Tổng Tập Pháp Cú — Pháp Cú Nam Tông (trọn bộ)

Phần hai

Pháp cú Nam tông

Mục lục

1. Song song …… 85

2. Tự chế …… 93

3. Tâm ý …… 98

4. Hoa hương …… 103

5. Kẻ ngu …… 109

6. Người trí …… 115

7. La hán …… 120

8. Số ngàn …… 124

9. Điều ác …… 130

10. Đao gậy …… 134

11. Già yếu …… 139

12. Tự mình …… 143

13. Cuộc đời …… 147

14. Đức Phật …… 152

15. Yên vui …… 159

16. Yêu thích …… 163

17. Giận dữ …… 167

18. Dơ bẩn …… 172

19. Sống Pháp …… 179

20. Đường đi …… 184

21. Tạp lục …… 190

22. Địa ngục …… 196

23. Con voi …… 201

24. Ái dục …… 206

25. Tỷ kheo …… 216

26. Tịnh hạnh …… 224

Pháp cú* Pali

1. Song song "

* Pháp cú.- Pháp ở đây là lời Phật dạy. Pháp cú là những câu của lời Phật dạy ấy. * Song song.- Những pháp cú mà ý nghĩa sóng đôi với nhau, song song với nhau.

1

Các pháp" do ý* dẫn đầu, làm chủ và tác động. Do vậy, nếu ai đem ý nghĩ vẩn đục mà miệng nói, thân làm, thì sự khổ não đi theo người ấy như cái xe lăn theo chân con vật kéo xe ấy.

* Pháp.- Ở đây, và câu hai, Narada nói là tâm sở ác hay thiện, đặc biệt là tác ý trong đó. Đại thừa thì Pháp ở đây là khái niệm. Mỗi khái niệm là một pháp. Cây bút là một pháp, mà nó dài hay ngắn, cũ hay mới... cũng toàn là một pháp. Ý nghĩ là một pháp, mà nó đúng hay sai, lành hay dữ... cũng toàn là một pháp. * Ý.- Ở đây ý là tâm. Mà tâm ở đây là sáu thức, đặc biệt là ý thức. Đại thừa thì dầu ở đây, tâm cũng không phải chỉ là sáu thức. Xin coi phần tổng quan.

2

Các pháp do ý dẫn đầu, làm chủ và tác động. Do vậy, nếu ai đem ý nghĩ trong sáng mà miệng nói, thân làm, thì sự yên vui đi theo người ấy như bóng theo hình.

3

"Nó nhục mạ ta, hành hung ta, đánh bại ta, tước đoạt ta", ai ôm giữ niềm oán hận ấy thì sự hận thù không thể nguôi ngoai.

4

"Nó nhục mạ ta, hành hung ta, đánh bại ta, tước đoạt ta", ai không ôm giữ niềm oán hận ấy thì sự hận thù tự nhiên nguôi ngoai.

5

Đem hận thù làm hết hận thù thì thế giới này xưa nay không thể có được. Nhưng không hận thù* để hết hận thù thì đó là định luật xưa nay*.

* Không hận thù.- Là avera, mà ở đây chỉ cho metta (tâm Từ). * Định luật xưa nay.- Đúng ra là nguyên tắc từ xưa (mà Phật và Phật tử, hay những ai tương tự, đều tuân theo).

6

Các người" không biết đời sống của mình đang bị thu ngắn lại trong sự tranh cãi vô ích* ". Nếu các người biết như vậy thì hết còn tranh cãi.

* Các người.- Là chuyển văn. Nếu không thì là "các người khác", người ưa tranh chấp, gây gổ. * Trong sự tranh cãi vô ích.- Cũng có thể dịch : ở đây, hay : trong kiếp sống, trong thì gian.

7

Sống mà chỉ thấy thân thể là tinh khiết, nên không khéo giữ gìn các giác quan, ăn uống không chừng mực, không tin tưởng", không siêng năng, thì người như vậy bị ma vương tình dục uy hiếp, y như cây yếu trước gió mạnh.

* Không tin tưởng.- Đúng ra là dễ dãi, là không phấn chấn, mô tả trạng thái không tin tưởng. Nên câu tám dùng chữ tin tưởng, và tôi lấy chữ ấy mà dịch "không tin tưởng".

8

Sống mà thấy rõ thân thể là dơ bẩn, nên khéo léo giữ gìn các giác quan, ăn uống có chừng mực, tin tưởng, siêng năng, thì người như vậy ma vương tình dục không thể uy hiếp, y như núi đá trước gió mạnh.

9

Ai khoác mặc ca sa mà tâm ý không rời bỏ những tính tình vẩn đục, không tự chế, không chân thành, thì người như vậy không xứng đáng khoác mặc ca sa.

10

Ai rời bỏ được những tính tình vẩn đục, nghiêm giữ giới luật, tự chế ngự, sống chân thành, thì người này xứng đáng khoác mặc ca sa.

11

Những gì không thật mà cho là chân thật, những gì chân thật mà cho là không thật, thì đó là sự tư duy và hành động sai lầm, và vì vậy mà những người này không thể đạt đến chân thật.

12

Những gì chân thật thì cho là chân thật, những gì không thật thì cho là không thật, thì đó là sự tư duy và hành động chính xác, và vì vậy mà những người này có thể đạt đến chân thật*

* Chân thật.- Chữ này, ở trong hai câu 11 và 12 này, có người dịch là chánh yếu, và cắt nghĩa là cốt lõi, tinh hoa. Hoa văn thì chữ thật là chắc, hạt chắc. Vậy dịch là chân thật thì đúng và rộng hơn.

13

Mái nhà mà lợp vụng thì tất bị mưa lọt vào, cũng là như vậy, tâm mà không tu thì tất bị ái dục lọt vào.

14

Mái nhà mà lợp khéo thì không bị mưa lọt vào, cũng là như vậy, tâm mà khéo tu thì không bị ái dục lọt vào.

15

Đời này lo rầu, đời sau lo rầu. Đời nào kẻ làm ác cũng lo rầu. Kẻ ấy lo rầu, vì thấy cái xấu của điều ác mình đã làm ra.

16

Đời này vui mừng, đời sau vui mừng. Đời nào người làm lành cũng vui mừng. Người ấy vui mừng vì thấy cái tốt của điều lành mình đã làm ra.

17

Đời này than thở, đời sau than thở. Đời nào kẻ làm ác cũng than thở. Đời này kẻ ấy than thở rằng mình đã làm ác ; rồi đời sau sa vào thế giới khổ não thì kẻ ấy càng than thở hơn.

18

Đời này bằng lòng, đời sau bằng lòng. Đời nào người làm lành cũng bằng lòng. Đời này người ấy bằng lòng rằng mình đã làm lành; rồi đời sau sinh vào thế giới yên vui thì người ấy càng bằng lòng hơn.

19

Đọc tụng nhiều kinh sách mà không thực hành, sống buông thả, thì kẻ ấy chỉ như chăn bò đếm bò cho người khác, bản thân không có phần nào thành quả của bậc Sa môn.

20

Đọc tụng ít kinh sách nhưng thực hành giáo lý, sống theo giáo lý, thì người ấy có đủ tuệ giác chính xác và tâm thức siêu thoát - từ bỏ dục vọng, hận thù, ngu si, không lưu luyến đời này đời sau, đạt được mọi phần thành quả của bậc Sa môn.

Pháp cú Pali

2. Tự chế

* Tự chế.- Là bất phóng dật (không buông thả, phóng túng). Có người dịch là chuyên niệm (chuyên chú chánh niệm), thì đi sát với chỉ quán hơn, nhưng cũng hẹp hơn.

21

Tự chế là đường sống, buông thả là đường chết. Tự chế thì bất tử, buông thả thì sống như thây chết.

22

Biết rõ tự chế với buông thả khác nhau như vậy, nên người có trí thì tự chế lấy mình, thích thú trong sự tự chế, sống vui với lối sống của các bậc thánh triết.

23

Người có trí thì tu tập "chỉ quán" * với sự thường xuyên, sự kiên nhẫn, sự dũng mãnh. Do vậy mà cởi được các cái ách*, đạt được yên tĩnh, thể hiện Niết bàn tối thượng

* Chỉ quán.- Chỉ quán là thiền định, là "tập trung quan sát". Tôi dùng chữ này thay cho chữ thiền, định, thiền định, những chữ đang là cái mốt. Narada và Dhammananda cùng có ý kiến như vậy. * Các cái ách.- Ách là cái ách quàng vào cổ trâu bò lừa ngựa, bắt kéo xe kéo cày. Ách của con người là dục (luyến ái dục tình) hữu (bám víu hiện hữu) kiến (kiến thức sai lầm) vô minh (không biết chân lý).

24

Thường xuyên nỗ lực, chánh niệm, tịnh hạnh, cẩn trọng, khắc kỷ, sống đúng giáo lý: tự chế được như vậy thì vinh hạnh càng thêm lên.

25

Với sự nỗ lực tự chế, khắc kỷ, thuần hóa, người có trí tự làm cho mình một cồn đảo không bị nhận chìm bởi lũ lớn.

26

Những kẻ ngu muội, thiếu hiểu biết, mới ham sống buông thả. Còn người có trí thì bảo trọng sự tự chế như thể người có của canh giữ của quí bậc nhất.

27

Đừng sống buông thả. Đừng say dục lạc. Tự chế và chỉ quán thì đạt được yên vui cao siêu.

28

Người có trí thì loại bỏ sự buông thả, sử dụng sự tự chế mà trèo lên lầu cao tuệ giác, ở đó nhìn thấy rất rõ bao nỗi sầu khổ của con người, tựa như lên đỉnh núi cao mà nhìn thấy mọi vật ở mặt đất.

29

Ở giữa những kẻ buông thả mà biết tự chế, ở giữa những kẻ say mê mà biết thức tỉnh, người có trí ấy như tuấn mã phi lên, bỏ lại đằng sau những con ngựa hèn yếu.

30

Đế Thích nhờ sự tự chế mà làm chúa chư thiên*. Tự chế thì được ca tụng, buông thả thì bị chê trách.

* Chúa chư thiên.- Là chúa trời, mà ở đây là Đề Thích, chúa trời Đao lợi (Tavatimsa), một trong hai vị thiên chúa (vị kia là Phạn vương) mà Phật giáo nói. Cũng như Phạn vương, ông là Phật tử, địa vị ông nhờ tự chế mà có, không là gì và nhờ gì khác như ngoại đạo xưa và nay nói. Thêm nữa, trời (thiên : deva), đúng ngữ văn là những người cơ thể tinh tế và sáng ngời, sống trong cảnh giới của họ hay ngay trong cảnh giới loài người, mắt thường không thế nhìn thấy.

31

Tỷ kheo thích thú tự chế, e sợ buông thả, nên tiến bộ như lửa lớn, đốt hết mọi sự ràng buộc", nhỏ cũng như lớn.

* Mọi sự ràng buộc.- Là mười sự ràng buộc. Narada nói không rõ. Lấy Hoa văn nói rõ hơn. Mười sự này chia hai loại. Loại một, gọi là hạ phần kiết (ràng buộc vào dục giới : thế giới tình dục). Loại hai gọi là thượng phần kiết (ràng buộc vào sắc giới (thế giới hình sắc) và vô sắc giới (thế giới phi hình sắc). Mỗi loại có năm thứ. Năm thứ loại một là dục tham (lưu luyến dục giới) sân nhuế (giận ghét) thân kiến (ảo giác tự ngã) giới thủ kiến (cố chấp tà hành) nghi (hoài nghi tứ đế). Năm thứ loại hai là sắc tham (lưu luyến sắc giới) vô sắc tham (lưu luyến vô sắc giới) trạo cử (vọng động) mạn (tự cao) vô minh (mù quáng).

32

Tỷ kheo thích thú tự chế, e sợ buông thả, nên không dễ thoái chuyển, chắc chắn tiếp cận Niết bàn.
Pháp cú Pali

3. Tâm ý*

* Tâm ý.- Là nói về tâm. Tâm ở đây chỉ là sáu thức, nhất là ý thức. Trong mười tám giới (lĩnh vực) năm thức có năm căn, ý thức có ý căn. Vậy ý căn là gì? Căn cứ của ý thức là gì ? Narada chỉ nói "Phật không nói đến", lại nói có kẻ cho là tim (sao không cho là não ?). Đại thừa phải làm việc là vì chỗ này. Mặt khác, buông thả hay tự chế là ý thức, luân hồi hay Niết bàn là nó, bờ bên này hay bờ bên kia là nó, tam minh lục thông, tất cả những gì là Phật, là La hán, toàn là nó. Có một điều không hay, là ngay như Pháp cú Pali đây, ngữ khí trình bày làm như nó chỉ là tội, trong khi nó cũng chính là công. Mọi sự xin coi phần tổng quan.

33

Tâm thì dao động, thác loạn, khó mà phòng vệ, chế ngự. Nên người có trí hãy thuần hóa tâm mình cho thẳng, như thợ làm tên chuốt và uốn tên cho ngay.

34

Con cá bị vớt khỏi nước và ném lên bờ thì vùng thật mạnh để thoát thật mau. Tâm cũng phải vùng lên như vậy mà thoát cho mau, cho khỏi lĩnh vực của ma vương tình dục.

35

Tâm quay cuồng theo các dạng tình dục, khó mà nắm bắt. Thế nên, lành thay bậc thuần hóa được tâm ! Tâm mà thuần hóa thì yên vui đạt được.

36

Tâm quay cuồng theo các dạng tình dục, khó mà nhận ra. Thế nên người có trí thì phòng vệ lấy tâm. Tâm được phòng vệ thì dẫn đến yên vui.

37

Tâm thì đi xa, đi một mình. Nó không hình thể, và ẩn hang sâu". Thế nên thuần hóa được tâm thì thoát khỏi mọi trói buộc của ma vương tình dục.

* Hang sâu.- Là guhasayath : ý căn. Nhưng ý căn ấy là gì ? Narada nói, Buddhaghosa và Anuruddha cho là trái tim. Duy thức học nói là mạt na. Phần tổng quan sẽ thảo luận.

38

Ai mà tâm không ổn định, không hiểu giáo lý, không vững tin tưởng, thì người ấy tuệ giác không toàn hảo.

39

Tâm không tham dục cũng không sân hận, vượt lên trên thiện ác bình thường, thì bậc thức tỉnh này không còn e sợ gì nữa.

40

Ý thức cái thân như đồ gốm, và giữ vững cái tâm như thành trì, để tấn công ma vương tình dục bằng kiếm báu tuệ giác. Rồi giữ lấy sự thắng quán" ấy mà đi lên thêm nữa, đừng ham cái mới được.

* Thắng quán.- Tức vipassana, là chỉ quán thượng thặng trong việc chiến thắng tình dục.

41

Thân này không bao lâu nữa sẽ nằm dài trên đất*, bị vất bỏ vì vô tri vô giác, vì vô dụng như khúc cây thối mục.

* Nằm dài trên đất.- Ấn độ thì hỏa táng hoặc điểu táng, không phải mai táng để nói ngủ dưới đất.

42

Kẻ thù hại kẻ thù, oan gia hại oan gia, cũng không hại bằng cái tâm hướng theo tà hành* mà gây ra cho bản thân.

* Tà hành.- Có mười, tức là thập ác : sát sinh, trộm cướp, dâm đãng; nói không thật, nói hoa hòe, nói ly gián, nói thô lỗ; tham lam, giận dữ, mù quáng.

43

Điều mà cha mẹ bà con đi nữa cũng không thể làm cho ta, thì chính cái tâm hướng theo chánh hành* mà làm hơn lên cho ta.

* Chánh hành.- Là mười điều thiện hành hay pháp hành : san sẻ, giữ giới, chỉ quán ; tôn kính, phục vụ, hồi hướng, tùy hỷ ; nghe Pháp, hoằng Pháp, tăng cường sự thấy biết chính xác.

Pháp cú Pali

4. Hoa hương

44

Ai là người thấu triệt được bản thân để loại bỏ thế giới tệ hơn và tạo lấy thế giới tốt hơn* ? Ai là người quán triệt được lời Phật như chuyên viên làm tràng hoa khéo nhặt hái bông hoa ?

* Ai là... tốt hơn.- Dịch sát : ai là người chinh phục được vị trí này cùng với thế giới Diêm vương và thế giới chư thiên. Pháp cú Hoa văn cổ dịch "xả giám, thủ thiên" (bỏ địa ngục, lẩy thiên giới) (C4/563). Chính hai chữ bỏ và lây này khiến tôi dịch như trên.

45

Những vị ở vị trí tu học diễn tiến* có thể thấu triệt bản thân để loại bỏ thế giới tệ hơn và tạo lấy thế giới tốt hơn. Cũng chính những vị ở vị trí tu học diễn tiến có thể quán triệt lời Phật như chuyên viên làm tràng hoa, khéo nhặt hái bông hoa*

* Vị trí tu học diễn tiến.- Là "hữu học", đối lại là "vô học" (vị trí tu học hoàn tất). Cả hai vị trí có tám cấp độ, bảy cấp độ trước là vị trí tu học diễn tiến, một cấp độ chót là vị trí tu học hoàn tất : một, chuẩn bị Tu đà hoàn; hai, thành quả Tu đà hoàn ; ba, chuẩn bị Tư đà hàm; bốn, thành quả Tư đà hàm; năm, chuẩn bị A na hàm; sáu, thành quả A na hàm; bảy, chuẩn bị A la hán ; tám, thành quả A la hán. * Cũng chính... bông hoa.- Là thu thập lời Phật xâu thành tràng hoa "ba mươi bảy nhân tố tuệ giác" : bốn đề mục chỉ quán, bốn nỗ lực chính xác, bốn chân đứng thần kỳ; năm căn bản, năm năng lực, bảy thành phần tuệ giác, tám chi nhánh đường chính. Chính tràng hoa ba mươi bảy nhân tố tuệ giác này tạo ra tám cấp độ nói trên.

46

Ý thức thân này như bọt nước, thấu triệt thân này như ảo ảnh. Như thế thì bẻ gãy mũi tên hoa* của ma vương tình dục và thoát khỏi tầm mắt của tử thần.

* Mũi tên hoa.- Là hoa tiễn, chữ ví von cho tình dục.

47

Hái nhặt được bông hoa dục lạc, đắm say bông hoa ấy, thì người ấy bị tử thần lôi đi như bão lũ cuốn phăng cả vùng đang ngủ.

48

Hái nhặt được bông hoa dục lạc, đắm say bông hoa ấy, thì người ấy chưa thỏa mãn mà đã bị tử thần đánh gục.

49

Như ong đến hoa, không làm tổn thương hương sắc của hoa, nhẹ nhàng giữ gìn cho hoa, chỉ hút lấy chút nhụy. Cũng một phong cách ấy mà bậc Thánh đi vào khất thực trong chỗ dân cư.

50

Không tìm lỗi người, không xét người làm hay không làm gì. Hãy tự nhìn việc làm của mình, coi có làm hay không làm gì.

51

Hoa đẹp và thơm, nhưng không ngửi thì không biết là thơm. Lời hay cũng vậy, ai không làm theo thì không hiệu quả.

52

Hoa đẹp và thơm, nhưng có ngửi mới biết là thơm". Lời hay cũng vậy, ai có làm theo mới có hiệu quả.

* Đúng chính văn thì câu này ở Pc 51 là "hoa đẹp mà không thơm", ở Pc 52 này là "hoa đẹp mà thơm". Nhưng rõ ràng ghi như vậy thì ví dụ không ăn với ý nghĩa, nên phải chuyển đi một chút. Hãy coi truyện tích 4/7.

53

Từ đống hoa mà nhiều tràng hoa được làm ra, thân thể cũng vậy, từ đó mà làm được nhiều điều tốt đẹp.

54

Hương của các loại hoa thơm không thể bay ngược gió ; thơm như đàn hương, mộc hương, hoa lài, cũng toàn như vậy. Chỉ có hương thơm của đức hạnh mới bay được ngược gió, nên hương thơm của người đức hạnh thì tỏa khắp mọi nơi.

55

Đàn hương, mộc hương, sen xanh, hoa lài, trong các loại hoa hương thơm ấy, hương thơm của giới hạnh hơn cả.

56

Đàn hương, mộc hương, hương thơm của những loại hoa này giá trị cũng vẫn rất kém ; chỉ có hương thơm của giới hạnh mới tối thượng, thơm ngát đến tận chư thiên.

57

Những ai giới hạnh toàn hảo, đứng vững trong sự tự chế, siêu thoát rất chân thật, và tất cả xuất từ sự thấy biết chính xác, thì những bậc như vậy ma vương không thể tìm ra đường đi của các ngài.

58

Từ nơi cái đống dơ bẩn mà mọc lên hoa sen thơm tho tinh khiết, làm đẹp ý người.

59

Cũng y như vậy, chính trong những người phàm tục mê muội mà có đệ tử của Như lai, phát sinh tuệ giác chiếu sáng tất cả*.

* Phải hiểu ý Phật ở đây. Bùn dơ là phàm phu. Nhưng phàm phu không phải vĩnh viễn là phàm phu. Trong phàm phu đã có và sẽ có những người tu chứng. Phật không cho ai hoàn toàn không có khả năng cải hóa. Phật lên án nặng nhất đối với những ai cho như vậy. Phật cho thấy hiểu biết, tự chế, nỗ lực, những khả năng ấy vốn có, và còn mãi, đang ngủ ngầm trong phàm phu : phàm phu đến mấy rồi cũng sẽ như hoa sen được mọc ra.

Pháp cú Pali

5. Kẻ ngu*

* Kẻ ngu.- Ngu ở đây cũng có mà rất ít cái nghĩa ngu đần. Ngu ở đây là không có nhân cách đạo đức, không có nhận thức thích đáng, không có đường lối tốt đẹp, không có ý thức hướng thượng. Trái lại là trí.

60

Mất ngủ thì thấy đêm dài ra, mệt nhọc thì thấy đường dài ra. Cũng là như vậy, luân hồi* dài ra cho kẻ ngu muội, không hiểu giáo lý chân thật, tinh tế.

* Luân hồi.- Đúng ra là lưu chuyển, mô tả sự sống liên tục, hết đời này dưới hình thái này, đến đời khác dưới hình thái khác. Luân hồi không có nghĩa quay lui trở lại, càng không có nghĩa cùng hệ sinh thái. Ngày nay có khi dùng chữ tái sinh, cũng chỉ là cái nghĩa sinh mạng còn liên tục. Phật giáo nói "sự sống còn của chúng ta" có nghĩa "đang trở thành hình thái khác" (hữu). Đó mới là nghĩa chữ luân hồi.

61

Không được bạn đồng hành hơn mình hay bằng mình, thì thà tu hành đơn độc, chứ không làm bạn với người ngu.

62

"Con cái của ta", "sản nghiệp của ta", đó là mối lo lắng của người ngu. Nhưng đúng ra chính họ đã không là của họ, thì đâu là con cái của họ ? đâu là sản nghiệp của họ ?

63

Người ngu mà tự biết mình ngu thì như thế là người trí. Người ngu mà tự cho mình có trí thì như thế thật là kẻ chí ngu.

64

Người ngu thì suốt đời gần với người trí vẫn không biết gì về giáo lý tinh tế, tựa như cái thìa không biết gì mùi canh [dầu luôn luôn múc canh).

65

Người trí thì một khắc gần người trí cũng vẫn biết được liền về giáo lý tinh tế, tựa như cái lưỡi nếm canh (thì nếm là biết mùi liền].

66

Người ngu thiếu trí nên tự ngã thành kẻ thù sống chung, làm đủ thứ bất thiện, và chắc chắn nhận đủ thứ đắng cay.

67

Việc ác là việc làm rồi phải ăn năn, và khi chịu hậu quả phải than khóc, nước mắt đầy mặt.

68

Việc thiện là việc làm rồi thấy thích thú, và khi nhận hậu quả càng hoan hỷ, thỏa thích.

69

Việc ác chưa chín muồi thì người ngu thấy như mật ngọt. Việc ác đã chín muồi thì người ngu phải chịu đắng cay.

70

Người ngu [làm theo khổ hạnh bằng cách] hết tháng này tiếp tháng khác chỉ dùng một chút thực phẩm được lấy bằng đầu ngọn cỏ. Nhưng [cái phước của sự khổ hạnh này] không bằng một phần mười sáu* của cái phước một lát tư duy của người thấu triệt "chân lý của bậc Thánh**

* Một phần mười sáu.- bảy phần, mười sáu phần, là thành ngữ Ấn, tựa như ta nói mười phần. * Chân lý của bậc Thánh.- là thánh đế (bốn thánh đế). Có bản dịch "pháp hữu vi". Pháp hữu vi cũng như nói pháp duyên sinh, là khái niệm rằng vạn hữu toàn do những mối tương quan mà hình thành. Khái niệm này dẫn ra sự không cố chấp, lưu luyến, mà lại thấy có thể sửa đổi.

71

Điều ác của người ngu làm ra nó như sữa, không phải đông lại ngay, mà ngấm ngầm còn trong kẻ ngu, như lửa ngún trong lớp tro che đậy.

72

Sự sụp đổ của người ngu là do chính cái xảo thuật mà người ấy biết và sự nổi tiếng mà người ấy có. Xảo thuật và nổi tiếng như vậy làm sụp đổ hạnh phúc và phân hủy trí thức* của người ngu.

* Phân hủy trí thức.- Dịch sát là vỡ đầu bộ : đầu bộ được ví dụ cho trí thức.

73

Người ngu thì ưa những cái danh : thượng tọa trong tăng chúng, trú trì trong tự viện, và ưa những cái lợi : được trọng vọng, được tặng dữ.

74

Người ngu thì muốn cả hai bộ xuất gia và tại gia phải biết "mọi việc là do ta làm; bất cứ lớn nhỏ, việc gì cũng do lịnh của ta". Muốn như vậy nên người ngu tăng thêm ham muốn và ngã mạn, [quên đi mình là bậc xuất gia].

75

Một đường dẫn đến thế lợi, một đường dẫn đến Niết bàn, hai đường khác hẳn với nhau. Đệ tử Tỷ kheo của Như lai hãy đem cái trí xuất sắc mà ý thức như vậy, đừng ham danh lợi, hãy thích viễn ly*.

* Viên ly.- Là xa lìa, tách rời. Có ba mặt: thân thế tách rời đám đông, tâm thức tách rời dục vọng, toàn bộ tách rời hữu lậu. Như vậy viễn ly là Niết bàn.

Pháp cú Pali

6. Người trí*

* Người trí.- Coi lại ghi chú "kẻ ngu" ở đầu đề phẩm năm.

76

Người trí là người khéo chỉ lỗi và khiển trách cho ta, tựa như chỉ cho ta chỗ có vàng. Hãy kết thân với người trí như vậy. Kết thân với người trí thì chỉ tốt lên chứ không xấu đi.

77

Người trí thì khéo khuyên bảo và ngăn cản người khác làm ác. Người trí như vậy được người tốt mến trọng, nhưng bị kẻ xấu ghét bỏ.

78

Đừng thân với bạn xấu ! Đừng thân với tiểu nhân! Hãy thân với người hiền thiện ! Hãy thân với bậc thượng nhân !

79

Ai cảm nhận được sự "đẹp dạ về giáo lý"* thì sống hoan hỷ với tâm thức thanh thoát. Thế nên người trí thì thường thích thú đối với giáo lý của bậc Thánh huấn thị.

* Đẹp dạ về giáo lý.- Là dịch chữ Pháp hỷ : nỗi mừng do giáo lý đem lại.

80

Người tưới nước thì lo dẫn nước, người làm tên thì lo nắn tên, người làm gỗ thì lo uốn gỗ, người có trí thì lo thuần hóa bản thân.

81

Tảng đá vững vàng thì gió nào cũng không thể lay động. Cũng là như vậy, mọi sự khen hay chê không làm người trí xao động.

82

Hồ nước sâu thì lắng và trong. Cũng là như vậy, người trí nghe giáo lý rồi tâm thức đã trong lại lắng.

83

Người trí siêu thoát toàn bộ, ái dục cũng không nhắc đến. Nên người trí thì sự vui hay sự khổ không làm cho bồng bột hay suy sụp.

84

Không vì bản thân, vì tha nhân, vì con, vì của, vì sự nghiệp, vì ngai vàng, mà làm điều ác ; cũng không tìm thành công bằng phương tiện bất chính. Người như thế mới thật là người có đức hạnh, có trí tuệ, có giáo lý Phật dạy.

85

Nhân loại chỉ có thiểu số qua đến "bờ bến bên kia", còn lại đa số xuôi ngược "bờ bến bên này".

86

Những ai làm đúng giáo lý và nói đúng giáo lý thì có thể đạt đến bờ bến bên kia, có nghĩa vượt qua cái biển cả khó vượt qua, đó là biển cả của ma vương tình dục.

87

Người trí xả bỏ điều ác đen tối mà thực tu điều thiện trắng trong - thoát ly gia đình mà sống không gia đình, thích thú trong hạnh "viễn ly".

88

Vui viễn ly, xả dục vọng, không sở hữu : người trí tự tẩy sạch dơ bẩn từ trong tâm mình.

89

Người trí như trên đối với mọi "thành phần của tuệ giác" thì chính tâm mà tu tập, thích thú trong sự "diệt tận ái dục". Người này do bỏ hết chấp thủ" và ô nhiễm* mà trở nên sáng ngời, thể hiện Niết bàn ngay trên đời này.

* Chấp thủ.- Nắm lấy, sở hữu lấy hiện hữu và hậu hữu (đời này, đời sau). * Ô nhiễm.- Là lậu hoặc (sơ hở, mù quáng).

Pháp cú Pali

7. La hán

90

La hán là bậc đã đi hết hành trình, ưu phiền chấm dứt, siêu thoát hoàn toàn, ràng buộc đứt hết, hết sạch nhiệt độ*

* Nhiệt độ.- Là sự nóng bức. Ở đây có hai : nóng bức tinh thần và nóng bức thể xác. La hán khi còn sống thì còn mà không quan tâm loại hai, loại một triệt để không còn nữa.

91

Tận lực và chuyên chú, vị La hán không còn lưu luyến nơi trú ẩn nào. Tựa như con thiên nga bay khỏi ao đầm, vị La hán bỏ lại đằng sau mọi nơi trú ẩn.

92

Các vị La hán không tích trữ" gì, ăn uống thì xét nghĩ chính xác [rằng nay chỉ để cho đời làm phước]. Các vị đi thuần thục trong đường đi của mình là sự Giải thoát : không còn thực chất và dấu vết [của tham sân si]*. Lộ trình này như chim bay trong không gian, không ai vẽ lại được.

* Không tích trữ.- Có hai mặt : không tích trữ hành nghiệp và không tích trữ cúng phẩm. Rằng nay ... làm phước.- Chưa thành La hán thì nghĩ ăn uống là để sống mà tu.* Các vị... sân si.- Ấy là nói về ba giải thoát môn (sự giải thoát đủ cả ba mặt) : một, không (không còn thực chất của phiền não) ; hai, vô tướng (không còn ảo tượng của phiền não); ba, vô nguyện (không còn ảo vọng của phiền não). Cũng nên gọi tắt như sau : không thực chất, không ảo tượng, không ảo vọng.

93

Các vị đã tận diệt ô nhiễm, không lưu luyến thực phẩm, đi thuần thục trong đường đi của mình là Giải thoát : không còn thực chất và dấu vết [của tham sân si]. Đường đi như vậy khác nào chim bay trong không gian, khó mà vẽ lại.

94

Các vị chế ngự mọi thứ giác quan thì tựa như tuấn mã đã thuần hóa : các vị rời hẳn kiêu căng và hết sạch ô nhiễm, nên chư thiên cũng ngưỡng mộ.

95

Các vị an nhiên như đất : không còn cuồng nộ, như trụ : không còn lay động, như hồ : không còn bùn dơ. Ấy vậy, không còn luân hồi là chính các vị.

96

Tâm ý trầm tĩnh, nói năng trầm tĩnh, cử động trầm tĩnh, các vị có tuệ giác trọn vẹn, có giải thoát trọn vẹn: sống thanh tịnh quân bình là chính các vị.

97

Các vị không tin theo ai, đích thân làm chứng mà thể hiện trạng thái "Không phát sinh"* : Trạng thái ấy cắt đứt hết thảy hệ lụy, chấm dứt tất cả cơ hội, tách rời toàn bộ ái dục : tối thượng đích thực là chính các vị.

* Không phát sinh.- Là vô sinh hay vô vi, dị danh của Niết bàn. Niết bàn không còn phục sinh phiền não, luân hồi, nên gọi như vậy, và đó cũng là một nghĩa của chữ A la hán.

98

Làng xóm hay rừng núi, bằng phẳng hay gồ ghề, bất cứ chỗ nào có vị La hán cư ngụ thì chỗ ấy thật đáng quí.

99

Khả ái thay núi rừng ! Chốn ấy người phàm tục không thích ở thì các vị ly dục lại rất thích, vì các vị ở đâu cũng không cốt tìm lạc thú trần tục.
Pháp cú Pali

8. Số ngàn

100

Nghe hay đọc cả ngàn lời mà không có ý nghĩa, thì không bằng một lời mà nghe hay đọc rồi được ổn định thích thú.

101

Nghe hay đọc cả ngàn chỉnh cú mà không có ý nghĩa, thì không bằng một chỉnh cú mà nghe hay đọc rồi được ổn định thích thú.

102

Nghe hay đọc cả trăm chỉnh cú mà không có ý nghĩa, thì không băng một pháp cú mà nghe hay đọc rồi được ổn định thích thú.

103

Chiến thắng cả triệu người tại chiến trường vẫn không bằng chiến thắng bản thân. Chiến thắng bản thân mới là chiến công hơn hết.

104

Chiến thắng bản thân* thì vẻ vang hơn chiến thắng người khác. Thế nên người khéo thuần hóa mình thì thường xuyên sống với sự tự chế.

* Bản thân.- Ớ đây cũng là atta, nhưng được dùng bình thường như tôi, ta, mình, bản thân, tự thân. Không có nghĩa khẳng định ngã, tự ngã, bản ngã.

105

Thiên thần hay Nhạc thần, Ma vương hay Phạn vương, ai cũng bị đánh bại, không thể thắng nổi người chiến thắng bản thân như vậy.

106

Liên tiếp cả trăm năm, mỗi tháng xuất ra hàng ngàn tiền của, [hiến cúng bao nhiêu đối tượng1, cũng không bằng chốc lát hiến cúng một bậc tự sửa bản thân. Sự hiến cúng này tốt hơn hiến cúng [đối tượng khác] cả trăm năm.

107

Ở trong rừng núi, liên tiếp cả trăm năm, đốt mà thờ thần Lửa, cũng không bằng chốc lát hiến cúng một bậc tự sửa bản thân. Sự hiến cúng này tốt hơn thờ cúng thần Lửa cả trăm năm.

108

Suốt năm đem bất cứ cúng phẩm nào hiến cúng [thần linh] để cầu phước* *, cái phước ấy vẫn không bằng một phần tư cái phước lễ kính bậc Chánh hạnh*

* Hiến cúng... cầu phước.- Được giải thích là "đại hội hiến cúng không hạn chế" (vô giá hội). Nhưng xét ra suy diễn không chính xác. * Chánh hạnh.- Là tám cấp độ tu chứng (coi chú thích câu bốn mươi lăm).

109

Thường thích lễ kính bậc đại đức trưởng thượng thì bốn sự sau đây được thêm lên, đó là tuổi thọ, tướng tốt, hạnh phúc, sức khỏe.

110

Sống cả trăm năm mà buông thả, mà hiếu động, thì không bằng sống một ngày mà giữ giới, mà tu tập chỉ quán.

111

Sống cả trăm năm mà biết sai, mà hiếu động, thì không bằng sống một ngày mà tu tuệ, mà tu tập chỉ quán.

112

Sống cả trăm năm mà biếng nhác trì trệ, thì không bằng sống một ngày mà tinh tiến hết mình.

113

Sống cả trăm năm mà không thấy đạo lý sinh diệt*, thì không bằng sống một ngày mà thấy đạo lý sinh diệt ấy.

* Đạo lý sinh diệt.- Sinh là biểu hiện, diệt là kết thúc ; sự kết thúc của giai đoạn này là sự biểu hiện của giai đoạn tiếp. Như vậy sinh là diệt, diệt là sinh ; sinh không thật sinh, diệt không thật diệt.

114

Sống cả trăm năm mà không thấy đạo lý niết *, thì không bằng sống một ngày mà thấy đạo lý niết bàn ấy.

* Đạo lý niết bàn.- Đúng ra là bất tử (bất diệt : niết bàn). Niết bàn ở đây là ái tận niết bàn (niết bàn : diệt tận ái dục). Niết bàn ấy được biểu thị bằng lắm dị danh : bờ bên kia, bất tử, yên vui, trong lắng, viễn ly, cam lộ, mát lạnh... Đại thừa chỉ nói bốn chữ là đủ : thường (bất diệt) lạc (yên vui), ngã (tự tại), tịnh (thanh tịnh). Vậy niết bàn là trạng huống, không là thế giới, không phải hư vô. Đại thừa thì niết bàn có bốn mặt. Một, tánh tịnh, là bản thể trong sạch : ái dục chỉ là bụi bặm, dơ bẩn; nếu bản thể là ái dục thì nó không thể diệt đi được. Hai, hữu dư, là ái tận mà thân còn. Ba, vô dư, là thân cũng mất. Bốn, vô trú, là không ở trong niết bàn, cũng không ở trong luân hồi : ở trong niết bàn mà vẫn hóa độ chúng sinh, hóa độ chúng sinh mà vẫn thanh tịnh niết bàn. Vô trú niết bàn chính là cuộc đời của Phật - là mục đích của Phật tử nói theo Đại thừa. Xin coi phần tổng quan.

115

Sống cả trăm năm mà không thấy giáo lý tối thượng* ", thì không bằng sống một ngày mà thấy giáo lý tối thượng ấy.

* Giáo lý tối thượng.- Gọi sát là tối thượng pháp, và đã hay sẽ còn được gọi là Pháp, là chân lý của bậc Thánh nói, là diệu pháp, là chánh pháp... Giáo lý tối thượng là Pháp trong Phật Pháp Tăng, nói về Niết bàn, về cấp độ tu chứng Niết bàn. Giáo lý ấy là tứ đế.

Pháp cú Pali

9. Điều ác

116

Hãy gấp rút làm lành ! Hãy chế ngự cái tâm làm ác ! Chậm làm lành thì cái tâm lại thích làm ác.

117

Làm ác rồi thì chớ tiếp tục làm thêm ! Chớ thỏa thích việc ác ! Dồn việc ác lại thì phải nhận lấy khổ não !

118

Làm lành rồi thì nên tiếp tục làm thêm ! Hãy thích thú việc lành ! Dồn việc lành lại thì được hưởng lấy yên vui !

119

Việc ác chưa chín muồi thì người ác có thể gặp hay. Việc ác chín muồi rồi người ác phải khốn khổ.

120

Việc lành chưa chín muồi thì người lành có thể gặp dở. Việc lành chín muồi rồi người lành hưởng yên vui.

121

Đừng khinh thường việc ác nhỏ nhặt, cho rằng "hậu quả sẽ không đến với ta". Nước giọt tuy nhỏ mà giọt mãi phải đầy bình. Người ngu làm ác mỗi lần một chút mà dồn lại thành kẻ ác tràn đầy.

122

Đừng khinh thường việc lành nhỏ nhặt, cho rằng "hậu quả sẽ không đến với ta". Nước giọt tuy nhỏ mà giọt mãi phải đầy bình. Người trí làm lành mỗi lần một chút mà dồn lại thành người lành tràn đầy.

123

Người đi buôn đã ít đồng bạn mà lại mang nhiều tiền của thì phải tránh những con đường nguy hiểm. Người muốn sống thì phải tránh thuốc độc. Sự tránh điều ác cũng phải có ý thức như vậy.

124

Bàn tay không có thương tích gì thì có thể dùng nó mà cầm nắm thuốc độc, bởi vì thuốc độc không thể làm hại bàn tay không thương tích ấy. Ấy vậy, không làm ác thì không bị ác.

125

Người ngu hại người từ hòa, người trong sạch, người không hoen ố, thì tội ác trở lại hại người ngu ấy. Sự thể như kẻ tung bụi ngược gió [thì bụi trở lại làm hại kẻ ấy].

126

(Loài người) cùng sinh từ thai mẹ, nhưng có kẻ làm ác sinh vào cảnh khổ, có kẻ làm lành sinh được cảnh vui, có người sạch hết ô nhiễm mà thể nhập Niết bàn.

127

Không phải trong không gian, không phải trong biển cả, không phải trong hang động, thế giới này không nơi nào có thể trốn thoát kết quả của điều ác.

128

Không phải trong không gian, không phải trong biển cả, không phải trong hang động, thế giới này không nơi nào có thể trốn thoát bàn tay tử thần.

Pháp cú Pali

10. Dao gậy *

* Dao gậy.- Cũng có nghĩa trừng phạt, bao gồm mọi sự hành hạ, hãm hại, sử dụng vũ lực, thế lực, sử dụng vũ khí, khí giới.

129

Ai cũng sợ dao gậy, ai cũng sợ chết chóc. Cứ coi mình muốn gì thì biết người cũng muốn như vậy, chớ có tự mình hay xúi người làm việc giết hại

130

Ai cũng sợ dao gậy, ai cũng ham sống còn. Cứ coi mình muốn gì thì biết người cũng muốn như vậy, chớ có tự mình hay buộc người làm việc giết hại.

131

Ai cũng mong muốn hạnh phúc. Vậy kẻ nào sử dụng dao gậy đối với người khác để mưu cầu hạnh phúc cho mình thì kẻ ấy sẽ không được hạnh phúc.

132

Ai cũng mong muốn hạnh phúc. Vậy người nào không sử dụng dao gậy đối với người khác để mưu cầu hạnh phúc cho mình, thì người ấy sẽ hưởng được hạnh phúc.

133

Chớ nói thô lỗ ! Nói thô lỗ thì bị nói trả ! Lời nói độc địa thì đau không chịu nổi ! Lời qua tiếng lại thì như dao gậy đánh nhau !

134

Nếu người tự yên lặng như cái chuông đã vỡ, thì thế là người thể hiện niết bàn, vì người không còn giận dữ báo oán".

* Thể hiện ... báo oán.- Có bản dịch : thể hiện đường đi Niết bàn, vì người ấy không còn tranh cãi.

135

Như kẻ chăn bò cầm gậy xua bò ra đi", cũng là như vậy, già và chết xua người ra đi, khỏi [đời sống này].

* Xua bò ra đi.- Dịch sát và thêm cho rõ, thì phải là xua bò ra đồng chăn nuôi để rồi xua đến chỗ giết thịt. Ý nói nếu không khéo sử dụng sinh mạng thì sự cưng dưỡng và sự kết thúc của sinh mạng chỉ là như vậy.

136

Khi người ngu làm ác thường không tự ý thức việc mình làm. Thế nhưng việc ác đó vẫn nung nấu người ngu như bị lửa đốt.

137-140

Ai đem dao gậy hại những vị không có ác ý cũng không có dao gậy, thì kẻ ấy phải sớm chịu một trong mười loại ác hại sau đây. Một là đau đớn vô cùng. Hai là tai biến thảm khốc. Ba là mình bị trọng thương. Bốn là lâm vào trọng bịnh. Năm là tâm thức điên loạn. Sáu là vua chúa đàn áp. Bảy là bị kết trọng tội. Tám là bà con ly tán. Chín là sản nghiệp tan nát. Mười là nhà bị hỏa hoạn. Và sau khi chết thì kẻ kiến thức và chủ thuyết ác hại này sinh vào địa ngục.

141

Nếu không loại trừ sự hoài nghi [đối với chân lý của bậc Thánh chỉ dạyl, thì không thể làm cho con người trong sáng bằng những khổ hạnh sau đây : lõa thể đi lang thang, bện tóc không gội đầu, bôi tro bùn vào mình, ăn uống rất hạn chế, ngủ lăn trên mặt đất, lem luốc mà không tắm, bụi đất dính đầy người, kiên trì mà ngồi xổm...

142

Ngoại hình trang nhã mà nội tâm điềm tĩnh, chế ngự dục vọng, khắc phục giác quan, xác tín thánh quả, vững vàng phạn hạnh, không sử dụng dao gậy mà làm thương tổn bất cứ sinh linh nào. Như thế đó là bậc Tịnh hạnh, là bậc Sa môn, là bậc Tỷ kheo.

143

Đời này hiếm có người biết khiêm tốn và tự chế để tránh sự khiển trách như con ngựa hay biết tránh roi vọt.

144

Tựa như ngựa hay mà chạm với roi vọt [thì phi lên càng mau], các người cũng vậy, hãy nhiệt tâm mà chuyên cần trong những sự chánh tín, giữ giới, tinh tiến, chỉ quán, trạch pháp; và với chánh kiến, chánh hạnh, chánh niệm, mà tiêu hủy cái khổ lớn lao.

145

Người tưới nước thì lo dẫn nước, người làm tên thì lo nắn tên, người làm gỗ thì lo uốn gỗ, người đức hạnh thì lo thuần hóa bản thân.

Pháp cú Pali

11. Già yếu

146

Cuộc đời bị thiêu đốt mãi thì cười giỡn vui vẻ nỗi gì ? Sao không tìm lấy ngọn đèn chiếu sáng trong khi cuộc đời bị bao phủ tối tăm ?

147

Hãy nhìn cái thể xác như bong bóng đẹp này ! Nó là một khối thương tích, bịnh tật, mà lại phải bận tâm mãi. Nhưng sự thật của nó là không có gì vững chắc, tồn tại như cũ.

148

Hình hài này rồi phải suy già ! Nó là một khối bịnh tật dễ hủy hoại, là một đống dơ bẩn phải đổ vỡ. Và chết đến, kết liễu sự sống của nó.

149

Thể xác này sẽ mau chóng thành đống xương như màu bồ câu trắng, bị vất bỏ như trái bầu sang thu : thú vị gì mà nhìn ?

150

Thân này là cái thành được dựng lên bằng xương cốt, được đắp tô bằng da thịt và máu huyết. Trong cái thành ấy đủ thứ già bịnh, chết chóc, kiêu căng, xảo trá, được chất chứa lại.

151

Lộng lẫy như xe vua đi nữa rồi cũng hỏng, thân này là gì đi nữa rồi cũng già. Chỉ có giáo lý của bậc Thiện nhân là không già, và được bậc Thiện nhân chỉ dạy cho các vị thiện nhân.

152

Kẻ nghe ít, học kém, thì lớn lên như trâu bò : thịt nở nang mà trí không phát triển.

153

Như lai ra sức tìm kiếm trong bao kiếp mà vẫn không tìm thấy người thợ làm ra cái nhà này. Thế nên, khổ thay, cái kiếp đọa đày" cứ tái diễn triền miên.

* Cái kiếp đọa đày.- Dịch sát là luân hồi, đời sống luân hồi.

154

Nhưng, người thợ làm nhà kia, ngày nay Như lai đã tìm thấy ngươi rồi ! Ngươi không thể làm nhà được nữa ! Đòn đông đã bị làm gãy ! Vật liệu đã bị làm hỏng ! Như lai đã thể hiện Niết bàn : đã tiêu vong ái dục !*

* Nhà là cái thân luân hồi. Thợ làm nhà là ái dục. Đòn đông là vô minh. Vật liệu là phiền não.

155

Lúc trẻ không lo tu, cũng không kiếm của, nên về già thì như con cò già đứng ủ rũ bên cái ao không có chút tôm chút cá !

156

Lúc trẻ không lo tu, cũng không kiếm của, nên về già thì như cái cung gãy, chỉ còn than thở những ngày đã qua !

Pháp cú Pali

12. Tự mình"

* Tự mình.- Dịch sát thì phải là tự ngã (atta). Tự ngã ở đây không là linh hồn hay cá thể đơn thuần (atta), cũng không là thượng đế hay xuất ra từ đại hồn (Paramatna). Tự ngã ở đây dầu cũng là atta, nhưng chỉ có cái nghĩa của Phật giáo : mình, tôi, bản thân, tự tâm, dòng liên tục của đời sống của mình. Như vậy, thay chữ tự ngã bằng chữ tự mình thì sát hơn, đúng hơn.

157

Biết thương mình thì phải khéo tự giữ. Nên người trí thì trong cả ba thì" đều phải tự thức tỉnh" lấy mình.

* Ba thì.- Có hai pháp số. Một, ba thì là phần đầu, phần giữa và phần cuối của mỗi ngày hay mỗi đêm. Hai, ba thì là lúc trẻ, lúc lớn và lúc già của mỗi đời người. * Tự thức tỉnh.- Là tự giác, phản tỉnh, cảnh giác.

158

Trước hết là tự đặt mình vào đường chánh, sau đó mới chỉ dẫn cho người. Người trí làm như vậy thì khỏi bị chê trách.

159

Hãy tự làm cho mình những gì mình đem dạy người ! Phải tự chế ngự mới chế ngự cho người ! Thế nên, khó thay, cái việc tự chế ngự lấy mình !

160

Hãy tự mình làm vị cứu tinh" cho mình ! Người khác thì làm vị cứu tinh cho mình sao được? Và chính sự khéo tự chế ngự là vị cứu tinh khó có đó.

* Vị cứu tinh.- Sát chính văn là chỗ nương dựa.

161

Việc ác là do ta làm. Nó xuất phát và bắt nguồn từ ta, và rồi nghiền nát ta như kim cương đập vỡ đá quí.

162

Phạm giới là tội lỗi trầm trọng, nó như giây leo bám phủ làm chết cây cối*. Phạm giới gieo họa cho mình thì y như những gì kẻ thù mình mong cho mình bị.

* Dịch sát là như giây maluva đeo xiết làm chết cây sala.

163

Việc ác, việc bất lợi cho chính mình mà làm dễ quá ! Còn việc lành, việc hữu ích cho chính mình mà lại quá khó làm !

164

Người ngu do quan điểm tai hại mà miệt thị huấn dụ của bậc La hán, bậc Thánh triết, bậc Chánh hành. Do quan điểm tai hại như vậy mà tự hủy diệt mình, như trái cây lau cách tha cách", trái kết hạt thì cây chết.

*

Cách tha cách.- Kathaka.

165

Việc ác là do mình làm, việc dơ bẩn cũng do mình làm. Việc ác phải do mình không làm, việc trong sạch cũng phải do mình làm. Trong sạch hay không trong sạch toàn do mình làm. Không ai làm cho ai trong sạch cả.

166

Dầu làm việc lợi người đến mấy cũng chớ quên mục đích giải thoát của mình*. Ý thức xuất sắc như vậy để càng quyết tâm đạt đến mục đích ấy.

* Ấy là dạy sự quyết chí thật hiện mục đích chính yếu. Không có ý bảo coi nhẹ sự phục vụ cho người.
Pháp cú Pali

13. Cuộc đời

167

Đừng sống thấp hèn ! Đừng sống buông thả ! Đừng thừa nhận kiến thức tai hại ! Đừng tăng thêm cuộc đời bất toàn !

168

Hãy vươn lên, đừng sống buông thả ! Hãy sống theo nếp sống chánh hạnh khất thực ! Sống theo nếp sống chánh hạnh ấy thì yên vui trong cuộc đời hiện tại và cuộc đời tiếp theo.

169

Hãy khéo sống theo nếp sống chánh hạnh khất thực, chớ sống theo nếp sống buông thả. Sống theo nếp sống chánh hạnh khất thực thì yên vui trong cuộc đời hiện tại và cuộc đời tiếp theo*.

* Trong hai pháp cú 168 và 169 này, các bản khác chỉ nói chánh hạnh. Nói chánh hạnh khất thực là Narada. So với truyện tích và xét ý nghĩa thì Narada đúng hơn. Chỉ nói chánh hạnh thì rộng hơn mà thôi.

170

Hãy nhìn cuộc đời* như bóng nước*, như ảo tượng*. Xét mà nhìn cuộc đời với khái niệm như vậy thì tử thần cũng không thể bắt gặp.

* Cuộc đời.- Ở đây, theo một sự ghi chú, là chỉ cho ngũ uẩn (tổng thể tâm vật lý, thân tâm mỗi người và thế giới của thân tâm ấy). * Bóng nước.- Nổi lên và vỡ tan liền liền, mau hơn cả bọt nước. * Ảo tượng.- Nói chung là mọi ảo ảnh vì nhìn không rõ, vì bị mờ mắt. Nói hẹp, mà ở đây có lẽ nói hẹp, là ảo tượng trên mặt biển lúc ánh nắng rọi xuống mặt nước biển. Những ví dụ này nói về "vô thường" : biến hóa vô cùng, mau chóng vô cùng, cần phải thay đổi, có thể thay đổi. Khái niệm vô thường là như vậy, không phải chỉ có mau chóng, không phải đành thúc thủ. Nền tảng của sự tu hành là khái niệm này.

171

Hãy đến mà nhìn cuộc đời cho kỹ, thì lộng lẫy lắm cũng chỉ như cỗ xe của vua đi. Kẻ ngu thì hụp lặn trong cuộc đời ấy, còn người trí thì không đắm say.

172

Ai sống buông thả nhưng rồi biết sống tự chế, thì người ấy làm cho đời mình sáng lên như vầng trăng ra khỏi mây che.

173

Ai làm việc ác nhưng rồi biết làm việc lành mà Xóa mờ việc ác đi, thì người ấy làm cho đời mình sáng lên như vầng trăng ra khỏi mây che.

174

Người đời phần nhiều mù quáng [chân tướng của cuộc đời], chỉ có ít kẻ đốn ngộ được. Tựa như bầy chim thoát lưới mà chỉ có ít con bay lên trời cao.

*

Đốn ngộ.- Sát chính văn thì chỉ là thấy rõ. Nhưng sự thấy rõ ấy nên nói đốn ngộ cho rõ hơn. Đốn ngộ là tỉnh liền, và sống theo sự tỉnh liền ấy. Nói chữ một chút, đốn ngộ là tâm thức đột biến, và cả con người và đời mình cũng đột biến theo.

175

Như con thiên nga bay theo đường mặt trời, con người cũng vậy, có thể phi hành không gian bằng thần thông lực. Nên người trí thì siêu thoát bằng cách chiến thắng Ma vương và khách của Ma vương*

* Khách của Ma vương.- Cũng như nói quen thân của Ma vương, tức mười thứ dục vọng hay ô nhiễm : tham dục, bất mãn đối với đời sống thanh cao, đói khát, ái dục, hôn trầm trì trệ, sợ hãi, hoài nghi, phỉ báng và cố chấp, lợi và danh, tự cao và khinh người.

176

Ai trái nghịch chân lý bậc nhất, nói năng xảo trá, bác bỏ đời sau, thì kẻ ấy không có điều ác nào mà không làm được.

177

Ai keo kiết thì không sinh chư thiên. Thế nên người ngu thì không ưa sự san sẻ, còn người trí thì tán thưởng sự san sẻ, và đời nào cũng được vui thú.

178

Dầu thống lĩnh cả địa cầu, dầu được sinh lên thiên đường, dầu tự cho là chúa tể vũ trụ đi nữa, không một ai sánh được với vị Tu đà hoàn, [thánh quả đầu tiên].
Pháp cú Pali

14. Đức Phật

179

Đối với dục vọng, Như lai đã chiến thắng mà không thất bại. Chiến thắng đến nỗi dục vọng không còn dấu vết nào nơi Như lai để cô bám theo. Như lai thênh thang, không còn dấu vết dục vọng như vậy, thì cô làm sao cám dỗ Như lai theo cô ?

180

Như lai không còn một mối vướng mắc nào để dục vọng có thể bám vào mà dụ dỗ dẫn dắt. Như lai thênh thang , không còn dấu vết dục vọng như vậy, thì cô làm sao cám dỗ Như lai theo cô* ?

*

Cả hai pháp cú 179 và 180 này, có mấy bản dịch lầm là lời Phật nói với con gái Ma vương. Thật ra đây là Phật dẫn việc con gái Ma vương không thể cám dỗ Ngài để nói với một nữ nhân cầu hôn với Ngài. Hãy coi truyện tích 14/1. * Như lai thênh thang.- Đúng ra Phật thì vô biên. Nhưng có bản dịch nói "Phật giới" (lĩnh vựa của Phật), có bản dịch nói "Phật trí" (tuệ giác của Phật), có bản dịch nói "Oai lực của Phật". Theo đó, nếu viết "Oai lực của tuệ giác Như lai" thênh thang, không có giới hạn... thì cũng có ý nghĩa.

181

Là bậc đã chuyên cần chỉ quán nên thích thú trong trạng huống thanh bình của sự Viễn ly" : bậc chánh giác toàn hảo như vậy chư thiên cũng hết lòng ngưỡng mộ.

* Chỉ quán.- Theo Narada, ở đây là jhna bao gồm samatha và vipassana. * Viễn ly.- Là Niết bàn. Coi lại ghi chú của câu 75.

182

Khó thay được làm thân loài người ! Khó thay thân ấy được sống còn ! khó thay thân ấy được nghe Pháp ! khó thay thân ấy được gặp Phật !

183

Không làm việc ác ! Kính làm việc lành ! Làm sạch tâm ý ! Đó, chư Phật dạy*.

* Pháp cú này đáng gọi là tổng quát huấn dụ của chư Phật, trong đó có đức Phật Bổn sư. Pháp cú nói lên mọi sự, bao gồm luân hồi và giải thoát, toàn do Nghiệp (= làm, hành vi) - tức nói về đạo lý "nghiệp cảm duyên khởi". Nghiệp ấy, ở đây, nói khá rộng và đặc biệt. Nghiệp ấy có ba : ác nghiệp, thiện nghiệp, vô lậu nghiệp. Hai loại trước là hữu lậu, loại sau là vô lậu. Làm ác thì bị đọa ác đạo, làm lành thì sinh thiện đạo, và cả hai được gọi là luân hồi; làm sạch tâm thì chứng đạo quả, và được gọi là giải thoát. Ác, như 10 ác nghiệp. Thiện, như 10 thiện nghiệp. Sạch tâm là vô lậu nghiệp, tức 37 giác phần. Chư Phật cùng dạy như vậy : bỏ ác, làm lành, trừ phiền não.

184

Chư Phật thường huấn thị : Nhẫn nhục là khổ hạnh tối thượng, Niết bàn là thánh quả tối thượng. Thế nên làm hại người thì không phải là bậc Xuất gia, làm khổ người thì không phải là bậc Sa môn.

185

Đừng chê ai. Đừng hại ai. Giới luật giữ cho nghiêm. Ăn uống phải chừng mực. Ẩn cư nơi thanh vắng. Siêng tu chỉ quán tăng thượng. Đó là những tiết mục của Pháp được Phật huấn dụ.

186

Mưa xuống tiền vàng đi nữa dục vọng vẫn khó mà thỏa mãn. Dục lạc thì đắng nhiều ngọt ít. Biết được như vậy là người trí.

187

Thế nên đệ tử của bậc Chánh giác thì không đi tìm dục lạc, dầu dục lạc ấy là của chư thiên đi nữa. Mà đệ tử của bậc Chánh giác thì chỉ ưa thích sự hủy diệt của chính ái dục.

188

Nhân loại sợ hãi nên đi tìm nơi nương dựa". Họ nương dựa thần núi, thần rừng, thần cây, thần vườn, thần miếu.

* Nơi nương dựa.- Cũng như nói vị cứu tinh. Nương dựa là dịch nghĩa chữ qui y.

189

Nhưng nương dựa như vậy không phải an toàn, không phải tối thượng. Bởi vì nương dựa như vậy không làm cho ta thoát khỏi lo phiền.

190

Ai nương dựa vào Phật, vào Pháp của Phật, vào Tăng của Phật, thì có sự thấy biết chính xác, thấy biết "bốn chân lý của bậc Thánh".

191

Đó là thấy biết về sự khổ, thấy biết về nguyên nhân của sự khổ, thấy biết về sự hủy diệt của nguyên nhân sự khổ, thấy biết về con đường dẫn đến sự hủy diệt của nguyên nhân sự khổ - con đường ấy là "đường chánh có tám chi nhánh".

192

Sự nương dựa vào Phật Pháp Tăng như vậy mới là an toàn, mới là tối thượng. Bởi vì nương dựa như vậy mới làm cho ta thoát khỏi lo phiền.

193

Đức Phật, bậc Tuệ giác cao siêu ấy khó mà gặp được, bởi vì không phải gia tộc nào cũng có thể sinh ra đức Phật. Thế nhưng đức Phật sinh ra trong gia tộc nào thì gia tộc ấy được lắm phước báu.

194

Vui thay, đức Phật ra đời ! Vui thay, Pháp mầu được giảng ! Vui thay, chư Tăng hòa hợp! Và hòa hợp mà giữ giới : vui thay !

195

Hãy hiến cúng những bậc đáng hiến cúng, là những bậc đã khắc phục những sự trở ngại*, đã loại bỏ mọi sự phiền não* - đó là Phật, là đệ tử chứng ngộ của Ngài*

* Sự trở ngại.- Ở đây là luyến ái, tà kiến, kiêu căng, những sự trở ngại cho giải thoát, giác ngộ, giáo hóa. Do đó, trở ngại cũng là dị danh của phiền não. * Phiền não.- Là những tâm tính làm con người thác loạn, mà chủ yếu là ái dục (lưu luyến) vô minh (mù quáng). * Đệ tử chứng ngộ.- Là bốn hướng (cấp bậc chuẩn bị) và bốn quả (thánh quả). Coi lại ghi chú ớ câu 45.

196

Ấy vậy, hiến cúng những bậc Vắng lặng tuyệt đối, những bậc Không còn sợ hãi, thì cái phước hiến cúng này không ai có thể tính toán, lượng định.

Pháp cú Pali