Tổng Tập Pháp Cú — Pháp Cú Nam Tông (trọn bộ)

15. Yên vui

197

Thật là hạnh phúc, khi ta sống không hận thù giữa những người hận thù ; giữa những người hận thù ta sống không hận thù.

198

Thật là hạnh phúc, khi ta sống không đau yếu giữa những người đau yếu ; giữa những người đau yếu ta sống không đau yếu.

199

Thật là hạnh phúc, khi ta sống không dục vọng giữa những người dục vọng ; giữa những người dục vọng ta sống không dục vọng.

200

Thật là hạnh phúc khi Như lai sống không phiền não về vật thực, [không vui hay buồn vì có hay không vật thực]. Như lai được nuôi dưỡng bằng sự vui thú chân lý [và vui thú chỉ quán], nên lúc nào Như lai cũng vui như cái vui của chư thiên Quang âm.

201

Hơn thì bị oán ghét, thua thì phải khổ sở. Thế nên hãy sống thanh thản, xả hết mọi sự hơn thua.

202

Không cái lửa nào bằng cái lửa của sự tham dục ! Không cái ác nào bằng cái ác của sự tức giận ! Không cái khố nào bằng thân thế"! không cái vui nào bằng Niết bàn !

* Thân thể.- Nói rõ là cái thân tổng thể năm uẩn.

203

Bịnh nhất là đói ăn. Khổ nhất là thân thể. Biết đúng như vậy thì thấy vui nhất là Niết bàn.

204

Lợi nhất là sự không bịnh. Giàu nhất là sự biết đủ. Thân nhất là sự thành tín. Vui nhất là sự Niết bàn.

205

Ai đã nếm được hương vị của đời sống ẩn dật thanh tịnh, đã thấm đượm hương vị của sự vui thỏa chân lý, thì người ấy hết lo âu, hết ô nhiễm.

206

Quí nhất là được gặp bậc Không ô nhiễm, sống với các vị thì bao giờ cũng yên vui. Thế mới biết không gặp người ngu cũng yên vui lâu dài.

207

Sống với người ngu thì lo phiền mãi. Thế nên, khổ thay, sống với người ngu thì khác nào sống với kẻ thù, và vui thay, sống với người trí thì như thể sống với người thân.

208

Do vậy, đây là sự thật. Sống với các vị hiền lành, thông minh, trí thức, dấn thân đi tới Niết bàn, giữ giới cực kỳ trang nghiêm, tận diệt các dạng dục vọng, thì chẳng khác gì vầng trăng đi theo quỹ đạo tinh tú.

Pháp cú Pali

16. Yêu thích

209

Chuyên cần những việc không đáng chuyên cần, không chuyên cần những việc đáng chuyên cần, từ bỏ chủ đích của mình mà chạy theo dục vọng, thì kẻ ấy sẽ ganh tị, hoặc hâm mộ suông, đối với những vị chuyên cần vào chủ đích của mình.

210

Đừng gắn bó với người mình ưa, đừng gắn bó với kẻ mình ghét. Ưa mà không gặp là khổ, ghét mà phải gặp càng khổ.

211

Do vậy, chớ có yêu thương ! Yêu thương mà biệt ly thì khổ. Không yêu thương, không ghét bỏ, thì không thể còn gì ràng buộc.

212

Thân yêu sinh lo. Thân yêu sinh sợ. Siêu thoát thân yêu thì hết lo, hết lo thì sợ gì ?

213

Trìu mến sinh lo. Trìu mến sinh sợ. Siêu thoát trìu mến thì hết lo, hết lo thì sợ gì ?

214

Luyến ái sinh lo. Luyến ái sinh sợ. Siêu thoát luyến ái thì hết lo, hết lo thì sợ gì ?

215

Dục vọng sinh lo. Dục vọng sinh sợ. Siêu thoát dục vọng thì hết lo, hết lo thì sợ gì ?

216

Khát vọng sinh lo. Khát vọng sinh sợ. Siêu thoát khát vọng thì hết lo, hết lo thì sợ gì?

217

Giới hạnh toàn hảo, chánh kiến tràn đầy, thánh quả vững vàng, chân lý thể hiện, (nói tóm], tự làm trọn vẹn việc mình phải làm. Ai được như vậy thì ai cũng kính mến.

218

Ươc vọng hội nhập Niết bàn ngoài tầm ngôn ngữ, vị A na hàm không còn quan tâm thánh quả thứ ba ấy của mình, mà vận dụng khả năng của thánh quả ấy tận diệt ái dục cuối cùng để hội nhập Niết bàn. Như vậy mới xứng danh là A na hàm, "dòng dõi tối thượng" *

* Ai cũng nói câu 218 này nói về thánh quả A na hàm. Trên đây là chỉnh theo hành tướng của A na hàm : hành giả chứng A na hàm quả rồi thì tu A la hán hướng để chứng A la hán quả. A la hán hướng có mấy hành tướng sau đây, nói theo câu 218 này : thiết tha cầu chứng Niết bàn của A la hán quả ; vượt qua A na hàm quả mà tu A la hán hướng; tận diệt ái dục vi tế nhất để chứng Niết bàn - tức A la hán quả.

219

Xa nhà lâu ngày và trở về an toàn thì được bà con bạn bè đón mừng nồng hậu.

220

Cũng là như vậy mà người làm lành, từ đời này sang đời khác, được việc lành của mình đón tiếp như thể người thân đón tiếp người thân.

Pháp cú Pali

17. Giận dữ

221

Phải dập tắt sự giận dữ ! Phải bẻ gãy tính kêu căng! Không còn để bị chi phối ! Không còn nắm chắc cái thân* ! Không còn gì hết như vậy thì người này khổ não không còn đeo đuổi được nữa.

* Cái thân.- Ở đây là danh sắc. Dịch rõ là cái tâm vật lý.

222

Ai chế ngự được sự thịnh nộ đang bùng lên, như thể hãm được cái xe đang chạy có đà, thì người ấy Như lai gọi là người lái xe giỏi, ngoài ra chỉ là kẻ cầm cương hờ mà thôi.

223

Đem tình thương mà thắng giận dữ. Đem đạo đức mà thắng bất lương. Đem tặng dữ mà thắng keo lẫn. Đem chân thành mà thắng xảo trá.

224

Nói thành thực. Không giận dữ. Ít của mà vẫn chia cho người cần. Đi theo ba con đường này thì được hội ngộ với chư thiên.

225

Bậc hiền triết ấy, do vĩnh viễn thuần hóa toàn diện thân thể và tâm tính của mình, không còn làm hại ai cả, nên đã đi vào trạng thái Bất tử - lĩnh vực không còn mọi nỗi ưu sầu.

226

Người nào thức tỉnh thường xuyên, ngày đêm đều siêng tu học, chuyên tâm hướng về Niết bàn, thì người ấy hết sạch mọi sự sơ hở, bị mê hoặc.

227

Phật tử A tu la, nên biết đây là thành ngữ từ xưa, không phải ngày nay mới có. Rằng không nói cũng bị chê, nói nhiều cũng bị chê, nói ít cũng bị chê. Người mà không bị chê thì thật khó có trên đời này.

228

Quá khứ, hiện tại, vị lai, không lúc nào có người bị chê hoàn toàn, cũng không lúc nào có người được khen hoàn toàn.

229

Ai mà mỗi sáng sớm đã tự phản tỉnh, sống không nhược điểm, đủ giới định tuệ, thì người như vậy được người trí ca tụng.

230

Phẩm hạnh mà như vàng ròng thì ai phỉ báng làm nhục được? Thế nên vị nào được như vậy thì chư thiên cho đến Phạn vương ai cũng ca tụng.

231

Hãy đề phòng thân thể giận dữ ! Hãy thuần hóa việc làm của thân thể ! Hãy từ bỏ điều ác của thân thể ! Hãy đem thân thể mà làm điều lành !

232

Hãy đề phòng miệng lưỡi giận dữ ! Hãy thuần hóa lời tiếng của miệng lưỡi ! Hãy từ bỏ điều ác của miệng lưỡi ! Hãy đem miệng lưỡi mà nói điều lành !

233

Hãy đề phòng tâm ý giận dữ ! Hãy thuần hóa suy nghĩ của tâm ý ! Hãy từ bỏ điều ác của tâm ý ! Hãy đem tâm ý mà nghĩ điều lành !

234

Người trí thì thuần hóa thân thể, thuần hóa miệng lưỡi, thuần hóa tâm ý - thực sự thuần hóa hoàn toàn.
Pháp cú Pali

18. Dơ bẩn

235

[Phật thức tỉnh cho một người có tuổi, rằng] thân ông bây giờ như chiếc lá héo ! Sứ giả thần chết đang chờ ông ! Ông đang đứng chờ trước ngưỡng cửa tử vong ! Ông sắp phải làm một cuộc lữ hành trên đường trường của cái chết, vậy mà ông chưa chuẩn bị lương thực gì cả ! [Ông hãy thông minh mà chuẩn bị đi] !

236

Ông phải tự tạo cho mình một cồn đảo [trong sóng nước luân hồi], bằng cách gấp rút làm một người chuyên cần thông minh mà lọc bỏ cho sạch dơ bẩn để trở thành bậc Ly dục. Như vậy ông sẽ đến đất thánh của chư thiên*.

* Đất thánh của chư thiên.- Ở đây là chư thiên Tịnh cư, cũng gọi là Bất hoàn. Tức là năm cảnh của bậc A na hàm cư trú : Vô phiền, Vô nhiệt, Thiện kiến, Thiện hiện, Sắc cứu cánh (thuộc tứ thiền mà chư thiên ở đó chỉ nghe chứ không thấy được).

237

Đời sống của ông sắp kết thúc. Rõ ràng ông sắp đối diện với tử thần. Và cuộc lữ hành trên đường trường của cái chết, ông không có chỗ dừng nghỉ, lương thực cũng không có gì !

238

Ông phải tự tạo cho mình một cồn đảo [trong sóng nước luân hồi], bằng cách gấp rút làm một người chuyên cần thông minh mà lọc bỏ cho sạch dơ bẩn để trở thành bậc Ly dục. Như vậy ông không còn trở lại sinh và già, [còn đâu bịnh với chết] ?

239

Qua từng giờ khắc, người trí tuần tự mà lọc bỏ dơ bẩn nơi bản thân, tựa như người thợ luyện kim lọc bỏ quặng vàng để thành vàng ròng.

240

Như sắt sinh sét, sét lại ăn sắt, việc ác cũng vậy, do mình tạo ra, lại dẫn mình vào nẻo ác.

241

Không học tập thì dơ bẩn cho sách vở, không siêng năng thì dơ bẩn cho nhà cửa, không linh hoạt thì dơ bẩn cho nhan sắc, không tự chế thì dơ bẩn cho sự tự phòng vệ.

242

Sự bất trinh làm dơ bẩn cho phụ nữ. Sự keo kiết làm dơ bẩn cho người hào phóng. Và làm dơ bẩn cho đời sống hiện tại cũng như đời sống tương lai chính là việc ác.

243

Trong mọi sự dơ bẩn, vô minh là dơ bẩn bậc nhất. Chư vị Tỷ kheo ! Hãy trừ khử cho được sự dơ bẩn ấy để trở thành bậc Tỷ kheo không dơ bẩn.

244

Dễ dàng thay, sống mà không biết xấu hổ ; sống mà lỗ mãng như quạ ; sống mà nói xấu, khoa trương ; sống mà liều lĩnh, dơ bẩn.

245

Khó khăn thay, sống mà biết xấu hổ ; sống mà mong tinh khiết ; sống mà công bình, khiêm tốn; sống đời sống trong sáng, kiến thức phong phú.

246 - 247

Ai sống trên đời này mà sát hại, chiếm đoạt, gian dâm, dối trá, say sưa ; sống đam mê như vậy thì ngay trong đời sống hiện tại, người ấy đã tự đào bới lên cái gốc rễ nhân cách của mình.*

* Có bản dịch : tự chôn chặt cái gốc luân hồi của mình.

248

Do vậy, ông nên nhận thức rằng không tự chế ngự thì đã là điều ác. Ông chớ để cho mình tham lam và làm quấy mà tự hãm vào nỗi khổ lâu dài.

249

Do đức tin và vui lòng mà con người biết san sẻ của cải. Nếu thấy người khác được ăn được uống mà bất mãn thì kẻ ấy cả ngày liền đêm không cách gì định tâm được.

250

Còn ai chặt được, phá hủy được, nhổ tận gốc được cái lòng bất mãn ấy, thì cả ngày liền đêm lúc nào cũng được định tâm.

251

Lửa nào bằng cái lửa tham lam, chấp nào bằng cái chấp tức giận, lưới nào bằng cái lưới mù quáng, sông nào bằng cái sông luyến ái.

252

Dễ thay tìm thấy lỗi người ! Khó thay thấy được lỗi mình ! Lỗi người thì mình cố phanh phui, như sàng gạo mà lấy trấu cám. Lỗi mình thì mình cố che giấu, như kẻ bẫy chim ngụy trang để ẩn núp.*

* Có bản dịch : như kẻ cờ gian giấu bài xấu.

253

Hễ tìm thấy lỗi người thì hay chỉ trích. Kẻ nào như vậy thì tâm tính xấu thêm lên, và càng cách xa cái "trạng huống hết xấu".

254

Giữa không trung thì không có dấu vết đường đi, ngoại đạo cũng vậy, không có các bậc Sa môn". Loài người thỏa thích trong sự giả dối". Như lai thì không giả dối.

* Ngoại đạo.- Dịch sát là bên ngoài : bên ngoài giáo vụ (sasana) của Phật - cùng nghĩa với chữ ngoại đạo. Chữ giáo vụ nên hiếu là pháp hóa, giáo hóa. * Đúng ra nên nói rõ là không có phương pháp tạo ra được các bậc Sa môn. * Giả dối.- Ở đây cùng khái niệm với sự không thường còn ở câu 255 dưới đây.

255

Giữa không trung thì không có dấu vết đường đi, ngoại đạo cũng vậy, không có các bậc Sa môn. Vạn hữu* thì không thường còn. Như lai thì không bất thường*

* Vạn hữu.- Dịch sát là các hành, là hữu lậu. * Theo truyện tích, hai pháp cú 254 và 255 ở đây là Phật nói với tôn giả Tu bạt đà la (Subhada), vị đệ tử cuối cùng của Ngài. Vị này được gặp Phật trước giờ Ngài nhập diệt, thỉnh giáo ba câu hỏi : Một, không trung có hay không có dấu vết đường đi. Hai, ngoài sự giáo huấn của Phật thì có hay không có các bậc Sa môn. Ba, có hay không có cái gì không phải duyên sinh vô thường. Phật trả lời bằng cách phủ định cả ba câu hỏi, qua ba câu đầu của hai pháp cú 254 và 255, như ta đã thấy. Nhưng câu cuối của hai pháp cú ấy nói Phật thì không giả dối, không bất thường, như vậy rõ ràng Phật, và Niết bàn của Phật, là bất diệt.
Pháp cú Pali

19. Sống Pháp*

* Sống Pháp.- Là Pháp trú, có nghĩa sống theo Pháp (giáo lý) của Phật. Sự sống ấy có mấy mức độ : tin chắc vào Pháp, tôn sùng Pháp, áp dụng Pháp, sống đồng nhất với Pháp. Dịch là công bằng, chánh hạnh, như Narada thì chỉ có chữ công bằng sát được với vài pháp cú liên hệ pháp luật.

256

Người ấy đâu phải là người sống theo Pháp, bởi vì người ấy phân xử rất khinh suất, độc đoán. Người trí thì phải biện biệt ai đúng ai sai mới phán quyết.

257

Người trí không lãnh đạo ai bằng xảo thuật, mà phải đúng pháp luật, không thiên vị. Người trí nắm giữ pháp luật như vậy thì xứng đáng được gọi là người sống theo Pháp.

258

Không phải nói nhiều mà được gọi là người trí thức ; mà phải điềm tĩnh, chu toàn cho người chứ không thù ghét, không e sợ, như vậy mới được gọi là người trí thức.

259

Không phải nói nhiều mà được gọi là người thông suốt về Pháp ; mà ai tuy nghe ít nhưng đích thân trực nhận chứ không hời hợt đối với Pháp, mới đáng gọi là người thông suốt về Pháp.

260

Không vì bạc đầu mà được gọi là bậc trưởng lão. Tuổi tác già cả một cách vô ích thì gọi là "ông già rỗng"

261

Vị nào bản thân có bốn chân lý, có chánh hạnh của tám cấp bậc Sa môn hướng đến Niết bàn, có sự Bất hại, có sự tự chế giữ giới, có sự thuần hóa giác quan, thì vị đó là "người trí thanh lọc ô nhiễm" và xứng đáng được gọi là bậc trưởng lão.

262

Không vì nói năng hùng hồn và hình dáng thanh tú mà thành người hiền lương, nếu người ấy còn ganh ghét, ích kỷ, xảo quyệt, ngạo mạn.

263

Ai chặt được, phá được, nhổ được tận gốc những tâm tính trên đây, nhất là loại bỏ giận dữ, thì người trí như vậy mới đáng gọi là hiền lương.

264

Đầu không có tóc cũng chưa phải là Sa môn, nếu người ấy phạm giới, phóng túng, nói dối. Ai tràn ngập tham vọng và luyến ái thì làm sao trở thành bậc Sa môn ?

265

Ai đã lắng dịu trọn vẹn những điều ác lớn và nhỏ, thì vì sự lắng dịu ấy mà được gọi là Sa môn.

266

Chỉ đi khất thực mà thôi thì đâu phải đã là Tỷ kheo. Chỉ làm theo nghi thức tôn giáo mà thôi cũng chưa đủ để được gọi là Tỷ kheo. Mà được gọi là Tỷ kheo là phải sống đúng với Pháp, giữ giới toàn diện.

267

Siêu việt mọi sự thiện cũng như ác mà chuyên tâm vào phạn hạnh, đem "cái biết đúng như sự thật" mà sống trong đời này, như thế mới đích thực là vị Tỷ kheo.

268 - 269

Im lặng mà là ngu muội thì đâu được gọi là bậc thánh. Mà phải là người trí, như kẻ cầm cân, biết chọn điều tốt và bỏ điều xấu, lại biết chính xác về hai phạm trù trong ngoài [là thân tâm và thế giới của thân tâm], như thế mới là bậc thánh.

270

Sát hại sinh linh thì đâu phải là bậc cao quí. Mà bậc cao quí thì phải là người không tổn hại sinh linh nào cả.

271 - 272

Không phải chỉ do giữ giới và khổ hạnh, học rộng và định tâm, thanh cư và độc cư mà đã tự cho "mình thụ hưởng được cái mà người thường không thể thụ hưởng là cái vui xuất gia". Tỷ kheo ! các vị chớ có tự mãn một khi chưa hết ô nhiễm.
Pháp cú Pali

20. Đường đi*

* Đường đi.- Ở đây là phương cách, phương pháp. Phật giáo có ba : cảnh : chân lý luận, hành : phương pháp luận, quả : mục đích luận. Hành là đường đi ở đây.

273

Đường chánh tám chi là đường đi hơn hết trong mọi đường đi. Chân lý bốn chi là chân lý hơn hết trong mọi chân lý. Siêu thoát ái dục là niết bàn hơn hết trong mọi niết bàn. Nhãn quan toàn hảo* là bậc hai chân hơn hết trong mọi loài hai chân.

* Nhãn quan toàn hảo.- Là Phật, bậc đủ hết mọi thứ mắt nhìn. Nói nhãn quan toàn hảo cũng như nói toàn giác. Mắt nhìn của Phật có năm : nhục nhãn (thị giác bình thường) thiên nhãn (thị giác thần kỳ) tuệ nhãn (nhìn đúng bản thể) pháp nhãn (nhìn rõ hiện tượng) Phật nhãn (cái nhìn toàn diện).

274

Không đường đi nào khác mà chỉ có đường này đưa các người đạt đến nhãn quan toàn hảo. Các người đi theo đường này thì Ma vương rất lo âu.

275

Để chấm dứt đau khổ, các người hãy đi theo đường này - Con đường Như lai đã đi, và nay chỉ cho các người để, với trí tuệ, các người đi theo mà trừ khử chông gai ái dục.

276

Các người hãy nhiệt thành, tự mình cố gắng mà đi. Như lai thì làm người chỉ dẫn. Kiên định đi theo con đường Như lai chỉ dẫn thì các người thoát khỏi cái vòng trói buộc của Ma vương ác.

277

"

Các hành" vô thường". Sáng suốt nhận thức như vậy thì chán bỏ khổ não : đó, đường đi trong sáng.

278

"Các hành" khổ não". Sáng suốt nhận thức như vậy thì chán bỏ khổ não : đó, đường đi trong sáng.

279

"Các pháp" vô ngã". Sáng suốt nhận thức như vậy thì chán bỏ khổ não : đó, đường đi trong sáng.

* Các hành.- Hiện tượng chuyển biến. * Các pháp.- Hiện tượng tổ hợp. * Khổ não.- Tất cả chữ này, trong ba câu này, được chú thích là nỗi phiền phức do cái thân năm uẩn và do chăm sóc cái thân ấy. * Vô thường, khổ, vô ngã : là ba pháp ấn của tiểu thừa. Pháp ấn là ấn tín về Pháp : có một hay ba ấn tín này mới chứng nhận là Pháp Phật. Nhưng, cũng của tiểu thừa, ba pháp ấn có chỗ kê chư hành vô thường (mọi hiện tượng chuyển biến toàn là không cố định) chư pháp vô ngã (mọi hiện tượng tổ hợp toàn là không cá thể) tịch tịnh Niết bàn (dứt bặt hai hiện tượng trên thì là Niết bàn). Tôi cho ba pháp ấn được kê như vầy xuất sắc hơn.

280

Những lúc cần cố gắng vẫn không cố gắng, trẻ và mạnh mà nhác, ý chí suy nhược và cơ thể uể oải, một kẻ thụ động như vậy làm sao vận dụng trí tuệ mà đi theo "đường chánh"?

281

Thận trọng miệng lưỡi, chế ngự thân thể, đề phòng tâm ý, làm sạch cả ba nguồn hành động như vậy là đi theo đường đi của Phật chỉ dẫn.

282

Đối với chỉ quán*, làm theo thì được tuệ giác, không làm theo thì mất tuệ giác. Nhận định hai đường dẫn đến được hay mất như vậy thì biết phải cố gắng như thế nào để tuệ giác thêm lên.

* Chỉ quán.- Ở đây chữ yoga được nói đến, nhưng không phải chỉ như dị giáo nói.

283

Chặt phá cái rừng là cái rừng ái dục chứ không phải cái rừng nghĩa đen. Do ái dục mà sinh lo sợ : hãy chặt phá cả hai cái rừng ấy ! Tỷ kheo, các người hãy sống "đời sống không rừng rú"

284

Sợi tơ ái dục giữa nam nữ mà chưa cắt đứt thì tâm trí vẫn còn bị buộc vào đó, tựa như bò con đeo dính vú bò mẹ.

285

Hãy cắt đứt tơ tình như ngắt cành sen thu ! Hãy phát triển con đường yên tĩnh của Niết bàn đã được đức Thiện thệ chỉ dạy !

286

"Mùa mưa ta sống ở đây, mùa rét mùa nóng ta vẫn sống ở đây" ; người ngu tưởng như vậy mà không quan tâm đúng mức đến bao nhiêu nguy biến, chết chóc.

287

Người nào say đắm bám lấy đàn con và gia súc, thì cái chết bám lấy người ấy và tóm đi như thể bão lũ cuốn trôi cả vùng đang ngủ.

288

Khi tử thần xuất hiện thì không phải cha, không phải con, không phải họ hàng, không phải bạn thân, không một ai che chở được cho ta.

289

Ý thức như vậy về cái chết nên người trí lo giữ giới luật cho nghiêm, làm sạch mình cho gấp, để thông con đường dẫn đến Niết bàn.
Pháp cú Pali

21. Tạp lục

290

Bỏ hạnh phúc nhỏ thì được hạnh phúc lớn. Người trí vì vậy mà khước từ hạnh phúc nhỏ nhặt và đạt được hạnh phúc lớn lao.

291

Kẻ gây đau thương cho người khác để mưu đồ hạnh phúc cho mình thì không thể thoát khỏi hận thù, vì bị cuốn vào guồng máy phức tạp của sự hận thù ấy.

292

Việc đáng làm thì không làm, việc không đáng làm lại làm ; người tự kiêu, thiếu nhớ nghĩ chính xác như vậy sẽ tăng thêm sơ hở, sai lầm.

293

Hãy thường tinh chuyên nhớ nghĩ về thân thể, bằng cách cố bỏ những việc không đáng làm, gắng làm những việc đáng làm ; người tinh chuyên nhớ nghĩ và tự giác như vậy sẽ chấm dứt sơ hở, sai lầm.

294

Tu học thì trước phải hại mẫu hậu và phụ hoàng, hại hai đại thần, hại hết thuộc hạ, thì đó là bậc Thượng nhân*

* Đây là tôi trích dịch Pháp cú Hoa văn cổ (C4/559) ; Pháp cú Pali thì như sau. Sau khi giết mẹ cha, giết hai vua Sát đế lợi, giết cả vương quốc quần thần, vị Tịnh hạnh sống vô ưu.

295

Trước phải hại mẫu hậu và phụ hoàng, hại hai đại thần, hại cả vương quốc, thì đó là bậc Tịnh hạnh*

* Đây là tôi trích dịch Xuất diệu (pháp cú và chú thích) (C4/774). Pháp cú Pali thì như sau. Sau khi giết mẹ cha, giết hai vua Bà la môn, giết hổ tướng thứ năm, vị Tịnh hạnh sống vô ưu.

Nay xin nói về ý nghĩa, dĩ nhiên là của người chú thích. C4/774 nói mẫu hậu là ái dục, phụ hoàng là ngã mạn, hai đại thần là thân kiến và giới cấm thủ, vương quốc (hay thuộc hạ) là mọi kiết sử khác. Pali nói mẹ là ái dục, cha là ngã mạn, hai vua là thường kiến đoạn kiến, vương quốc là mười hai xứ, hổ tướng thứ năm là nghi.

Đối chiếu cả chính văn (ví dụ) và chú thích (ý nghĩa) sẽ thấy vì sao nên thay hai câu 294 - 295 bằng Hoa văn. Riêng chú thích, Pali đưa ra nghi (hoài nghi về Pháp tứ đế) thì khá xuất sắc (vì sơ quả Tu đà hoàn là do loại trừ nghi). Nhưng trên đây là nói theo tiểu thừa, còn nói theo đại thừa thì vua cha hay cha là vô minh : mẹ và cha đẻ ra cái thân luân hồi là ái dục (sự lưu luyến) và vô minh (sự mù quáng). Hãy đối chiếu ở đây, lại coi hai câu 153 - 154, thì thấy ưu điểm ở đâu.

296

Đệ tử đức Cù đàm thì thường tự thức tỉnh, bằng cách ngày đêm nhớ nghĩ đến Phật.

297

Đệ tử đức Cù đàm thì thường tự thức tỉnh, bằng cách ngày đêm nhớ nghĩ đến Pháp.

298

Đệ tử đức Cù đàm thì thường tự thức tỉnh, bằng cách ngày đêm nhớ nghĩ đến Tăng.

299

Đệ tử đức Cù đàm thì thường tự thức tỉnh, bằng cách ngày đêm nhớ nghĩ thân thể.

300

Đệ tử đức Cù đàm thì thường tự thức tỉnh, bằng cách ngày đêm nhớ nghĩ bất hại.

301

Đệ tử đức Cù đàm thì thường tự thức tỉnh, bằng cách ngày đêm nhớ nghĩ chỉ quán.

302

Vui thích xuất gia là khó, sinh sống tại gia là khó. Sống với kẻ nghịch chí là khổ, nổi chìm theo luân hồi là khổ. Vậy chớ sống theo luân hồi, càng chớ chạy theo cái khổ.

303

Đức tin chính xác, giới hạnh toàn hảo, đủ tư cách để được oai danh và tài sản của bậc Thánh*, thì người như vậy ở đâu cũng được quí trọng.

* Tài sản của bậc Thánh.- Là bảy thứ thánh tài : tín (tin tưởng) giới (đạo hạnh) tàm (tự thẹn) quí (hổ người) văn (học thức) xả (vượt lên) tuệ (minh sát).

304

Tuyết sơn ở xa mà vẫn thấy rõ, người tốt cũng vậy, ở xa cũng vẫn nghe tiếng. Như mũi tên bay trong đêm tối, người xấu cũng vậy, ở gần mà ai cũng coi như không thấy.

305

Ngồi một mình, nằm một mình, đi một mình, đứng một mình, mà không buồn chán, mà vẫn thuần hóa lấy mình trong cảnh đơn độc, thì người như vậy sống thoải mái trong rừng sâu.
Pháp cú Pali

22. Địa ngục*

* Địa ngục.- Niraya (nại lạc ca) khá nhiều nghĩa mà nói chung là "chỗ không vui". Địa ngục chỉ là chữ mượn của Trung hoa mà dịch ý; đúng ra thì, như Câu xá quang ký, nói nại lạc là người ác, ca là chỗ ác : chỗ ác giành cho người ác, gọi là nại lạc ca.

306

Ăn nói gian dối, làm bậy rồi chối, hai điều này chết rồi đồng đẳng sinh vào địa ngục, vì đời này làm người mà việc làm hèn hạ.

307

Khoác mặc ca sa mà không chế ngự việc xấu, thì người xấu vì việc xấu ấy sẽ phải sa vào địa ngục.

308

Thà nuốt sắt nóng cháy đỏ như lửa, còn hơn sống nhờ vật thực của dân chúng mà lại hành động bất thiện, không hề tự chế.

309

Có bốn tai họa giành cho kẻ phóng đãng, mê vợ của người, đó là một, bị nguy biến ; hai, ngủ không yên ; ba, bị thóa mạ ; bốn, sa địa ngục.

310

Gian dâm thì phát sinh tội ác, sa vào cảnh khổ. Lạc thú của đôi nam nữ đang lo sợ thì quá ngắn, mà luật pháp trừng phạt lại quá nặng. Do vậy, chớ có gian díu với vợ người !

311

Cỏ hương thảo mà làm đứt tay kẻ nào nắm nó không đúng cách, đời sống xuất gia cũng vậy, có thể làm đọa địa ngục kẻ nào sử dụng đời sống ấy không hợp cách.

312

Hành động thì buông thả, giới hạnh thì hoen ố, phạn hạnh thì hoài nghi, tất cả, không điều nào đem lại thành quả lớn lao.

313

Việc gì cần làm thì phải làm, và làm hết sức mình, chứ xuất gia mà sống buông thả thì chỉ vung thêm cát bụi vào đời.

314

Tốt hơn hết là đừng có hành động xấu, hành động xấu làm khổ ta về sau - Tốt hơn hết là nên có hành động tốt, hành động tốt làm ta không khổ sở.

315

Thành trì biên cương thì lúc nào cũng phải canh giữ cả trong lẫn ngoài. Canh giữ bản thân cũng phải như vậy, chớ có sơ suất ; sơ suất thì sẽ phải sầu não trong địa ngục*

* Chớ có... địa ngục.- Narada hiểu là "chớ có bỏ lỡ cơ hội ; bỏ lỡ cơ hội thì sẽ phải sầu não trong địa ngục". Ý không sai, nhưng sai với pháp cú này thì thấy rõ.

316

Không đáng xấu hổ mà xấu hổ, đáng xấu hổ mà không xấu hổ, thấy biết sai lầm như vậy nên đi vào chỗ dữ.

317

Không đáng sợ hãi mà sợ hãi, đáng sợ hãi mà không sợ hãi, thấy biết sai lầm như vậy nên đi vào chỗ dữ.

318

Không phải lầm lỗi mà thấy lầm lỗi, lầm lỗi mà thấy không phải lầm lỗi, thấy biết sai lầm như vậy nên đi vào chỗ dữ.

319

Lầm lỗi thì biết lầm lỗi, không lầm lỗi thì biết không lầm lỗi, thấy biết chính xác như vậy nên đi vào chỗ lành.

Pháp cú Pali

23. Con voi

320

Như lai thì như thể con voi ở giữa chiến trận. Con voi ấy hứng chịu bao nhiêu tên đạn, Như lai chịu đựng bao nhiêu phỉ báng - vì lẽ đời có lắm kẻ vô tư cách.

321

Voi hay ngựa mà thuần hóa thì có thể chọn đi dự hội hay để vua cỡi. Người mà thuần hóa thì hơn người, ở chỗ chịu được mọi sự phỉ báng.

322

Những con lừa thuần hóa, những con ngựa thuần chủng, những con voi to lớn uy nghi, tất cả đều rất quí. Nhưng quí hơn cả là chính người tự thuần hóa.

323

Dĩ nhiên không phải những con vật để cỡi ấy mà đưa ta đến Niết bàn. Đến đó chỉ có người tự thuần hóa.

324

Con voi Tài hộ trở nên bất trị, bị xích lại thì phản ứng, bỏ ăn, là vì nó chỉ nhớ rừng nhà, [nơi đó có mẹ nó]. [Con người càng phải như vậy, lúc nào cũng biết thương nhớ và lo cho mẹ cha].

325

U mê, háo ăn, ham ngủ, lăn ra mà nằm như con heo to béo tạp ăn ; người mà đến nỗi như vậy thì sẽ phải ra vào bào thai hoài hoài.

326

Trước đây tâm ta buông thả, chạy theo dục vọng, tình yêu, lạc thú. Ngày nay ta vận dụng chánh niệm* mà chế ngự và thuần hóa lấy nó, giống như người quản tượng giữ vững mà khắc phục con voi hung hăng.

* Chánh niệm.- Chữ này nhiều chỗ đã được dịch là nhớ nghĩ chính xác. Nó dẫn ra tự chế, định tâm. Chính nó là sự tự ý thức, tự khẳng định, làm cho con Phật nhớ luôn luôn rằng mình là con Phật, rộng hơn, nó làm cho con người luôn luôn nhớ rằng mình là con người.

327

Hãy thích thú trong chánh niệm mà giữ lấy tâm mình cho khéo. Như thể con voi hăng lên, vọt khỏi bùn lầy, các người cũng vậy, hãy rán lên mà thoát khỏi chỗ dữ.

328

Nếu gặp được người bạn cẩn trọng, xứng đáng sống chung, có phong cách nghiêm chỉnh, thông minh, đối phó nguy khốn, thì các người hãy chung sống cùng người ấy với bao nhiêu vui vẻ.

329

Nếu không gặp được người bạn cẩn trọng, xứng đáng sống chung, có phong cách nghiêm chỉnh, thông minh, [đối phó nguy khốn], thì các người phải như ông vua rời bỏ ông vua bất xứng, và sống một mình như con voi sống riêng trong rừng sâu.

330

Thà là sống một mình, chứ không kết hợp với người ngu. Hãy sống một mình, không làm việc xấu, không phải lo âu, ví như con voi sống riêng trong rừng sâu.

331

Vui thay, gặp được bạn tốt trong lúc cần thiết ! Vui thay, sống biết vừa đủ với một ít đồ dùng ! Vui thay, chết mà có phước đức đã làm! Vui thay, khổ não đã kết thúc trọn vẹn !

332

Vui thay, hiếu dưỡng mẹ ! Vui thay, hiếu dưỡng cha ! Vui thay, phụng sự Sa môn ! Vui thay, phụng sự Thánh triết !

333

Vui thay, đến già mà vẫn giữ giới ! Vui thay, sống trong niềm tin vững chắc ! Vui thay, thu hoạch tuệ giác trong sáng ! Vui thay, không có những hành động ác !

Pháp cú Pali

24. Ái dục *

* Ái dục.- Ái ở đây, dầu được viết dưới tự dạng nào và quan niệm ra sao, vẫn phải hiểu là chữ ái trong 12 chi Duyên khởi, hay chữ ái trong thành ngữ ái tận niết bàn. Pháp cú Pali qua các câu 153 - 154 thì ái là người thợ làm nhà. Và rõ ràng hệ thống tu học của Pháp cú Pali là nhắm tận diệt ái. Còn cắt nghĩa thì xưa, tôi nghe Trưởng giả Tâm minh nói ái là muốn sống, sống do muốn sống mà có. Nay tôi chua nghĩa chữ ái là sự lưu luyến. Như vậy ái không những là mẹ đẻ ra sự sống mà chính nó là sự sống luân hồi. Xuất diệu nói ý thức vô lậu trừ khử ái (C4/774). Hãy tạm biết thế. Xin coi phần tổng quan.

334

Sống buông thả thì thêm ái dục, thêm nhanh như giây leo, do vậy mà nhảy từ đời này sang đời khác, như thể con vượn thích trái cây chuyền từ cây này sang cây khác.

335

Sống trong đời này mà bị gắn bó bởi ái dục đê hèn thì sầu khổ thêm lên y như cỏ bi mà được nước tưới.

336

Sống trong đời này mà thắng được cái khó thắng là ái dục, thì sầu khổ tự rời khỏi người này y như nước giọt không dính lá sen.

337

Đây là điều tốt mà Như lai nói với quí vị. Quí vị họp lại tại đây, [ở trong giáo pháp của Như lai], là cốt để đào nhổ tận gốc rễ ái dục, như thể đào nhổ tận gốc rễ cỏ bi. Quí vị chớ để ma vương ái dục đè bẹp mãi như thể nước lũ làm rạp đám cỏ lác.

338

Như chặt cây mà chặt không tận gốc rễ thì cây vẫn có thể mọc lại. Ái dục tiềm tàng mà chặt không tận gốc rễ thì khổ não tái đi tái lại triền miên.

339

Kết hợp ba mươi sáu luồng nước, dòng nước ái dục" mạnh mẽ cuốn ta đến với mọi đối tượng của nó. Thế đấy, con người do kiến thức sai lầm mà bị dòng tư tưởng ái dục cuốn đi, như thể bị cuốn bởi dòng nước thác lũ.

* Ái dục có ba là dục ái, hữu ái, phi hữu ái (khát vọng trong thế giới tình dục, thế giới hình sắc, thế giới phi hình sắc) Ái dục ấy đi qua 6 giác quan và 6 đối tượng, 3 x 12 thành 36 dạng. Như vậy không những các dạng lưu luyến tình dục là ái, mà các dạng lưu luyến sinh tồn, hay trái lại, các dạng lưu luyến không sinh tồn, cũng toàn là ái.

Mặt khác, ái dục nhìn từ quan điểm sai lầm (tà kiến), tức nhìn từ sự mù quáng của ái dục, thì cũng có ba. "Một, ái dục do ngũ dục (hưởng lạc theo quan niệm bản năng, cho sự sống là thỏa mãn giác quan). Hai, ái dục do thường kiến (hưởng lạc theo quan niệm trường tồn, cho sự sống là còn mãi). Ba, ái dục do đoạn kiến (hưởng lạc theo quan niệm hư vô, cho sự sống là mất hắn). Tất cả các dạng mù quáng này được gọi là dòng tư tưởng ái dục.

340

Dòng nước ái dục tràn ngập khắp nơi, y như giây leo mọc tràn. Do vậy, hễ thấy giây leo ái dục mọc lên là phải sử dụng tuệ giác mà chặt cho tận gốc rễ.

341

Đời rất ưa ái dục, lại rất ưa lạc thú của ái dục cuồn cuộn tràn ra nơi các giác quan và đối tượng của các giác quan. Họ thiên về lạc thú nên lùng kiếm lạc thú, nhưng rồi cái họ kiếm được chỉ là sự sinh ra và già đi.

342

Chạy theo ái dục thì như thỏ sa lưới. Kẻ ấy khốn khổ dài dài vì lưới ái dục xiết chặt lại.

343

Chạy theo ái dục thì như thỏ sa lưới. Do vậy, vị Tỷ kheo ước nguyện đạt đến trạng thái "không ái dục" của Niết bàn thì phải tức khắc chế ngự ái dục.

344

Đã biết thoát ly cái nhà ái dục bằng sự xuất gia, nhưng rồi trở lại cái nhà ái dục ấy bằng sự hoàn tục, thì, các người hãy đến mà nhìn xem, kẻ ấy đã mở ra lại trói vào !

345 - 346

Bị xiềng xích bằng sắt, bằng cây, và bằng gai, bậc Giác ngộ dạy rằng chưa phải bền chắc. Thế nhưng bậc Giác ngộ dạy rằng ham muốn vàng ngọc và đồ quí, ham muốn vợ chồng và con cái, sợi giây ái dục ham muốn như vậy mà xiềng xích thì bền chắc hơn nhiều. Nó rị xuống, ngó như lỏng lẻo mà thật khó tháo gỡ ! Do vậy, người trí thì phải chặt cho đứt, bằng cách thoát ly gia đình, từ bỏ dục lạc.

347

Kẻ say ái dục là tự lao xuống dòng nước ấy, in như con nhện mắc vào mạng lưới chính nó giăng ra. Mạng lưới ấy, người trí cắt đứt và ra đi, không lưu luyến, vượt khổ sở.

348

Hãy để dĩ vãng trôi đi ! Hãy để hiện tại trôi đi ! Hãy để tương lai trôi đi ! Hãy vượt đến "bờ bến bên kia", tâm ý siêu thoát tất cả, tất cả sự sinh ra và già đi không còn cam chịu nữa!

349

Người nào bị khuấy động bởi tà ý của mình thì ham nhan sắc, thấy gì cũng đẹp cũng sạch. Người như vậy là tự làm mạnh thêm ái dục : tự làm chắc thêm cái giây trói mình.

350

Ai biết thích thú trong sự khắc phục tà ý, bằng cách chánh niệm thường xuyên hiện diện mà nhớ nghĩ " thân thể không sạch", thì người này sẽ hủy diệt ái dục, cắt đứt giây xích của ma vương.

351

Vị nào đã đạt mục đích, không còn lo sợ, sạch hết ái dục, dục vọng toàn không, thì vị ấy đã nhổ được mũi tên "sinh hữu"*, và thân này đã là cái thân cuối cùng của vị ấy.

* Sinh hữu.- Tạm hiểu là tái sinh, 1 trong 12 nhân duyên (mà gọi đúng là 12 hữu chi).

352

Vị ấy hoàn toàn thoát ly ái dục, không còn dính mắc gì nữa. Vị ấy lão thông cách hùng biện với sự thấu suốt về chủ đề, về nội dung, về ngữ văn, về thuyết trình* ; trong sự thuyết trình lại thấu suốt về sự thứ tự và sự hiệu quả* . Cái thân hiện tại đã là cái thân cuối cùng, và vị ấy xứng đáng được tôn xưng là bậc Đại giác, bậc Đại trượng phu.

* Hãy theo thứ tự mà biết bốn biện tài : pháp, nghĩa, từ, biện. * Thứ tự là hệ thống hóa những gì mình muốn thuyết trình. Hiệu quả là biết rõ sự ích lợi mà sự thuyết trình của mình đem lại cho người nghe. Gọi là biện tài hay hùng biện là phải có những sự như vậy.

353

Như lai thì đã chiến thắng tất cả, đã thấu suốt hết thảy, đã không bị ràng buộc gì nữa, đã từ bỏ toàn bộ, đã tận diệt ái dục, [nói tóm], Như lai đã tự đạt đến giải thoát hoàn toàn, đã tự đạt đến tuệ giác tối thượng, thì còn gọi ai là thầy ?

354

San sẻ về Pháp thì hơn mọi sự san sẻ. Hương vị của Pháp thì hơn mọi hương vị. Thỏa dạ về Pháp thì hơn mọi sự thỏa dạ. Chiến thắng ái dục thì thắng mọi thứ khổ não.

355

Giàu sang mà làm hại thì chỉ hại được những kẻ ngu muội, không làm hại được những người muốn vượt đến "bờ bến bên kia". Kẻ ngu mà bị sự ham giàu làm hại thì đã hại mình lại hại người.

356

Tham vọng làm hại cho đời cũng như cỏ làm hại cho ruộng. Do vậy mà hiến cúng cho người không tham vọng thì hiệu quả rất lớn.

357

Hận thù làm hại cho đời cũng như cỏ làm hại cho ruộng. Do vậy mà hiến cúng cho người không hận thù thì hiệu quả rất lớn.

358

Mù quáng làm hại cho đời cũng như cỏ làm hại cho ruộng. Do vậy mà hiến cúng cho người không mù quáng thì hiệu quả rất lớn.

359

Luyến ái làm hại cho đời cũng như cỏ làm hại cho ruộng. Do vậy mà hiến cúng cho người không luyến ái thì hiệu quả rất lớn.
Pháp cú Pali

25. Tỷ kheo*

* Tỷ kheo.- Đây mới là tiếng riêng của Phật giáo gọi người xuất gia. Việt ngữ có thể gọi là "Thầy khất thực". Ngoài Tỷ kheo, những tiếng Sa môn, Ẩn sĩ, Bà la môn (Tịnh hạnh), Tăng nhân, Tu sĩ, toàn là tiếng không phải đặc hữu của Phật giáo.

360 - 361

Lành thay, tự giữ lấy sáu giác quan là mắt tai mũi lưỡi thân ý ! Lành thay, tự giữ lấy ba động tác là thân làm miệng nói ý nghĩ ! Lành thay, tự giữ toàn diện ! Chư vị Tỷ kheo, tự giữ toàn diện thì siêu thoát toàn diện khổ đau.

362

Chế ngự lấy tay chân, chế ngự lấy lời tiếng, chế ngự lấy tư tưởng ; thích thú với đề mục chỉ quán của mình*, sống độc thân, biết vừa đủ, đó là vị Tỷ kheo.

* Ajjihattu thì phải dịch đủ như vậy.

363

Tỷ kheo thì thuần hóa lấy miệng lưỡi, bằng cách nói năng vừa phải, không nhiễm cao ngạo, trình bày về Pháp thì với lời tiếng dịu dàng.

364

Tỷ kheo thì ẩn náu Pháp, thích thú Pháp, ghi nhớ Pháp, tư duy Pháp ; vị Tỷ kheo ấy không thoái hóa, không bỏ Pháp.

365

Tỷ kheo thì không khinh cúng phẩm mình nhận được, không ham cúng phẩm người nhận được. Tỷ kheo mà ham như vậy thì làm sao định tâm ?

366

Tỷ kheo thì nhận được cúng phẩm ít thôi cũng không khinh cúng phẩm ấy, sống bằng "chánh mạng" là cách sống không vẩn đục, thì chư thiên cũng ca tụng*

* Xét văn ý và truyện tích, biết chữ nhận được trong hai câu 165 - 166 này không phải là chứng được mà là nhận được cúng phẩm. Narada dịch đúng hơn.

367

Đối với chính tâm lý và vật lý của bản thân, Tỷ kheo cũng không có tư tưởng tự ngã và sở hữu của tự ngã ; không còn thắc mắc hay nghĩ ngợi về những gì mình không có ; người này mới xứng đáng được gọi là Tỷ kheo.

368

Tỷ kheo trú ở trong đức tính từ bi thì đẹp dạ đối với Pháp của Phật dạy, đạt đến cái vui an bình trong lắng, có nghĩa thể hiện trạng huống giải thoát toàn bộ hiện tượng chuyển biến.

369

Các vị Tỷ kheo, hãy tát cho hết nước trong cái thuyền bản thân của các vị. Thuyền này không còn nước thì nhẹ, đi mau. Ấy vậy, hễ tát hết nước tham vọng và phẫn nộ* thì các vị dễ lướt đến Niết bàn.

* Ớ đây nói tham với sân mà thật ra là nói ái nói ngã. Ái là ái ngã. Ái ngã nên hợp với ngã thì ngã chiếm đoạt (tham), trái với ngã thì ngã chống đối (sân). Tham với sân là ưa với ghét, hai mặt của một cái ta.

370

Trừ khử năm thứ* *, hủy diệt năm thứ, thực hành năm thứ* ", vị Tỷ kheo như vậy thì vượt qua năm thứ* xứng đáng với danh hiệu "người vượt lũ"

* Trừ khử năm thứ.- Là năm hạ phần kiết, coi ghi chú câu 31. * Hủy diệt năm thứ.- Là năm thượng phần kiết, cũng coi ghi chú câu 31. * Thực hành năm thứ.- Là năm thiện căn hay năm căn, là tín (tin tưởng) tiến (nỗ lực) niệm (ký ức) định (chỉ quán) tuệ (minh sát). * Vượt qua năm thứ.- Là tham (tham vọng) sân (phẫn nộ) si (mù quáng) mạn (kiêu căng) kiến (kiến thức sai lầm).

371

Chư vị Tỷ kheo, hãy tu tập chỉ quán ! Chớ có buông thả ! Chớ để tâm ý xoay theo ái dục ! Buông thả là nuốt sắt nóng : bị đốt thì chớ có kêu la !

372

Không có chỉ quán thì không có tuệ giác, không có tuệ giác thì không có chỉ quán. Vị nào có chỉ quán, lại có tuệ giác, thì vị ấy quyết chắc đã gần với Niết bàn.

373

Tỷ kheo đã bước vào nơi thanh vắng, và giữ tâm cho trong lắng, thì hãy tịnh quan về Pháp mà hưởng thụ cái vui siêu phàm.

374

Vị nào thường xuyên nhớ nghĩ chính xác về sự phát sinh và sự hủy diệt của năm hợp thể* *; thì vị ấy thể hiện cái vui siêu phàm mà, đối với "các bậc thấu triệt", cái vui ấy là Bất tử*

* Nhớ nghĩ... hợp thể.- Là chánh niệm ngũ uẩn sinh diệt, mà nói sát là nhớ nghĩ cái thân (với tâm vật lý, trong đó gồm có thế giới, của nó). Ngũ uẩn sinh diệt cũng gọi là chư hành sinh diệt. Xin coi lại ghi chú của câu 113. * mà, đối với... Bất tử.- Có bản dịch : các bậc Bất tử biết, biết cho.

375

Ngay trong cuộc đời này, các vị Tỷ kheo có trí hãy khởi sự tu tập theo các tiết mục chính yếu sau đây của Pháp : tự giữ gìn toàn bộ các giác quan, biết vừa đủ, giữ giới đúng theo Giới bản, gần gũi các vị thiện tri thức, sống tinh tiến, với cách sống chánh mạng trong sạch.

376

Giao tiếp thì khéo thân thiện, cử chỉ thì rất thanh nhã. Do vậy mà có được nhiều vui vẻ, tránh được lắm phiền phức.

377

Hoa lài tự rụng những cánh hoa héo ; cũng là như vậy, các vị Tỷ kheo, hãy tự rơi rụng tham lam giận dữ.

378

Cơ thể, lời nói, tâm tư, toàn bộ sống trong trạng thái định tâm : vị Tỷ kheo rút khỏi lạc thú thế tục như vậy xứng đáng được gọi là bậc Yên tĩnh.

379

Tỷ kheo, các vị hãy tự phê phán ! hãy tự phản tỉnh ! Hễ tự giữ gìn và tự chánh niệm thì các vị sống trong Yên vui.

380

Hãy tự nương dựa vào mình ! Hãy tự đi đến với mình ! Hãy tự thuần hóa như thể nhà buôn thuần hóa ngựa hay của mình !

381

Vị Tỷ kheo nào lòng đầy hân hoan, chân thành tin tưởng vào Pháp của Như lai dạy, thì vị Tỷ kheo ấy đạt đến trang thái Yên vui, đến cái lĩnh vực siêu việt mọi hiện tượng chuyển biến.

382

Vị Tỷ kheo nào tuy là trẻ tuổi mà biết cần cù thực hành Pháp của Như lai dạy, thì vị Tỷ kheo ấy soi sáng thế giới này như sự soi sáng của vầng trăng không còn mây mù khuất mờ.

Pháp cú Pali

26. Tịnh hạnh*

* Tịnh hạnh.- Là Bà la môn, được Hoa dịch là Tịnh hạnh, Phạn chí. Qua Pháp cú Pali, thái độ của Phật đối với ngoại đạo có ba. Một, đối với Du già (Yoga) thì có một lần dùng chữ ấy rồi không nói gì nữa. Nhưng ảnh hưởng với nhau về hành pháp thì có và có thể có không ít - Hai, đối với "khổ hạnh vô nghĩa" thì rất phản đối. Ba, đối với Bà la môn thì khác thường, rằng không phải dòng dõi Bà la môn mà đáng được gọi là Bà la môn. Bà la môn phải là Tỷ kheo, La hán, và có thể là Phật nữa. Nhân đây xin nói với các vị tự gọi là nguyên thỉ thì phải coi cách nói của Phật ở phẩm Bà la môn này. Chớ có nói một cách đáng gọi là nói thiếu học hỏi, nói vô trách nhiệm, rằng đại thừa lấy của ngoại đạo

383

Hỡi người dòng dõi Tịnh hạnh ! Ai mà dũng mãnh tinh tiến, cắt đứt dòng nước ái dục, bỏ hết các dạng dục lạc, thể nghiệm cái trạng thái diệt tận của các hợp thể, thì người ấy [Như lai gọi] là bậc [Tịnh hạnh], hội nhập trạng thái [Niết bàn] vô vi.

384

Thường xuyên sống trong chỉ quán" thì đạt đến bờ bến bên kia. [Như lai] gọi người ấy là vị Tịnh hạnh có trí, dứt hết các dạng thắt buộc.

* Chỉ quán.- Chính văn là hai pháp, hai trạng thái, và chú thích cùng nói là chỉ quán. Hoa văn thì "chỉ" là dừng lại, ở vào, thành cái nghĩa "tập trung tư duy vào đề mục"; còn quáng thì đợc quan cũng được, và là quan sát, cứu xét, thành cái nghĩa "quan sát đề mục đã tập trung tư duy vào đó". Nói đơn giản, chỉ quán là tập trung quan sát (hay chuyên chú cứu xét), và Duy thức học gọi là "tâm nhất cảnh" : tư duy chuyên nhất cho đến đồng nhất với đề mục. Và đó là định, thiền định, một chữ thông dụng bao nhiêu lạm dụng bấy nhiêu, nên tôi dùng chữ chỉ quán thay vào.

385

Không bờ này. Không bờ kia. Không hai bờ*. Giải trừ khổ não, cởi mở thắt buộc, Như lai gọi vị ấy là Tịnh hạnh.

* Bờ này, bờ kia, hai bờ.- Mặc sức mà cắt nghĩa. Nói là sáu giác quan, là sáu đối tượng, là cả sáu giác quan và sáu đối tượng, cũng được. Nói là sinh tử, là niết bàn, là cả sinh tử và niết bàn, cũng đúng. Thế nhưng cắt nghĩa không bờ này, không bờ kia, không cả hai, thì lấy đại thừa mà nói : bờ này là một khái niệm : bỏ ; bờ kia là một khái niệm đối lại : bỏ; cái tuệ giác bỏ cả hai bờ : cũng bỏ. Cái bỏ ấy, cái không ấy, là bát nhã, giải trừ và cởi mở hết sạch.

386

Tu tập chỉ quán, sống không bụi trần, phận sự đã xong, sơ hở không còn, đạt đích tối thượng, thì Như lai gọi là vị Tịnh hạnh.

387

Thái dương làm sáng ban ngày, nguyệt cầu làm sáng ban đêm, vũ trang làm sáng chiến sĩ, chỉ quán làm sáng tu sĩ, còn ánh sáng đức Phật* làm sáng tất cả.

* Ánh sáng đức Phật.- Có năm màu : giới đức làm mờ buông thả, thiện hành làm mờ ác hành, tuệ giác làm mờ mù quáng, phước đức làm mờ tội khổ, chánh hạnh làm mờ tà ngụy.

388

Ai dứt việc ác thì Như lai gọi là Phạn chí, ai có tịnh hạnh thì Như lai gọi là Sa môn, ai xa ô nhiễm thì Như lai gọi là Xuất gia.

389

Chớ hành hung một vị Tịnh hạnh, một vị Tịnh hạnh chớ tức giận lại. Hành hung một vị Tịnh hạnh đã đáng xấu hổ, một vị Tịnh hạnh tức giận lại càng đáng xấu hổ hơn.

390

Đối với vị Tịnh hạnh thì sự trả đũa không có một chút ích lợi nào. Do vậy, khi nào không có ý thức yêu ai hay giận ai, chỉ khi ấy mọi sự phiền muộn mới thực sự được khắc phục*.

* Câu này có hai bản dịch : Đối với vị Tịnh hạnh thì điều này lợi ích không nhỏ, là nếu tự chế ngự tâm mình chứ không có ý thức hại ai, chỉ như thế mới khắc phục khổ não.

391

Người nào thân miệng ý đều không hoạt động ác, cả ba nguồn gốc hoạt động này cùng được đề phòng thì Như lai gọi người ấy là vị Tịnh hạnh.

392

Bất cứ nhờ ai mà ta hiểu được cái Pháp của đức Đẳng chánh giác giảng dạy, thì hãy kính lạy người ấy in như tu sĩ thờ Lửa kính lạy Lửa thờ.

393

Được gọi là Tịnh hạnh không phải vì bện tóc, vì dòng dõi, vì người mẹ ; mà ai lĩnh hội chân lý và thực hành chánh hạnh thì người ấy mới thật trong sáng và Như lai gọi là vị Tịnh hạnh.

394

Có ích gì qua sự bện tóc lại và mặc da dê, trong khi nội tâm tràn đầy dục vọng, chỉ có ngoại hình được trang trí ?

395

Ai mặc cái áo được chắp vá bằng những miếng vải nhặt ở đống rác, gầy gò ốm yếu, lộ cả gân mạch, nhưng một mình tu tập chỉ quán trong chốn rừng núi, thì Như lai gọi người ấy là vị Tịnh hạnh.

396

Như lai không gọi là vị Tịnh hạnh chỉ vì chỗ sinh hay vì mẹ sinh. Từ ngữ "người kính mến" cũng chỉ là tiếng rỗng nếu người được gọi lòng còn phiền não. Phải không phiền não, không luyến ái, Như lai mới gọi là vị Tịnh hạnh.

397

Phải là người cắt hết thắt buộc, không còn lo sợ, dính mắc, Như lai mới gọi là vị Tịnh hạnh.

398

Ai thoát bỏ được, [như con ngựa thoát bỏ], cái đai sân hận, cái cương ái dục, cái giây tà kiến, những đồ phụ tùng tùy miên, và cái then chốt vô minh, thì Như lai gọi người giác ngộ này là vị Tịnh hạnh.

399

Ai không tức giận, chịu đựng mọi sự nhục mạ, hành hung và trừng phạt, lấy chính cái sức mạnh của đức Nhẫn mà làm quân lực bảo vệ cho mình, thì người như vậy Như lai gọi là vị Tịnh hạnh.

400

Không còn phẫn nộ, làm xong bổn phận, giới đức trang nghiêm, rỗng không ái dục, đã tự thuần hóa, thân này là cuối cùng, thì người như vậy Như lai gọi là vị Tịnh hạnh.

401

Như thể nước giọt trên lá sen, hay như hạt cải đặt đầu mũi kim, [thì không thể nào dính được]. Sự không nhiễm ái dục cũng là như vậy, Như lai mới gọi là vị Tinh hạnh.

402

Chính nơi cuộc đời này mà ai tự ý thức sự tận diệt khổ não của mình, trút bỏ gánh nặng mà giải thoát : ai làm được như vậy thì Như lai gọi là vị Tịnh hạnh.

403

Người nào trí tuệ sâu xa, biết rành thế nào là đường đi chính xác, thế nào là đường đi sai lầm, và bản thân người ấy đã đi đến cái đích tối thượng, thì Như lai gọi là vị Tịnh hạnh.

404

Không hỗn tạp với hai giới thế tục và tu sĩ, sống độc thân, không ham muốn : ai sống như vậy thì Như lai gọi là vị Tịnh hạnh.

405

Không sử dụng khí giới dao gậy đối với sinh vật mạnh hay sinh vật yếu, không tự mình hay bảo ai sát hại hoặc gây thương tổn, thì Như lai gọi người này là vị Tịnh hạnh.

406

Ai sống thân thiện giữa người đối nghịch, sống ôn hòa giữa người hung hăng, sống không lưu luyến giữa người bám víu, thì người ấy Như lai gọi là vị Tịnh hạnh.

407

Tham vọng, phẫn nộ, kiêu căng, phỉ báng, tất cả đều rơi rụng như thể hạt cải rơi khỏi mũi kim : người như vậy, Như lai gọi là vị Tịnh hạnh.

408

Nói năng thanh nhã, hiền hòa, xây dựng, chân thành, không xúc phạm : người như vậy, Như lai gọi là vị Tịnh hạnh.

409

Mọi vật bất kể dài ngắn, lớn nhỏ, tốt xấu, mới cũ, hễ người không đưa cho thì không lấy : ai mà như vậy thì Như lai gọi là vị Tịnh hạnh.

410

Không tham vọng gì đối với đời sống thế giới này cũng như đời sống thế giới khác : không tham vọng mà siêu thoát như vậy, Như lai gọi là vị Tịnh hạnh.

411

Là người không còn các dạng ái dục, người do tuệ giác mà vững chắc bước tới trạng huống Bất tử : người như vậy, Như lai gọi là vị Tịnh hạnh.

412

Ngay trong cuộc đời này mà ai đã vượt trên thiện ác, không còn bao thứ vướng mắc : người trong sáng với trạng huống không ưu phiền, không bụi bặm như vậy, Như lai gọi là vị Tịnh hạnh

413

Người nào không vẩn đục như vầng trăng không tì vết, sáng vằng vặc, không chao động; người đã trừ tuyệt cái ác dục "làm hình thành đời khác"* : người được như vậy thì Như lai gọi là vị Tịnh hạnh.

* Cái ái dục... đời khác.- Là Ái dẫn ra Hữu. Hữu : hình thành đời khác.

414

Vượt được cuộc đời lầy lội gập ghềnh, vượt qua biển cả luân hồi ngu si; vượt đến bờ bến chỉ quán bên kia, không ái dục, không nghi hoặc; không nắm chắc, không vướng mắc, thể hiện Niết bàn : ai mà đến thế thì Như lai gọi là vị Tịnh hạnh.

415

Ở trong cuộc đời này mà khắc phục Dục, bằng cách thoát ly gia đình, hủy diệt dữ kiện làm cho Dục hình thành đời khác : ai mà đến thế thì Như lai gọi là vị Tịnh hạnh.

416

Ở trong cuộc đời này mà khắc phục Ái, bằng cách thoát ly gia đình mà sống không gia đình, hủy diệt dữ kiện làm cho Ái hình thành đời khác : ai mà đến thế thì Như lai gọi là vị Tịnh hạnh".

* Trong hai câu 415 - 416 này, hai bản dịch rõ là Dục và Ái. Vậy Dục ở đây là Thọ (lạc thú cảm giác) Ái ở đây là Ái (lưu luyến cuộc đời).

417

Xa sự buộc ràng trong nhân loại, vượt sự buộc ràng trên chư thiên, giải trừ toàn diện các dạng buộc ràng : ai mà như thế thì Như lai gọi là vị Tịnh hạnh.

418

Bỏ điều mình ưa, bỏ cái mình ghét, thể hiện trạng thái Mát mẻ, loại hết dữ kiện tái sinh" : bậc đại hùng chiến thắng ấy Như lai gọi là vị Tịnh hạnh.

* Dịch rõ là khắc phục năm uấn tái sinh, dịch sát là khắc phục luân hồi (hay thế gian).

419

Người nào thấu suốt triệt để sự sinh và sự chết của bao loại sinh linh, thấu suốt và không lưu luyến, trở thành bậc có tước hiệu Khéo qua niết bàn, tước hiệu Tuệ giác chính xác, thì người ấy Như lai gọi là vị Tịnh hạnh.

420

Người mà chư thiên, nhân loại, nhạc thần, cùng bao bộ loại đồng đẳng, không ai biết được tái sinh ở đâu, bởi vì người ấy là bậc La hán hết sạch phiền não, không còn tái sinh nữa : người ấy Như lai gọi là vị Tịnh hạnh.

421

Năm hợp thể quá khứ, vị lai, hiện tại, người ấy không sở hữu gì hết : người không sở hữu, không nắm lấy như vậy, Như lai gọi là vị Tịnh hạnh.

422

Là bậc không sợ hãi : như là trâu chúa cao thượng, anh dũng ; là bậc đại hiền triết ; là bậc đã chiến thắng : khắc phục dục vọng ; là bậc đã tắm rửa ; là bậc đại giác ngộ. Bậc ấy Như lai gọi là vị Tịnh hạnh.

423

Là bậc thánh triết biết rõ đời trước của mình, thấy rõ thế giới yên vui và thế giới thảm khổ, chấm dứt sự tái sinh, thành đạt tuệ giác tối thượng, [nói tóm], là bậc hoàn thành trọn vẹn : bậc ấy Như lai gọi là vị Tịnh hạnh