Bích Nham Lục (bản Chân Nguyên)

Tắc thứ tám: Lông mày của Thuý Nham — 翠巖眉毛

Thuỳ thị

Hội thì ngay ở giữa đường cũng đạt được thụ dụng, như rồng gặp nước, như cọp thấy núi. Không hội thì chân lí thế tục lưu bố, dê đực vướng rào, nhà nông ngồi bên gốc cây chờ thỏ.

Có lúc một câu nói tương tự như sư tử bốn chân vồ chấn địa, có lúc một câu nói như thanh bảo kiếm của Kim Cương vương. Có lúc câu nói có thể cắt đứt lưỡi mọi người trong thiên hạ, và có lúc một câu nói tương tự làn sóng lướt nước.

Nếu ngay trên đường đạt thụ dụng, gặp tri âm, thì phân biệt được cơ nghi, biết được tốt xấu cho nhau, chứng minh cho nhau. Nhưng, nếu chân lí thế tục tràn lan thì người ta phải – với một con mắt trí huệ giữa trán – cắt đứt tất cả mười phương, đứng sừng sững cao vút như một vách tường ngàn trượng.

Thế nên mới bảo: Nơi Đại dụng hiện tiền, nó chẳng biết thế nào là quĩ phạm. Có lúc nó nắm lấy một cọng cỏ biến thành một thân Phật mười sáu bộ, có lúc lại nắm lấy thân Phật mười sáu bộ biến thành một cọng cỏ.

Các ngươi thử nói xem: Ý nghĩa đạo lí gì là cơ sở nơi đây? Các ngươi thấu chăng?

Chúng ta hãy thử với một tắc công án, xem đây!

Bản tắc

Thuý Nham dạy chúng vào cuối mùa hạ an cư như sau: Cả một mùa hạ ta đã vì huynh đệ nói tới nói lui. Hãy xem lông mày của Thuý Nham còn hay không!

Bảo Phúc nói: Tâm của kẻ chuyên trộm cắp trống rỗng.

Trường Khánh nói: Mọc ra!

Vân Môn nói: Dừng!

Trước ngữ

»Thuý Nham dạy chúng vào cuối mùa hạ an cư như sau: Cả một mùa hạ ta đã vì huynh đệ nói tới nói lui.« – Cứ mở miệng như thế thì làm sao người ta biết được? [Nói năng chân thật nhất là im lặng, ai đó vừa mở miệng ra thì đã không nói nữa rồi.]

»Hãy xem lông mày của Thuý Nham còn hay không!« – Chỉ có được thêm một việc là tròng mắt của hắn đã rớt xuống đất. – Và lỗ mũi cũng mất luôn! [Ông ta đã mất mặt khi nói về chân lí, phải dấu mặt không để người nhìn được nữa.] – Hắn sẽ sa địa ngục như tên bắn.

»Bảo Phúc nói: Tâm của kẻ chuyên trộm cắp trống rỗng.« – Rõ ràng như vậy! – Đúng là: Trộm trộm hiểu nhau.

»Trường Khánh nói: Mọc ra!« – Đầu lưỡi chấm đất! [Ông ta phóng đại quá cỡ.] – Hết điểm sai này lại đến điểm sai kia. [Hết Thuý Nham sai, rồi lại đến Trường Khánh sai] – Nhưng ta đã biết như vậy không khác.

»Vân Môn nói: Dừng!« – Như vậy thì chạy đâu bây giờ? [Vân Môn xem cả ba, Thuý Nham, Bảo Phúc và Trường Khánh là những kẻ lường gạt đáng bị bỏ tù. Sư không cho phép nói như vậy.] – Thiên hạ nạp tăng không ai thoát khỏi cái cổng chắn này đâu. – Nó đã bị phá toang rồi!

Bình xướng về bản tắc

Cổ nhân thường sớm tối tham thỉnh những bậc cao túc. Nhưng khi Thuý Nham trong buổi lễ kết hạ lại đưa ra một câu hỏi như vậy để dạy chúng thì giống như một ngọn núi cheo leo hùng vĩ, và chúng ta có thể nói: Long trời lở đất.

Các ngươi thử nói xem: Cả một Đại tạng với 5048 quyển kinh – không một điểm nào về tâm tính, đốn giáo tiệm giáo mà không nói đến – có đề cập đến một điểm nào đó như ở đây hay không? Trong một dòng truyền thống thật dài như vậy sự việc chỉ xảy ra một lần. Thuý Nham đứng sừng sững kì đặc ở đây. Cứ nhìn xem Sư nói gì. Các ngươi thử nói: Sư muốn gì với câu hỏi đó? Cổ nhân quăng dây câu không phải làm những việc hư vọng, mà hơn nữa, luôn luôn có một ý nghĩa, một đạo lí để dạy người.

Nhiều người hiểu lầm, cho rằng Thuý Nham thanh thiên bạch nhật nói đại một câu, đưa ra một câu hỏi chẳng phải là một câu hỏi. Bởi vì đến buổi lễ kết hạ tăng chúng đều phải trình bày những lỗi lầm đã vi phạm nên Sư tự kiểm điểm trước để tránh trường hợp bị người khác kiểm điểm. Tốt thay! Chẳng tương can gì đến sự việc! Ôm ấp kiến giải như thế thì, như chúng ta nói, chỉ có thể diệt chủng tộc của lão Hồ. Tông sư của chúng ta từ đời này sang đời nọ, nếu các vị không giảng dạy người thì công trình của chư vị đều chẳng mang lợi ích gì cả. Chư vị muốn gì khác bây giờ? Ai đó đến nơi này thấu hiểu thì mới biết được thủ đoạn của cổ nhân, tương tự như cách giật dây trâu bò của nhà nông, hoặc đoạt thức ăn của kẻ đói. [Bò muốn quẹo trái thì nông gia giật dây bên phải và ngược lại. Thuý Nham – với câu nghi vấn chính mình –, muốn dạy đệ tử rằng họ không nên hiểu những lời nói của mình như là những lời dạy chỉ vào một hướng nhất định nào đó. Môn đệ không nên thâu đắc những lời dạy rồi rời nơi an cư với tâm trạng đã trang bị lương thực cho thời gian kế đến. Ngược lại, Thuý Nham đoạt luôn lương thực này của họ. Chỉ những gì họ đã ăn, đã trở thành cốt tuỷ của họ rồi mới có giá trị, một giá trị không ai chiếm đoạt được.]

Nếu đặt câu hỏi này cho người thời nay, họ chỉ biết nhai nghiến ngôn cú, châu mày nhướng mi suy nghĩ. Ngược lại, các ngươi hãy xem những người sống cùng nhà với Sư! Xem họ tự nhiên biết được Sư đặt chân nơi nào, biết được những câu nói thiên biến vạn hoá, khúc mắt góc cạnh của Sư để rồi đạt khả năng đáp trả lại với những câu trên [như bản công án cho thấy]. Nếu câu hỏi của Sư không kì đặc như vậy thì cả ba, Vân Môn, Bảo Phúc và Trường Khánh đâu có tấm tắc thừa nhận, để rồi thù đáp như vây?

Bảo Phúc nói: Tâm của kẻ chuyên trộm cắp trống rỗng. Chính ngay câu này đã dẫn dụ nhiều người dùng tình kiến để luận giải những câu của Thuý Nham. Các ngươi nói thử xem: Bảo Phúc nghĩ gì với câu nói trên? Thiết kị việc nhắm vào ngôn cú mà cho là có thể diện kiến cổ nhân! Nếu các ngươi sinh tình giải, khởi vọng niệm thì Bảo Phúc sẽ thay đổi tròng mắt của các ngươi ngay. Những người như thế hoàn toàn không nhận ra rằng, với câu chuyển ngữ của mình, Bảo Phúc đã chặt đứt chân của Thuý Nham [rút khoảnh đất dưới chân đứng của Thuý Nham để vị này đứng lơ lửng giữa không trung với câu hỏi của mình – chỉ còn câu hỏi là có phải Sư bắn trúng ngay quả tim đen của Thuý Nham như thế hay không].

Trường Khánh nói: Mọc ra! Nhiều người nói: Trường Khánh đi dò theo dấu chân của Thuý Nham mới nói mọc ra như vậy. Hiểu như vậy thật hay! Nào có liên hệ gì với việc này! Họ chẳng biết là với câu trả lời ›mọc ra!‹ này, Trường Khánh tự nêu ra kiến giải của mình. Ta thử hỏi các ngươi: Ý nghĩa của câu trả lời ›Mọc ra!‹ của Trường Khánh ra sao? Trường hợp này tương tự như Sư đứng trước mặt một tác gia kiếm thuật mà vung thanh bảo kiếm của Kim Cương vương để sử dụng ngay tức thì tuỳ nghi. Nếu các ngươi đạt khả năng đả phá được những kiến giải thường hiện hành, tiệt đoạn được tất cả những ý niệm, vọng tưởng về được mất, đúng sai – chỉ lúc ấy các ngươi mới thấy được cõi mà từ đó, Trường Khánh thù xướng câu hỏi của Thuý Nham.

Vân Môn nói: Dừng! Quả thật là kì đặc. Chỉ có điều khó hiểu. Đại sư Vân Môn thường sử dụng »Thiền một chữ« để dạy chúng. Mặc dù chỉ một chữ thôi nhưng nó đã bao hàm Tam cú.¹ Hãy xem cổ nhân, xem họ tuỳ cơ duyên hoàn cảnh mà thù xướng một cách tự nhiên, khác hẳn người đời nay. Đó chính là phong cách phát biểu của Sư.

Mặc dù vậy, ý chỉ Vân Môn quyết không nằm ở đó [trong chữ ›dừng!‹]. Và nếu không nằm trong đó thì thử nói ta nghe: Nằm ở đâu? Như vậy thì phải tử tế tu hành, sẽ có lúc hiểu được việc này. Nếu một người nào đó có một con mắt sáng [thứ ba nằm giữa trán] thì sẽ đạt khả năng chiếu trời rọi đất, và chỉ trong một khoảnh khắc thôi, tất cả những gì xung quanh ông ta sẽ trở thành châu báu. Và chỉ vì câu ›Dừng!‹ này thôi [bởi vì Sư xem câu này quan trọng nhất trong ba lời phát biểu] mà Tuyết Đậu dùng những lời nói của ba vị kia [Thuý Nham, Bảo Phúc và Trường Khánh] thêm vào, để rồi xỏ xâu, tụng chúng thành một bài kệ.

Kệ tụng

Thuý Nham dạy đồ chúng,

Thiên cổ chẳng ai bằng.

Để thù đáp, lại có người bịt miệng ông ta.

Đánh mất tiền, chấp nhận mình có tội.

Nước cuộn trôi Bảo Phúc.

Chỉ trích, tán dương? Thật khó hiểu.

Thuý Nham lải nhải không ngừng,

Rõ ràng là một tên trộm.

Một viên ngọc trắng không tì vết,

Là thật, là giả – ai phân quyết được bây giờ?

Trường Khánh biết – lăng xăng nói đó,

Lông mày mọc thêm ra.

翠 巖 示 徒

千 古 無 對

關 字 相 酬

失 錢 遭 罪

潦 倒 保 福

抑 揚 難 得

嘮 嘮 翠 巖

分 明 是 賊

白 圭 無 玷

誰 辨 真 假

長 慶 相 諳

眉 毛 生 也

Thuý Nham thị đồ.

Thiên cổ vô đối.

Quan tự tương thù.

Thất tiền tao tội.

Lạo đảo Bảo Phúc.

Ức dương nan đắc.

Lao lao Thuý Nham.

Phân minh thị tặc.

Bạch khuê vô diếm.

Thuỳ biện chân giả.

Trường Khánh tương am.

ba trục lãng: Khi ứng cơ tiếp vật, căn cứ vào trình độ của họ mà sử dụng thủ đoạn tiếp dẫn khác nhau; Kì thật, ba câu này là do sư Duyên Mật (đệ tử của Vân Môn) tổng hợp giáo thuyết của sư rồi khái quát thêm mà thành. Tiết Ô

Cự Đạo Hành Thiền sư trong Ngũ Đăng Hội Nguyên quyển 15 ghi: 臨 濟 三 玄， 雲 門 三 句， 洞 山 五 位． 癡 人

面 前， 不 得 說 夢． – Tam huyền của Lâm Tế, Tam cú của Vân Môn, Ngũ vị của Động Sơn, trước mặt người mê chẳng nên nói mộng.«

Mi mao sinh dã.

Trước ngữ về kệ tụng

»Thuý Nham dạy đồ chúng« – Lão tặc này! – Hắn là một tên đầu độc nam nữ thiếu niên nhà người!

»Thiên cổ chẳng ai bằng.« – Thiên cổ vạn cổ cũng chẳng ai bằng. – Nhưng lại có một hay nửa người. [Trên hết là Vân Môn.] – Đúng y như thế [như Tuyết Đậu nói ở đây].

»Để thù đáp, lại có người bịt miệng ông ta.« – Không tin lời nói ấy sao? – Thật là kì đặc. –

Nếu là một người như thế, và chỉ như thế mới có thể hiểu được ông ấy có thể phát biểu như vậy.

»Đánh mất tiền, chấp nhận mình có tội.« – Thở cũng không được, nói cũng không xong! [Đã mất tiền còn bị phạt, quá đỗi bất công!] – Tuyết Đậu mất cũng không ít đâu. [Cũng mắc phải tội nói nhiều, tương tự Thuý Nham.] – Cùng nhịp ca hãy đánh hắn một trận!

»Nước cuộn trôi Bảo Phúc.« – Và Tuyết Đậu cùng trôi theo luôn. – Và họ cứ lặp đi lặp lại như thế. – Cả hai, cả ba một lúc.

»Chỉ trích, tán dương? Thật khó hiểu.« – Hắn buông ra? Hay nắm chặt? – Ai đồng sinh đồng tử với [Bảo Phúc, tương tự như Bảo Phúc với Thuý Nham, như Tuyết Đậu với Bảo Phúc và v.v…] – Tuyết Đậu hay hơn cả là đừng huỷ báng ông ấy.²

»Thuý Nham lải nhải không ngừng« – Ồ, con chồn tinh này! – Hay hơn cả là ngậm câm mồm lại!

»Rõ ràng là một tên trộm.« – Chẳng có gì phản đối lời xác định này cả. – Bây giờ chúng ta đã bắt được hắn. [Đã thấu hiểu Thuý Nham. Nhưng phải lưu ý là bắt cho thật nhanh gọn, nếu không hắn lại vọt biến đâu mất.]

»Một viên ngọc trắng không tì vết« – Các ngươi có thể xác định tầm quí giá của nó hay không? – Thiên hạ chẳng biết giá trị của nó đâu.

»Là thật, là giả – ai phân quyết được bây giờ?« – Phần lớn những viên ngọc như thế chỉ là đồ giả. – Sơn tăng [Viên Ngộ] đây không có mắt để phân biệt những thứ này. – Nhưng mà lão Hồ với cặp mắt xanh! [Bồ-đề Đạt-ma, vị này thấy rõ điểm khác nhau ngay.]

»Trường Khánh biết – lăng xăng nói đó.« – Đồ yêu tinh biết nhau. – Phải trở thành một người như Trường Khánh mới có khả năng như vậy. – Nhưng còn nửa phần ông ấy chưa nắm bắt được [phần này dành cho bạn!].

»Lông mày mọc thêm ra.« – Mọc đâu vậy? – Từ đỉnh đầu đến gót chân chẳng một cọng nào mọc cả!

Bình xướng về kệ tụng

Nếu Tuyết Đậu không từ bi tụng xuất như vậy để mọi người thấy thì làm sao người ta có thể gọi Sư là một Thiện tri thức được? Đó chính là phong cách của cổ nhân. Sư không thể bỏ qua việc kể lể từng thứ một.³

Tuyết Đậu quả quyết là xưa nay chẳng ai sánh bằng Thuý Nham. Và Thuý Nham chỉ nói câu: Hãy xem thử coi lông mày của Thuý Nham còn hay không! Có điểm gì kì đặc ở đây để chúng ta có thể nói xưa nay không ai bằng? Nơi đây phải biết rằng, nếu cổ nhân mở miệng ra nói một câu nửa câu nào đó, thì câu nói ấy không bao giờ chỉ là một câu của khoảnh khắc và nếu ai đó muốn hiểu thấu phải có được cặp mắt xác định càn khôn. Và khi Tuyết Đậu nói một câu nửa câu thì nó có hiệu quả tương tự thanh bảo kiếm của Kim Cương vương, như sư tử trong tư thế bốn chân vồ đất, như đá chạm nhau xoẹt lửa, như làn điện chớp [làm chói sáng cả một khung trời]. Nếu ai đó không có con mắt [trí huệ thứ ba] trên trán thì làm sao có thể ngộ được ý chỉ của cổ nhân, để hiểu được Tuyết Đậu tán thán lời dạy chúng của Thuý Nham với câu thiên cổ vạn cổ không ai bằng, như vậy thì vượt qua cả cây gậy của Đức Sơn cũng như tiếng hét của Lâm Tế. Các ngươi thử nói xem: Tuyết Đậu muốn giúp người với dòng kệ tụng của mình như thế nào? Các ngươi làm cách nào để hiểu được câu xưa nay không ai bằng của Tuyết Đậu?

»Để thù đáp, lại có người bịt miệng ông ta, đánh mất tiền, chấp nhận mình có tội.« Như vậy có nghĩa lí gì? Dù có cặp mắt sáng nhìn thấu suốt câu »Dừng!« đi nữa, đến nơi này, người ta phải thật tử tế chuyên chú mới có thể hiểu thấu. Các ngươi thử nói: Thuý Nham mất tiền bị phạt? Hay là Tuyết Đậu mất tiền bị phạt? Hay Vân Môn mất tiền bị phạt. Nếu ngươi nhìn thấu được thì ta mới công nhận là có đủ cặp mắt sáng.

»Nước cuộn trôi Bảo Phúc. Chỉ trích, tán dương? Thật khó hiểu.« Không lẽ Sư (Tuyết Đậu) tự chê bai mình, tán dương cổ nhân? Thử nói: [Trong câu trả lời Thuý Nham của mình thì] Bảo Phúc chê ở chỗ nào, tán dương ở đâu? [Ý đích thật là: Chẳng nơi nào. Khen chê chẳng phải là đối tượng tranh cãi ở đây. Quan trọng chỉ là một sự trống rỗng mênh mông tự do, nơi chê trách và tán dương chẳng còn tồn tại.]

»Thuý Nham lải nhải không ngừng, rõ ràng là một tên trộm.« Các ngươi nói thử xem: Hắn trộm cắp cái gì? Tuyết Đậu nói hắn là một tên trộm. Rất kị trường hợp tuỳ hướng vào ngôn ngữ mà xoay tới xoay lui. Các ngươi đến chỗ này mỗi mỗi phải tự nắm lấy cái của riêng mình mới mong có ngày thấu hội.⁴

»Một viên ngọc trắng không tì vết. Là thật, là giả – ai phân quyết được bây giờ?« Kệ tụng so sánh Thuý Nham với một viên ngọc trắng không một chút tì vết. Phân biệt được viên ngọc này là thật là giả, quả thật ít người. Tuyết Đậu thật là đại tài, quán xuyến được từ đầu đến đuôi. Và sau khi đạt đến khúc cuối Sư mới nói: Trường Khánh biết – lăng xăng nói đó, lông mày mọc thêm ra. Thử nói xem: Cái gì đang mọc ở đâu? Gấp dương cặp mắt mà nhìn đấy!

Bình giảng

Lời dẫn

Tính chất bất khả thuyết, bất khả tư nghị của chân lí tuyệt đối, của sự thật tối hậu hiển lộ rõ hơn chừng nào thì tất cả những luận đàm, những ngữ ngôn về nó lại càng trở nên khả nghi.

Lòng mong muốn hướng dẫn người khác đến chân lí này có một ý nghĩa nào đó hay không?

Không phải mỗi lời phát biểu – so sánh với sự thật tối hậu này – đều là tội lỗi hay sao? Phật tử Trung Hoa cho rằng, ai nói năng bất cẩn về đức Phật và những lời dạy của ngài thì lông mày sẽ rụng; gương mặt sẽ biến dị, và người ấy sẽ không dám để ai nhìn mặt mình.

Như vậy thì vị Đạo sư, những bậc tôn túc lại đứng trước một điểm mâu thuẫn nan giải. Ông ta sống trong bầu không khí của Đạo. Ông ấy mong mỏi truyền trao đến những người khác.

Nhưng, ông ta có thể làm gì khác hơn là thuyết giảng – lặp đi lặp lại sự việc này? Và ông ta cũng phải đối đầu với cơ nguy là không trình bày được những gì chính mình muốn nói đến, và – để nói một cách tô hoạ thêm một ít – lông mày của mình sẽ rụng, sẽ phải đứng bẽn lẽn như một người nên che đậy gương mặt của chính mình.

Đây chính là vấn đề được giảng thuật trong bản công án này. Bậc thầy của tông môn Bất khả thuyết nên nói gì bây giờ? Và khán thính giả làm sao có thể hiểu khi ông ta mở miệng thuyết giảng một cái gì đó? Có một cơ sở thông hiểu nào đó hay không, một cơ sở nằm ngoài địa phận tranh luận trong thế giới của những cặp đối đãi, trong thế giới thị phi. Viên Ngộ đưa câu hỏi này ra làm chủ đề trong lời thuỳ thị của mình, khẳng định nó và chứng minh sự thông hiểu này được hình thành như thế nào cũng như cách thể hiện đa dạng của nó.

Về lời thuỳ thị

»Hội thì ngay ở giữa đường cũng đạt được thụ dụng,…« – Cơ sở của sự thông hiểu lẫn nhau chẳng gì khác hơn là sự giải thoát hoàn toàn ra khỏi khuynh hướng suy nghĩ thế tục trong những cặp tương đãi như ta-người, chủ thể-khách thể, và sự giải thoát này không phải là một nhận thức trên cơ sở lí thuyết, mà phải là một cảm nhận bùng nổ từ tận đáy lòng. Ai đã xa lìa tự ngã cũng như thế giới hiện tượng, người ấy sẽ cảm nhận được là tất cả những gì xung quanh mình đều vươn lên từ khoảnh khắc này sang khoảnh khắc nọ, sẽ mời mọc mình hoà đồng với »Đại dụng« để rồi cùng nhau chiếu rọi thế giới tăm tối xung quanh. Nơi cơ sở thông hiểu này chưa được thành lập thì người ta bám chặt vào những phương tiện tạm thời của một lí thuyết nhất định nào đó, bám chặt vào một lập trường, bảo vệ lập trường này và tranh đấu chống lại những đối thủ của nó.

»… Dê đực vướng rào, nhà nông ngồi bên gốc cây chờ thỏ.« Ngay quyển Dịch kinh cổ kính (chương 34) đã so sánh tâm thức bị trói buộc với một con dê đực. Và Hàn Phi, một chính trị gia và đồng thời là văn học gia bị thuốc chết trong tù năm 234 trước CN kể lại trong quyển thứ 19 trong các tác phẩm của mình về một nông gia ở nước Tống (khu vực xung quanh thủ phủ Khai Phong, bên cạnh Hoàng hà). Ruộng ông cày bừa có một gốc cây khô lộ khỏi mặt đất.

Hốt nhiên »một con thỏ chạy ra, cắm đầu vào gốc cây, gãy cổ và chết tươi. Nông gia này liền vất cày bừa qua một bên, chỉ ngồi mãi bên gốc cây chờ con thỏ thứ hai. Nhưng chẳng có con nào làm như thế nữa và nông gia này trở thành trò cười của toàn nước Tống.«

»Có lúc một câu nói tương tự như sư tử bốn chân vồ chấn địa, có lúc một câu nói như thanh bảo kiếm của Kim Cương vương.« – Sư tử bốn chân vồ chấn địa là biểu trưng của một tâm thức yên lặng bất động đế vương. Thanh bảo kiếm tượng trưng cho sự sắc bén có thể tiệt đoạn vô minh ngay từ cội nguồn. Kim Cương vương là một trong những hình tượng siêu việt, xuất hiện từ những trạng thái định của Kim cương thừa Phật giáo. Hình tượng này gọi theo chữ

Phạn là Vajrarāja-bodhisattva, là hiện thân của sự thật tuyệt đối, nhận thức tối thượng bất hoại. Du-già tăng của Kim cương thừa nên tu tập nhập kim cương định, để rồi tự nhủ: Ta đây chính là Kim Cương vương.

»Nếu ngay trên đường đạt thụ dụng, gặp tri âm,…« – Cơ sở thông hiểu lẫn nhau tương tự như một điện trường mà trong đó, tất cả đều có mối tương quan chặt chẽ với nhau. Vì vậy, tất cả những gì người ta cảm nhận không nhất thiết phải được phô bày. Người ta biết được sự nhạy cảm, nhịp điệu và như vậy, duy trì được hội đoàn nội tâm. Nơi cơ sở này không có chỉ còn cực biên của thế giới tương đãi, và nó phải được bác bỏ với một tầm nhìn minh sát, thậm chí với một thái độ cương quyết.

»Thế nên mới bảo: Nơi Đại dụng hiện tiền, nó chẳng biết thế nào là quĩ phạm.« – Đây là một câu thường dùng của Vân Môn, người xuất hiện trong bản công án này.

»Thân Phật mười sáu bộ« là một tượng Phật trước đó đã được dựng thờ tại Ấn Độ, sau được phổ biến khắp Đông á. Sau khi Phật nhập diệt, người ta đã tô hoạ thêm hình tượng của con người siêu việt tất cả này với những kích thước siêu việt thế giới loài người. Tám bộ được xem là chiều dài của một người đàn ông người Ấn thời bấy giờ. Vì vậy, người ta xem đức Phật có chiều cao gấp đôi, như vậy là 16 bộ. Vì »thân của ngài toả ánh sáng vàng rực« nên hình tượng này được mạ vàng. Và quần chúng Phật tử quì lạy, thờ cúng hình tượng này. Người đã thoát lưới trần tục không cản người khác thực hiện việc này. Chính ông ta cũng cảm nhận sự tôn nghiêm của một vị Phật và tôn sùng ngài. Nhưng, những nét vinh hoa, cái vẻ tôn nghiêm bất khả xâm phạm này cũng có thể trình hiện trước ông ta qua một cọng cỏ. Ông ta chẳng có vấn đề gì khi hoán chuyển đức Phật tôn kính với một cọng cỏ và ngược lại.

Nhìn chung, những gì Viên Ngộ muốn trình bày có thể được nhận thấy qua những ví dụ sống động. Lời thuỳ thị của Sư chỉ giúp chúng ta hướng cặp mắt nhìn về chúng.

Các nhân vật của cuộc đàm thoại: bốn đệ tử của Tuyết Phong

Sau những lời nói trên thì vấn đề ở đây không liên quan gì nhiều đến những người đang trên đường tìm Đạo, mà liên hệ đến những người đã tìm thấy Đạo. Thế nên, ở đây không phải thầy đứng đối diện trò mà là bốn huynh đệ ngang hàng nhau. Cả bốn vị đều xuất thân từ tông môn của Tuyết Phong, một Thiền phái đã được thể hiện qua hình tượng siêu việt của Thiền sư Vân Môn trong công án thứ sáu, và hai thế hệ sau đó qua Thiền sư Pháp Nhãn trong công án thứ bảy.

Ngay đây chúng ta cũng gặp lại Thiền sư Vân Môn, nhưng ngoài Sư ra còn ba vị đồng học khác, đứng đầu là Thuý Nham, một vị ít được nhắc đến, mang hiệu này vì trụ trì thiền viện Thuý Nham trong địa phận thành phố cảng Ninh Ba. Sử sách không ghi nhiều về Sư, ngay cả năm sinh năm mất của Sư cũng không rõ. Chỉ biết Sư xuất thân từ Hồ Châu tỉnh Chiết Giang (phía Nam của Đại Hồ nằm phía đất liền của Thượng Hải). Sư tham học nơi Tuyết Phong và được vị này ấn khả, sau đó đến Ninh Ba giáo hoá. Về cuối đời, Sư được vương hầu của hai tỉnh Giang Tô và Chiết Giang thỉnh trụ trì một ngôi chùa lớn tại Hàng Châu.

Nơi Thuý Nham thì ba người bạn đồng môn kia gặp nhau, Vân Môn, Trường Khánh và Bảo Phúc. Trong ba vị này thì Trường Khánh đã tiếp xúc chúng ta qua bài kệ kiến đạo, được Viên Ngộ trích dẫn trong lời bình về kệ tụng của bản công án thứ sáu, một bài kệ kết thúc với câu

»băng trong lò« (火 裏 氷). Cũng như Thuý Nham, Sư là một đứa con của tỉnh Chiết Giang, sinh năm 854 tại thành phố Diêm Quan vịnh Hàng Châu. Năm lên mười hai, Sư xuất gia, đến một ngôi chùa tại Tô Châu thụ giới, được ban pháp danh là Huệ Lăng, nghĩa là »sự tôn nghiêm của trí huệ«. Năm lên 24, Sư hành cước về phương Nam đến tỉnh Phúc Kiến tìm thầy học đạo. Sau một thời gian tìm kiếm, Sư đến Tuyết Phong xin được thâu nhận làm đệ tử. Sư lưu lại nơi Tuyết Phong 28 năm liền cho đến lúc được một vị quan mời đến thành phố cảng Tuyền Châu, thuộc tỉnh Phúc Kiến trụ trì năm 906, hai năm trước khi Tuyết Phong viên tịch.

Sau một thời gian ngắn, học chúng tụ hội đông đúc. Sự kiện này truyền đến tai vương hầu thời bấy giờ của tỉnh Phúc Kiến là Vương Thẩm Tri. Vị này thỉnh Sư trụ trì thiền viện lớn nhất thời bấy giờ và ban hiệu mới là Trường Khánh, nghĩa là »An vui trường hằng«. Thiền viện này nằm cách Phú Châu 7 km và khi vị học giả người Nhật là Tokiwa Daijō⁵ đến thăm trong những ngày Tết năm 1929, nơi đây vẫn còn là một công trình to lớn với nhiều ngôi điện các khác nhau. Bảo tháp của Thiền sư Trường Khánh được trình bày rất giản dị với tên khắc cũng như một tấm bia đá phía trước, bây giờ có lẽ vẫn còn đứng nơi này. Bảy công án tiếp theo sẽ nhắc đến Trường Khánh, trước hết là công án 22 và 23.

Nhân vật thứ tư trong nhóm huynh đệ ở đây là Bảo Phúc, Sư cũng xuất hiện trong bốn công án tiếp theo. Sư xuất thân từ Phú Châu, 14 tuổi đã đến Tuyết Phong tham học. Năm lên mười bảy, Sư về cố hương thụ giới cụ túc, sau đó trở lại Tuyết Phong giúp vị này quản lí thiền viện.

Trong thời gian này, Sư được sư huynh là Trường Khánh chăm lo đỡ đầu. Cuối cùng, vào năm 918, Sư được một vị chư hầu mời đến Triều Châu trụ trì Thiền viện Bảo Phúc. Môn đệ trên dưới khoảng 700 người. Nhưng thời gian hoá độ của Sư chỉ kéo dài hơn 10 năm. Đầu năm 928, Sư lâm bệnh nhẹ, an nhiên ngồi kết già viên tịch, với một nét mỉm cười trên môi.

Bốn huynh đệ này gặp nhau vào thời điểm nào chúng ta cũng không thể xác định rõ ràng được. Bởi vì họ tụ họp nơi Thuý Nham trong lúc vị này đã công khai hoá độ, chúng ta có thể nhìn nhận là ba người kia chưa đảm nhận một chức vụ gì cả. Trong trường hợp Trường Khánh thì sự kiện này phải xảy ra trước năm 906. Vì Vân Môn dừng chân nơi Tuyết Phong ba năm liền, vào khoảng thời điểm 900, sau đó hành cước thêm nhiều năm nữa, chúng ta có thể xem cuộc hội ngộ này xảy ra vào giữa hai thời điểm nêu trên. Một là cả ba còn lưu lại nơi Tuyết Phong, cùng nhau đến thăm sư huynh của mình đang hoằng hoá tại Thuý Nham, thành phố Ninh Ba, hay là chỉ hai vị là Trường Khánh và Bảo Phúc đến từ Tuyết Phong, trong khi Vân Môn đã đang trên đường chu du đây đó.

Chúng ta chứng kiến nơi đây bốn môn đệ của Tuyết Phong, đã là những bậc Tông sư hoặc ít nhất đã đạt bản lĩnh của những vị Tông sư. Mỗi người đều có một phong thái riêng của mình, nhưng họ hiểu nhau mà không cần mở miệng. Và khi họ nói thì có vẻ như sử dụng một ngôn ngữ bí mật nào đó. Những lời phát biểu của họ nghe rất lạ tai đối với những người đứng ngoài. Ngay cả môn đệ của họ cũng gặp phải khó khăn khi bình giải những câu nói này. Chính vì thế nên Viên Ngộ mới cố gắng chỉ khán thính giả thấy cơ sở thông hiểu mà bốn huynh đệ đang đứng – trước tất cả những cách giải thích khác –, nói chung là một cơ sở am hiểu chân chính. Chỉ trên cơ sở này người ta mới có thể hiểu được đến một chừng mực nào đó những lời nói trên.

Về bản công án

Chính đức Phật đã ứng dụng – theo một phong tục rất xưa tại Ấn Độ – qui luật thay đổi chu kì hành cước và an cư mỗi năm. Khi những cơn mưa mùa hạ bắt đầu, cản trở việc hành cước thì chúng đệ tử tụ họp quanh thầy mình để cùng nhau tu tập, để được giảng dạy. Phong tục này cũng được lưu truyền tại Trung Quốc, chỉ có khác là giai đoạn an cư này được dời một chút vì lí do địa lí thời tiết, khoảng từ giữa tháng 5 đến giữa tháng 7 hoặc sớm hơn, hoặc trễ hơn một ít. Thời gian này chính là cao điểm của cuộc sống tăng-già. Và các vị Thiền sư sử dụng thời gian này – như chúng ta có thể đoán được – để nói chuyện riêng với mỗi môn đệ.

Chính vì vậy mà ngày kết hạ, là ngày cuối cùng trước khi các vị tăng chia tay rời nhau mang một ý nghĩa đặc biệt. Tăng chúng tụ họp nhau trình bày những gì họ ôm ấp trong lòng trong thời gian qua. Niềm vui của đạo giải thoát, ước nguyện cho tương lai, đặc biệt là tự nhận những lỗi lầm đã vi phạm trong thời an cư vừa qua – tất cả đều được đề cập đến.

Tiếp theo đó là lời cuối cùng của vị thầy. Thông thường thì ông ta tóm tắt tất cả những ấn tượng đã có được qua những buổi luận đàm, khuyến nhủ riêng với mỗi đệ tử và sau đó, đưa ra những lời cảnh huấn dành cho thời gian hành cước tiếp theo. Nhưng Thuý Nham còn thực hiện một việc rất đặc biệt. Sư chẳng những nhắc lại tất cả những gì đã dạy chúng đệ tử trong ba tháng vừa qua, mà còn đặt một mối nghi vấn về ba tháng này và thực hiện việc này với phong cách rất cường nhiệt của một vị Thiền sư. Sư thẳng lưng, chìa mặt ra trước công chúng: Họ nên nhìn xem Sư còn lông mày hay không sau ba tháng đa ngôn đa sự. Sư tự tố cáo mình trước đại chúng. Họ nên phán đoán xem Sư có nói được gì về bản tính hay không, đã đạt được một hiệu quả nào đó trong chiều sâu chân lí hay không. Nếu không thì Sư đã chuốc tội với những lời nói của mình, và như vậy thì lông mày phải rụng đi.

Khán thính giả kinh động, không biết bắt đầu như thế nào với cử chỉ lạ lùng của vị thầy. Thật ra thì lông mày của ông ta còn lia tia vài sợi trên hai lõm mắt, nào có khác thời điểm bắt đầu mùa hạ an cư. Và thay vì hỏi một cách vô ích thì ông ta có thể lấy tay rờ xem đám lông mày của mình còn đó hay không. Biết có người nào trong đại chúng hiểu được ý của ông ta hay không? Có biết là sự việc không xoay quanh ông ta và lời phán đoán của chúng đệ tử về ông ta, mà xoay quanh chính bọn họ hay không? Có biết là ông ta muốn nói: Tất cả những gì ta đã nói, chúng đều vô dụng, nếu các ngươi cứ tiếp nhận chúng như những lời của người bên ngoài nói vào; chỉ khi nào một cái gì đó đặc biệt tự bùng lên trong các ngươi thì lúc ấy, vị thầy đã không hoài công thuyết giảng, có thể cho người ta xem gương mặt của mình. Thuý Nham phát biểu theo phong cách riêng của mình những gì kinh điển Đại thừa đã nhấn mạnh, trên hết là bộ kinh Lăng-già, tức là Phật pháp chân chính không nằm trong ngôn từ, mà nằm trong kinh nghiệm trực chứng, qua sự chứng ngộ được thể hiện với người đang giảng dạy. Vì vậy mà Phật không quên nhắc đi nhắc lại trong bộ kinh: Các ngươi chớ có chấp trước vào chữ nghĩa. Và trong ý nghĩa này, một sự đảm bảo lạ lùng: »Từ đêm giác ngộ cho đến đêm nhập niết-bàn, Như Lai chưa từng nói một câu«.⁶ Và lạ thay, bốn mươi chín năm nằm giữa hai thời điểm này chẳng được sử dụng một cách nào khác hơn là để nói năng, khuyên nhủ và giảng dạy.

Đây chính là khúc mắc mà Thuý Nham nắm tung ra trước mặt chúng đệ tử. Và ba vị huynh đệ cùng có mặt vào buổi lễ kết hạ này cũng nắm bắt nó với một bàn tay thiện nghệ, tiếp chuyển đến người kế mình với một lời phát biểu riêng của mình. Bảo Phúc, vốn là một người nói nhiều, rất thú vị với lời phát biểu của Thuý Nham, không quên tô hoạ thêm niềm vui của mình bằng một lời phát biểu chỉ trích cho đã thích. Lão Thuý Nham này chính là một tên trộm khó dạy. (Nghề nghiệp của hắn chẳng gì khác hơn là trộm cướp tất cả những gì nội bộ của người khác, đến lúc trong đó không còn gì cụ thể, không còn gì có thể lấy được nữa cả.) Chẳng còn gì lạ nữa cả, ông ta đã trống rỗng thì còn ai biết được ông ấy nói thật, nói láo.

Trường Khánh cũng có những nét chế nhạo riêng của mình, nhưng khô khan hơn. Rất giản đơn, Sư nắm ngay câu hỏi của Thuý Nham và xác định: Chẳng có cọng lông mày nào rụng cả; hơn nữa, chúng còn mọc ra thêm. Không, Thuý Nham hoàn toàn không chuốc tội gì cả với những lời dạy của mình; ngược lại, chính giờ đây, ông ta đã dẫn dắt chúng đệ tử đến gần chân lí hơn cả, qua một cử chỉ, một hành động rất sáng kiến. Bởi vì ông ta vừa cương nghị đặt câu hỏi sau tất cả những gì mình vừa dạy chúng đệ tử, khuyên khán thính giả không nên bám vào những lời nói của mình, không được lấy bất cứ một câu nói nào đó làm thành một cây cọc cột lừa. Vân Môn nói câu cuối cùng. Trong bốn huynh đệ thì Sư là người im lặng nhất, là người sâu sắc nhất. Sư hiểu tất cả mọi người, hiểu Thuý Nham với cử chỉ của ông ta và những gì hai người kia nói. Nhưng Sư không tiếp tục theo đuổi cuộc tranh luận, mà ngăn chặn nó lại. Sư chẳng tỏ thái độ nào cả, chỉ nói một cách nghiêm nghị xác định: Quan! Quan chính là cây chắn giữa đường nơi ranh giới, ngăn cản người bộ hành qua lại. Vân Môn muốn bảo: Dừng lại! chẳng ai có thể bước qua, chúng ta đang đứng trước một điểm bí mật ở đây. Nói đủ rồi.

Phật đã thuyết pháp bốn mươi chín năm liền, để rồi cuối cùng quả quyết là chẳng hề nói một câu, Thuý Nham, Sư huynh của chúng ta lắp bắp chín mươi ngày, nhưng sau đó lông mày vẫn y nguyên trên hai lõm mắt – đó chính là những điểm mâu thuẫn mà không ai được phép hoá giải. Đây là cây chắn ngang, tương tự bậc thang của thác nước Hoàng hà, không một con cá nào có thể vượt qua, chỉ khi nào có một sự kiện huyền diệu xảy ra, một sự kiện khiến cá hoá rồng. Nếu hiểu trong ánh sáng của biểu thị ›chỉ khi nào‹ thì chữ quan của Vân Môn đúng là lời chung kết, nhưng quyết không phải là ý nghĩ cuối cùng của Sư.

Về kệ tụng

Trong cuộc ấu đả giữa huynh đệ với nhau thì những làn chớp xẹt qua xẹt lại, người bên cạnh chẳng thể biết được đích nhắm nằm ở đâu. Chính vì thế mà Tuyết Đậu rất thích thú; cũng vì vậy mà Sư để cuộc chiến tiếp tục diễn biến trong bài tụng của mình. Dạng thơ cổ bốn chữ đánh đúng ngay sở thích của Sư. Nhưng, lời nói được đúc kết ngắn gọn bao nhiêu thì Sư lại càng xử lí chính xác bấy nhiêu từng trường hợp. Mặc dù Sư không đưa ra những lời giải đáp theo ý nghĩa bình thường, nhưng chúng ta có thể hiểu chúng như những ngón tay chỉ hướng trợ giúp độc giả. Viên Ngộ tán thán thái độ giảng bày bốn vị tiền nhân một cách quá chu đáo của Tuyết Đậu, gọi Sư là một Kalyamitra theo tiếng Phạn, dịch sang Hán ngữ là một Thiện tri thức.

Sự kiện chính được Tuyết Đậu đề ra ngay trong cặp kệ đầu – một cách dàn dựng thông thường của Sư. Sư thấy trong cử chỉ của Thuý Nham một cái gì đó rất đặc biệt, ›xưa nay chưa từng có‹, có nghĩa là từ thời Phật Thích-ca Mâu-ni, từ thời Bồ-đề Đạt-ma đến bây giờ. Chẳng phải Sư đặt Thuý Nham lên trên những vị Phật vị Tổ. Nhưng một cái gì đó xuất hiện rất rõ trong câu hỏi quái lạ này, một điểm chưa từng hiển hiện rõ ràng nơi cổ nhân: Tâm thái tự do tự tại của một người sống trong thế giới rộng mở, một thế giới mà trong đó, mỗi lời nói đều phải thất bại và người ấy chính vì vậy là chủ, là vua đứng trên tất cả những ngôn từ, có thể sử dụng chúng một cách tự do cởi mở không một chút lo ngại, như khoảnh khắc đề ra, như khoảnh khắc đòi hỏi. Và thêm vào đó là một kĩ xảo tài tình của Thuý Nham. Sư chẳng nói ra những gì trong lòng mà gói ghém trong một hành động hoạt bát: chìa gương mặt ra để đại chúng xem lông mày của mình. Một Thiền sư như Tuyết Đậu nhận qua cách giảng dạy bằng cử chỉ này ngay là từ thời Lục tổ Huệ Năng đến giờ, một cái gì đó rất đặc biệt, rất mới lạ chưa từng có trước đây đã vươn lên trên đất nước Trung Hoa: Chính cái mà bây giờ chúng ta gọi là THIỀN trong một ý nghĩa đặc thù. Sư rất thú vị với cử chỉ đó. Và Viên Ngộ nhất trí như vậy, thậm chí còn đặt hành động của Thuý Nham trên cả những phương tiện nằm trên ngôn ngữ nổi tiếng trong giới Thiền, được nhiều vị Thiền sư áp dụng: trên cây gậy của Đức Sơn và trên tiếng quát, đầu tiên được Mã Đại sư áp dụng, sau đó đến Đức Sơn, để rồi trở thành gia phong của tông môn Lâm Tế (sẽ được nhắc đến trong tắc 20 và 32).

Sau sự kiện quan trọng thứ nhất này, Tuyết Đậu lại đưa ra sự kiện thứ hai gắn liền với sự kiện đầu, xem nó cũng quan trọng tương đương: Tiếng quát ›Dừng!‹ của Vân Môn. Bởi vì, sau khi tán tụng tâm trạng tự do táo bạo của Thuý Nham, Sư cảm nhận nhu cầu phải bảo vệ cử chỉ này trước những người tự tin cả gan, cho rằng có thể thâu đắc cử chỉ đó một cách giản đơn.

Đường đi của Thuý Nham là một con đường cấm, và không có một địa chỉ, một bộ cục nào có thẩm quyền đóng ấn cho phép đi trên con đường này cả. Vì vậy mà Thuý Nham vẫn đang, và sẽ còn là một vấn đề. Mỗi người ở đây chỉ có thể quyết định cho chính mình. Một ví dụ là Trường Khánh đã dám liều lĩnh. Ai can đảm như thế nữa? – Bài tụng của Tuyết Đậu có thể được hiểu theo chiều hướng này, và tương tự – lời bình giảng của Viên Ngộ.

Tắc thứ chín: Bốn cửa thành của Triệu Châu — 趙州四門

Thuỳ thị

Gương sáng trên đài, xấu đẹp tự rõ ngay. Thanh kiếm Mạc Da trong tay thì có thể giết chết, hoặc làm sống lại như thời thế đòi hỏi.

Người Hán đến, người Hồ đi; người Hồ đến, người Hán đi. Trong sinh có tử; trong tử có sinh.

Thử nói: Đứng trước hoàn cảnh như vậy thì các ngươi sẽ làm gì? Nếu không có con mắt nhìn thấu suốt chướng ngại, không có khả năng chuyển thân một cách tự tại thì chẳng làm được trò trống gì cả – sự việc này đã rõ. Các người thử nói xem: Thế nào là con mắt thấu suốt mọi chướng ngại, thế nào là tự do tự tại để chuyển thân? Chúng ta hãy thử với một tắc công án, xem đây!

Bản tắc

Một vị tăng hỏi Triệu Châu: Thế nào là Triệu Châu? Triệu Châu đáp: Cửa Đông, cửa Tây, cửa Nam, cửa Bắc.

Trước ngữ

»Một vị tăng hỏi Triệu Châu: Thế nào là Triệu Châu?« – Phía Bắc sông, phía Nam sông?¹ –

Hoàn toàn không nói được. – Sự việc tương tự gai nhọn trong bùn sâu [rất kinh khiếp đối với nông gia; và cũng rất là ghê gớm nếu đi sâu vào câu hỏi của vị tăng]. – Nếu không phải là phía Nam sông, thì phải ở phía Bắc sông [câu trả lời duy nhất có thể được đưa ra nếu bắt buộc].

»Triệu Châu đáp: Cửa Đông, cửa Tây, cửa Nam, cửa Bắc.« – Chúng đã mở ra rồi. – Các ngươi nên gắn thêm mỏ vào để chửi mắng, nên đổ nước thêm vào bãi nước bọt vừa phun! [Triệu Châu siêu việt mọi sự việc, hành động phàm tục] – Một công án đã hiện thành để mọi người xem! [Chân lí tối cao hiển hiện rõ.] – Các ngươi có thấy chăng? – Và bây giờ có gậy đập!

Bình xướng về bản tắc

Nhìn chung thì tham thiền hỏi đạo cũng chỉ để mình biết rõ về mình. Tuyệt đối tránh việc giản trạch ngôn cú. Vì sao? Các ngươi không thấy Triệu Châu nói: Chí đạo không khó, chỉ đừng phân biệt chọn lựa [xem tắc 2]. Và cũng không thấy Vân Môn than phiền hay sao: »Các thiền giả ngày nay tụm năm tụm ba lại, mồm mép tán dóc huyên thuyên, rồi nói rằng: Đây là một câu nói thượng tài; mỗi chữ đều đi sâu vào từng chi tiết.« Họ chẳng biết đây chỉ là phương tiện của Cổ nhân. Chỉ vì những kẻ hậu học sơ cơ chưa rõ về tâm địa, chưa thấy được bản tính mà các vị bất đắc dĩ mới sử dụng phương tiện ngôn ngữ như vậy. Cứ nghĩ như sau: Tổ sư từ Tây vực sang đây chỉ để truyền tâm ấn. Tổ chỉ thẳng vào tâm người để họ qua đó mà kiến tính thành Phật. Thế thì cát đằng [ngôn ngữ] nằm chỗ nào? Nơi đây phải nên diệt sạch ngôn cú, nhìn thấy chân lí nằm ngoài những phương cách quĩ phạm để rồi đạt đến chỗ thoát khỏi mọi ràng buộc. Đó chính là trường hợp mà chúng ta thường gọi: Như rồng gặp nước, như cọp về núi.

Các vị tiên đức tham cứu lâu dài cũng trải qua vấn đề sau: Trước hết họ rõ đạt được một cái nhìn, nhưng lại nhìn không thấu suốt; mặt khác, họ có một cái nhìn thấu suốt, nhưng cái nhìn này lại thiếu sự minh triết. [Sau đó thì họ sử dụng một phương tiện, vốn đã được Khổng Tử khuyên chúng đệ tử:] Người ta gọi là »Cầu xin chỉ giáo tường tận hơn«. Nếu sau khi đã đạt cái nhìn thấu suốt mà muốn được dạy thêm thì họ còn phải cẩn thận chu toàn với những câu nói, không nên để tâm ngưng trệ ở bất cứ câu nói nào. Nếu tham cứu như thế lâu dài thì cuối cùng, lời thỉnh cầu dạy thêm của họ tương tự trường hợp bắc thang cho kẻ trộm [để dụ hắn trộm cắp rồi bắt quả tang. Có nghĩa là: Họ chỉ đặt câu hỏi để thử xem bậc Tông sư có nghĩ như mình hay không]. Nhưng, [đây chỉ là một sự cẩn thận khôn ngoan để tránh thất lễ] thật sự thì họ chỉ lưu ý đến sự việc, không đoái hoài đến ngôn ngữ.

Chính vì vậy mà Vân Môn mới nói: Nếu sự việc này nằm trong ngữ cú thì Tổ sư từ phương Tây sang đây làm chi? Ba thừa mười hai bộ phần giáo² há chẳng thuyết trình điều nào! Trong mười tám câu hỏi mà Thiền sư Phần Dương³ đưa ra thì câu hỏi này của vị tăng thuộc loại kiểm nghiệm chủ nhân; cũng gọi là một câu hỏi dọ thám.

Vị tăng hỏi Triệu Châu một câu như vậy quả thật kì đặc! Nếu không phải là Triệu Châu thì khó mà đối đầu với hắn. Để đáp lại câu hỏi của vị tăng thế nào là Triệu Châu, với phong cách của một tác gia thực hiện bản phận, Triệu Châu ứng đáp: cửa Đông, cửa Tây, cửa Nam, cửa Bắc. Vị tăng bảo: Con đâu có hỏi Triệu Châu đó. Và Triệu Châu hỏi vặn lại: Thế thì ngươi hỏi Triệu Châu nào?

Người sau cho rằng, Triệu Châu lừa bịp mọi người với Vô sự thiền. Để đáp lại câu hỏi của vị tăng, Triệu Châu chỉ bảo cửa Đông, cửa Tây, cửa Nam, cửa Bắc; như vậy Sư chỉ nói về [thành phố] Triệu Châu này thôi. Nếu bọn ngươi hiểu như vậy thì có lẽ một đứa trẻ trong xóm với vài ba ngôi nhà cũng hiểu Phật pháp. Như thế thì quả là phá diệt Phật pháp. Cứ như là đem mắt cá mà đi so với minh châu. Giống thì cũng giống đó, nhưng chúng không phải vì vậy là một.

Sơn tăng đây nói [trước đây trong trước ngữ]: »Nếu không phải là phía Nam sông, thì phải ở phía Bắc sông«. Bây giờ các ngươi thử nói: Như vậy là chấp trước vào sự việc, hay là thoát khỏi mọi sự việc? Các ngươi phải nhìn kĩ câu hỏi này, rồi sau đó mới hiểu được một cách chân chính.

Viễn Lục công,⁴ tức Thiền sư Pháp Viễn có lần nói: »Nếu sau cuộc đối thoại mà còn một câu được đưa ra thì đó mới đích thật là cửa ải khó nhất. Những gì bậc Tông sư muốn chỉ đến không thể nào được trình bày trọn vẹn qua ngôn từ. ›Mười ngày một cơn gió, mười lăm ngày một trận mưa; an bang lạc nghiệp; vỗ bụng hát hò!‹ Ấy mới được gọi là thời tiết thái bình, là Vô sự!« Nhưng trường hợp đám mù vỗ tay thì làm sao có thể gọi họ là Vô sự được. Trước hết thì then chốt của cửa ải phải được tháo tung, các ngươi phải thoát khỏi cánh rừng gai góc, đứng yên loã lộ, đỏ loét như vừa được rưới nước làm tươi tỉnh. Và nếu các ngươi cứ y như trước đây, tương tự như một người bình thường thì có thể tự mình quyết định là hữu sự, là vô sự, đi bảy bước dọc, tám bước ngang, và cuối cùng, không say đắm vào hữu sự, mà cũng chẳng chấp trước vào vô sự.

Nhưng lại có người nói rằng: Bản lai chẳng có một vật nào cả, dù một vật bé tí đi nữa. Chỉ thấy trà thì uống trà, gặp cơm thì ăn cơm. Đó chính là ăn nói sàm bậy quá mức. Ấy chính gọi là hiểu mà chưa từng hiểu chút nào, gọi là chứng kiến mà chưa từng chứng kiến gì cả. Nguyên lai là họ chưa từng tham vấn kĩ lưỡng cho đến khi thấu hiểu. Họ chỉ thấy người khác thuyết tâm thuyết tính, thuyết huyền thuyết diệu, để rồi cho là người ta nói cuồng nói vọng, vì nguyên lai chẳng có một thứ gì cả. Chúng ta chỉ có thể nói: Kẻ mù dẫn dắt bọn mù. Họ có hiểu có biết gì đâu. Trước khi Tổ từ phương Tây sang thì có ai đứng ra nói trời là đất, nói núi là sông hay không? Và Tổ sư từ phương Tây sang đây để làm gì? Và bây giờ, khi những người này bước lên thiền đường, nhập thất [với tư cách của một vị Thiền sư!] thì họ dạy gì? Chẳng gì khác hơn là những tình tư ý lượng nhỏ nhặt. Và nếu tình tư ý lượng này lúc nào đó chấm dứt, và chỉ khi đó, họ đạt một cái nhìn thấy thấu suốt. Và nếu đã có được cái nhìn thấu suốt thì sự việc đối với họ vẫn cứ như xưa, trời là trời, đất là đất, nước là nước. Cổ nhân⁵ nói: Tâm là gốc, pháp là trần

Cả hai tương tự vết bẩn trên gương.

心 是 根。 法 是 塵

兩 種 猶 如 鏡 上 痕

Tâm thị căn, pháp thị trần

Lưỡng chủng do như kính thượng ngân.

Nếu người nào đó đạt đến nơi [tấm gương trong sáng] này thì đứng yên loã lộ, đỏ loét như vừa được rưới nước làm tươi tỉnh. [Tuy nhiên, như Viên Ngộ muốn nói, con đường dẫn đến tự do hoàn toàn chỉ có thể thực hiện qua kinh nghiệm kiến tính, thấy được bản chất của thế giới và của tự kỉ; chỉ vì vậy mà chúng được nhắc nhiều trong những lời chỉ dạy. Nhưng chỉ được dạy để rồi học nhân vượt qua luôn cả hai. Nơi cả hai hợp nhất thì người ta cũng chẳng còn gì để nói nữa. Để nói một cách trừu tượng thì chẳng còn gì nữa cả ngoài tấm gương trong sáng vô ảnh tượng, ngay cả những biểu thị thế giới và tự kỉ cũng chẳng còn.⁶]

Nhưng, luận lí tới điểm cùng cực thì đây cũng chưa phải là nơi an ổn. Bởi vì ngay chỗ này, nhiều người hiểu lầm mà an trú tại cõi vô sự, nghĩ là mình không cần lễ Phật, thắp hương.

Giống thì cũng giống đó [nghĩa là họ có vẻ vô sự], nhưng sự việc lại hoàn toàn không phải như vậy. Vừa hỏi han, gõ nhẹ họ một chút thôi thì bông hoa đã tan nát thành bảy tám phần. Họ chỉ ngồi đó với bụng rỗng, tâm tư kiêu mạn. Và tới ngày ba mươi cuối tháng [tức giờ lâm chung] thì chỉ biết lấy hai tay vỗ ngực than vãn – lúc đó đã trễ quá rồi!

Vị tăng hỏi như thế, Triệu Châu đáp như vậy, thử nói xem: Các ngươi làm thế nào để mò mẫm được ý nghĩa của sự việc? Nếu giải thích ý nghĩa là thế này thế nọ thì các ngươi không hiểu; giải thích sự việc không phải như thế này thế kia – Các ngươi cũng chẳng hiểu nốt. Các ngươi làm thế nào để hiểu bây giờ? Điểm nan giải [của bản công án] chỉ nằm ở một điểm nhỏ [nhưng lại là tất cả] này thôi. Vì vậy mà Tuyết Đậu đưa ra trình bày cho mọi người.

Một ngày nọ, Triệu Châu vừa ngồi dạy thì thị giả báo tin: Đại vương đến. Triệu Châu vội nhìn trái phải, nói: Đại vương vạn phúc! [Thay vì đợi vua đến, Sư chào Thị giả.] Thị giả [có vẻ ngạc nhiên, ngượng ngùng] bèn nói: Thưa Hoà thượng, Đại vương chưa đến mà! Triệu Châu nói: Sao lại nói đến! – Các ngươi tham thấu nơi ấy, kiến thấu nơi ấy mới gọi là kì đặc! Thiền sư

Huệ Nam⁷ đã giảng thuật mẩu truyện này và nói: Thị giả chỉ biết báo khách, không biết là mình đang tại cõi vua. Triệu Châu sa mình vào cỏ tìm người – và chẳng nhận ra thân mình đã nhơ nhớp đầy bùn. Một chút xíu của cõi chân thật – Các ngươi hiểu được chăng? Hãy xem bài tụng của Tuyết Đậu đây!