Bích Nham Lục (bản Chân Nguyên)

Kệ tụng

Lẫm lẫm, uy phong đơn độc, chẳng khoe khoang

Thẳng đứng trong biển cả, ông ta quyết định rắn rồng

Thiên tử Đại Trung chỉ một lần đụng chạm nhẹ,

Ba lần nếm phải nanh vuốt ông ta.

凜 凜 孤 風 不 自 誇

端 居 寰 海 定 龍 蛇

大 中 天 子 曾 輕 觸

三 度 親 遭 弄 爪 牙

Lẫm lẫm cô phong bất tự khoa

Đoan cư hoàn hải định long xà

Đại Trung thiên tử tằng khinh xúc

Tam độ thân tao lộng trảo nha

Trước ngữ về kệ tụng

»Lẫm lẫm, uy phong đơn độc, chẳng khoe khoang« – Và chính hắn cũng chẳng biết gì về sự việc này. – Lại là một La-hán tại Vân Cư sơn.

»Thẳng đứng trong biển cả, ông ta quyết định rắn rồng.« – Ông ta cũng nên phân biệt trắng đen. [Có thể diễn giảng nhiều cách.]

»Thiên tử Đại Trung chỉ một lần đụng chạm nhẹ.« – Thiên tử thời Đại Trung là cái gì? – Dù cao cỡ nào, ông ta cũng chỉ xuất thân từ quả đất này.¹⁷ Những người đứng cao hơn cũng có vòm trời trên đầu họ.

»Ba lần nếm phải nanh vuốt ông ta.« – Một con ễnh ương chết! Bắt đầu như thế nào với một người lắm mồm như vậy? – Đó chẳng qua là một cơ xảo nhỏ.¹⁸

Bình xướng về kệ tụng

Bài tụng của Tuyết Đậu nhìn giống như một bài tán thán Hoàng Bá. Nhưng chính vì vậy mà không nên hiểu nó là một bài chân tán! Trong những câu của sư có cái gì đó vượt hẳn khuôn khổ bình thường. Sư nói một cách rõ ràng mạch lạc: »Lẫm lẫm, uy phong đơn độc, chẳng khoe khoang.« Câu này chỉ đến lời dạy của Hoàng Bá [»Tất cả mọi người có mặt nơi này – các ngươi đều là một lũ ăn hèm«; »khắp Đại Đường này không có Thiền sư.«]. Và như vậy không có nghĩa là Sư đả phá người khác, tự tôn mình. Đây không phải là tự phô bày, khoa trương. Nếu người nào đó hiểu được những gì nằm sau những câu nói này thì chúng ta cho phép tự do đi bảy bước dọc, tám bước ngang. Có lúc ông ta đứng một mình trên đỉnh núi cao, có lúc thì nằm chắn ngang giữa chợ huyên náo. Cớ gì ông ta lại phải giữ lấy một khía cạnh hẹp hòi? Càng buông xả thì càng bỏ ra ít. Càng tìm kiếm nhiều thì càng thấy ít. Càng đảm vác nhiều thì càng chìm sâu, chết đuối. Cổ nhân nói: Ai bay không cần cánh mới có danh lưu truyền ở thế gian. Trước hết thì những cảm thụ nhân tình phải lắng đọng, Phật pháp cũng như đạo lí, những gì huyền diệu kì đặc, tất cả nhất thời phải được buông ra. Chỉ sau đó điểm tiếp xúc mới được hình thành một cách tự nhiên.

Tuyết Đậu nói tiếp: »Thẳng đứng trong biển cả, ông ta quyết định rắn rồng.« Đây, một con rồng! Đây, một con rắn! Vừa bước vào cửa mà nghiệm biết được như vậy người ta gọi là con mắt quyết định rồng rắn, là cơ quan bắt cọp, bắt tê giác. Tuyết Đậu cũng nói như sau [trong một bài thơ khá dài của mình]:

Chẳng phân biệt được rồng rắn với một cặp mắt vững chắc

Để bắt cọp, tê giác thì cơ quan quá yếu.

定 龍 蛇 兮 眼 何 正

擒 虎 兕 兮 機 不 全。

Định long xà hề nhãn hà chính

Cầm hổ huỷ hề cơ bất toàn.

»Thiên tử thời Đại Trung chỉ một lần đụng chạm nhẹ. Ba lần nếm phải nanh vuốt ông ta.«

Chớ có nghĩ là Hoàng Bá chân tay thô bạo ngày hôm nay! Sư xưa nay là như vậy.¹⁹

Tục Cao Tăng truyện, Đạo Tuyên biên tập trong thời Hàm Thông [860-873] ghi: Hoàng đế

Đường Hiến Tông²⁰ có hai con trai, một người [khi lên ngôi] tên Mục Tông, người kia là Tuyên Tông. Tuyên Tông chính là hoàng đế Đại Trung. Ở tuổi mười hai [sau khi cha là Hiến Tông bị hãm hại và người anh là Mục Tông kế vị], ông đã là một cậu bé tâm tư lanh lợi, thích ngồi kết già theo kiểu nhà Phật. Thời Mục Tông²¹ trị vì, sau lúc bãi triều, Đại Trung thường chơi đùa bằng cách bước lên long sàng, hay tay chéo trước ngực khen ngợi quần thần chung quanh. Một vị quan thấy vậy nghi ngờ, đem sự việc trình Mục Tông. Mục Tông thấy vậy thở ra có vẻ tự trấn an: Em ta có tâm anh hùng của tổ tiên. Năm thứ tư thời Trường Khánh, Mục Tông băng hà [824]. Ông để lại ba người con là Kính Tông [824-826], Văn Tông [826-840] và Vũ Tông [840-846]. Hai năm sau khi thừa kế cha lên ngôi, Kính Tông bị nội quân âm mưu sát hại. Văn Tông kế vị. Sau 14 năm thì Vũ Tông lên ngôi [tức là vị hoàng đế ra lệnh ép buộc tăng ni hoàn tục vào năm 845; chùa chiền bị tàn phá rất nhiều, Phật pháp bị bức hại]. Ông gọi Tuyên Tông [người chú của mình] là một gã si độn. Và một hôm, sau khi biết được sự tích Tuyên Tông đùa bỡn lên long sàng của cha mình, ông căm hận đến mức sai người đánh chết, mang xác ra sau vườn rồi rưới nước bẩn lên.

Nhưng hoàng tử tỉnh lại. [Một hoạn quan thương tình, giúp ông thay áo giả dạng du tăng rồi sau đó trốn lánh]. Ông dấu tung tích, đến pháp hội của Thiền sư Chí Nhàn²² [đệ tử của Qui Sơn] tại chùa Hương Nghiêm [phía Nam tỉnh Hồ Nam]. Sau đó, ông xuống tóc, thụ giới sa-di [một tiểu tăng, chưa thụ đủ tất cả các giới luật của một vị Tỉ-khâu].

Sau này, ông cùng Thiền sư Chí Nhàn du phương, đến Lư Sơn.²³ Nhân lúc gặp một thác nước, Chí Nhàn cao hứng làm một bài thơ về thác nước này, bắt đầu với những câu: Xuyên mây, đục đá chẳng từ lao

Đáy sâu mới biết xuất xứ cao

穿 雲 透 石 不 辭 勞。 地 遠 方 知 出 處 高

Xuyến vân thấu thạch bất từ lao

Địa viễn phương tri xuất xứ cao.

Sau khi ngâm hai câu đầu này, Chí Nhàn ngừng lại suy tư một hồi. Sư muốn dò xem người đồng hành sẽ tiếp tục bài thơ như thế nào, qua đó biết được huyết mạch của ông ta. [Bởi vì Sư đã ám chỉ qua hai dòng kệ mình đã biết chút ít về lai lịch của ông. Sư rất muốn biết ông ta có hiểu và điều mình dự đoán có đúng hay không.] Đại Trung làm tiếp bài kệ: Lưu lại chi khe truông chật hẹp?

Quay về biển lớn dậy ba đào

溪 澗 豈 能 留 得 住

終 歸 大 海 作 波 濤

Khê giản khởi năng lưu đắc trú

Chung qui đại hải tác ba đào.

Chí Nhàn biết đây không phải là người tầm thường, im lặng thầm biết.

Sau, Đại Trung đến pháp hội của Diêm Quan.²⁴ Diêm Quan cử làm thư kí. Hoàng Bá lúc này cũng có mặt tại đây, giữ chức Thủ toà.²⁵ Một ngày nọ, trong lúc Hoàng Bá thắp hương lễ Phật [được xem như công phu hằng ngày trong một thiền viện], Đại Trung thấy được, hỏi:²⁶ Không chấp trước vào Phật mà cầu, không chấp trước vào Pháp mà cầu, không chấp trước vào Tăng mà cầu. Vậy thì Ngài lễ bái Phật cầu điều gì? Hoàng Bá nói: Chẳng chấp trước vào Phật mà cầu, chẳng chấp trước vào Pháp mà cầu, chẳng chấp trước vào Tăng mà cầu, thường lễ bái như thế. [Theo bài kệ của Tuyết Đậu thì đây là lần thứ nhất Hoàng Bá nhe nanh] Đại Trung hỏi tiếp: Như vậy thì lễ bái Phật làm gì? Hoàng Bá liền tát một cái. Đại Trung nói: Sao thô quá vậy! Hoàng Bá nói: Chỗ này là chỗ nào mà nói thô nói tế. Nói xong lại tát.

Sau khi lên ngôi, Đại Trung ban hiệu Hoàng Bá là »Thô hạnh Sa-môn«. Và khi Bùi Hưu trở thành Tướng quốc, hoàng đế nghe lời vị này ban hiệu là Đoạn Tế Thiền sư [nghĩa là người vượt qua biên giới].

Tuyết Đậu biết chỗ xuất xứ, mối liên hệ giữa hai vị này. Vì vậy mà Sư mới sử dụng nó một cách khéo léo trong bài tụng của mình. Hiện tại có ai trong bọn ngươi có nanh có vuốt như

Hoàng Bá hay không? Và [Sư] đập [vào bàn].

Bình giảng

Hoàng Bá, đệ tử của Bách Trượng và thầy của Lâm Tế

Vào lúc giao thời của thế kỉ thứ tám và chín, chỉ cách thành phố chuyên đánh cá Phủ Điền phía nam thủ phủ Phúc Châu, tỉnh Phúc Kiến ba tiếng đi xe, một thanh niên với chiều cao hai thước bước vào một ngôi chùa nhỏ, xin thụ giới xuất gia. Dáng vóc to lớn gây ấn tượng đến nhiều người, và một khối thịt u trên trán nhắc đến viên ngọc toả ánh sáng giữa hai mắt Phật, thường được trình bày trong tranh tượng (người Ấn Độ gọi là ūrṇā, có nguyên nghĩa là bạch hào 白 毫, cọng lông xoáy trắng). Và pháp danh Hi Vận, »vận mệnh hi hữu« mà vị tăng trẻ này nhận được trong buổi lễ thụ giới cho thấy niềm hi vọng mà vị thầy đã đặt vào ông ta.

Lúc đó, bên sườn núi của ngôi chùa này có một loại cây cao khoảng hai mươi thước, ra hoa mầu vàng vào mùa hạ. Vỏ của nó cũng chứa một chất mầu vàng, có vị đắng, được dùng để chế dược phẩm và thuốc nhuộm. Các nhà thực vật học gọi là Phellodendron, người Hoa gọi là Hoàng Bá, nghĩa là »cây có vỏ vàng«, và theo đó mà ngọn núi cùng ngôi chùa nhỏ mang tên này. Hình ảnh của ngọn núi này đã thấm nhuần với kinh nghiệm tu học trong những năm đầu của vị tăng Hi Vận, đến nỗi ông ta mang luôn hiệu này trong thời hành cước; và cuối cùng, ở tuổi 64, ông đảm nhận trụ trì một Thiền viện phía Tây tỉnh Giang Tây, cải danh ngọn núi này thành Hoàng Bá sơn và đi vào lịch sử nhà Thiền với danh hiệu này.

Tài liệu được truyền lại trong những tông phái Thiền về Hoàng Bá Hi Vận chỉ là những mẩu chuyện nhỏ riêng biệt, chẳng phải là một bức tranh toàn vẹn. Ngay cả năm sinh của Sư cũng không được xác định rõ ràng. Nhưng chúng ta có thể nhận là Sư sinh vào năm 768, cũng có thể là 771 tại xứ Mân với một con sông mang cùng tên, tuôn ra biển tại thủ phủ Phúc Châu.

Như vậy thì Sư ngang tuổi với Qui Sơn, xuất hiện trong công án thứ tư, hoặc hơn vị này ba tuổi. Sư thụ giới Tỉ-khâu vào khoảng năm 785, lúc đó cao nhất là 17 tuổi. Sau đó, Sư hành cước, viếng thăm rặng núi Thiên Thai ở tỉnh Chiết Giang, trung tâm Phật học nổi danh, có rất nhiều kinh sách. Trong thời gian hành cước nơi đây, như Viên Ngộ thuật lại, Sư có một cuộc hội ngộ lạ lùng với một vị tăng hoặc La-hán, được những thế hệ sau này thêu dệt thành một câu chuyện thần thoại huyền bí. Tuy nhiên, nó giúp vị tăng trẻ này biết rõ hơn về những điểm ưu việt của Đại thừa so với Tiểu thừa – tiêu biểu qua trường hợp dị nhân kia, chỉ biết tu tập để đạt thần thông.

Sau đó, Sư đi về phía đất liền, đến Nam Khang, thủ phủ tỉnh Giang Tây, hi vọng có dịp yết kiến Mã Đại sư. Thay vì vậy, Sư gặp vị đệ tử quan trọng nhất của Mã Tổ là Bách Trượng (xem công án 26) và biết được Mã Tổ đã thiên hoá. Năm mất của Mã Tổ được các nhà nghiên cứu sau này xem là năm 786, thế là vị tăng trẻ Hoàng Bá lúc gặp Bách Trượng không quá 19 tuổi.

Nhưng ngay trong trường hợp nhỏ tuổi hơn, cuộc gặp gỡ với Bách Trượng chính là một móc ngoặt quyết định trong cuộc đời của Hoàng Bá, và Viên Ngộ đã trình bày sự việc này tường tận trong lời bình xướng của mình.

Vì ngoài những mẩu chuyện trên ra còn nhiều cuộc đàm thoại giữa Bách Trượng và Hoàng Bá được truyền lại, chúng ta có thể tin được là Hoàng Bá đã lưu lại một thời gian dài nơi vị đệ tử đầu tiên của Mã Tổ. Chỉ có điều không biết là nơi nào, và lúc nào. Bởi vì sau khi Mã Tổ viên tịch, Bách Trượng có thể lưu lại khoảng tám năm tại ngôi mộ của vị này, cho đến lúc dời từ

Nam Khang đi sâu hơn về phương Tây, đến một ngọn núi »cao trăm trượng« – Bách Trượng sơn – để thành lập một thiền viện mới vào khoảng năm 794. Đây là thiền viện đầu tiên được kiến lập chuyên đáp ứng nhu cầu của thiền sinh thời bấy giờ. Rất có thể là Hoàng Bá đã cùng đến núi Bách Trượng, lưu lại nơi thầy mình cho đến lúc ông ta tịch vào năm 814. Sau đó – tương tự trường hợp những vị Thiền sư sau này –, Sư hành cước nhiều năm để trau dồi kinh nghiệm, để trưởng thành, và giúp những Thiền sư khác giảng dạy đồ chúng. Vào khoảng năm 832, lúc này đã 64 tuổi, Sư mới dừng chân tại tỉnh Giang Tây, chọn một ngọn núi cách núi Bách Trượng chỉ khoảng 50 km về phía Tây nam làm nơi trú trì, đổi tên núi này thành Hoàng Bá. Nơi đây, Sư giáo hoá mười năm liền rất có hiệu quả.

Vào năm 842, một trách nhiệm mới được chuyển đến Sư cùng với sự có mặt của vị Tiết Độ sứ²⁷ mới tại thủ phủ Nam Khang là Bùi Hưu (787-860), người rất hâm mộ vị thầy đang trụ trì ngôi chùa phía biên giới bên Tây của khu vực mình cai trị. Bùi Hưu xuất thân từ một gia đình hâm mộ Phật pháp ở tỉnh Hồ Nam. Sau khi đỗ trạng nguyên, ông thăng tiến rất nhanh. Năm 827 ông đã giữ trách nhiệm trình bày tất cả những sự kiện quan trọng trong nước đến hoàng đế Văn Tông và giữ chức vụ quan trọng khác ở những tỉnh lị nhiều năm liền. Truyền thống Thiền để lại một câu chuyện rất lạ lùng về cuộc gặp gỡ đầu tiên giữa ông và Hoàng Bá.

Sau khi nhậm chức tại thủ phủ Nam Khang, Bùi Hưu liền đến viếng ngôi chùa quan trọng nhất của nơi này là Khai Nguyên. Sau khi lễ Phật xong, ông được vị tăng tiếp khách hướng dẫn tham quan ngôi chùa. Bức chân dung của một vị tăng trên tường bỗng gây ấn tượng nơi vị khách. Bức tranh vẽ ai vậy? câu hỏi của ông. Một bậc cao đức, là câu trả lời. Bùi Hưu nói: Đã rõ như vậy rồi; tôi chỉ muốn biết hiện giờ ông ta ở đâu. Vị tăng không trả lời được. Bùi Hưu hỏi tiếp: Ở đây không có thiền tăng nào hay sao? Cuối cùng, vị tăng nọ dẫn một ông lão đến trình, người ngoài những công phu hằng ngày ra chuyên dọn dẹp, quét chùa. Vị tăng nói: Đây là người quét chùa. Nhìn có vẻ như một thiền tăng. Bùi Hưu liền hướng về vị tăng cao niên, rồi quay lại chỉ bức tranh hỏi: Tôi muốn gặp vị tăng trên bức chân dung này. Ông ta ở đâu? Và ông lão quét chùa nói với một âm điệu chấn động: Bùi Hưu! Bùi Hưu giật bắn mình, ông nói tiếp: Ông ta ở đâu? Bùi Hưu bỗng nhiên sáng mắt, nhận ra ông lão quét sân chùa chính là vị tăng trên bức tranh, vội vàng lễ bái. Ông quét chùa này chẳng ai khác hơn là Thiền sư Hi Vận, lại một lần nữa cảm nhận nhu cầu trở về chốn yên lặng, lặng lẽ rời núi Hoàng Bá một thời gian trước đây, rút lui ở ẩn tại nơi này.

Từ đó trở đi, Bùi Hưu rất thân cận với Hoàng Bá. Ông thỉnh Sư rời núi, đến Nam Khang trụ trì một thiền viện và tham vấn Sư thường xuyên. Sáu năm sau, 848, ông được bổ nhậm trấn Uyển Lăng, thành phố Ninh Quốc bây giờ, nằm ở phía nam Nam Kinh, tỉnh An Huy. Ông cho xây dựng một thiền viện với một thiền đường to lớn, một lần nữa thỉnh Hoàng Bá cùng chúng tăng dời chỗ đến đây. Ông ủng hộ Hoàng Bá và tăng chúng mạnh mẽ cho đến khi vị này viên tịch vào năm 850. Hai năm sau đó, ông được phong chức Tướng quốc; vì vậy mà những người sau này đều gọi ông là Bùi Tướng quốc mặc dù ông giữ chức này vỏn vẹn bốn năm. Các sử gia Trung Hoa ghi lại rằng, ông không phải là người nghiêm túc, chính xác nhất trong việc thực hành mệnh lệnh của triều đình (như hình tượng của một vị quan lí tưởng theo Nho gia), nhưng ngược lại, được hoàng đế Tuyên Tông (trị vì 847-859) khen ngợi, được quần chúng kính trọng vì thực hiện những công việc triều đình như thu thuế với một tấm lòng khoan dung quảng đại, vì tấm lòng từ bi của ông nói chung. Và không còn nghi ngờ gì nữa, những khía cạnh này đã được phát triển mạnh qua mối quan hệ mật thiết của ông với Hoàng Bá.

Về sự phát triển của các tông phái Thiền thì Hoàng Bá đóng một vai trò quan trọng, bởi vì tâm thức của Mã Tổ mà Sư nhận được từ Bách Trượng lại được truyền trao đến một loạt người tài năng dị thường. Chúng ta đã có dịp làm quen với một trong những đệ tử giỏi nhất của Sư là Mục Châu. Còn quan trọng hơn đối với những thế hệ sau này là vị sư đệ của Mục Châu, là Thiền sư Lâm Tế; bởi vì từ vị này mà xuất phát ra nhánh thiền Lâm Tế với một truyền thống không bị gián đoạn, với Viên Ngộ là thành viên, chính là người mười thế hệ sau viết lời thuỳ thị, trước ngữ, bình xướng – nói gắn ngọn, tác giả của Bích Nham lục. Tác phẩm này được tôn trọng và bảo tồn trong tông Lâm Tế cho đến ngày nay. Thêm vào đó là trong đời nhà Minh, từ 1368 cho đến 1644, chính ngôi chùa nhỏ gần Phúc Châu với nhiều cây Hoàng Bá

– nơi vị tăng Hi Vận thụ giới, rồi sau này vì mến thương chỗ sơ học mang tên truyền đến tận Giang Tây – được nhiều vị Đại sư trụ trì với trọng tâm là gìn giữ truyền thống của Hoàng Bá.

Vào năm 1661, khi vương triều Nhật Bản mời các vị Thiền sư từ Trung Hoa đến để chấn hưng truyền thống Thiền tại đây – vốn đã có những dấu hiệu khô kiệt –, nhiều vị Thiền sư xuất thân từ truyền thống Hoàng Bá sơn đã cất bước sang Nhật, sáng lập một nhánh Thiền mới rất thịnh hành tại đây với tên Hoàng Bá tông, gọi theo tiếng Nhật là Ōbaku-shū. Qua đó chúng ta có thể hiểu được vì sao danh hiệu Hoàng Bá có một âm điệu đặc biệt trong truyền thống Thiền. Một sự tôn nghiêm, một năng lực mạnh mẽ như thế nào nằm trong âm điệu này – bản công án cũng như những lời thuyết minh của Tuyết Đậu và Viên Ngộ đã trình bày rất rõ; chúng ta chỉ còn phải lưu tâm đến một vài chi tiết nhỏ.

Về bản công án và trước ngữ của Viên Ngộ

»Hoàng Bá nói: Ta chẳng nói không có Thiền; chỉ nói là không có Thiền sư.« Viên Ngộ bình luận với một vẻ châm biếm thường thấy: »Một kẻ đầu rồng đuôi rắn!« Như vậy thì: Sau lời mắng mạnh bạo »bọn ăn hèm«, câu đối đáp lời kháng biện của Sư lại nhẹ nhàng một cách lạ lùng. Vì sao Viên Ngộ lại đề cao điểm tương phản này? Chỉ để học chúng thấy Hoàng Bá chẳng muốn mắng, chẳng muốn chỉ trích chút nào cả. Sư chỉ muốn chỉ chúng đệ tử nhận thức được khoảng cách vĩ đại giữa việc tu học và sự việc tối trọng đối với tất cả những người xuất gia tầm đạo.

Ý nguyện này được Sư trình bày qua câu hỏi: »Như vậy các ngươi có ›ngày hôm nay‹ chỗ nào?« Đây chính là câu then chốt thứ hai song song với câu ›bọn ăn hèm‹. Việc hành cước từ

Thiền sư này đến Thiền sư kia có thể kéo dài vô tận mà chẳng giúp hành giả tìm được ›ngày hôm nay‹, một ngày mà hành giả không còn liếm bã rượu, mà uống được tinh chất rượu, một thứ rượu duy nhất làm thân thể kiện khang. Nhưng rượu này mỗi người phải tự uống; không một vị thầy nào có thể rót vào miệng người khác. Như vậy thì có một bóng tối đứng che địa vị của bậc thầy. Hoàng Bá chẳng màng đến việc xua đuổi bóng tối này, cố ý chỉ chúng đệ tử hướng đến nó. Sự việc này càng mang một ý nghĩa sâu sắc hơn khi học chúng ngày càng đến tham vấn đông đúc nơi các vị Thiền sư – đặc biệt là đến Hoàng Bá –, khi học chúng ngày càng tranh luận sôi nổi về bậc thầy cũng như những lời dạy của ông ta. Và trường hợp Sư đứng trước mặt đại chúng phát biểu một cách không thương xót: không có Thiền sư, thì đây không phải một lời phê bình xuất phát từ một tâm tư tự mãn, mà chỉ là một sự thật hiển nhiên. Đầu tiên là Sư nghĩ đến trường hợp của chính mình, và không có nguyện vọng nào khác hơn là tạo điều kiện để chúng đệ tử tự do.

Những chi tiết trong lời bình xướng của Viên Ngộ về bản tắc

Tiếng quát Hô! của Mã Đại sư trong lời bình xướng của Viên Ngộ. Đây là tiếng quát đầu tiên của một Thiền sư được truyền thống ghi lại. Và qua nó người ta có thể hiểu rõ ý nghĩa của sự việc. Trước hết, tiếng quát Hô! là một cách la mắng chung chung, khi người này lớn tiếng át mọi người, để họ không dám hó hé gì nữa. Ở đây thì tiếng quát Hô! cũng có mục đích tương tự như vậy, nhưng trên bình diện cao nhất, với ý nghĩa tối hậu: Nó xuất phát sau một thời gian dài im lặng mà Mã Đại sư vừa trải qua, là sự thể hiện của sự thật cuối cùng đối với Bách Trượng – một sự thật mà trong đó chẳng còn vật, chẳng còn ngôn ngữ. Đồng thời, nhìn về khía cạnh thời gian, nó chính là dấu ấn – được sử dụng trong trường hợp người ta gọi là »dĩ tâm truyền tâm« – xác nhận người kế thừa mình như trong trường hợp Mã Đại sư xác nhận Bách Trượng.

Tắc thứ 12: Ba cân gai của Động Sơn — 洞山麻三斤

Thuỳ thị

Một cây đao sát nhân, một thanh kiếm hoạt nhân: Đó là phong qui của người xưa; và cũng là điểm xu yếu của ngày nay. Nếu luận sát nhân thì một sợi lông cũng không bị hề hấn. Còn luận hoạt nhân thì táng thân mất mệnh.

Thế nên, cổ nhân nói: Con đường hướng thượng, nghìn thánh chẳng ai truyền. Học giả lao công đặt nó vào khuôn hình. Họ giống như bọn khỉ mò trăng dưới nước.

Các ngươi thử nói xem: Nếu nói không truyền trao thì sao lại có nhiều cát đằng công án như vậy? Kẻ nào có mắt thử nói! Xem đây!

Bản tắc

Tăng hỏi Động Sơn: Thế nào là Phật?

Động Sơn đáp: Ba cân gai.

Trước ngữ

»Tăng hỏi Động Sơn: Thế nào là Phật?« – Một cầu gai sắt! [Một quả cầu có gai bằng sắt, được dùng trong chiến tranh để phong toả đường đi] – Thiên hạ nạp tăng chẳng ai nhảy thoát.

»Động Sơn đáp: Ba cân gai.« – Sáng rực rỡ! – Giày cỏ mòn! – Chỉ Hoè¹ mắng Liễu, làm như chúng là những loại cây có giá trị như nhau.

Bình xướng về bản tắc

Nhiều người hiểu sai bản công án này. Thật là khó nhai nuốt nó một cách giản đơn. Và ngươi cũng chẳng có một điểm tựa nào để quyết đoán. Vì sao? Vì nó lạt lẽo vô vị.

Cổ nhân có nhiều cách ứng đáp câu hỏi về Phật khác nhau. Có người [tức Triệu Châu, nhân vật chính trong công án 2 và 9] nói: Trong Phật điện. Một vị khác: Có ba mươi hai hảo tướng [là ba mươi hai tướng đẹp của một vị đại nhân, Phạn ngữ: Mahāpuruṣa-lakṣaṇa, được nhiều bài kinh mô tả rất tỉ mỉ]. Hoặc: Một cái roi bằng tre dưới núi. Hãy đến Động Sơn, vị này chỉ trả lời giản đơn: Ba cân gai. Có thể nói: Ông ta cắt đứt lưỡi cổ nhân.

Có người muốn hiểu câu chuyện này một cách cụ thể, nói rằng, lúc đó Động Sơn đang ở trong kho, đang cân gai, nhân vị tăng vấn nên trả lời như vậy. Người khác lại nói: Câu hỏi nhắm về hướng Đông, Động Sơn đáp hướng Tây. [Nghĩa là, để đẩy người hỏi ra khỏi quĩ phạm suy nghĩ bình thường, Động Sơn cố ý đưa ra một câu trả lời hoàn toàn vô nghĩa.] Có người nói đây chỉ là một cách trả lời quanh co của Động Sơn: Ngươi là Phật mà lại đi hỏi Phật! – Chính là những xác chết! – Lại có người cho rằng, Động Sơn muốn trình bày: Kìa, ba cân gai này chính là Phật.

Như vậy thì đâu có quan hệ gì đến hạt nhân của sự việc. Nếu ngươi tìm hiểu câu nói của Động Sơn với những mối suy nghĩ như vậy thì dù có tu tập cho đến lúc Phật Di-lặc² hạ sinh – ngay cả trong mộng ngươi cũng chẳng thấy được lời giải đáp. Vì sao không thấy được? Ngôn ngữ chỉ là khí cụ để chống, để chở Đạo: Người ta không hiểu ý của cổ nhân, chỉ nhắm vào ngôn cú mà tìm quanh. Họ sẽ tìm nắm được một lỗ mũi cỡ nào bây giờ?

Các ngươi chẳng thấy cổ nhân³ nói như thế nào sao: »Đạo vốn chẳng lời. Nhưng qua lời nói mà Đạo hiển hiện. Ai thấy Đạo rồi thì quên lời.« Chỉ khi đạt đến chỗ đó rồi mới biết là cơ đệ nhất quay trở về chính mình.

Chỉ có ›ba cân gai‹ này thôi! Nó giống như con đường cái dẫn trực tiếp đến Trường An. Ngươi có thể nhấc chân lên, ngươi có thể đặt chân xuống – không chỗ nào mà không phải cả. Câu nói này cùng loại với câu nói về bánh mè⁴ của Vân Môn. Tất nhiên, cách trình bày như vậy rất khó hiểu.

Tiên sinh của ta ở núi Ngũ Tổ⁵ tụng như sau:

Kẻ bán hạ tiện, mắt chẳng nhìn thấy rõ

Sắp đặt, đem bán ba cân gai

Trăm nghìn năm nằm trệ đó

Chẳng ai có chỗ dành cho đống ấy cả.

賤 賣 擔 板 漢

貼 秤 麻 三 斤

千 百 年 滯 貨

無 處 著 渾 身

Tiện mại đảm bản Hán

Thiếp xứng ma tam cân.

Thiên bách niên trệ hoá

Vô xứ trứ hồn thân.

[Ý nghĩa câu này tương tự tất cả những điểm huyền diệu cao siêu khác: Nó nằm chìa ra đó, người ta chẳng phải tốn đồng bạc nào cả, nhưng không ai dùng đến.]

Ngươi chỉ cần gom tất cả những tình trần ý tưởng, mưu kế, được mất, thị phi, để rồi nhất thời dẹp sạch thì sẽ hội được một cách tự nhiên.

Kệ tụng

Như chim vàng bay cấp bách, như thỏ nhanh nhẹn trên cung trăng, Câu ứng đáp hay chưa từng đụng phớt qua.

Nếu các ngươi nắm lấy câu nói của Động Sơn kéo rộng ra, rồi đoán non đoán già,

Thì một cặp rùa kéo nhau xuống núi – con què, con đui.

»Hoa dầy đặc Xuân thì, Thu choàng trong áo gấm«

»Trúc gầy ở đất Nam, bóng cây tại đất Bắc«

Nhân lúc nghĩ đến Trường Khánh và Lục Đại phu

Ông ta hiểu việc: »Nên cười! Chẳng cần khóc!«

Diii….

金 烏 急。 玉 兔 速

善 應 何 曾 有 輕 觸

展 事 投 機 見 洞 山

跛 鱉 盲 龜 入 空 谷

花 簇 簇 錦 簇 簇

南 地 竹 兮 北 地 木

因 思 長 慶 陸 大 夫

解 道 合 笑 不 合 哭

咦

Kim ô cấp, ngọc thố tốc

Thiện ứng hà tằng hữu khinh xúc

Triển sự đầu cơ kiến Động Sơn

Bả miết manh qui nhập không cốc

»Hoa thốc thốc cẩm thốc thốc«

»Nam địa trúc hề Bắc địa mộc«

Nhân tư Trường Khánh Lục Đại phu

Giải đạo hợp tiếu bất hợp khốc

Di!

Trước ngữ về kệ tụng

»Như chim vàng bay cấp bách« [mặt trời] – Con mắt bên trái nặng nửa cân. – Con Diêu nhanh nhất bay cũng chẳng kịp ông ta. – Và họ đặt thân vào đống lửa một cách mù quáng.

[Họ, loài người, chẳng biết tất cả đang cháy rực, tất cả chỉ là những khoảnh khắc.]

»Như thỏ nhanh nhẹn trên cung trăng.« [Là chính mặt trăng trên quĩ đạo hằng ngày. Chu kì chạy vòng quanh trái đất của mặt trăng ăn khớp với chu kì của mặt trời: Vào ngày rằm, mặt trời vừa xuống bên Tây thì mặt trăng đã mọc bên Đông.] – …, con mắt bên phải nặng tám lạng. [Mắt trái nửa cân thì mắt phải tám lạng – một ví dụ, tương tự như trường hợp mặt trời mặt trăng, chiếu rọi mối quan hệ có qui tắc giữa câu hỏi của vị tăng và câu trả lời của Động Sơn: Câu hỏi chứa đựng điểm bí mật của Phật-đà, câu trả lời cũng như vậy: Cả hai đều cân xứng, cả hai đều hệ thuộc lẫn nhau, vì vậy mà Động Sơn trả lời câu hỏi ngay tức thì, chẳng cần đắn đo thêm gì cả.] – Họ đang làm ổ trong cung của Hằng Nga. [Họ, loài người, phô bày điểm si mê của chính mình với niềm tin vào cung trăng. Hằng Nga, vợ của nhà bắn cung tài tình là Hậu Nghệ, theo truyền thuyết đã trộm lấy thuốc trường sinh của chồng mình, vốn được Tây Vương mẫu tặng. Hằng Nga uống và trở thành bất tử, thoát lên cung trăng làm nguyệt tinh. Theo Viên Ngộ thì đây chính là cái »ổ bất tử« mà loài người trong trạng thái si mê mơ tưởng đến.]

»Câu ứng đáp hay chưa từng đụng phớt qua.« – Như nhịp gõ vào chuông, như tiếng vọng trong thung lũng. [Với câu trả lời của mình, Động Sơn, đã nhìn thấu suốt vị tăng, bắn trúng ngay quả tim của ông ta, làm Phật tính của ông hốt nhiên vang vọng như chuông đồng.]

»Nếu các ngươi nắm lấy câu nói của Động Sơn kéo rộng ra, rồi đoán non đoán già.« – Nếu các ngươi sơ ý mà nhìn lầm vào hoa cân nằm ở trục thay vì nhìn vào đòn cân [nơi ta có thể đọc được trọng lượng; nghĩa là: Nếu ngươi suy nghĩ và nhai đi nhai lại ›gai‹ và ›ba cân‹, thay vì nghĩ đến chính mình và bản phận của mình]. – Nhưng không phải chính Xà-lê cũng làm như vậy hay sao?

»Thì một cặp rùa kéo nhau xuống núi – con què, con đui.« [Nguyên bản chữ Hán còn trình bày kĩ hơn: Một con rùa biển què và một con rùa đất mù cùng nhau đi xuống thung lũng sâu.

Người ta biết trước là với tư chất vụng về thô thiển như thế, chúng không bao giờ tìm đường quay trở lại. Chúng sẽ lạc đường vô phương cứu chữa. Những người tìm cách hiểu câu ›ba cân gai‹ của Động Sơn bằng tình tư ý lượng cũng sẽ gặp hoàn cảnh như cặp rùa trên.] – Tuyết Đậu nên tự chỉ trích mình nơi này! – Từ một hố đất không thể nào sinh ra những loại đất khác nhau. – Ai đã bắn chết con chim diêu của ngươi? [Ai đã cướp đi cái nhìn tự nhiên nhắm thẳng vào mục đích của ngươi? Nào ai khác hơn là chính ngươi?]

»Hoa dầy đặc Xuân thì, Thu choàng trong áo gấm.« [Với dòng kệ này và dòng kệ tiếp theo sau, Tuyết Đậu trích dẫn lời của thầy mình là Trí Môn về câu ›ba cân gai‹ của Động Sơn; xem bên dưới!] – Một công án thành hai. [Trước hết, Tuyết Đậu dẫn câu ›ba cân gai‹ của Động Sơn, và giờ đây, thắng cảnh tuyệt vời trong thiên nhiên.] – Nhưng, lời kết án của quan toà dành cho cả hai nằm trên một tờ giấy. – Nó lúc nào cũng như vậy.

»Trúc gầy ở đất Nam, bóng cây tại đất Bắc.« – Ngay đây một công án trở thành ba. – Một công án thành bốn. – Trên đầu lại đặt thêm một cái đầu! [Bởi vì, nếu đã hiểu được ý nghĩa của ›ba cân gai‹ thì tất cả những ranh giới đều sụp đổ, tất cả những đập chắn đều mở toang, tất cả những gì xung quanh đều hiển hiện rực rỡ!]

»Nhân lúc nghĩ đến Trường Khánh và Lục Đại phu.« – [Câu chuyện về Lục Đại phu và những gì Trường Khánh bình luận sau đó sẽ được Viên Ngộ giảng thuật trong lời bình xướng.] Kẻ lười chẳng đến một mình; hắn lúc nào cũng có bạn. [Động Sơn, Trí Môn, Trường Khánh và Lục Đại phu đều cùng một loại như nhau.] – Sơn tăng [Viên Ngộ] cũng trong bọn. – Tuyết Đậu cũng như vậy.

Ông ta hiểu việc: »Nên cười! Chẳng cần khóc!« – Ha ha ha! [Chúng ta cũng cười theo!] – Trời xanh! Trời xanh! – Nửa đêm lại có oan khổ!

»Diii…« [Tiếng thốt lên, kéo dài với âm điệu trầm Diii! là biểu tượng của một tâm tư nghiêm túc tha thiết, được các vị Thiền sư dùng để kết thúc một bài thuyết pháp, cảnh huấn] – Ái chà!

Và bây giờ có gậy đập!

Bình xướng về kệ tụng

Tuyết Đậu nhìn chỗ nào thì thấu suốt ngay nơi ấy, nên Sư mới nói ngay đầu bài kệ: »Như chim vàng bay cấp bách, như thỏ nhanh nhẹn trên cung trăng.« Câu này cùng một loại với ›ba cân gai‹ của Động Sơn. Mặt trời mọc, mặt trăng lặn, ngày nào cũng như vậy. [Trường hợp vị thầy trả lời câu hỏi quan trọng của đệ tử cũng tương tự như vậy.]

Nhiều người lấy tình kiến giải thích. Họ quả quyết một cách giản đơn là: Con chim vàng là mắt trái, con thỏ trên cung trăng là mắt phải. [Như vậy họ cho rằng: Tuyết Đậu tán thán cặp mắt sáng của Động Sơn bằng cách so sánh với mặt trời mặt trăng.] Vừa hỏi han một chút thì họ đã trợn trừng mắt lên nói, sự việc chính như thế. Nào có tương quan gì đến sự việc! Nếu hiểu như vậy thì các ngươi chỉ có thể diệt sạch tông chỉ của Đạt-ma. Vì vậy mà cổ nhân mới nói:

Ông ta quăng dây câu bốn biển,

Chỉ muốn bắt rồng dữ, chẳng khác.

Theo huyền cơ, bên trong, tận đáy lòng

Ông gắng tìm một người bạn tri kỉ.

垂 鉤 四 海。 只 釣 獰 龍

格 外 玄 機。 爲 尋 知 已。

Thuỳ câu tứ hải, chỉ điếu nanh long

Cách ngoại huyền cơ, vi tầm tri kỉ.

Tuyết Đậu thuộc về những người đã xa lìa ngũ uẩn [là năm nhóm thân tâm kết cấu, tạo thành một ›con người‹ được đức Phật giảng dạy. Loài người, trong trạng thái vô minh, thừa nhận và chấp trước vào những nhóm thân tâm này, xem chúng chính là cái ›ta‹, là cái ›của ta‹. Năm nhóm thân tâm, năm ›uẩn‹ này bao gồm: Sắc, thụ, tưởng, hành và thức. Tuyết Đậu đã thoát khỏi năm nhóm thân tâm này, tương tự như Động Sơn]. Làm sao Sư có thể ôm ấp kiến giải của những kẻ si mê như vậy được! Sư đến với sự việc một cách nhẹ nhàng không do dự, đập tan cửa ải [cản đường từ trước đến giờ], phá những khúc mắc để trình bày, giúp ngươi thấy được chút ít [để biết được câu nói của Động Sơn xuất phát từ cõi nào].

Sau đó [nghĩa là sau khi đã đưa câu giải thích ›ba cân gai‹ của Động Sơn], Tuyết Đậu ghi chú thêm: »Câu ứng đáp hay chưa từng đụng phớt qua.« Tuyết Đậu muốn nói rằng, Động Sơn chẳng thù đáp vị tăng một cách khinh xuất với câu ›ba cân gai‹. Những câu này tương tự tiếng chuông ứng nhịp đánh, như tiếng vọng dưới thung lũng tuỳ tiếng gọi bên trên: đánh lớn, gọi lớn thì kêu lớn, tiếng vọng xa; đánh nhẹ thì kêu nhẹ, tiếng vọng gần. Như vậy có nghĩa không chỉ đáp phớt nhẹ bên ngoài. Tuyết Đậu nhất thời bày tim gan ngũ tạng cho các ngươi thấy. Sư có một bài kệ với tựa ›Im lặng ứng đáp hay‹:⁶

Mắt chạm mắt trình nhau, chẳng cần đa đoan: Vì sao? Thế nào?

Rồng rắn dễ phân biệt, lừa bịp nạp tăng: Chẳng thể!

Ảnh của chuỳ vàng chuyển động, ánh sáng lạnh buốt của bảo kiếm Chính ngay lúc này xảy ra: Gấp giương mắt nhìn!

覿 面 相 呈。 不 在 多 端

龍 蛇 易 辨。 衲 子 難 瞞

金 鎚 影 動。 寶 劍 光 寒

直 下 來 也。 急 著 眼 看。

Địch diện tương trình, bất tại đa đoan.

Long xà dị biện, nạp tử nan man.

Kim chuỳ ảnh động, bảo kiếm quang hàn.

Trực hạ lai dã, cấp trứ nhãn khán.

Động Sơn lần đầu đến Vân Môn, Vân Môn hỏi: Vừa từ đâu đến? Động Sơn đáp: Tra Độ [tỉnh Giang Tây]. Vân Môn hỏi tiếp: Mùa hạ an cư vừa qua ở đâu? Động Sơn nói: Tại chùa Báo Từ ở

Hồ Nam. Rời nơi ấy lúc nào, Vân Môn hỏi tiếp. Động Sơn thưa: Ngày hai mươi lăm tháng tám. Vân Môn nói: Tha cho ngươi ba gậy. Đi vào thiền đường! [Cách trả lời ngắn gọn, cụ thể không có hơi hám thiền của Động Sơn gây ấn tượng nơi vị thầy mặc dù ông ta không dò hỏi thêm vị khách mới đến.] Tối đến, Động Sơn đến thất của Vân Môn, hỏi một cách thân cận: Con không biết đã phạm lỗi gì? Vân Môn nói: Cái túi cơm này! Cứ như thế mà chạy loạn Giang Tây Hồ Nam! [Nghĩa là: Ngươi để hết chùa này đến chùa khác nuôi ăn, không biết đã đến lúc phải dừng chân, từ bỏ việc hành cước. Chúng ta nên nhớ lại câu hỏi của Hoàng Bá trong tắc trước: Như vậy các ngươi có ›ngày hôm nay‹ chỗ nào?] Nghe những câu như vậy, Động Sơn hốt nhiên đại ngộ, sau đó nói: Một ngày nào đó con sẽ dựng một am nhỏ ở nơi vắng khói người. Một hạt gạo cũng không trữ, một cành rau cũng chẳng trồng. Con sẽ tiếp đãi Đại thiện tri thức mười phương, sẽ giúp họ rút đinh, đập tan cột trói, tháo gỡ cái nón nhớp nhơ, cái áo sam hôi thối. Con sẽ giúp mỗi người trở nên hồn nhiên, khoan khoái tươi tỉnh, giúp ông ta trở thành một người vô sự. Vân Môn nói: Thân như một cây dừa bé mà sao mở miệng lớn thế! Sau đó, Động Sơn từ giã rồi đi. Cách thấu hội chân lí của Động Sơn thật là hay.

Một người như Động Sơn làm thế nào có thể ôm ấp những kiến giải nhỏ nhặt như vậy được!

Sau này, Sư xuất thế hoá độ, tuỳ theo cơ biến, kiến giải của mỗi người mà ứng đáp.

Mọi người chỉ hiểu câu ›ba cân gai‹ của Sư như một bài dạy ứng đáp câu hỏi về Phật. Họ chỉ biết đưa ra thuyết này thuyết nọ về đức Phật. Và Tuyết Đậu nói thẳng ra: Nếu các ngươi nắm lấy câu nói của Động Sơn kéo rộng ra, rồi đoán non đoán già, thì giống y như một cặp rùa kéo nhau xuống núi – con què, con đui. Ngày tháng nào, năm nào họ mới tìm được lối ra bây giờ?

Câu »Hoa dầy đặc Xuân thì, Thu choàng trong áo gấm.« xuất phát từ Hoà thượng Trí Môn [thầy của Tuyết Đậu; chúng ta sẽ gặp lại trong công án 21]. Một vị tăng đến hỏi sư: Động Sơn nói ›ba cân gai‹, ý chỉ ra sao? Trí Môn đáp:

Hoa dầy đặc Xuân thì, Thu choàng trong áo gấm. Hiểu chưa? Tăng nói: Chưa hiểu. Trí Môn nói tiếp: Trúc gầy ở đất Nam, bóng cây tại đất Bắc. Tăng trở về hỏi Động Sơn [về ý nghĩa của ›ba cân gai‹]. Động Sơn nói: Thay vì trả lời một mình cho ngươi biết ta sẽ nói cho đại chúng nghe cùng. Sau đó, Sư thượng đường nói: »Các ngươi không được nắm lấy sự việc trong lời nói của ta mà kéo dọc kéo ngang; chẳng được đoán già đoán non những gì ta nói. Ai chỉ nắm được câu nói sẽ đánh mất ý nghĩ trong đó; ai bám chặt vào nó sẽ bị mê lạc.« Tuyết Đậu quá rành kiến giải dựa vào tình tư ý tưởng của mọi người; chính vì vậy mà Sư cố ý dẫn lời nói của thầy mình rồi xỏ xâu, chắp thêm vào bài kệ.

Nhưng nhiều người sau này hay lấy tình kiến giải thích, quả quyết là Động Sơn ám chỉ cái áo sam bằng vải bố với chữ ›gai‹, như vậy là một cách sống giản dị như tục lệ đòi hỏi nơi người con hiếu với cha mẹ. Và như vậy thì ›trúc gầy ở phương Nam‹ của Trí Môn ám chỉ cây gậy của một người con hiếu thảo. Và những gì Trí Môn trình bày trong ›hoa dầy đặc Xuân thì, Thu choàng trong áo gấm, trúc gầy ở đất Nam, bóng cây tại đất Bắc‹, chúng đều chỉ đến cây gậy nằm đầu quan tài, vòng hoa trang trí mà những đứa con có hiếu phải chuẩn bị trong buổi lễ táng cha mẹ. Không biết họ có biết hổ thẹn hay không? Họ đâu có biết là ›trúc gầy ở đất Nam, bóng cây tại đất Bắc‹ và ›ba cân gai‹ chỉ là những biểu thị khác nhau chỉ chung một sự việc như A gia và A da [cách gọi người cha theo miền Nam và miền Bắc Trung Hoa]. Nếu cổ nhân đáp bằng một chuyển ngữ [là một câu chuyển biến cuộc đời của người hỏi] thì chuyển ngữ này không bao giờ được hiểu theo ý nghĩa [nông cạn như] bên trên. Hơn thế nữa, người ta phải hiểu như Tuyết Đậu miêu tả: »Như chim vàng bay cấp bách, như thỏ nhanh nhẹn trên cung trăng.« Những câu này có bản chất là rộng mở, bao dung. Chỉ có điều vàng thau khó phân biệt và người ta dễ lầm chữ Ngư 魚 [con cá] với chữ Lỗ 魯 [quê của Khổng Tử].

Tuyết Đậu, với tâm tha thiết như lão bà, cảm nhận nhu cầu phá tan nghi tình của ngươi nên trích dẫn một vài lão Hán đã chết:

»Nhân lúc nghĩ đến Trường Khánh và Lục Đại phu

Ông ta hiểu việc: Nên cười! Chẳng cần khóc!«

因 思 長 慶 陸 大 夫

解 道 合 笑 不 合 哭

Nhân tư Trường Khánh Lục Đại phu

Giải đạo hợp tiếu bất hợp khốc.

Nếu luận bàn về bài tụng của Tuyết Đậu thì với ba cặp kệ đầu, Sư đã trình bày tất cả những gì trong bản công án. Bây giờ ta muốn hỏi các ngươi: Có phải túp lều thế giới to lớn của chúng ta chỉ là ›ba cân gai‹? [Làm chúng ta nghĩ đến cọng lúa của Tuyết Phong trong công án thứ 5.]

Và nếu Tuyết Đậu vẫn còn tiếp tục đưa cát đằng ra thì chúng ta chỉ có thể hiểu là Sư quá mực từ bi. Vì vậy mà có câu chuyện sau. [Nó nói về một vị quan nổi tiếng tên Lục Cắng ở Tuyên Châu, thành phố Ninh Quốc, tỉnh An Huy bây giờ, sau này được cử làm Quán sát sứ. Ông sớm đã hâm mộ Thiền, tham thỉnh⁷ Thiền sư Nam Tuyền, đệ tử của Mã Tổ, trú trì tại Trì Châu.

Với thời gian, ông kết bạn rất thân với vị này.]

Lục Cắng Đại phu giữ chức Quán sát sứ tại Tuyên Châu [bây giờ là Ninh Quốc], thường tham vấn Nam Tuyền. Nam Tuyền thiên hoá [vào năm 834], Lục Cắng nghe tin đến dự lễ táng, vào lúc áo quan của Nam Tuyền được mở ra để mọi người xem. [Ông ta bước ra trước áo quan để thắp hương lễ bái, như lễ nghi đòi hỏi.] Ông bỗng nhiên cười lớn. Viện chủ nói: Tiên sư và Đại phu có nghĩa thầy trò, vì sao không khóc? Lục Cắng Đại phu nói: Ông nói được một câu [về tâm, xứng danh Nam Tuyền] thì ta sẽ khóc. Viện chủ đứng yên chẳng nói. Lục Cắng bèn khóc lớn và nói: Trời xanh! Trời xanh! Tiên sư đã lìa xa thế giới!

Sau đó, Trường Khánh⁸ nghe được chuyện này. Sư nói: »Đại phu có lí với tiếng cười; chẳng cần khóc lóc làm chi.« Tuyết Đậu tóm tắt ý nọ trong bài tụng của mình để nói: Nếu các ngươi dùng tình kiến giải thích câu ›ba cân gai‹ của Động Sơn thì rất đáng bị chúng ta chê cười thay vì khóc than. Và như vậy thật là đúng.

Và chung cuộc còn một chữ duy nhất. Chúng ta phải nói: Lải nhải thật khó nghe! Lúc cuối ông ta lại nói Diii.. mà! Không biết Tuyết Đậu đã giặt sạch đống đồ dơ của mình chưa?

Bình giảng

Động Sơn Thủ Sơ, đệ tử của Vân Môn

Tên Động Sơn rất dễ bị lầm lẫn. Có hai ngọn núi tên Động và hơn hai vị Thiền sư được gọi theo tên này. Núi Động tại tỉnh Giang Tây rất nổi tiếng, cách hai núi Bách Trượng và Hoàng Bá không xa, là nơi trú trì của Thiền sư Động Sơn Lương Giới, được nhắc đến nhiều lần, đặc biệt là trong công án thứ 43. Sư cũng đóng một vai trò quan trọng với tư cách của vị Khai tổ tông Tào Động, còn được lưu truyền một cách sinh động tại Nhật. Trong tắc này thì núi Động ở phía Bắc tỉnh Hồ Bắc được nhắc đến, nằm phía Tây bắc của thành phố Tương Dương. Và nhân vật chính trong công án này là Thiền sư Động Sơn Thủ Sơ, nghĩa là ›gìn giữ ban sơ‹.

Trong khi Thiền sư Lương Giới đứng ở bậc thang thứ 11 của hệ thống truyền thừa tính từ Bồ-đề Đạt-ma thì Thiền sư Thủ Sơ đã đứng ở bậc thang thứ 14, là một trong những vị trẻ nhất xuất hiện trong tác phẩm Bích Nham này. Sư là đệ tử của Đại thiền sư Vân Môn, và vì Vân Môn sống từ năm 864 đến năm 949, chúng ta có thể tin là Động Sơn Thủ Sơ sống và giáo hoá khoảng giữa thế kỉ thứ mười, có thể kéo dài đến giai đoạn đầu đời nhà Tống. Viên Ngộ đã thuật lại cuộc gặp gỡ với Vân Môn trong lời bình xướng. Qua đó chúng ta có thể thấy được là Sư dáng vóc nhỏ. Ngoài ra không còn tài liệu gì nói về Sư ngoài câu nói trong công án này.

Nhưng qua đó, danh tiếng của Sư vượt xa địa phận nhỏ hẹp của giới hâm mộ Thiền.

Về lời thuỳ thị

»Một cây đao sát nhân, một thanh kiếm hoạt nhân.« – Hai vũ khí được nhắc đến nơi này đương nhiên chỉ là một, là thanh kiếm của tâm thức, có thể giết chết, hoặc làm sống lại. Sát hoạt, khẳng định và phủ định, cột chặt và tháo gỡ, cả hai lúc nào cũng phải sánh vai nhau, và không thành phần nào được xâm đoạt thành phần kia.

»Thế nên cổ nhân mới nói: Con đường hướng thượng, nghìn thánh chẳng ai truyền….« – Đây là lời của Thiền sư Bảo Tích tại Bàn Sơn, nằm phía Đông bắc thủ đô Bắc Kinh ngày nay. Sư là đệ tử của Mã Tổ. Xem Đồ biểu truyền thừa III B, 9.

»Họ giống như bọn khỉ mò ánh trăng dưới nước.« – Xem công án thứ 3, lời bình xướng về bản tắc của Viên Ngộ.

Về bản công án

Đây là lần thứ hai chúng ta đối đầu một vị tăng với câu hỏi Phật. Trong công án thứ bảy thì người hỏi là Huệ Siêu, được Pháp Nhãn trợ giúp bằng cách gọi ngay tên của ông ta. Những gì diễn biến trong công án này nhìn chung cũng tương tự như vậy, nhưng mặt khác, qui về nhân vật cũng như bối cảnh thì lại độc nhất vô nhị. ›Ba cân gai‹ – Dù câu này mang ý nghĩa gì đi nữa, một điểm chắc chắn là: Nó đập tan câu hỏi Phật của vị tăng theo cách hiểu của ông ta.

Nó là »đao giết chết« tất cả những mối suy nghĩ khiến vị tăng cảm nhận nhu cầu đặt câu hỏi về Phật. Nhưng cũng là »thanh kiếm làm sống lại« hiện thật mà câu hỏi nọ hướng đến. Bởi vì, hiện thật này chẳng bị đụng chạm sa sút gì qua câu ›ba cân gai‹. Thế nhưng, hiện thật hoát nhiên bộc lộ nơi này, nó xuất phát từ một cõi, từ một cơ sở sâu kín hơn cái khối kết cấu mang danh ›thân mệnh‹. Chính vì vậy mà ›thân mệnh‹ lại chìm lắng, quay về cơ sở nọ.

Và vì cái ›bất khả đắc‹ được dung hàm trong ba chữ đó, những người ngộ được chẳng còn lí do gì để tìm ý nghĩa bên ngoài của chúng. Tuy nhiên, dịch giả có nhiều điều để hỏi. Chữ Ma (麻), được dịch ở đây là ›Gai‹⁹ cũng có thể là Á ma (亞 麻),¹⁰ một loại gai cho sớ dài làm vải bố. Một câu hỏi khác có thể là: Động Sơn nghĩ đến loại gai gì, gai cho sớ dệt hay gai cho hạt ép ra dầu. Điểm tựa duy nhất chúng ta có thể thấy được chính là bài kệ của Ngũ Tổ Pháp Diễn, được Viên Ngộ trích dẫn trong lời bình xướng. Nếu ›ba cân gai‹ trong đó được ›kẻ bán hạ tiện‹ Động Sơn chuẩn bị, cân đo kĩ lưỡng nhưng chẳng bán cho ai được, gọi là một ›đống chẳng ai muốn chứa‹ thì chúng ta có thể tin được là, ít nhất vị tác giả của bài kệ này đã nghĩ đến một bó gai có sớ dài dùng để làm vải bố. Nhưng qua đó, tính chất phủ nhận, khuynh hướng từ chối câu hỏi của câu ›ba cân gai‹ lại càng được nhấn mạnh. Vì nguyên do rất hợp lí mà Viên Ngộ trong lời bình xướng và Tuyết Đậu trong bài kệ, phản đối cực lực cách giảng giải câu ›ba cân gai‹ theo tình kiến thông thường. Bởi vì, dù có hay, có đẹp như thế nào đi nữa, chúng chỉ là kết quả của trí phân biệt, của giác quan mà câu trả lời của Động Sơn đang nhắm đến, đang đặt cây rìu vào để đốn tận gốc. Chính vì vậy mà một nhà chú giải hiện đại người Nhật (trong Thiền học từ điển của Jimbo và Andō) nói như sau về bản công án này: »Đây chẳng phải là một lời phát biểu bắt nguồn từ trí phân biệt. Nó xuất phát từ một cõi mà trong đó, ngôn ngữ và ý niệm đều chấm dứt. Nhưng chính vì thế mà chỗ xuất xứ của câu này lại vang vọng trong chính nó. Xuân đến thì hoa nở; thu sang thì lá rụng. Ai bám chặt vào ý nghĩa cụ thể hiển hiện của những câu này sẽ không bao giờ tìm thấy được ý nghĩa chân chính mà chúng hướng đến. Công án này, hiển hiện rõ ràng cho mọi người xem, được dung hàm trong ba chữ ›ba cân gai‹. Người tu học không thể làm việc nào khác hay hơn là tham quán câu này thật tường tận.«¹¹

Niên biểu lịch sử Thiền tông Trung Hoa (giản lược) — 禪宗年表〘簡畧〙

Bối cảnh lịch sử Thiền tông

Công Nguyên

25-220 Nhà Hậu Hán 後漢

Phật giáo được du nhập vào Trung Hoa

147-189 Hoàn đế 桓帝

~ 150 Những bộ kinh đầu tiên được dịch sang Hán ngữ.

221-263 Thời Tam quốc 三國: Thục Hán 蜀漢, Nguỵ 魏 và Ngô 吴.

221-280 Công trình dịch kinh tiến triển, kinh hệ Bát-nhã 般若 lần đầu tiên được dịch sang Hán ngữ.

265-419 Nhà Tấn 晉

317-419 Khu vực vương triều Tấn hạn chế ở miền Nam Trung Hoa.

Tăng chúng Trung Hoa bắt đầu khai thác tư tưởng hàm chứa trong các bộ kinh, tu học trên núi đồi hoang vắng.

401-414 Cưu-ma-la-thập 鳩摩羅什 (s: kumārajīva), một Cao tăng Ấn Độ, xuất thân từ Diêu Tần 姚秦, hướng dẫn công trình dịch thuật kinh điển to lớn dưới ảnh hưởng của hai vị Đại luận sư Ấn Độ là Long Thụ 龍樹 (s: nāgārjuna) và Thánh Thiên 聖天 (hoặc Đề-bà 提婆; s: āryadeva).

—414 Tăng Triệu 僧肇, sáng tác Triệu luận 肇論, được xem là những bài luận đầu giúp tăng chúng Trung Hoa hiểu được khái niệm Không 空 (s: śūnyatā)

thời gian Các bản dịch thành công hơn của kinh Diệu pháp liên hoa 妙法蓮華 (s: saddharmapuṇḍarīka) và kế đến những bộ kinh khác; công trình nghiên cứu giáo lí phát triển mạnh, giới luật được phát triển, công phu thiền định được thực hiện một cách phổ biến.

420-589 Thời Nam Bắc triều 南北朝.

420-478 Nhà Tống 宋

420-557 Nhà Bắc Nguỵ 北魏

—429 Phật-đà Bạt-đà-la 佛陀跋陀羅 (s: buddhabhadra) dịch Đại phương quảng Phật hoa nghiêm kinh 大方廣佛華嚴經 (s: avataṃsaka-sūtra)

444-446 Phật giáo bị cấm, sau đó tăng-già bị bức hại.

—433 Trúc Pháp Hộ 竺法護 (s: dharmarakṣa), dịch kinh Niết-bàn.

452-465 Văn Thành đế 文成帝 ủng hộ tăng-già; nhiều hang động có dấu tích Phật giáo tại tỉnh Sơn Tây (Vân Cương).

~470 Bồ-đề Đạt-ma 菩提達磨 từ miền Nam Ấn Độ đến Quảng Đông.

479-502 Nhà Tề 齊

—532 Bồ-đề Đạt-ma tại Tung sơn 嵩山. Tổ thứ nhất của Thiền tông Trung Hoa.

502-556 Nhà Lương 梁

502-549 Lương Vũ Đế 梁武帝 ủng hộ Phật giáo nhiệt tình.

—542 Đàm Loan 曇鸞, Khai tổ của Tịnh Độ tông 淨土宗.

557-589 Nhà Trần 陳

—569 Chân Đế 眞諦 (s: paramārtha) dịch các bài luận của Vô Trước 無著 (s: asaṅga)

—597 Trí Khải 智顗, Đại luận sư của tông Thiên Thai 天台宗.

—593 Huệ Khả 慧可, Tổ thứ 2 của Thiền tông

589-618 Nhà Tuỳ 隋

Đỉnh cao của giáo lí Thiên Thai.

—606 Tăng Xán 僧璨, Tổ thứ 3 của Thiền tông

618-906 Nhà Đường 唐

—844 Thời phát triển mạnh nhất của Phật giáo; sự phân chia thành nhiều tông phái khác nhau; chùa chiền được kiến lập rất nhiều, đất đai của nhà chùa cũng tăng lên.

627-649 Hoàng đế Thái Tông 太宗; đỉnh cao của thế lực nhà Đường.

629-649 Huyền Trang du học, viếng thăm các thánh tích Phật giáo tại Ấn Độ; hồi hương với rất nhiều kinh sách; khai sáng Pháp tướng tông 法相宗 (s: vijñaptimātratā).

—651 Đạo Tín 道信, Tổ thứ 4 của Thiền tông.

—675 Hoằng Nhẫn 弘忍, Tổ thứ 5 của Thiền tông.

—698 Ba thế hệ của các vị Tổ của Luật tông 律宗.

684-705 Vũ Hậu 武后; triều đình sa sút; chùa chiền được hiến tặng nhiều phẩm vật.

—712 Pháp Tạng 法藏, Khai tổ của tông Hoa Nghiêm 華嚴宗.

—713 Huệ Năng 慧能, Tổ thứ sáu của Thiền tông.

713-756 Hoàng đế Huyền Tông 玄宗, đỉnh cao thứ hai của nhà Đường.

—740 Thanh Nguyên Hành Tư 清原行思 (thế hệ thứ 7 của Thiền tông, nhánh thứ nhất).

754-757 Loạn An Lộc Sơn 安祿山; nhà Đường bắt đầu suy đồi.

—759 Thi hào Vương Duy 王維 trình bày tư tưởng Phật giáo trong thi ca.

756-762 Hoàng đế Túc Tông 肅宗.

763-779 Hoàng đế Đại Tông 代宗.

—774 Ba thế hệ của các vị Tổ tông Chân Ngôn 眞言宗.

—774 Nam Nhạc Hoài Nhượng 南嶽懷讓 (thế hệ thứ 7 của Thiền tông, nhánh thứ hai).

—775 Quốc sư Huệ Trung 慧忠 ở Nam Dương 南陽.

—778 Mã Tổ Đạo Nhất 馬祖道一 (Thiền tông thế hệ thứ 8).

kể từ 800 Nho gia phản đối, chống Phật giáo, đặc biệt phản bác uy thế ngày càng lớn dần của chùa chiền.

806-820 Hoàng đế Hiến Tông 憲宗.

—814 Bách Trượng Hoài Hải 百丈懷海 (Thiền tông thế hệ thứ 9), phối hợp công phu hằng ngày của tăng sĩ với lao động. »Một ngày không làm một ngày không ăn« 一日不作一日不食.

819 Hàn Dũ 韓愈, văn hào giữ chức cao trong triều đình, công khai chỉ trích những hành vi lạm dụng trong Phật giáo.

820-824 Hoàng đế Mục Tông 穆宗, con của Hiến Tông 憲宗.

824-826 Hoàng đế Kính Tông 敬宗, con của Mục Tông 穆宗.

826-840 Hoàng đế Văn Tông 文宗, con của Mục Tông.

840-846 Hoàng đế Vũ Tông 武宗, con của Mục Tông.

844 Pháp nạn. Lệnh thu hồi tài sản của chùa chiền; tăng-già bị cấm đoán; 260.000 tăng ni phải hoàn tục; hơn 4000 ngôi chùa bị phá huỷ; các tông phái Phật giáo tan vỡ, hoặc bị tổn hại lâu dài; hầu như chỉ có Thiền tông vượt khỏi nạn này.

—846 Đại thi hào Bạch Cư Dị 白居易, tự là Lạc Thiên 樂天, rất hâm mộ Phật pháp. Ông có hiệu là Hương Sơn cư sĩ 香山居士.

847-859 Hoàng đế Tuyên Tông 宣宗, em của Mục Tông 穆宗, thu hồi lệnh cấm tăng-già của Vũ Tông 武宗, kiến lập chùa, tuy không bằng số lượng trước đó.

—850 Hoàng Bá Hi Vận 黃檗希運 (Thiền tông thế hệ thứ 10).

—853 Qui Sơn Linh Hựu 潙山靈祐 (Thiền tông thế hệ thứ 10), Khai tổ tông Qui Ngưỡng 潙仰宗.

—865 Đức Sơn Tuyên Giám 德山宣鑒 (Thiền tông thế hệ thứ 11).

—867 Lâm Tế Nghĩa Huyền 臨濟義玄 (Thiền tông thế hệ thứ 11), Khai tổ tông Lâm Tế 臨濟宗.

—869 Động Sơn Lương Giới 洞山良价 (Thiền tông thế hệ thứ 11), Khai tổ tông Tào Động 曹洞宗.

874 Nông gia nổi loạn vì kinh tế lụn bại; nhiều cuộc kháng chiến bùng lên. Nhà Đường suy tàn.

—897 Triệu Châu Tòng Thẩm 趙州從諗 (Thiền tông thế hệ thứ 10).

905-906 Chu Ôn 朱溫 diệt nhà Đường, lập một vương triều mới với tên Lương 梁. Nhà Đường vong.

907-960 Tại Bắc Trung Hoa, năm triều đại »Hậu Đường« được các vị tướng thay phiên kiến lập, mang tên Lương 梁, Đường 唐, Tấn 晉, Hán 漢 và Chu 周, lúc nào cũng bị chủng tộc Khế Đan 契丹 đe doạ từ

miền Bắc. Tỉnh Hồ Bắc đã lọt vào tay của họ.

Ở miền Nam thì đầu tiên có mười chư hầu, sau đó bị những chư hầu láng giềng xâm chiếm dần. Họ

tự xưng Vương, xưng Hoàng đế. Những vùng họ cai trị là: Thục 蜀 (Tứ Xuyên), Sở 楚 (Hồ Nam), Ngô 吴 (hạ lưu sông Dương tử), Ngô Việt 吴越 (Chiết Giang), Mân 閩 (Phúc Kiến) và Lĩnh Nam 嶺南 (Quảng Đông)

—908 Tuyết Phong Nghĩa Tồn 雪峯義存 (Thiền tông thế hệ thứ 12). Miền Nam Trung Hoa trải qua một thời văn hoá cao, được thúc đẩy bởi kĩ thuật in ấn (bản gỗ).

—908 Huyền Sa Sư Bị 玄沙師備 (Thiền tông thế hệ thứ 13).

—932 Trường Khánh Huệ Lăng 長慶慧稜 (Thiền tông thế hệ thứ 13).

—949 Vân Môn Văn Yển 雲門文偃 (Thiền tông thế hệ thứ 13), Khai tổ tông Vân Môn 雲門宗.

—958 Pháp Nhãn Văn Ích 法眼文益 (Thiền tông thế hệ thứ 15), Khai tổ tông Pháp Nhãn 法眼宗.

959-960 Tướng Triệu Khuông Dận 趙匡胤 diệt Chu, kiến lập nhà Tống.

960-1127 Nhà Bắc Tống 北宋

960-976 Hoàng đế Thái Tổ 太祖 (Triệu Khuông Dận 趙匡胤); hàng phục dần dần các nước miền Nam.

Trung tâm chính trị, kinh tế và văn hoá của Trung Hoa được dời về miền Nam. Miền Bắc luôn bị

giặc Khế Đan 契丹 (giặc ›Hồ‹ 胡 trong Bích Nham lục) đe doạ. Ngành thương mại phát triển mạnh.

Thái Tổ ủng hộ cả Nho giáo lẫn Phật giáo. Hai thế giới quan này ngày càng đến gần nhau. Chùa chiền được kiến lập. Các bản dịch kinh điển được giáo đính lại.

971-983 Đại tạng kinh được in theo chỉ thị của Hoàng đế; hơn 130.000 bản khắc gỗ, 5048 bộ kinh.

976-997 Hoàng đế Thái Tông 太宗 tiếp tục chính sách của anh mình rất thành công. Nội bộ Phật giáo thì các thiền viện nắm ưu thế. Tông Thiên Thai lại phất lên một thời gian. Phép niệm Phật A-di-đà đã vượt khỏi giới hạn của Tịnh Độ tông, hoà nhập vào những tông phái khác, thậm chí cả Thiền tông.

kể từ 1000 Nhà Tống bị đe doạ từ phía Bắc và Tây bắc; thay vì gia tăng lực lượng quân đội thì triều đình chịu dâng lễ vật cho Khế Đan; chính sách kinh tế thiên về những nhà thương mại lớn, bỏ bê nông gia và thương mại nhỏ.

—1052 Tuyết Đậu Trọng Hiển 雪竇重顯, tác giả của những bài kệ tụng trong Bích Nham lục.

1068-1085 Hoàng đế Thần Tông 神宗.

1068-1076 Chính trị và tư tưởng gia Vương An Thạch 王安石 nhiều lần cố gắng thực hiện những cải cách mới do chính ông vạch ra, nhằm bảo vệ nhà nông cũng như các thương gia nhỏ; các đảng phái tranh chấp nhau mãnh liệt, cuối cùng thì bên bảo thủ thắng.

—1101 Tô Thức 蘇識, tức Tô Đông Pha 蘇東坡, một thi hào, văn hào rất hâm mộ Thiền.

1100-1125 Hoàng đế Huy Tông 徽宗, trình độ văn hoá cao, hoạ sĩ kiêm thi sĩ; đỉnh cao của nền văn hoá nhà Tống, nhưng về mặt đạo đức và chính trị thì có nhiều nhược điểm.

1102 Đảng cải cách của Vương An Thạch 王安石 lại có dịp nắm lấy chính quyền; một lần nữa, những tranh chấp giữa các đảng phái lại bộc phát.

1110-1111 Trương Thương Anh 張蒼英 (Trương Vô Tận 張無盡), Thừa tướng cuối cùng của đảng cải cách thất bại.

1111 Viên Ngộ Khắc Cần 圓悟克勤 tại Giáp sơn 夾山, Lễ châu 澧州, biên soạn tác phẩm Bích Nham lục 碧巖錄. Khế Đan bị nhà Kim đe doạ từ phương Bắc. Nhà Tống đặt niềm hi vọng vào vương triều Kim này.

1125 Nhà Kim 金 chinh phục Khế Đan, tấn công luôn cả nhà Tống. Huy Tông thối vị.

1126 Thủ đô Khai Phong bị chiếm; Huy Tông và hoàng tộc bị bắt giam.

1127-1279 Nhà Nam Tống 南宋

1127-1162 Hoàng đế Cao Tông 高宗, con thứ 9 của Huy Tông, trốn thoát về miền Nam, tiếp tục kéo dài vương triều Tống phía Nam sông Dương Tử. Trọng tâm của nhà Tống vẫn còn, và Hoàng đế Cao Tông vẫn trị vì theo chính sách nhượng bộ như xưa, không lưu tâm đến một quân đội hùng mạnh, chỉ giữ

thái độ chấp nhận thoả hiệp đối với nhà Kim.

—1135 Viên Ngộ Khắc Cần 圓悟克勤, lúc này là vị Thiền sư nổi danh nhất đời nhà Tống.

—1163 Đại Huệ 大慧 (Thiền tông thế hệ thứ 22), đệ tử của Viên Ngộ, ra lệnh thu thập tất cả những bản hiện hành của Bích Nham lục rồi thiêu huỷ.

1187-1191 Vinh Tây 榮西 (j: eisai), thiền tăng Nhật Bản được hướng dẫn tu tập Thiền theo tông môn Lâm Tế; về Nhật thành vị Tổ đầu tiên của tông Lâm Tế tại đây.

1210 Thành Cát Tư Hãn 成吉思汗 (Thiết Mộc Chân 鐵木眞) bắt đầu tấn công địa phận nhà Kim. Nhà Tống đặt niềm hi vọng vào ông.

1215 Thành Cát Tư Hãn chiếm Bắc Kinh.

1223-1227 Đạo Nguyên 道元 (j: dōgen) được hướng dẫn vào Thiền Tào Động; trở thành vị Tổ thứ nhất của tông Tào Động tại Nhật.

1234 Quân Mông Cổ diệt nhà Kim, cai trị miền Bắc Trung Hoa.

kể từ 1250 Vì mối đe doạ của quân Mông Cổ, nhiều vị Thiền sư Trung Hoa lánh sang Nhật.

1260-1293 Hốt Tất Liệt 忽必烈 sáng lập vương triều Nguyên.

Nhà Tống kháng cự lúc mạnh, lúc yếu.

1276 Hàng Châu, thủ đô của Nam Tống bị xâm chiếm.

1279 Nam Tống sụp đổ.

1280-1368 Nhà Nguyên 元; người Mông Cổ trị vì đất Trung Hoa.

Thủ đô là Bắc Kinh; vương triều xa hoa phí phạm, dân chúng đói nghèo.

~1300 Trương Minh Viễn 張明遠 sưu tầm những bản cũ của Bích Nham, duyệt lại và sau đó cho xuất bản.

kể từ 1330 Thiền tăng Nhật Bản đem Bích Nham lục sang Nhật.