phố và cập bến Hội An vào ngày 28 tháng Giêng năm Ất Hợi (1695). Sau đó, đoàn ra Thuận Hóa, được chúa Nguyễn Phúc Chu đón tiếp trọng thể và thỉnh về ngụ tại chùa Thiền Lâm.

Ngày mồng 1 tháng 4 năm Ất Hợi (1695), giới đàn được khai mở do ngài Thạch Liêm làm Đàn đầu Hòa thượng. Giới đàn truyền các giới Sa–di, Tỳ–kheo và Bồ–tát với tất cả 1.400 giới tử, trong đó có cả các vương hầu khanh tướng. Đặc biệt, chúa Nguyễn Phúc Chu được truyền riêng một đàn giới và được Hòa thượng Đàn đầu ban cho pháp hiệu là Thiên Túng đạo nhân.

Sau khi giới đàn thành tựu viên mãn, ngày 28 tháng 6 năm Ất Hợi (1695), phái đoàn trở vào lại Hội An để chờ thuyền về nước. Tại Hội An, đoàn trú tại chùa Di Đà(14) và thể theo lời thỉnh cầu của chư Tăng cũng như bổn đạo, ngài Thạch Liêm lập đàn truyền giới cho 300 giới tử. Ngày 19, đoàn rời Hội An ra Cù lao Chàm, lên thuyền chờ gió. Ngày 30 thuyền nhổ neo nhưng bị nghịch gió nên phải trở lại Hội An. Ngày 12 tháng 10, chúa Nguyễn mời ngài Thạch Liêm trở lại Phú Xuân lập đàn cúng Phật truyền giới một lần nữa tại chùa Linh Mụ. Sau đó đến ngày 24 tháng 6 năm Bính Tý (1696) ngài Thạch Liêm cùng với phái đoàn trở về Quảng Đông và không qua nữa.

———

(14) Chùa này nằm trong khu vực Hội An, đến nay không còn nữa và vẫn chưa xác định được vị trí chùa trước đây nằm ở khu vực nào.

Sau khi ngài Thạch Liêm về nước, có một số vị trong phái đoàn ở lại An Nam, trác tích khai sơn hoằng hoá như ngài Minh Hoằng–Tử Dung, (khai sơn chùa Ấn Tông ở Thuận Hoá); ngài Minh Lượng–Thành Đẳng, (khai sơn chùa Vạn Đức tại Cẩm Hà, Hội An); ngài Minh Hải–Pháp Bảo (khai sơn chùa Chúc Thánh tại Cẩm Phô, Hội An).

Từ những ngày đầu tiên ở nơi mảnh đất đầy cát bụi này, Ngài chỉ lập một thảo am để tịnh tu phạm hạnh. Dần dần hương giới đức của Ngài lan tỏa khắp mọi nơi, ảnh hưởng đạo đức đến người dân phố Hội và các vùng phụ cận nên đồ chúng ngày một quy ngưỡng tham học.

Thấy cơ duyên hóa độ đã đến, Ngài chính thức khai đường giảng pháp, tiếp Tăng độ chúng. Sau gần 50 năm sang An Nam trác tích hoằng hóa, đến ngày mồng 7 tháng 11 năm Bính Dần (1746), Ngài gọi đồ chúng đến dặn dò và đọc kệ phú chúc:

原 浮 法 界 空 Nguyên phù pháp giới không

真 如 無 性 相 Chơn như vô tánh tướng

若 了 悟 如 此 Nhược liễu ngộ như thử

眾 生 與 佛 同 Chúng sanh dữ Phật đồng

Tạm dịch:

Pháp giới như mây nổi

Chân như không tánh tướng

Nếu hiểu được như vậy

Chúng sanh với Phật đồng.

Sau khi phú chúc cho hàng môn đệ xong, Ngài thâu thần thị tịch, trụ thế 77 tuổi. Đồ chúng cung thỉnh nhục thân Ngài nhập bảo tháp ở phía tây nam trong khuôn viên Tổ đình Chúc Thánh, Hội An, Quảng Nam.

3.2. Thiền sư Minh Hải và việc xuất kệ truyền thừa

Sau khi quyết định trụ lại Hội An để hoằng hóa, tổ Minh Lượng khai sơn chùa Vạn Đức và tổ Minh Hải khai sơn chùa Chúc Thánh. Ngài Minh Lượng truyền pháp theo bài kệ của ngài Mộc Trần–Đạo Mân, còn ngài Minh Hải biệt xuất riêng một bài

kệ truyền pháp. Từ đó, trong lịch sử Phật giáo Việt Nam xuất hiện một dòng phái mới, đó là thiền phái Lâm Tế Chúc Thánh.

Ngay từ những ngày đầu lập thảo am nơi phố Hội, để cho sự truyền thừa có quy củ dài lâu, tổ Minh Hải đã biệt xuất một bài kệ truyền pháp. Bài kệ truyền pháp của Ngài như sau:

明 實 法 全 彰 Minh Thiệt Pháp Toàn Chương

印 真 如 是 同 Ấn Chơn Như Thị Đồng

祝 聖 壽 天 久 Chúc Thánh Thọ Thiên Cửu

祈 國 祚 地 長 Kỳ Quốc Tộ Địa Trường

得 正 律 為 宗 Đắc Chánh Luật Vi Tông (15)

祖 道 解 行 通 Tổ Đạo Giải Hành Thông

覺 花 菩 提 樹 Giác Hoa Bồ Đề Thọ

充 滿 人 天 中 Sung Mãn Nhân Thiên Trung

Nghĩa là

(Khơi sáng pháp chân thật

Tánh chân như là đồng

Cầu Thánh quân muôn tuổi

Chúc đất nước vững bền

Giới luật nêu trước tiên

Giải và hành nối liền

Hoa nở cây giác ngộ

Hương thơm lừng nhân thiên)

(Thích Nhất Hạnh dịch)

Từ trước đến nay, nhiều vị cho rằng, bài kệ truyền pháp của tổ Minh Hải được Ngài đọc trước khi viên tịch. Thật ra vấn đề không phải như vậy. Việc xuất kệ truyền thừa đã được Ngài xác lập ngay từ những ngày đầu lập thảo am tu hành tại xứ Cẩm Phô, Hội An. Vì thế, những đệ tử đầu của Ngài được đặt pháp danh là chữ THIỆT và pháp tự là chữ CHÁNH.

———

(15) Đúng theo bài kệ, Tổ Minh Hải đặt là chữ Tông (宗), nhưng về sau cấn tên húy của vua Thiệu Trị nên chư Tổ trại thành chữ Tôn (尊) hoặc Tuyên (宣)

Chính sự xác lập ngay từ đầu này giúp chúng ta ngày nay dễ dàng nhận ra vị thiền sư nào là đệ tử ngài Minh Hải. Bởi vì, cùng thời với Ngài, có rất nhiều vị thiền sư thuộc đời 34 dòng Lâm Tế với pháp danh chữ MINH theo bài kệ của ngài Vạn Phong–Thời Ủy hoằng hóa tại Đàng Trong. Các vị này cũng cho đệ tử pháp danh chữ THIỆT theo câu kệ: “Hành siêu minh thiệt tế”. Nếu không có pháp tự bằng chữ CHÁNH đứng đầu thì chúng ta khó phân biệt vị nào thọ giáo với thiền sư Minh Hải.

4. Ý nghĩa hai chữ Chúc Thánh và bài kệ truyền pháp của tổ Minh Hải–Pháp Bảo

Chúc Thánh là tên mà tổ Minh Hải–Pháp Bảo đặt cho ngôi chùa mình đã khai sơn. Từ đó, tên chùa Chúc Thánh được lấy đặt cho tên dòng thiền truyền theo bài kệ của tổ Minh Hải–Pháp Bảo. Có thuyết cho rằng, Chúc Thánh là tên một ngôi chùa tại Trung Quốc và tổ Minh Hải xuất thân tại chùa này. Vì lẽ đó, nên khi lập chùa tại Hội An, Ngài đặt tên Chúc Thánh để kỷ niệm ngôi chùa tại cố hương. Tuy nhiên, lập luận này không thể đứng vững. Bởi vì đa phần các Ngài sang hoằng pháp tại Việt Nam là các vị thiền sư thuộc Thiên Đồng pháp phái, xuất thân từ chùa Thiên Đồng hoặc Báo Tư Tân tự tại Quảng Châu, Trung Quốc; còn sự trùng lặp tên chùa cũng chỉ là một sự ngẫu nhiên mà lịch sử chúng ta thường bắt gặp.

Về ý nghĩa hai chữ Chúc Thánh, chúng ta có thể hiểu theo hai nghĩa như sau:

1. Theo nghĩa thông thường, đứng ở lập trường thế tục pháp, thì “Chúc Thánh” có nghĩa là chúc cho thánh thượng, chúc cho minh quân, chúc cho cái đạo trị thế của minh vương đó tồn tại mãi. Bởi lẽ một vị vua anh minh, nhân từ hiền đức, có đạo thì đất nước mới thái bình, nhân dân mới thật sự hưởng một đời sống an lạc và nếp sống, tư tưởng của tôn giáo mới dễ dàng đi sâu vào lòng người, lan rộng ra khắp chốn.

2. Theo ý nghĩa sâu xa, đứng trên lập trường Phật đạo, tư tưởng của một nhà tu, một nhà truyền bá Phật pháp, thì Thánh ở đây mang 2 nghĩa: thứ nhất Thánh chỉ cho Đức Phật, bởi Đức Phật còn được tôn xưng là Thánh nhân xuất

thế, Thánh trung Thánh hay Thánh trung Vương, (Thánh của các bậc Thánh, vua trong các dòng Thánh). Thứ hai, Thánh có nghĩa là Thánh đạo, là Phật pháp; là đạo Từ bi, Trí tuệ, Giải thoát; là Thánh pháp xuất thế.

Theo cách cắt nghĩa thông thường của một số người về hai chữ Chúc Thánh không phải là không đúng, nhưng không có nghĩa là xu phụ. Nhìn lại bối cảnh lịch sử khi Tổ đến Đàng Trong hoằng pháp và sự ra đời của hai câu kệ, cho dù ca tụng vua chúa đi nữa cũng là điều hợp lý; nhưng không chỉ đơn thuần là ca tụng đế vương như ta tưởng. Lúc bấy giờ Đàng Trong dưới sự cai trị của Quốc chúa–Nguyễn Phúc Chu (1675–1725) đang ở thời thái bình thịnh vượng. Ông không những là một bậc anh quân mà còn là một Phật tử thuần thành, hết lòng vì Phật pháp. Ông đã quy y thọ Bồ–tát giới với tổ Thạch Liêm nên có pháp danh Hưng Long và hiệu là Thiên Túng đạo nhân. Ông đã hộ trì Tam bảo với nhiều hình thức: cung thỉnh và hộ đàn chư Tăng mở đàn giới tại chùa Thiền Lâm, đúc Đại hồng chung cúng chùa Thiên Mụ vào ngày mồng 8 tháng 4 năm Canh Dần (1710). Dưới thời của ông, tự viện được phát triển rất nhiều. Đặc biệt, trong các văn bản liên quan đến các tự viện, ông đều tự xưng là người nối pháp đời thứ 30 của tông Tào Động. Công nghiệp của ông đối với Phật giáo tuy không sánh bằng A Dục vương tại Ấn Độ nhưng cũng không thua gì các vị minh quân thời Lý, Trần. Cầu mong cho một vị minh vương Phật tử như vậy là việc nên làm và phải làm, không những Tổ Minh Hải mà các Tổ đồng thời cũng vậy.

Thiết nghĩ, ngoài ý nghĩa chúc đế vương mà lâu nay chúng ta được biết, ý nghĩa của 2 chữ “Chúc Thánh” ở đây ta phải hiểu là cầu nguyện cho Phật pháp trường tồn, nguyện cầu cho Thánh đạo miên viễn đến ngàn sau. Nếu không hiểu một cách rốt ráo như vậy thì ta giải thích những từ ngữ: Thánh đế, Thánh hạnh, Thánh chủng, Thánh quả, Thánh trí v.v... như thế nào? Ta giải thích từ ngữ “Bát Thánh đạo” (còn gọi Bát Chánh đạo) như thế nào đây? Chẳng lẽ cũng là Tám con đường của nhà vua?! Quá vô lý và ấu trĩ!

Bởi vậy theo thiển ý của chúng tôi, bài kệ trên nên hiểu như vầy:

(Thấu thật pháp, toàn bày

Hợp chân như chẳng hai

Nguyện Phật đạo bền vững

Cầu vận nước lâu dài.

Giới luật làm nền tảng

Hiểu và hành sánh ngang

Cây giác ngộ hoa nở

Trời người hương ngập tràn).

Bài kệ truyền pháp của thiền sư Minh Hải bao gồm 8 câu, 40 chữ và được chia ra làm hai phần. Bốn câu đầu được dùng để đặt pháp danh cho cả xuất gia và tại gia và 4 câu sau dùng để đặt pháp tự cho hàng xuất gia. Ngài Minh Hải có pháp danh chữ MINH và pháp tự chữ ĐẮC. Tiếp đến, hàng đệ tử của Ngài theo thứ tự có pháp danh chữ THIỆT và pháp tự chữ CHÁNH như: Thiệt Diệu–Chánh Hiền, Thiệt Dinh–Chánh Hiển, Thiệt Úy–Chánh Thành, Thiệt Đăng–Chánh Trí v.v... Với bố cục và sự mặc định trong sự truyền thừa này đã tạo nên một điểm đặc biệt của dòng thiền Chúc Thánh mà các dòng thiền khác không thể có. Điều này giúp chúng ta xác quyết được những vị Tăng nhân nào truyền pháp theo bài kệ này. Bởi lẽ trong lịch sử truyền thừa, sự trùng lặp đạo hiệu của chư Tăng rất nhiều, nếu không có sự xác lập rõ ràng thì chúng ta khó mà xác minh được vị ấy thuộc dòng phái nào.

Về ý nghĩa của bài kệ, thật ra hàng hữu học phàm phu như chúng ta dù lập luận thế nào cũng không thể thấy hết, thấy đúng và thấu hiểu trọn vẹn cảnh giới thực chứng của Tổ sư thông qua thi kệ. Về mặt ngữ nghĩa, theo thiển ý của người viết, chúng ta có thể hiểu như sau:

– Bài kệ truyền pháp danh:

Minh Thiệt Pháp Toàn Chương

Ấn Chơn Như Thị Đồng

Chúc Thánh Thọ Thiên Cửu

Kỳ Quốc Tộ Địa Trường

(Thấu thật pháp, toàn bày

Hợp chân như chẳng hai

Nguyện Phật đạo bền vững

Cầu vận nước lâu dài).

Hai câu đầu của bài kệ truyền pháp danh có nghĩa là: thấu tỏ pháp chân thật, hiển bày pháp chân thật một cách rốt ráo, được như thế mới khế hợp, đồng thể với tánh Chân như. Ở đây, chúng ta thấy được sở ngộ và lý chứng của tổ Minh Hải. Bằng cái nhìn vô sư trí của mình, Ngài đã thấy rõ thật tướng hay mặt mũi thật của các pháp khi chưa được ý thức cưỡng lập tên gọi, gượng nặn hình hài này đồng với thể Chân như. Đây chỉ cho lý tánh tuyệt đối, là chân đế, là bản thể của sum la vạn tượng, pháp tánh của vũ trụ vạn hữu.

Hai câu sau, ngoài ý nghĩa chúc các bậc vua chúa trị vì sống lâu, mệnh nước trường tồn như lâu nay chúng ta hiểu; hai câu kệ này còn có ý nghĩa sâu xa hơn, thâm trầm hơn, nó âm thầm oằn mình chuyển tải hoài bão suốt cả cuộc đời của một bậc đống lương thiền gia không ngại gian nan tha phương hoằng hóa, đó là tâm nguyện: “Nguyện Phật đạo bền vững, Cầu vận nước lâu dài” của Tổ sư Minh Hải–Pháp Bảo. Chúc Thánh nghĩa là mong cho mối Đạo truyền thừa của Thỉ tổ Thích–ca Mâu–ni trên pháp hội Linh Sơn chảy từ Tây Thiên sang Đông Độ, rồi từ Đông Độ sang phố Hội nhỏ nhoi nằm khép mình gần của biển Đại Chiêm tuôn chảy không ngừng, và mong pháp mạch này len lỏi khắp các vùng miền đất Việt, chảy tràn ra bốn biển năm châu. Thử nhìn lại những công sức, di sản của tiền nhân cũng như những cống hiến của cháu con dòng Chúc Thánh hiện tại trong và ngoài nước, tâm nguyện của Ngài cũng như lập luận thiển cận của chúng tôi quả không ngoa. Thiết nghĩ, nếu chúng ta hiểu thấu ý nghĩa sâu xa nằm sau những con chữ vô tri vô giác ấy; thấy được bản hoài suốt cả một đời dấn thân vì Đạo pháp, vì chúng sanh của ngài Minh Hải–Pháp Bảo, được vậy chúng ta mới xứng danh là con cháu Lâm Tế Chúc Thánh.

Có lẽ do không phải là người sáng kệ chiều kinh, cống hiến cả đời mình cho Phật pháp, hoặc giả không hiểu hết tâm nguyện của một bậc tha phương khai tông lập giáo, nên lâu nay đa phần các nhà nghiên cứu sử thường có cái nhìn tiêu cực với thiền phái Lâm Tế Chúc Thánh. Họ ngộ nhận 2 chữ “Chúc Thánh” trong bài

kệ truyền thừa, tên gọi tông môn, cũng như ý nghĩa của 2 câu kệ truyền pháp danh này chỉ là lời xu phụ đế vương, quỵ luỵ vua chúa chứ không có gì gọi là tông phong, tông chỉ. Xin thưa, nếu đơn thuần “Chúc Thánh” chỉ là chúc vua, thì khi chế độ vương quyền sụp đổ thì lẽ ra cái gọi là “xu phụ quyền thế đế vương” này cũng phải cáo chung chứ! Nhưng thực tế thì không phải vậy.

Đáng buồn hơn là có không ít Tăng sĩ thời nay vẫn còn “dị ứng” với 2 chữ Chúc Thánh, họ cũng cho đây là dòng phái xu nịnh thế quyền. Không biết có khi nào họ thử hỏi lại chính mình rằng: “Khi tổ Minh Hải–Pháp Bảo lặn lội từ Trung Hoa sang Việt Nam hoằng truyền tông Lâm Tế, lập ra dòng Lâm Tế Chúc Thánh, cái thân phàm phu ngu muội đầy nghiệp chướng này của ta vất vưởng ở đâu” không nhỉ!

Từ xưa đến nay, chư Tổ lập ra hai thời khoá lễ sáng tối cho chư Tăng ni, Phật tử thúc liễm tu hành, đồng thời hồi hướng cầu nguyện báo đáp tứ trọng ân, điều đó không lẽ cũng là tiêu cực? Khi ta nguyện: “Tứ sanh cửu hữu đồng đăng Hoa tạng huyền môn, bát nạn tam đồ cộng nhập Tỳ–lư tánh hải”; hoặc “Quốc thái an ninh binh cách tiêu, Phong điều vũ thuận dân an lạc” không lẽ cũng là xu phụ ư? Với một người xuất gia, nhận tứ sự của đàn na tín thí, nếu cứ chăm chăm theo ý nghĩ thiển cận của mình, quên mất bốn ân, không sớm thì muộn chính chúng ta là những kẻ vô ơn. Bởi vậy, nếu có cầu minh quân sống lâu, vận nước an ổn, mưa thuận gió hòa, nhà nhà hạnh phúc thì cũng chẳng có gì gọi là tiêu cực, xu phụ như một số các nhà nghiên cứu đã ngộ nhận.

– Bài kệ truyền pháp tự:

Đắc Chánh Luật Vi Tông

Tổ Đạo Giải Hành Thông

Giác Hoa Bồ Đề Thọ

Sung Mãn Nhân Thiên Trung

(Giới luật làm nền tảng

Hiểu và hành sánh ngang

Cây giác ngộ hoa nở

Trời người hương ngập tràn).

Hai câu đầu của bài kệ truyền pháp tự, Tổ chủ trương lấy giới luật làm tông, làm nền tảng căn bản. Có như vậy thì sự hiểu biết và hành trì mới được thông suốt và đi đúng theo con đường tu tập mà chư Phật, chư Tổ đã thực hành.

Hai câu cuối nói đến sự thành tựu đạo nghiệp của một người tu. Khi người tu tập đúng pháp và thành tựu đạo nghiệp giống như cây Bồ–đề nở hoa, thơm ngát khắp trời người vậy.

Ở đây, hai câu đầu là nhân và hai câu sau là quả. Bởi vì có nhân tu tập giữ gìn giới luật thì quả vị giải thoát sẽ đạt đến. Lúc đó, hương thơm giới hạnh sẽ ngược theo chiều gió tung bay, như lời dạy của Đức Phật trong kinh Pháp Cú.

5. Một vài tồn nghi về hành trạng của tổ Minh Hải–Pháp Bảo

Cho đến nay, hành trạng của Tổ sư Minh Hải còn có nhiều vấn đề vẫn chưa được làm sáng tỏ. Chẳng hạn như Tổ xuất gia và thọ giáo đắc pháp với Tổ sư nào tại chùa Báo Tư, Trung Quốc? Đây là vấn đề quan trọng nhưng vẫn còn nằm trong bức màn bí mật của thời gian. Ở đây, người viết xin nêu ra một vài tồn nghi và cách giải thích để làm sáng tỏ hơn về hành trạng của vị Tổ khai tông dòng thiền Lâm Tế Chúc Thánh mà một số sách sử đã ghi nhầm. Tựu trung xoay quanh ba nội dung chính như sau:

5.1. Tổ Minh Hải có phải là đệ tử của Tổ sư Nguyên Thiều?

Theo như Lịch sử Phật giáo Đàng Trong, Nguyễn Hiền Đức cho rằng, tổ Minh Hải là đệ tử của ngài Nguyên Thiều. Điều này có thật như vậy không? Chúng ta có thể xác định rõ qua niên đại của tổ Nguyên Thiều và tổ Minh Hải.

Tổ sư Nguyên Thiều (1648–1728) sinh vào giờ Tuất, ngày 18 tháng 5 năm Mậu Tý (1648) tại huyện Trình Hương, phủ Triều Châu, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Xuất gia năm 19 tuổi tại Báo Tư Tân tự thuộc Giang Lăng, Quảng Châu với thiền sư Khoáng Viên–Bổn Quả. Năm Đinh Tỵ (1677), Ngài theo thuyền buôn sang phủ Quy Ninh lập chùa Thập Tháp. Còn Tổ sư Minh Hải sinh vào giờ Tuất, ngày 28 tháng 6 năm Canh Tuất (1670) nhằm vào năm Khang Hy thứ 8 triều nhà Thanh tại làng Thiệu An, huyện Đồng An, phủ Tuyền Châu, tỉnh Phước Kiến, Trung Quốc. Ngài xuất gia tại Báo Tư Tân tự khi lên 9 tuổi, tức là năm Mậu Ngọ (1678). Như vậy, khi ngài Minh Hải mới nhập chúng hành điệu thì ngài

Nguyên Thiều đã sang An Nam rồi. Vậy thì, tổ Minh Hải–Pháp Bảo chưa hẳn là đệ tử thế độ của tổ Nguyên Thiều.

Tuy nhiên, căn cứ pháp quyển truyền thừa của dòng Lâm Tế Chúc Thánh, bản của Hòa thượng Toàn Nhâm–Vi Ý–Quán Thông cấp cho ngài Chương An–Tôn Bổn–Quảng Khánh(16) thì cho chúng ta biết người đứng trước ngài Minh Hải–Pháp Bảo là Hòa thượng Nguyên Thiều–Thọ Tông. Nội dung của dòng chữ đó như sau: “Tam Thập Tam Thế Quốc Ân Đường Thượng Húy SIÊU BẠCH Thượng THỌ Hạ TÔNG Lão Tổ Hòa thượng”. Căn cứ vào bảng Chánh pháp Nhãn tạng chúng ta biết được ngài Minh Hải–Pháp Bảo đắc pháp với tổ Nguyên Thiều–Siêu Bạch(17) tại chùa Quốc Ân, Huế.

Qua đây, ta có thể tạm kết luận: Tổ sư Minh Hải–Pháp Bảo chưa hẳn là đệ tử xuất gia nhưng lại là đệ tử cầu pháp của tổ Nguyên–Thiều–Siêu Bạch. Và tổ Nguyên Thiều–Siêu Bạch có thể là sư bá, hoặc sư thúc của tổ Minh Hải trong sự truyền thừa của Báo Tư Tân tự tại Giang Lăng, Quảng Châu. Khi tổ Minh Hải qua Việt Nam lúc đó Ngài khoảng 24–25 tuổi đời. Qua quá trình tu tập có sự liễu ngộ, Ngài trình kệ đắc pháp với tổ Nguyên Thiều–Siêu Bạch và được ấn chứng theo tinh thần điểm đạo của thiền tông chánh phái. Có thể bài kệ trình sở ngộ để Tổ ấn chứng cũng là bài kệ truyền pháp của dòng Lâm Tế Chúc Thánh chăng?

5.2. Có phải Tổ sư Minh Hải là người khai sơn chùa Thiên Ấn tại tỉnh Quảng Ngãi?

———

(16) Bản Chánh pháp Nhãn tạng này cấp ngày 15 tháng 4 năm Đinh Mùi (1847), đã tròn 160 năm. Đây là bản Chánh pháp Nhãn tạng xưa nhất của dòng Lâm Tế Chúc Thánh mà chúng tôi tìm thấy được. Hiện tại, bản này được lưu giữ tại Tổ đình Thắng Quang, Bình Định.

(17) Trong quá trình tìm hiểu, khảo sát trên long vị các chùa Thập Tháp, Bình Định và Quốc Ân, Huế, là hai ngôi chùa gắn liền với cuộc đời hành đạo của tổ Nguyên Thiều Siêu-Bạch và hiện còn truyền thừa theo dòng kệ Lâm Tế Nguyên Thiều (tức bài kệ của tổ Vạn Phong-Thời Ủy), chúng tôi thấy thờ dưới long vị tổ Nguyên Thiều là các vị đệ tử của Ngài như: Minh Lượng-Nguyệt Ân-Thành Đẳng; Minh Dung-Thành Chí-Pháp Thông v.v... Tuy nhiên, cả hai Tổ đình chính này chúng tôi hoàn toàn không thấy long vị của tổ Minh Hải-Pháp Bảo. Điều này có thể khẳng định thêm một điều là tổ Minh Hải-Pháp Bảo chỉ là đệ tử cầu pháp của tổ Nguyên Thiều-Siêu Bạch. Hoặc giả, sau này Ngài lập chùa Chúc Thánh, khai tông lập giáo nên các đồng môn không thờ Ngài theo hệ Thiên Đồng pháp phái chăng?

Cũng theo Lịch sử Phật giáo Đàng Trong, Nguyễn Hiền Đức cho rằng, vào những năm 1694–1695, tổ Nguyên Thiều và tổ Minh Hải có liên quan đến vụ nổi loạn của Linh Vương và Quảng Phú tại Bình Định và Quảng Nam. Vì thế, tổ Minh Hải vào núi Thiên Ấn đổi pháp danh là Pháp Hóa khai sơn chùa Thiên Ấn, còn tổ Nguyên Thiều vào Đồng Nai đổi pháp danh là Siêu Bạch khai sơn chùa Kim Cang. Điều này hoàn toàn không đúng, chúng ta có thể phân tích qua các yếu tố sau:

– Những năm 1694–1695, Tổ sư Minh Hải mới qua An Nam thì làm sao dính líu đến vụ nổi loạn của Linh Vương? Lại nữa, nếu cả hai vị Tổ sư đều dính líu đến Linh Vương thì làm sao ngài Nguyên Thiều được chúa Nguyễn Phước Trú sắc ban thụy hiệu là “Hạnh Đoan thiền sư”? Và liệu rằng, hàng đệ tử của tổ Minh Hải như Thiệt Diệu–Chánh Hiền, Thiệt Dinh–Ân Triêm, Thiệt Thọ–Chánh Hóa v.v... có thể yên tâm tu học duy trì Chúc Thánh trong khi Bổn sư đi lánh nạn? Chúng ta biết rằng, dưới chế độ phong kiến, một người làm loạn, ba họ bị tru di. Huống gì người thầy làm loạn mà học trò sống an ổn như vậy sao? Vì thế, đây là lý do thứ nhất chứng minh tổ Minh Hải không phải là người khai sơn ra Thiên Ấn.

- Theo sử liệu chùa Thiên Ấn, thiền sư khai sơn chùa thuộc đời 35 dòng Lâm Tế, có pháp danh Phật Bảo, tự là Pháp Hóa, thế danh Lê Diệt. Trên bia mộ có ghi rõ “Tự Lâm Tế Chánh Tông Tam Thập Ngũ Thế Pháp Hóa Húy thượng Phật hạ Bảo Hòa thượng Chi Tháp”. Như vậy, vị Tổ sư khai sơn chùa Thiên Ấn thọ giáo theo bài kệ của ngài Mộc Trần–Đạo Mân và có thể là đệ tử của ngài Minh Lượng–Thành Đẳng tại chùa Vạn Đức, Hội An. Còn vấn đề thiền sư Thiệt Úy–Khánh Vân, đệ tử tổ Minh Hải kế thế thiền sư Phật Bảo–Pháp Hóa trú trì chùa Thiên Ấn cũng là lẽ tự nhiên. Bởi vì, trong giai đoạn này chư Tăng chưa có sự phân biệt rõ ràng là theo dòng Lâm Tế Đạo Mân hay Chúc Thánh, Liễu Quán. Các Ngài đều xem như huynh đệ một nhà, cùng một Tổ đình Báo Tư mà ra. Vì thế, thiền sư Thiệt Úy sau khi thọ giáo với tổ Minh Hải tại Chúc Thánh thì về quê nhà tại Mộ Đức lập chùa Thiên Phước. Sau khi ngài Phật Bảo viên tịch, vì không có đệ tử kế thừa nên ngài Thiệt Úy lên kế vị trú trì Thiên Ấn. Từ đó, chùa Thiên Ấn truyền thừa theo dòng Chúc

Thánh và trở thành Tổ đình của chi phái Chúc Thánh tại tỉnh Quảng Ngãi.

Qua hai luận giải trên, chúng ta đi đến kết luận: Tổ sư Minh Hải–Pháp Bảo và Tổ sư Phật Bảo–Pháp Hóa là hai và tổ Minh Hải không phải là người khai sơn Tổ đình Thiên Ấn như xưa nay mọi người ngộ nhận.

5.3. Về hai bài kệ truyền pháp của thiền sư Minh Hải

Ngoài bài kệ truyền pháp tại Quảng Nam, chư Tăng thuộc môn phái Chúc Thánh tại Bình Định cũng có một bài kệ truyền thừa như sau:

明 實 法 全 彰 Minh Thiệt Pháp Toàn Chương

印 真 如 是 同 Ấn Chơn Như Thị Đồng

萬 有 唯 一 體 Vạn Hữu Duy Nhất Thể

觀[ 了 心 境 空 Quán Liễu Tâm Cảnh Không

戒 香 成 聖 果 Giới Hương Thành Thánh Quả

覺 海 湧 蓮 花 Giác Hải Dũng Liên Hoa

信 進 生 福 慧 Tín Tấn Sinh Phước Huệ

行 智 解 圓 通 Hạnh Trí Giải Viên Thông

影 月 清 中 水 Ảnh Nguyệt Thanh Trung Thủ

雲 飛 日 去 來 Vân Phi Nhật Khứ Lai

達 悟 微 妙 性 Đạt Ngộ Vi Diệc Tánh

弘 開 祖 道 長 Hoằng Khai Tổ Đạo Trường

Và bài truyền pháp tự như sau:

得 正 律 為 宗 Đắc Chánh Luật Vi Tông

祖 道 解 行 通 Tổ Đạo Giải Hạnh Thông

覺 花 圓 境 智 Giác Hoa Viên Cảnh Trí

充 滿 利 人 天 Sung Mãn Lợi Nhân Thiên

恆 沙 諸 法 界 Hằng Sa Chư Pháp Giới

濟 度 等 含 生 Tế Độ Đẳng Hàm Sanh

周 圓 體 相 用 Châu Viên Thể Tướng Dụng

觀[ 照 剎 塵 中 Quán Chiếu Sát Trần Trung

去 來 當 一 念 Khứ Lai Đương Nhất Niệm

能 所 豈 非 他 Năng Sở Khởi Phi Tha

心 境 誰 邊 取 Tâm Cảnh Thùy Biên Thủ

真 望 總 皆 如 Chơn Vọng Tổng Giai Như

Nguyên nhân xuất hiện của bài kệ thứ 2 này được ghi lại như sau:

“Vào năm năm 1967, một học sinh gốc người Hoa đến nộp đơn nhập học tại trường Trung học Bồ Đề Nguyên Thiều, và cho biết dòng họ nhà em có liên quan đến tổ Nguyên Thiều. Nhân đó, thầy Giám học nhà trường (Thầy Thích Đỗng Quán) yêu cầu gia đình em cung cấp một số tư liệu về Tổ, trong đó có bài pháp kệ này. Đây là bản chép tay của một người trong gia đình em học sinh ấy, sao lục từ bản gốc ở gia phả trong dòng họ của Tổ.

Vào dịp về dự tang lễ cố Hòa thượng Thích Đồng Thiện (thượng Thị hạ Công), trú trì Tu viện Nguyên Thiều, tôi và thầy Minh Hạnh có đến thăm chùa Thiên Hòa (thôn Tri Thiện, Bình Định), và được Ngài trú trì cho photo bản chép tay này (ngày 10–8–Tân Tỵ).

Qua câu chuyện đạo vị về bài pháp kệ nói trên, tôi không thấy có sự “giả lập” nào nơi Ngài trú trì. Nhưng chúng ta ước mong được một lần xem tận mắt bản gốc cho thỏa lòng” (18).

Xét nội dung của hai bài kệ truyền pháp thì cũng không có gì sai lệch mấy. Nội dung của bài kệ tại Bình Định nói về vạn pháp đều quy về một thể, đó chính là tánh không vậy. Khi nào quán chiếu thấy rõ tâm không, pháp không thì lúc ấy đạt thành chánh quả. Ở đây, nhấn mạnh đến trí tuệ Bát–nhã, nói đến bổn tánh vắng lặng trong mỗi chúng sanh, chỉ vì vọng niệm nên trôi lăn

———

(18) Tu viện Nguyên Thiều, Tưởng niệm Giác Linh Hòa Thượng Thích Đồng Thiện, PL.2545, trang 34, tác giả Thích Quảng Hạnh.

trong sanh tử luân hồi. Giống như mặt trăng bị mây mờ che khuất, khi nào mây tan thì mặt trăng lại lồng lộng tỏa sáng. Tuy nhiên, cả hai bài kệ đều lấy giới luật làm gốc, tuyên dương giới luật. Bởi lẽ, đây chính là điều thiết yếu để đoạn trừ vô minh, bước vào dòng Thánh.

Xét lịch sử truyền thừa, bài kệ tại Tổ đình Chúc Thánh–Quảng Nam được truyền bá rộng rãi hơn. Còn bài kệ tại Bình Định thì mới xuất hiện và được áp dụng truyền thừa trong phạm vi chư Tăng môn phái Chúc Thánh tại Bình Định. Đặc biệt, chỉ có Bình Định mới truyền thừa theo bài kệ này, còn chư Tăng các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Phú Yên, Sài–gòn, Bình Dương v.v... đều truyền theo bài kệ tại Tổ đình Chúc Thánh, Quảng Nam. Đứng về sự truyền thừa thì bài kệ tại Tổ đình Chúc Thánh, Hội An có thời gian lâu dài và tầm ảnh hưởng rộng rãi hơn bài kệ tại Bình Định.

Còn theo văn bản của Hòa thượng Thích Đỗng Quán cung cấp cho Hòa thượng Thích Quảng Hạnh chỉ ghi bài kệ truyền pháp danh chứ không có bài kệ truyền Pháp tự. Bài kệ truyền Pháp tự chúng tôi ghi lại ở tấm bảng gỗ trước Tổ đường chùa Sơn Long, Bình Định. Đồng thời, trong bảng chép tay, lạc khoản có ghi niên đại là “Khang Hy Thập Bát Kỷ Mùi Hạ, Tây Lịch Nhất Lục Thất Cửu Niên”, đối chiếu dương lịch là năm 1679. Nhưng xét về niên đại tổ Minh Hải–Pháp Bảo thì có những điều bất cập như sau: Tổ sinh năm Canh Tuất và tịch năm Bính Dần. Tính ra dương lịch có hai niên đại:

– Cách 1: Tính niên đại Canh Tuất (1610) và Bính Dần (1686) thì không thỏa đáng. Vì đệ tử truyền thừa của Tổ là Hòa thượng Thiệt Dinh–Ân Triêm sinh năm 1712, tịch 1796. Nếu tổ Minh Hải tịch năm 1686 thì ai là người thế độ truyền pháp cho tổ Ân Triêm? Vì thế, niên đại này hoàn toàn không hợp lý.

– Cách 2: Tính niên đại Canh Tuất (1670) và Bính Dần (1746) thì hợp lý. Và chúng ta thử đối chiếu với các thế hệ truyền thừa của Tổ thì rất khế hợp, như: Tổ Thiệt Dinh–Ân Triêm (1712–1796), tổ Pháp Kiêm–Minh Giác (1747–1830) v.v... Tính ra mỗi thế hệ cách nhau 20 đến 30 năm thì thỏa đáng hơn.