Bích Nham Lục (bản Chân Nguyên)

Nhật Bản với tư cách gìn giữ và truyền bá Phật pháp

Quan trọng đối với chúng ta trong quá trình lịch sử chỉ là việc Bích Nham lục được truyền sang Nhật không lâu sau khi Trương Minh Viễn cho xuất bản trong những năm 1326 và 1329.

Truyền thống Thiền của hai nhánh Tào Động và Lâm Tế vừa nêu trên đã được truyền bá tại Nhật trước đây 100 năm do hai vị Vinh Tây và Đạo Nguyên và giờ đây, đang trên đường phát triển rực rỡ. Trong khi Phật giáo tại Trung Quốc – dưới ảnh hưởng bởi Tân nho giáo, vốn đã hấp thụ nhiều nhân tố đạo Phật – ngày càng mất dần sức sống, khô kiệt thì tại Nhật lại xuất hiện nhiều bậc tài đức trong giới lĩnh đạo. Các vị tu tập theo gương của các vị Tổ người Hoa, nghiên cứu tường tận kinh điển, trên hết là quyển Bích Nham với một thái độ chuyên cần tôn kính, đã thực hiện những gì được chỉ dẫn trong đó và vì vậy, trở thành những nhà lĩnh đạo của xã hội Nhật Bản bấy giờ. Cách sống của các vị đã ảnh hưởng nhiều đến cuộc sống xã hội Nhật. Những nét sống giản dị, tự do tự nhiên nhưng vẫn có chiều hướng sáng tạo nhẹ nhàng tại Nhật kể từ thế kỉ 15 mà chúng ta có thể xác nhận một cách khâm phục – chúng xuất phát từ chính những vị Đại sư trên.

Và như thế thì Phật giáo Trung Hoa nói chung và đặc biệt là Thiền tông được truyền bá trên thế giới hay nhất và dễ hiểu nhất qua trung gian Nhật Bản. Về mặt truyền thống cũng như giáo lí Phật giáo căn bản thì không có ranh giới rõ ràng giữa hai nước Hoa và Nhật. Kinh điển Phật giáo Nhật Bản thừa hưởng từ Trung Hoa vẫn được đọc tụng bằng tiếng Hán, những bậc thầy bậc Tổ của những vị Đại sư Nhật là người Hoa. Thời gian thái bình dài mà Nhật Bản đã trải qua cho đến thời cận đại, nó đã giúp những truyền thống, tư tưởng, phong tục được du nhập có cơ hội sinh sôi nảy nở, phát triển một cách tự do không bị ảnh hưởng, đàn áp hơn nhiều so với bản xứ Trung Hoa. Và từ khi Nhật Bản mở rộng đón tiếp Tây phương và các trào lưu tư tưởng cách đây khoảng 100 năm, một ngành khoa học đã vươn lên trên mảnh đất Phật pháp, đã cung cấp những tác phẩm về lịch sử, giáo lí nhà Phật với một tư cách nghiên cứu tham khảo vô cùng chuẩn mực, với một cái nhìn minh triết dành cho những vấn đề then chốt, những tác phẩm mà các khoa nghiên cứu tôn giáo phương Tây không thể bỏ qua. Tại Nhật, người Mĩ và châu Âu đã có cơ hội nhìn sâu vào động lực bên trong của các tông phái Thiền và cái nhìn này đã giúp họ hiểu được – một cách bỡ ngỡ ngạc nhiên – ý nghĩa và tầm vóc to lớn của trào lưu tâm thức này.

Và người Nhật cũng là những người đầu tiên can đảm đại diện, trình bày những di sản tâm thức mà họ cho là cao quí nhất đến phương Tây, và họ thực hiện việc này với một cơ sở học vấn, nghiên cứu thâm hậu.

Phần đóng góp của các nhà nghiên cứu Đức

Trong những nhà nghiên cứu Đức thì nhà khoa học tôn giáo Hans Haas đã trình bày cách đây 50 năm một tác phẩm đại cương về các tông phái Thiền Nhật Bản. Ấn tượng sâu sắc, sinh động đầu tiên về nội lực của Thiền tông được truyền bá qua một tác phẩm của Schuej Ōhasama và August Faust: ›Thiền, Phật giáo sinh động tại Nhật‹ (Zen, der lebendige Buddhismus in Japan), một quyển sách với 11 công án trích từ Bích Nham lục. Quyển sách nhỏ rất được ưa chuộng của Eugen Herrigel: ›Thiền trong Cung đạo‹ (Zen in der Kunst des Bogenschießens) được phổ biến rộng rãi hơn, cho thấy một triết gia Đức không nghiên cứu sâu về kinh điển cũng như lịch sử, chỉ đơn thuần luyện tập nghệ thuật bắn cung dưới sự hướng dẫn của một vị thầy am tường Thiền mà ngộ được bí mật nội tâm, một bí mật mà tất cả 100 công án của cổ nhân, những bài tụng của Tuyết Đậu và những lời bình xướng của Viên Ngộ xoay quanh. Nhưng giờ đây, nhà Thiền học vĩ đại người Nhật là Daisetz' Teitaro Suzuki²³

– người cùng tông môn với Ōhasama, tức là được đào tạo bởi người đại diện Thiền trong những năm ›Âu hoá‹ đầu của Nhật Bản là Shaku Sōen²⁴ (1859-1919) – với kiến thức quảng bác, học thức thâm sâu cũng như một tài năng thuyết trình hiếm có đã vượt xa những tác giả nêu trên về mặt hiệu quả qua những tác phẩm bằng Anh ngữ dễ đọc có tính chất nghiên cứu khoa học. Những tác phẩm của ông đã gây ảnh hưởng mạnh, trước hết là tại Mĩ, nhưng cũng không kém phần nào tại châu Âu, đã khởi phát nhiều cuộc tranh luận sôi nổi trong giới trí thức.

Nhưng như vậy thì nhu cầu đến tận nguồn gốc lại càng có thể được cảm nhận, nói một cách cụ thể là: đến gần những vị Tổ sư của những trào lưu tâm thức này, nghĩa là đi tiếp trên con đường mà Ōhasama và Faust đã vạch ra và tìm hiểu những Thiền ngữ chứa đựng tư tưởng Thiền trong thời hoàng kim của nó.

Một tác phẩm mang chiều hướng này chính là bản dịch của tập công án Vô Môn Quan, được Heinrich Dumoulin S. J. thực hiện vào năm 1953. Tập này cũng xuất xứ từ nhánh Thiền của Viên Ngộ, thường được sử dụng trong tông Lâm Tế tại Nhật song song với Bích Nham lục.

Chỉ có điều là nó đã mang dấu ấn của thời đại sau (xuất bản năm 1228), ngắn gọn hơn, và độc giả mất đi những bài kệ tụng tung hoành tự do của Tuyết Đậu, tâm thức nhiệt huyết từ bi của Viên Ngộ, tính tình châm biếm khôi hài của sư cũng như vẻ phong phú về mặt tuyển chọn những tắc công án. Tựa đề ›Tông môn đệ nhất thư‹ mà cư sĩ Trương Minh Viễn đã chọn cho tập công án Bích Nham như thế không phải hoàn toàn phi lí.

Về vấn đề dịch thuật từ Hán ngữ

Tất nhiên, hiểu Bích Nham lục về mặt ngôn ngữ thôi đã khó rồi, đừng nói gì đến việc đến gần ý nghĩa tàng ẩn bên trong của tác phẩm này. Không có những bài dẫn nhập, chú giải tuyệt hảo của những học giả người Nhật thì có lẽ dịch giả đã phải bỏ cuộc từ lâu. Sự giúp đỡ lớn nhất dành cho dịch giả là những tác phẩm lớn của Katō Totsudō.²⁵ Tác phẩm ›Đại thừa bách đề‹ (Hundert Reden über das Mahāyāna) của ông đã được dịch giả đọc và xem như là một quyển sách nhập môn. Trong thời gian qua, vị học giả với kiến thức về lịch sử, giáo lí cực kì quảng bác này đã hoàn tất một tác phẩm²⁶ chỉ giải thích rộng rãi một trăm tắc công án trong Bích Nham lục, hoặc như ông ta gọi theo tiếng Nhật, Heki-gan roku, bao gồm 12 quyển, mỗi quyển trung bình 400 trang, để người nghiên cứu tò mò nhất cũng có thể tìm thấy gần như tất cả thông tin về những điểm tối nghĩa, những danh hiệu kì lạ. Và việc ông thỉnh thoảng lầm lẫn với những lời chú giải của mình cũng dễ hiểu vì bản chất khó hiểu của tác phẩm, nhưng cũng có thể là vì người Nhật sau này chỉ dựa vào những lời bình giảng, chú thích của những vị thầy, những bậc tôn túc bản quốc mà không lưu ý đến sự phát triển, mạch sống tương tục của những biểu thị cổ tại Trung Hoa thời nay.

Nhưng, từ một sự hỗ trợ tối ưu từ phía Nhật Bản cho đến một bản dịch Đức ngữ vẫn còn là một chặng đường dài. Chỉ người am tường sự khác biệt của ngôn ngữ mới có thể cảm nhận được phần nào. Điểm ưu việt, nổi bật của các ngôn ngữ thuộc hệ Ấn âu mà ai cũng biết – từ tiếng Phạn, tiếng Hi Lạp, La-tinh cho đến tiếng Đức của chúng ta – nằm ở sự phân biệt rõ ràng số ít số nhiều, ngôi xưng thứ nhất, thứ nhì, thứ ba, chủ thể khách thể, dạng chủ động bị động, hiện thật và khả năng, trực tiếp hay gián tiếp. Nhưng, những tuyến đạo chúng ta đã vạch ra cũng là một trói buộc, một giới hạn mà chúng ta cũng muốn và phải đại diện một cách trung thành. Hán ngữ hầu như không bị hạn chế bởi những điểm nêu trên. Không phải ngôn ngữ này không biết phân biệt như vậy trong đầu. Nhưng nó không vạch những khúc tuyến một cách sợ sệt nhút nhát như chúng ta. Hán ngữ tin tưởng vào người đọc, tin là họ sẽ hiểu. Như vậy có nghĩa là: Người ta phải hiểu một câu chữ Hán trước khi đặt bút dịch. Ngoài ra, một bản dịch, cho dù có một cơ sở am hiểu chân chính, nó vẫn thu hẹp ý nghĩa của một câu, hoặc thêm vào một thành phần nào đó không nhất thiết phải có trong nguyên bản. Và nếu trước mặt lại là những vị Thiền sư, muốn trình bày một cái gì đó hoàn toàn khác hẳn những gì nằm trên giấy mực thì dịch giả rất dễ tuyệt vọng. Ông ta có thể tự thú nơi đây là quả thật phải trải qua tâm trạng hồ nghi tuyệt vọng từ công án này sang công án nọ, cho đến lúc tìm được một cách chuyển ngữ mà ông ta có thể chịu trách nhiệm. Việc làm này có bản chất như thế. Bởi vì Thiền đòi hỏi, như mỗi niềm tin, một bước nhảy vào nơi vô định; là – như tên của một tập công án xuất hiện sau – một ›Vô môn quan‹, hoặc như dịch giả Dumoulin gọi:

›Một cửa ải không cửa‹.

Các bản chú giải Hoa, Nhật

Những điểm khó khăn trên chính là nguyên nhân vì sao xưa nay có nhiều bài chú giải quyển sách này. Ai muốn vượt qua cửa ải mà chẳng thấy đường đi chỗ nào, người đó nên tham thỉnh những người am tường. Những điểm trợ giúp đầu tiên được chính hai vị tác giả đưa ra.

Những bài tụng của Tuyết Đậu là lời giải thích tuyệt hảo nhất. Chỉ có điều chúng cũng khó hiểu, tương tự một ánh đèn chiếu sáng một ngọn núi từ xa, một ngọn núi mà đường leo lên đỉnh còn nằm trong bóng tối. Chỉ 80 năm sau, Viên Ngộ đã cảm nhận nhu cầu thuyết giảng cho chúng đệ tử không những bản công án chính thôi, mà còn đi sâu vào những bài kệ tụng của Tuyết Đậu. Và những gì sư thuyết trình đều có liên quan đến thời gian và điều kiện xung quanh, đòi hỏi những kiến thức mà những thế hệ sau không có.

Và đó chính là nguyên do vì sao Bích Nham lục hầu như chẳng bao giờ được thuyết giảng một cách riêng lẻ, lúc nào cũng được giảng dạy qua những vị Thiền sư một cách mới mẻ dưới dạng nhiều tầng lớp. Nhưng, tất cả những lời chú giải này không phải là những lời giảng theo ý nghĩa trình bày một cách có khoa học. Chúng chỉ được những vị thầy sử dụng với mục đích đánh thức môn đệ. Vì vậy mà họ không chú ý nhiều đến bối cảnh của mỗi công án, lai lịch của những nhân vật trong đó và tất cả những gì tương quan đến những nhân vật này. Họ cũng không có nhu cầu giải thích tường tận; bởi vì chính họ cùng đứng trong một dòng cảm nhận lịch sử với cổ nhân.

Những bổ sung thêm trong bản dịch Đức ngữ

Nhiệm vụ của người dịch Đức ngữ ngay từ đầu đã được định nghĩa khác. Đối với chúng ta thì nước Trung Hoa thời trung cổ hoàn toàn xa lạ. Chúng ta có nhu cầu xem kĩ hơn cách sinh sống hằng ngày của những người này. Chính vì vậy mà dịch giả tìm hiểu cuộc sống của những nhân vật trong bản công án, hoàn cảnh của họ, những cuộc hành cước qua núi đồi mênh mông của đất nước Trung Hoa, cách xử lí di sản mà Cổ nhân truyền trao cho họ, dù gọi là Phật học, hay gọi là Cổ Hán học, và ông ta tìm ra được nhiều điểm trau chuốt, tô đậm thêm nét của bức tranh được trình bày. Tuy nhiên, dịch giả phải bỏ qua những công trình nghiên cứu đặc biệt. Một vài dữ liệu, thông tin về thời gian của truyền thống Thiền không đáng tin cậy, như sử gia người Nhật Ui Hakuji²⁷ chứng minh một cách thuyết phục. Việc làm sáng tỏ những điểm tối nghĩa không thuộc về phạm vi của quyển sách này. Khảo cứu nguyên bản cũng không thể được thực hiện, mặc dù lời bình của Viên Ngộ có nhiều chỗ bị hư. Bản được khảo cứu, chỉnh đốn đầu tiên xuất hiện năm 1963 nhưng dịch giả chưa có dịp tham khảo.

Nhưng nhiều nhà chú giải xưa đã có một cảm nhận tinh tế để phân biệt giả và thật, và trong phần lớn những trường hợp, những lời phán đoán của họ trùng hợp nhau. Dịch giả thường theo kiến giải của họ; thỉnh thoảng ông ta cũng phải tự tìm lấy lời giải đáp. Cuối cùng, việc thảo luận về ngữ văn học²⁸ cũng không thích hợp nơi đây. Chính bản dịch là biểu trưng của một sự phán đoán, một sự quyết định được thực hiện – trong một vài trường hợp – sau nhiều năm tư duy và có thể là nó sẽ phải nhường chỗ cho một nhận thức mới hay hơn sau này.

Dù đã chu đáo về mặt trình bày lai lịch, lịch sử cũng như bối cảnh, trách nhiệm chính của ông ta chỉ có thể là để những vị cổ đức phát biểu như họ tự hiểu, và để độc giả Đức hiểu như khả năng tiếp nhận của họ cho phép. Tuy nhiên, nói vẫn dễ hơn thực hiện. Có thể là dịch giả đã lầm lạc khi tự mình đảm đương công trình dịch thuật. Ông ta chỉ thực hiện một cách liều lĩnh và sẵn lòng để những người có thẩm quyền nội tâm phê phán.

Thứ tự trong những chương

Vì bản ›Công án‹ hay là, như chính bản văn gọi, ›Tắc‹ là hạt nhân của mỗi chương, chúng ta theo gương các học giả người Nhật, sử dụng chữ Tắc làm tựa đề cho mỗi chương. Thay vì ghi Chương I, II,… chúng ta sẽ ghi: Tắc thứ nhất, thứ nhì, ba…

Và để độc giả không bao giờ nghi ngờ đoạn văn nào có trong nguyên bản, đoạn nào được dịch giả đưa thêm vào, mỗi chương được chia thành hai phần với phần đầu chẳng gì khác hơn là bản dịch từ nguyên bản Hán văn, tức là theo trình tự lời thuỳ thị của Viên Ngộ trong trường hợp nó không bị huỷ, sau đó là bản tắc cũng như kệ tụng của Tuyết Đậu và cuối cùng, lời bình giảng của Viên Ngộ về hai thành phần này.

Trong phần thứ nhất này, ba thành phần then chốt thuỳ thị, bản tắc và kệ tụng được khởi đầu bằng một chữ in đậm lớn, có một co chữ lớn hơn những thành phần còn lại. Ở đây thì nguyên tắc dịch lúc nào cũng là: không thêm không bớt.

Trong những bản in tại Trung Hoa và Nhật Bản, trước ngữ của Viên Ngộ được xen vào những câu của bản công án, thậm chí ngay giữa những dòng kệ của Tuyết Đậu, gây cảm giác khó chịu khi đọc, nói cụ thể hơn là làm độc giả khó thưởng thức bài kệ. Vì vậy mà dịch giả tách rời chúng ra, giảng thuật chúng trong một phần riêng biệt phía sau, và những lời chính văn, những dòng kệ mà chúng có liên quan đến đều được lặp lại.

Để độc giả người Đức ngày nay có thể hiểu được nguyên bản thì dịch giả phải thêm nhiều câu giải thích. Chúng được thực hiện qua hai cách: Những lời chú giải ngắn giúp độc giả hiểu ngay câu văn, đoạn văn được ghi trong ngoặc vuông […] ngay chính trong nguyên văn, hoặc dưới dạng cước chú bên dưới. Trong cước chú, độc giả cũng có thể tìm thấy Pháp hiệu đầy đủ của chư vị Thiền sư cũng như chỗ đứng của họ trong đồ biểu truyền thừa. Như vậy thì tất cả những ghi chú trong ngoặc vuông và cước chú xuất xứ từ dịch giả.

Những lời giải thích, bình giảng, ghi chú tường tận được gom lại dưới tựa đề »Bình giảng«, nằm sau mỗi chương; tất cả những gì được tìm thấy ở đây cũng đều xuất xứ từ dịch giả.

Độc giả có thể tuỳ nhu cầu, sở thích mà quyết định trình tự tham khảo một chương. Ta có thể giữ trình tự đã định, nhưng cũng có thể lật những trang ghi chú phía sau để tìm thêm những điểm bổ sung hữu ích sau khi đọc một trong những thành phần chính. Tuy nhiên, độc giả sẽ thấy là không phải những điểm nhỏ nhặt nào cũng được giải thích, và nói chung là càng đi sâu vào tác phẩm thì thành phần giải thích càng nhỏ dần. Bởi vì độc giả sẽ quen dần những thuật ngữ, những biểu thị ban đầu có vẻ xa lạ. Và cuối cùng, ông ta sẽ đạt trình độ đọc nguyên bản văn mà không cần lời giải thích bổ sung nào cả, và qua đó, có thể thâu đắc những điểm lợi ích của nó một cách trọn vẹn.

Tên gọi, danh hiệu

Tên gọi đóng một vai trò lớn tại Đông á. Càng nổi danh, quan trọng bao nhiêu thì càng có nhiều danh hiệu bấy nhiêu, thời còn sống và sau khi chết. Đối với những người bên ngoài thì những danh hiệu này rất hỗn tạp khó phân biệt; vì thế chúng ta chú tâm đến ít danh hiệu như có thể. Nơi các vị Thiền sư thì chúng ta bỏ qua tục danh; không nhắc đến tục danh thời niên thiếu cũng là một điều dĩ nhiên. Nhưng ngược lại, pháp danh được thầy ban cho khi thụ giới thì rất quan trọng trong truyền thống Phật giáo, và trong nhiều trường hợp, pháp danh cho phép người ta đoán được chút ít về bản tính của người mang nó. Nếu một vị tăng trở thành một vị Đại sư trụ tại một ngôi chùa trên núi hoặc một thành phố lớn, ngài sẽ được gọi theo tên của nơi hoằng hoá và đây cũng là cách tôn xưng các vị Thiền sư thường gặp nhất trong quyển Bích Nham. Như trong trường hợp Thiền sư Tuyết Đậu: Tuyết Đậu có nghĩa là cái ›lỗ tuyết‹ hoặc là ›hố tuyết‹, thật ra là tên của một ngọn núi, nơi vị tăng Trọng Hiển trụ trì hoá độ. Trường hợp gọi theo danh hiệu Hoàng đế ban tặng như Viên Ngộ ít gặp hơn. Thiền sư

Viên Ngộ có pháp danh Khắc Cần.

Các Thiền viện lúc nào cũng có hai tên. Tên đầu tiên là tên của ngôi chùa (tự 寺; j: ji) hoặc viện (院; j: in), tên thứ hai là tên của núi (sơn 山; j: san) hoặc đỉnh núi (nhạc 嶽; j: gaku), nơi Thiền viện toạ lạc.

Pháp danh cũng như danh hiệu được ban tặng thường là hai chữ đi đôi. Nhưng trong câu văn thì người Hoa thường bỏ một, và sự việc cũng có thể rất phức tạp. Vì vậy dịch giả lúc nào cũng ghi đầy đủ pháp danh của các vị Thiền sư quan trọng.

Tắc thứ nhất: Ý nghĩa đệ nhất của Thánh đế — 聖諦第一義

Thuỳ thị

Thấy khói ven đồi biết ngay: nơi ấy có lửa; cách tường thấy sừng liền rõ: có trâu; nhìn thấy một góc mà suy biết được ba cạnh còn lại; có cặp mắt ước lượng cân nhắc: đó là miếng cơm chén trà thường ngày của nạp tăng.¹

Ai đã đoạn diệt được dòng luân chuyển của sự vật thì – dù là bên Đông hoặc bên Tây

– tha hồ mà biến hiện tung hoành, tự do tự tại mà truyền trao, mà chiếm đoạt.

Nếu mà thật sự như vậy thì hãy nói xem: những người như thế, họ thuộc hạng người gì mà có thể làm được như vậy? Hãy xem thử đám cát đằng² của Tuyết Đậu!

Bản tắc

Lương Vũ Đế hỏi Đạt-ma Đại sư: Thế nào là thánh nghĩa đệ nhất?

Đạt-ma đáp: Trống rỗng – không có gì là thánh cả.

Vũ Đế hỏi tiếp: Ai đứng đối diện trẫm?

Đạt-ma đáp: Chẳng biết.

Vũ Đế không hiểu nổi.

Bồ-đề Đạt-ma bèn sang sông đi đến nước Nguỵ.

Sau, Vũ Đế đến hỏi Chí công.

Chí công hỏi Vũ Đế: Bệ hạ có biết người ấy hay không?

Vũ Đế đáp: Chẳng biết.

Chí công bèn nói: Đó là Đại sĩ Quan Âm, người truyền tâm ấn của Phật.

Vũ Đế hối tiếc, bèn sai sứ đi thỉnh Đạt-ma Đại sư trở lại.

Nhưng Chí công khuyên: Bệ hạ chớ nói với ai là muốn sai sứ giả thỉnh cầu! Dù cả nước chạy theo sau, ông ấy cũng không quay lại.

Trước ngữ

»Lương Vũ Đế hỏi Đạt-ma Đại sư.« – Ông này tỉ tê chẳng nghe được.

»Thế nào là thánh nghĩa đệ nhất?« – Rõ là một cây trụ cột lừa! [Như một con lừa để người xỏ mũi, trói vào cột; cũng tương tự như thế: một tâm trạng chất chứa đầy giáo lí, phương thức.]

»Đạt-ma đáp: Trống rỗng – không có gì là thánh cả.« – Có thể gọi là kì đặc. [Đó là cách nói của Viên Ngộ chỉ vào một sự việc mang một ý nghĩa tối trọng! Ai có thể nhận ra được năng lực của ngọn lửa trong câu nói ấy?] – Mũi tên của ông ta vượt qua cả Tân La.³ – Một sự rõ ràng minh bạch có thể giết người được! [Mỗi người đều phải ôm ấp lời này của Bồ-đề Đạt-ma, cho đến khi cảm nhận mũi tên này trong thâm tâm.]

»Vũ Đế hỏi tiếp: Ai đứng đối diện trẫm?« – Với vẻ mặt đầy xấu hổ, khó chịu, cố gắng giữ cho tỉnh, quả nhiên là ông ta đang lần mò trong bóng tối.

»Đạt-ma đáp: Chẳng biết.« – Ô kìa! Câu trả lời thứ hai của ông ấy chẳng đáng nửa đồng tiền.

[Viên Ngộ nói đùa là một câu trả lời rẻ tiền, che giấu lòng khâm phục trước hai chữ »Chẳng biết.«]

»Vũ Đế không hiểu nổi.« – Tiếc thay! – Nhưng ông ta không phải không có lí. [Viên Ngộ lại nói đỡ cho Vũ Đế – nửa đùa nửa thật: theo cách nhìn của Vũ Đế thì quả là chẳng biết nói gì với một ông thánh kì đặc như thế.]

»Bồ-đề Đạt-ma bèn sang sông đi đến nước Nguỵ.« – Đúng là một con chồn tinh!⁴ – Không tránh nổi một cảnh tượng xấu hổ. [Lại là một câu phúng thích của Viên Ngộ: một Thánh nhân cao niên, xuất thân từ một vương gia, được hoàng đế Trung Quốc tiếp đón mà lại thối lui một cách xấu hổ, nhục nhã như thế.] – Từ Tây sang Đông, từ Đông sang Tây.

»Sau, Vũ Đế đến hỏi Chí công.« Kẻ nghèo chợt nhớ phần nợ cũ. – Kẻ đứng bên cạnh lại có mắt.

»Chí công hỏi Vũ Đế: Bệ hạ có biết người ấy hay không?« – Giá mà đuổi được Chí công ra khỏi nước! Đó là việc làm đúng duy nhất. Và hay nhất là cho ông ta ăn thêm ba mươi gậy!

[Một lần nữa, Viên Ngộ nói giúp cho Vũ Đế vì cả hai, không ai hiểu Bồ-đề Đạt-ma hơn ai.] –

Bồ-đề Đạt-ma đã đến! [Nhưng lúc này – chính lúc Chí công nhắc đến Bồ-đề Đạt-ma – Vũ Đế lại hình dung được Đạt-ma, lần này với một kết quả khác hơn trước.]

»Vũ Đế đáp: Chẳng biết.« – Bây giờ Vũ Đế phải thừa đương công án của Đạt-ma. [»Chẳng biết« của Đạt-ma chứa đựng huyền nghĩa. Vũ Đế cũng nói như thế; người ta có thể hiểu là ông ta đã đạt mức độ thâm sâu như Đạt-ma! Nhưng – chính vì ông ta trả lời như thế nên nó hoàn toàn vô nghĩa! Thật đáng cười!]

»Chí công bèn nói: Đó là Đại sĩ Quan Âm, người truyền tâm ấn của Phật.« – Một lời giảng loạn óc. [Quan Âm và tâm ấn của Phật cũng chỉ là danh; nó cũng chẳng giúp gì cho một ông vua, đứng ngay trước mặt Đạt-ma mà không nhận ra. Tâm của ông ấy không nhạy bén, như ẩn dụ sau đây của Viên Ngộ chỉ rõ.] Người ta không thể nào bẻ khuỷu tay và bắp đùi cong hướng ra phía ngoài.

»Vũ Đế hối tiếc, bèn sai sứ đi thỉnh Đạt-ma Đại sư trở lại.« – Chắc chắn là không bắt được (Đạt-ma) – Đúng như đã nói, ông ấy nói năng chẳng nghe được!

»Nhưng Chí công khuyên: Bệ hạ chớ nói với ai là muốn sai sứ giả thỉnh cầu!« – Người bên Đông chết, láng giềng bên Tây trợ giúp bi ai. [Người láng giềng không đau lòng lắm khi có người chết; họ không cầu người chết trở lại. Chí công thâm tâm hài lòng với việc Đạt-ma rời Vũ Đế sang Nguỵ.] – Vì câu trả lời này mà ông ta đáng bị đuổi ra khỏi nước.

»Dù cả nước chạy theo sau, ông ấy cũng không quay lại.« – Chí công lại đáng ăn ba mươi gậy.

– Ngờ ngợ như một nguồn ánh sáng rực rỡ phát ra từ gót chân.

Bình xướng về bản tắc

Từ phương xa, Đạt-ma đã nhận biết đất này có căn cơ đảm nhận đại thừa, và với sự xác định này, Ngài bèn vượt biển sang đây, chỉ để làm một việc là truyền tâm ấn, soi sáng đường mê.

Ngài không lập chữ nghĩa, chỉ trỏ thẳng vào tâm người – và khi thấy tự tính rồi thì họ hoát nhiên thành Phật.⁵ Ai thấu hiểu việc này thì có phần tự do, không còn bị ngôn ngữ văn tự xoay chuyển; thoát thể⁶ hiện thành. Người ấy cũng có thể hiểu được hành động của Đạt-ma, cuộc vấn đáp giữa Ngài và Vũ Đế, việc an tâm của Nhị tổ sau này; sẽ nhận ra được rằng, đây không phải là nơi mà mưu kế tình trần có thể đạt được. Một nhát đao đoạn tiệt! Dễ dàng, nhẹ nhàng!

Như thế thì còn luận bàn, phân biệt phải trái, được mất làm gì? Tuy nhiên, có bao người suy ngẫm, hiểu được như vậy?

Lương Vũ Đế trước đây đã từng khoác ca-sa, tự giảng kinh Phóng quang bát-nhã, cảm chứng được việc hoa từ trên trời rơi xuống, mặt đất hoá vàng. Ông cũng giỏi biện đạo, phụng thờ

Phật, sắc lệnh cho dân lập chùa, giúp đỡ tăng-già và nương theo giáo lí của Phật mà tu hành.

Vì vậy, người ta gọi ông là Thiên tử có Phật tâm.

Lần đầu Đạt-ma gặp Vũ Đế, Đế hỏi: Trẫm xây chùa độ tăng, như vậy có công đức gì không?

Đạt-ma bảo: Chẳng có công đức gì. Đạt-ma thình lình tạt một gáo nước bẩn ngay vào đầu. Ai thấu hiểu được câu »Chẳng có công đức gì« thì ta sẽ cho thân kiến Đạt-ma. Hãy nói xem: xây chùa giúp tăng – vì sao lại không có công đức? Ý nghĩa của câu này nằm ở đâu?

Vũ Đế thường đàm luận với Pháp sư Lâu Ước, Đại sĩ Phó và Thái tử Chiêu Minh về thuyết Hai chân lí:⁷ Chân lí tuyệt đối và Chân lí qui ước,⁸ chỉ có giá trị trong thời gian. Cứ theo kinh mà nói thì – nhìn từ quan điểm tuyệt đối – không có pháp nào có thật; nhưng luận giải từ quan điểm tương đối, qui ước thì không thể bảo là các pháp không hiện hữu. Nhưng cả hai chân lí trên – tuyệt đối và tương đối – chung qui đều không phải là hai, chỉ là một chân lí duy nhất, là Thánh đế đệ nhất nghĩa. Đối với những người chuyên nghiên cứu kinh điển giáo lí thì đó chính là chỗ huyền diệu cùng cực.

Điểm cực kì quan trọng này được Vũ Đế đưa ra làm câu hỏi: Thế nào là thánh nghĩa đệ nhất?

Đạt-ma chỉ trả lời giản đơn: Trống rỗng – không có gì là thánh cả. Nạp tăng khắp nơi không ai có thể nhảy thoát khỏi câu trả lời này. Chỉ một nhát đao duy nhất mà Đạt-ma đã tiệt đoạn được tất cả. Nhưng thời nay, mọi người ít nhiều đều lầm hiểu Ngài, cứ suy đi nghĩ lại, nát óc về câu này rồi chỉ biết mở mắt to ra mà lặp lại: Trống rỗng – không có gì là thánh cả! Hay lắm, nhưng chẳng liên can gì đến việc này!

Tiên sư Pháp Diễn ở núi Ngũ Tổ thường dạy: »Chỉ cần hiểu một câu: Trống rỗng – không có gì là thánh cả. Người nào thấu hiểu được thì về nhà ngồi yên. Ta chẳng chống đối việc người đả phá cát đằng, đánh vỡ thùng sơn⁹ nhưng ngay giữa bọn họ, Đạt-ma đứng cao chót vót một cách kì đặc.«

Vì vậy ta bảo rằng: Ai tu học với một vị thầy, chỉ thấu hiểu được một câu một của ông ấy thôi thì bỗng nhiên ngàn câu vạn câu cũng thông suốt. Tự nhiên, chỉ cần ngồi yên, người ta có thể phá đoạn những gút thắt quanh co rồi sau đó đạt định. Thế nên cổ nhân¹⁰ mới bảo: Thịt tan xương nát chửa đền xong, một câu hiểu rõ hơn ngàn ức 粉 骨 碎 身 未 足 酬， 一 句 了 然 超 百 億

Phấn cốt, toái thân vị túc thù, nhất cú liễu nhiên siêu bách ức

Đạt-ma ngay từ đầu đã cho ông một đòn, đã buông lỏng và hé lộ ít nhiều. Vũ Đế lại không tỉnh mà ngược lại, đứng trên phương diện chấp nhân ngã mà hỏi lần nữa: Ai đứng đối diện trẫm? Đạt-ma, với tấm lòng từ bi quá mực lại trả lời ông ta: Chẳng biết. Một câu trả lời đích đáng cho ông vua này. Chỉ biết trợn mắt, đảo mắt, không biết đâu là đâu. Mà câu trả lời này cũng thật lạ! Cái có thể nói được và không thể nói được về câu trả lời kì quái này, tất cả đều vượt quá năng lực của ta. Hoà thượng Đoan¹¹ có làm bài tụng sau:

Một mũi tên hạ một con chim điêu.

Lại thêm một mũi nữa thì đã là thừa

Lên thẳng ngọn núi Thiếu Thất ngồi ở phía trước

Lương chủ chớ có sai người gọi ông ấy về!

一 箭 尋 常 落 一 鵰。 更 加 一 箭 已 相 饒

直 歸 少 室 峰 前 坐。 梁 主 休 言 更 去 招

Nhất tiễn tầm thường lạc nhất điêu.

Cánh gia nhất tiễn dĩ tương nhiêu

Trực qui Thiếu Thất phong tiền toạ

Lương chủ hưu ngôn cánh khứ chiêu.

Bây giờ hỏi đây: Ai trong bọn ngươi muốn gọi ông ấy về? Ai?

Vì vua không khế hội nên Đạt-ma lặng lẽ cất bước. Ông lão kì quái! Đúng là bị một vố ê chề!

Lại vượt sông mà sang đất Nguỵ. (Thời bấy giờ, vua của đất Nguỵ là Hiếu Minh, đứng đầu một chủng tộc miền Bắc tên Thác Bạt, sau này mới tự gọi là Trung Quốc.)¹² Đến nơi này, Đạt-ma ở lại chẳng đi đâu nữa, vào ngay chùa Thiếu Lâm, xoay mặt vào tường ngồi thiền chín năm liền. Cũng nơi đây, Tổ tiếp dẫn Nhị tổ ngộ đạo. Những người quanh vùng này thấy vậy đều gọi Tổ là Bà-la-môn xoay mặt nhìn tường.¹³

Lương Vũ Đế sau lại hỏi Chí công. Chí công hỏi lại: Bệ hạ có biết người ấy hay không? Vua bảo: Chẳng biết. Hãy nói xem, câu trả lời này giống hoặc khác câu của Đạt-ma? Giống thì giống đó, nhưng mà đúng cũng là sai. Người thời nay rất lầm với sự xác nhận rằng, trong trường hợp đầu, Đạt-ma trả lời vua bằng Thiền và sau, trong cuộc vấn đáp với Chí công, Vũ

Đế trả lời Chí công bằng sự hiểu biết qua lại thông thường. Đây là lời giải đáp sao? Chẳng có liên hệ gì cả! Ngay lúc Chí công đặt câu hỏi ấy, hãy nói thử xem: vua phải đáp như thế nào cho phải? Sao lại chẳng đập ông ta một gậy chết cho rồi để tránh việc bị bôi keo nhọ vào mặt?

Thay vì vậy Vũ Đế lại thật thà bảo: Chẳng biết. Chí công thấy thời cơ thuận tiện bèn nói: Đó là Đại sĩ Quan Âm, người truyền tâm ấn của Phật. Vũ Đế hối tiếc, bèn sai sứ đi thỉnh [Đạt-ma Đại sư] trở lại. Tỉ tê thật hay! Nếu mà vua đuổi ông ấy ra khỏi nước ngay lúc mở miệng nói

»đó là Đại sĩ Quan Âm, người truyền tâm ấn của Phật« thì còn có thể chấp nhận chút ít.

Người ta bảo rằng, Chí công mất vào năm thứ mười ba thời đại Thiên Giám (514) trong khi Đạt-ma mới sang đây vào năm thứ nhất thời đại Phổ Thông (520), như vậy cách nhau sáu năm. Vậy thì nói đồng thời gặp nhau là thế nào? Ắt phải là một sự truyền đạt sai lầm. Bây giờ chẳng luận bàn chuyện này làm gì, chỉ cốt nhận biết những nét đại cương [của Tổ Bồ-đề Đạt-ma]. Hãy nói xem, nếu Đạt-ma là Quan Âm, Chí công cũng là Quan Âm, thì ai đích thị là Quan Âm? Và nếu cả hai đều là Quan Âm, vì sao một lúc lại có cả hai? Mà không chỉ ngừng ở hai thôi đâu, còn thành đám thành đội!

Thời Hậu nguỵ, Bồ-đề Đạt-ma cùng Luật sư Quang Thống và Tam Tạng pháp sư Bồ-đề Lưu-chi tranh luận. Tổ bác bỏ tướng [là những gì có thể tiếp cận được bằng lí trí] và thay vào đó trực chỉ vào tâm người. Và cũng vì tâm địa của hai vị hẹp hòi, không kham chịu được cạnh tranh này nên phát tâm hại Tổ, nhiều lần cho uống độc dược.¹⁴ Cuối cùng, lần thứ sáu, vì thấy đã hoá duyên hoàn tất, đã tìm được người truyền pháp, Tổ chẳng làm gì để tự cứu nữa, ngồi thẳng mà lìa trần. Tổ được mai táng tại núi Hùng Nhĩ, chùa Định Lâm. Thời Hậu Nguỵ, một vị tăng tên Tống Vân phụng sứ, đến núi Thông Lĩnh gặp Tổ tay xách một chiếc giầy mà đi.

Để tưởng niệm, Vũ Đế tự soạn một bài văn bia:

Tiếc cho ta! Thấy cũng như không! Gặp cũng như không! Đón tiếp cũng như không! Nay cũng như xưa, đáng oán thay, đáng hận thay!

嗟 夫！ 見 之 不 見！ 逢 之 不 逢！ 遇 之 不 遇！ 今 之 古 之 怨 之 恨 之！

Ta phu! Kiến chi bất kiến! Phùng chi bất phùng! Ngộ chi bất ngộ! Kim chi cổ chi oán chi hận chi!

Và trong một bài tán:

Tâm vướng »Hữu«, đời đời cùng chung lũ phàm phu. Tâm nơi »Vô«, khoảnh khắc bước lên toà diệu giác!

心 有 也， 嚝 劫 而 滯 凡 夫。 心 無 也， 殺 那 而 登 妙 覺

Tâm hữu dã, hoàng kiếp nhi trệ phàm phu. Tâm vô dã, sát-na nhi đăng diệu giác!

Hãy nói thử: Đạt-ma ngay lúc này ở chốn nào? Kẻ nào lao đao ở đây tức chẳng biết gì cả!

Kệ tụng

Thánh đế – Trống không!

Làm sao biết đích?

Trước trẫm là ai?

Lại đáp: Chẳng biết.

Thừa cơ lén sang sông.

Làm sao tránh gai mọc?

Dù quốc dân theo chẳng trở lại.

Nghìn vạn năm mong cũng hoài công.

Ngừng hoài mong!

Gió thanh xoay chuyển biết bao giờ dừng?

聖 諦 廓 然。 何 當 辨 的

對 朕 者 誰。 還 云 不 識

因 茲 暗 渡 江。 豈 免 生 荊 棘

闔 國 人 追 不 再 來。 千 古 萬 古 空 相 憶

休 相 憶。 青 風 匝 地 有 何 極

Thánh đế – Khuếch nhiên!

Hà đương biện đích?

Đối trẫm giả thuỳ?

Hoàn vân: Bất thức.

Nhân tư ám độ giang.

Khởi miễn sinh kinh cức?

Hạp quốc nhân truy bất tái lai.

Thiên cổ vạn cổ không tương ức.

Hưu tương ức!

Thanh phong tạp địa hữu hà cực?

Sư [Tuyết Đậu] nhìn trái nhìn phải rồi bảo: Tổ sư còn ở nơi này chăng? Rồi tự trả lời: Còn! Gọi hắn đến rửa chân Lão tăng!

Trước ngữ về kệ tụng

»Thánh đế – Trống không!« – Mũi tên bay quá Tân La, Ha ha!

»Làm sao biết đích.« – Trật! [Tuyết Đậu tự vướng vào mâu thuẫn! Vừa mới chỉ dẫn người ta vượt qua mọi phân biệt thì lại phân biệt »Làm sao biết đích?«] – Có gì khó biết đâu? [Thật sự thì tất cả đều trống rỗng; chúng ta đi, đứng, ngồi, nằm ngay trong đó.]

»Trước trẫm là ai?« – Lời mời thứ hai này chẳng đáng nửa đồng tiền, lại đem đến làm gì!

»Lại đáp: Chẳng biết.« – Trúng ba người, nếu không muốn nói là bốn người! [Không ai biết Bồ-đề Đạt-ma thật sự là ai, Vũ Đế không, Đạt-ma – như tự thú nhận – cũng không, Chí công cũng không; Tuyết Đậu nói được là ai không?] – Nhưng mà! [Tuyết Đậu lại còn lấy lời tự thú nhục nhã này của Đạt-ma làm ca làm tụng!]

»Thừa cơ lén sang sông.« – Xỏ mũi người chẳng được – [Vũ Đế] Lại bị người [Chí công] xỏ lại. Ối trời xanh! Trời xanh! Chẳng phải Đại trượng phu chút nào! [Như Viên Ngộ đã nói, một sự kiện nhục nhã cho Bồ-đề Đạt-ma.]

»Làm sao tránh gai mọc?« – Gai đã đâm gót chân ông ta sâu vài trượng! [Là đống gai nhọn của sự hiểu lầm. Lời nói nào hướng thượng cũng có thể bị hiểu lầm vì nó chỉ ngay đến cái tuyệt đối »bất khả thuyết.« Từ ngày Phật nhập diệt đến nay người ta đã nói quá nhiều và cũng theo đó, đống gai góc ngày càng lớn ra.]

»Dù quốc dân theo chẳng trở lại.« – Lại một công án nữa! [Chí công đã nói Vũ Đế như vậy, đưa ra một bí mật »công khai«] – Chạy theo sau mà làm gì? – Đạt-ma ở chỗ nào? Chí khí của Đại trượng phu nằm ở đâu? [Nằm ở Vũ Đế và những người cầu chân giải thoát nơi người khác.]

»Nghìn vạn năm mong cũng hoài công.« – Họ lấy tay vỗ ngực, hướng vào hư không mà than thân trách phận.

»Ngừng hoài mong!« – Nói gì vậy? Muốn lập kế sinh nhai trong động quỉ hay sao!

»Gió thanh xoay chuyển biết bao giờ dừng?« – Quả nhiên như vậy! Tuyết Đậu lăn mình vào cỏ? [Sư từ nơi thanh tịnh nhất vị bước xuống thế tục hỗn tạp.]

»Sư [Tuyết Đậu] nhìn trái nhìn phải rồi bảo: Tổ sư còn ở nơi này chăng?« – Ông này đợi người khai thú! [Tuyết Đậu không để yên, giống như một vị quan toà nghiêm khắc, hăm doạ người bị kiện.] – Cứ lần tới lần lui mãi không thôi! [Đầu tiên thì các đệ tử nên tôn sùng Đạt-ma như một Bồ Tát, sau đó lại ruồng bỏ và bây giờ lại muốn thử xem, còn một Bồ-đề Đạt-ma nào ở đâu đó không!!]

»Rồi tự trả lời: Còn!« – Tháp-tát a-lao!¹⁵

»Gọi hắn đến rửa chân Lão tăng!« – Cho ăn thêm ba mươi gậy và đuổi thẳng ra ngoài! Cũng chẳng có gì quá đáng! Được như thế thì còn chấp nhận việc một lần tới–một lần lui liên tục.

Bình xướng về kệ tụng

Trong trường hợp bài tụng của Tuyết Đậu về bản công án này, người ta có thể so sánh nó với điệu múa kiếm Thái a,¹⁶ vùng vẫy tung hoành trong hư không mênh mông một cách tự nhiên, lưỡi kiếm bén nhọn không hề chạm nơi nào. Nếu mà thủ đoạn không được dường ấy thì vừa cầm lên tay là mũi kiếm đả thương, bàn tay bị cắt đứt ngay. Ai có mắt sáng thì hãy nhìn Tuyết Đậu, xem Sư một nhặt một chọn, một khen một chê, chỉ dùng có bốn câu thôi mà quyết định được một tắc công án [tức là bốn câu đầu của bài kệ tụng. Hai câu trả lời của Đạt-ma được trình bày rõ ràng là tinh hoa của công án này. Tất cả những gì tiếp theo chỉ là hậu quả tự nhiên xuất phát từ đây.]

Nhìn chung là như sau: các bài Tụng cổ dùng những con đường quanh co để trình bày Thiền [qua những câu thơ ngắn gọn], trong khi Niêm cổ – những lời bình giảng về tụng cổ – đại cương chỉ là trích từ tụng cổ những đoạn quan trọng và từ đó đi đến kết luận. Tuyết Đậu cho người nghe một nhát ngay vào đầu với câu tụng: »Thánh đế – Trống không! Làm sao biết đích?« Tuyết Đậu hạ một câu ngay kế câu đầu của Đạt-ma, có thể gọi là kì đặc. Thử nói xem: Các ngươi làm sao mà biết đích? Người nào có mắt sắt, ngươi đồng cũng sẽ lần mò trong bóng tối vô ích. Đến nơi ấy có thể dùng tình thức mà suy đoán được ý nghĩa hay sao? Vì vậy mà Vân Môn mới nói: »Phải như chạm đá xoẹt lửa, như làn sét chớp.« Cái việc nhỏ bé này chẳng lạc vào tâm cơ, ý thức, tình tưởng. Các ngươi làm thế nào khi bị tra hỏi và bắt buộc phải mở miệng? Ngay trong lúc bày mưu tính kế [để tìm câu trả lời] thì chim Diêu¹⁷ đã bay quá Tân La rồi. – Tuyết Đậu hướng đến nạp tăng mọi nơi [với hai câu đầu trong bài kệ] hỏi: [Với trí phân biệt] Các ngươi làm sao biết được mục đích [của câu trả lời của Tổ Đạt-ma]?

Sau câu hỏi của vua: »Trước trẫm là ai?« liền đưa ra câu trả lời của Đạt-ma: »Chẳng biết.«

Qua đó người ta thấy được Tuyết Đậu rất mực vì người, cứ như một Lão bà lo lắng mãi không thôi. Các ngươi thử nói xem: »Trống rỗng« và »Chẳng biết« – hai câu này là một thứ hay hai?

Nhưng, người nào rõ được phận mình thì chẳng cần nói thêm cũng hiểu. Ai chưa tròn bản phận con người thì chắc chắn là sẽ lấy đó làm thành hai cây cột lừa. Những người tầm thường đều cho rằng, Tuyết Đậu lặp đi lặp lại, giảng thuật một điểm hai lần. Họ chẳng biết một chút gì cả. Với bốn câu đầu trong bài kệ, Tuyết Đậu đã soi rõ tận cùng bản công án. Sau đó, Sư chỉ vì lòng dạ từ bi mà tụng thêm thành sự tích. »Thừa cơ lén sang sông. Làm sao tránh gai mọc?« Thật ra thì Đạt-ma sang đất này giúp người gỡ keo mở trói, nhổ đinh tháo chốt, chặt trừ gai nhọn; vậy thì tại sao lại bảo Tổ để gai góc mọc xung quanh? Nhưng mà câu này không chỉ có giá trị lúc ấy; người thời nay ai cũng có gai đâm sâu vài trượng dưới gót chân!

»Dù quốc dân theo chẳng trở lại. Nghìn vạn năm mong cũng hoài công.« Chẳng phải là trượng phu chút nào. Thử nói xem: Bồ-đề Đạt-ma ở nơi nào? Nếu mà thấy được Tổ thì cũng sẽ thấy được Tuyết Đậu vì người như thế nào trong những câu cuối.

Tuyết Đậu e ngại việc người chỉ rong ruổi theo tình kiến¹⁸ nên rút hẳn then cửa, trình bày kiến giải của mình: »Ngừng hoài mong! Gió thanh xoay chuyển biết bao giờ dừng?« Chúng ta đã thôi việc hoài mong, nhưng bọn ngươi thì ra sao? Đang có việc gì dưới gót? Tuyết Đậu muốn nói: Ngay bây giờ, chính tại đây, gió mát xoay chuyển không biết dừng nơi nào, trên trời hay dưới đất. Sư đưa tay nắm lấy một sự kiện của ngàn năm, vạn năm mà ném ra trước mặt người nghe. Và câu »biết bao giờ dừng?« không những chỉ có giá trị cho thời của Tuyết Đậu, mà ngay cả lúc này cho tất cả mọi người: Ngọn gió mát này lại có thể dừng lại nơi nào hay sao?

Nhưng Sư lại lo ngại là người ta chấp trước vào điểm này nên lần nữa, dùng phương tiện, hỏi lớn giọng: Tổ sư còn ở nơi này chăng? Rồi tự trả lời: Còn. Đến đây thì rõ là Tuyết Đậu có một tấm lòng son chân chính vì người.

Rồi Sư lại tự bảo: »Gọi hắn đến rửa chân Lão tăng!« Với câu này, Sư tự giảm uy nghi một cách thái quá [Sư từ bi quá đỗi, quá chìu đệ tử]. Trong trường hợp này thì Sư cho đệ tử nếm gậy, ăn đạp có lẽ đúng hơn. Hãy nói xem: Tuyết Đậu muốn nói gì? Vì chính ngay nơi này có nghi vấn được đưa ra: Nên gọi hắn là ›lừa‹? Hay gọi là ›ngựa‹? Hoặc gọi là ›Tổ sư‹? Nên gọi và nhận diện hắn ra sao?

Người ta thường bảo rằng, Tuyết Đậu lạm dụng Tổ sư ở đây. Vui quá! Chẳng liên hệ gì đến việc này. Thử nói xem: Tất cả những chuyện này chung qui nơi nào? Chỉ một việc đơn giản như sau: Ta cho phép hiểu biết Lão Hồ;¹⁹ nhưng thấu triệt Lão Hồ thì ta không hứa.²⁰

Bình giảng

Về lời thuỳ thị

Thiền sư Viên Ngộ hướng về khán thính giả mà diễn bày. Sư gọi họ là nạp tăng vì họ mang y phục theo giới luật qui định. Mặc dù y phục này không còn hoàn toàn được may bằng những mảnh vải vụn nữa như tên của nó cho biết, nhưng nó vẫn còn đủ vẻ đơn giản và ai mang y phục này đều tưởng niệm đến Ca-diếp²¹ – một Đại đệ tử của Phật Thích-ca – người đầu tiên thâu nhặt vải vụn, rửa sạch để khâu chắp thành áo.²² Vì vậy mà mặc áo chắp vá trở thành truyền thống nơi cửa Phật và trong quyển sách này, cả thầy lẫn trò đều được gọi là »nạp tăng.«

Những gì Viên Ngộ nói trong lời thuỳ thị này không chỉ có giá trị cho bản công án trực tiếp sau đó. Nó có thể được dùng làm lời dẫn nhập cho cả quyển sách này. Ai nghiên cứu về thiền, muốn thưởng thức những điểm tinh yếu của quyển sách này thì phải lưu tâm đến hai điều kiện tiên quyết không thể bỏ qua. Điều kiện tiên quyết thứ nhất là người ấy phải mang theo một cảm giác nhạy bén, một sự trực nhận tinh tế, và luyện tập trau dồi, phát triển hai khả năng này cho đến lúc có thể nhìn qua cái hữu hình mà suy biết được cái vô hình. Việc mở rộng tầm nhìn vượt qua những gì có thể thấy trực tiếp được bắt đầu bằng những kĩ xảo đơn giản. Ngay trong kinh Niết-bàn,²³ Phật đã nói về khói, sừng và người nào có trí, biết suy nghĩ đôi chút thì sẽ biết ngay là nơi ấy có lửa hoặc trâu bò đang ăn. Khổng tử cũng đòi hỏi một cách mở rộng tầm nhìn nơi chúng đệ tử khi ngài bảo rằng: »Ai học mà không chú tâm cùng cực, ta không hé mở thêm cho biết. Nếu ta chỉ người nào một góc mà hắn không tự suy ra ba góc còn lại, ta cũng không giúp hắn bằng cách lặp lại.«²⁴

Những gì Viên Ngộ đòi hỏi trong phần đầu của thuỳ thị nhìn cơ bản thì chẳng gì khác hơn là một cảm nhận tỉnh táo, nhạy bén cho những sự thật, chẳng gì khác hơn là một chủ nghĩa hiện thật²⁵ được tán dương mọi nơi, một cách nhìn thật tế, không để người lừa gạt, cho chữ X là U.

Đòi hỏi một chủ nghĩa hiện thật như thế thì những ai biết suy nghĩ đôi chút đều có thể chấp nhận, cho dù người ấy là một nông phu, một chính trị gia hoặc một thương gia. Nhưng chủ nghĩa hiện thật này mới thật sự trở nên quái lạ – phải nói là kinh hoàng – khi người ta nhận ra trong phần thứ hai là, nó đi xa đến mức nào! Nó là chủ nghĩa hiện thật của Phật-đà, xuất hiện mọi nơi, có giá trị mọi nơi – ngay cả những nơi mà người khác tự tin là có một lập trường vững vàng dưới chân; nó phân minh đến tận cùng với một quan điểm chân chính vô ngại và cuối cùng, chỉ rõ lập trường kia là hủ nát, là sai lầm, u mê. Chủ nghĩa hiện thật này cũng chẳng dừng chân trước cái bản ngã, một cái ngã mà nhìn qua có vẻ như là cội nguồn của những cảm nhận, ý nghĩ của chúng ta. Nó cho biết rằng, cái ngã, cái »ta« nhỏ nhặt này – một cái ngã mà trước đây trăm năm chưa hiện diện, và trăm năm sau cũng chẳng còn đây – lại không khác gì hơn là một khối đan chằng chịt của những cảm giác, của những ý nghĩ luôn luôn biến chuyển trong phạm vi những cặp đối đãi nhị nguyên. Chúng mù quáng, không còn nhận được cội nguồn, chỉ biết phân biệt, biết những hiện tượng sai biệt, đa dạng và gán chặt vào đó tất cả những tâm tư tham ái, phẫn nộ, vọng tưởng. Khi đã đạt được tri kiến về »dòng luân chuyển của sự vật« và nếu tri kiến này thấm nhuần thân tâm thì đó đã là một biến chuyển lớn, phá tan bờ đê che lấp những dòng lưu chuyển tai hại trong nội tâm của chúng ta, thâu giảm năng lực của chúng và tạo điều kiện cho một cuộc sống mới với những qui luật hoàn toàn khác, qui luật của tự do, một tự do được cảm nhận từ kinh nghiệm thiền định chân chính, được trình bày qua những bài kệ chiến thắng vinh quang.

Chứng minh những sự kiện trên là thật có và chỉ dẫn môn đệ bằng những ví dụ cụ thể, đó là nguyện vọng duy nhất của Tuyết Đậu, tiền nhân của Viên Ngộ và với nguyện vọng này, Tuyết Đậu sưu tập một trăm tắc công án của »Cổ nhân«, thêm vào đó lời ca tụng của mình. Cũng như nguyện vọng trên, Viên Ngộ thêm vào nhiều lời bình và trình bày các bản công án này cho môn đệ. Chỉ một việc đáng lưu ý là những môn đệ này không nên để số lượng, phạm vi của những gì được nói ra làm tán loạn, vì tất cả những gì được nói ở đây chẳng gì khác hơn là một đám cát đằng vây bọc thân cây – mục đích mà người phải đạt đến. Tuy nhiên, để tiến đến gốc cây thì người ta phải xuyên qua đám dây leo chằng chịt vây bọc nó. Cuối cùng, người ta cũng phải phá tan đám cát đằng này vì nếu không sẽ vướng mắc vào đó và – thân cây sẽ chết ngạt. Chỉ vì quá lo nghĩ đến hạnh phúc, an vui của chúng sinh nên các vị Thiền sư mới nói nhiều về những gì mình đã chứng kiến. Chính sự việc này lại là một cái gì đó hoàn toàn khác, khác hẳn những gì có thể nói được. Trong một thế giới mà bất cứ sự việc gì đều được nói đến thì người ta cũng nên vì việc trên mà chú tâm vào những lời nói trong quyển sách này. Nhưng mà hãy cẩn thận, không nên dừng chân tại đây vì chung cuộc, chúng lại phải được quên đi – cũng chỉ vì sự việc này!