Bích Nham Lục (bản Chân Nguyên)

Về bản công án

Theo bài văn bia được viết bởi một vị đệ tử vào năm 791, đáng tin hơn là những tài liệu về sau thì Mã Đại sư mất đầu năm 786 (như vậy không phải 788 như thường thấy), vào năm tám mươi tuổi. Vào tháng hai năm này, Sư bỗng nhiên bảo chúng đệ tử là sau hai tháng, Sư sẽ theo »qui luật đã định« và ra lệnh cho đệ tử chuẩn bị nơi an nghỉ cuối cùng của mình tại một nơi bằng phẳng, được đá núi vây xung quanh mà Sư tự chọn sau một buổi kinh hành. Sự việc xảy ra đúng như Sư đã nói. Chẳng còn nghi ngờ gì nữa, cuộc đàm thoại được trình bày qua công án này xảy ra vào những ngày cuối đời của sư.

Trong bài tường thuật ngắn này có một điểm rất nổi bật: sự tương phản đặc sắc giữa câu hỏi và câu trả lời. Đây là một câu hỏi thăm sức khoẻ rất bình thường của viện chủ dành cho vị thầy đang lâm bệnh gần chết, chắc chắn xuất phát từ một hảo tâm, chỉ có điều là rất tầm thường, theo qui củ của những sự việc hằng ngày; và trong câu trả lời một sự bộc phát từ chiều sâu thăm thẳm, vượt thẳng lên cao, mở rộng chân trời: Nhật Diện Phật, Nguyệt Diện Phật. Mọi người sẽ có một cảm nhận nào đó về sự việc này, mặc dù hầu như chẳng hiểu gì ý nghĩa của câu nói lạ lùng và chính người nói nó có dụng ý gì.

Lạ lùng thay, Viên Ngộ cũng như Tuyết Đậu, hai vị chẳng làm gì để giúp đỡ người khác hiểu được lời phát biểu kì đặc trên – trong lời bình xướng không, trong kệ tụng cũng không. Rõ là hai vị quan niệm việc làm này hoàn toàn không cần thiết, hay là hoàn toàn không tốt. Nơi đây chúng ta phải tự nói đỡ cho chính mình là môn đệ của những vị Thiền sư này đã đạt những điều kiện tiên quyết để có thể hiểu những câu nói như trên, những điều mà chúng ta chưa có, chưa từng đạt. Họ đứng ngay trong một truyền thống sinh động kéo dài từ hơn một nghìn năm, một truyền thống mà chúng ta phần lớn chỉ biết được qua sách vở. Những Phật danh được nhắc đến ở đây ngay từ đầu không chỉ đơn thuần là những âm thanh tầm thường; chúng cũng đánh thức trong những vị đệ tử trí tưởng tượng, cảm giác, còn đối với chúng ta thì hoàn toàn xa lạ, hoặc gợi mối liên hệ với những danh hiệu mà chúng ta quí trọng từ nhỏ. Và sự việc này cho phép – đúng hơn –, bắt buộc chúng ta tìm hiểu xem Phật tử Trung Hoa thời đó đã có những cảm nhận gì khi nghe những danh hiệu Phật như trên.

Phật-đà không phải là một nhân danh – người châu Âu chúng ta có lẽ bây giờ cũng đã rõ dần.

Cũng tương tự như chúng ta gọi một vài người nào đó là Trí giả, là Thánh nhân, Cồ-đàm Thích-ca Mâu-ni tự gọi mình, chúng đệ tử cũng gọi ngài là Phật-đà, nghĩa là một Giác giả, người đã tỉnh thức, hiểu biết trọn vẹn, đảm nhận trách nhiệm truyền trao chính pháp mà ông ta đã tìm được đến chúng sinh, không phân biệt chủng tộc, giai cấp xã hội. Nó là một danh hiệu tương tự như những danh hiệu khác, và mỗi người đều có thể đạt danh hiệu này. Điểm đặc sắc nhất, hay là điểm độc nhất vô nhị của một Phật-đà là nội dung và tầm cỡ của trí hiểu biết mà ngài đã đạt được, hoặc, để trình bày một cách rõ ràng hơn, đặc tính cùng cực của cái được ngài gọi là PHÁP, qui luật của chân lí. Pháp của ngài quả quyết rằng, nó đi đến tận nguồn gốc về sự tồn tại của con người, lôi kéo họ ra khỏi tất cả những mối kết cấu và vất vào không trung mênh mông, giải thoát nó ra khỏi cơ nguy hiểm nghèo của con đường mê đang hành hạ, và qua đó, một cách tồn tại mới, tự do mới có thể được thực hiện. » Thế nhân là một cái gì đó phải được khắc phục; ta dạy các ngươi trở thành những Siêu nhân«, Phật Cồ-đàm rất có thể đã tuyên bố những câu như thế. Chính vì vậy mà ngay từ đầu, trong danh hiệu Phật-đà đã có hai âm điệu phù trầm khác nhau: âm thanh trầm, rỗng tuếch của sự vô vị vô nghĩa, kết hợp với tiếng nhắn nhủ tự xem thường, khước từ thế gian, và nằm cao vút phía trên, mặc dù âm thầm nhẹ nhàng như một bí mật, một khúc nhạc thần tiên của sự chiến thắng và tự do đế vương, hai mô-típ đối đầu nhau lâu dài, cho đến lúc hội tụ ở một cảm nhận rất Phật giáo là từ bi cũng như nhìn nhận cuộc sống một cách mới.

Vì tất cả những gì nêu trên đều được dung hàm trong danh hiệu Phật-đà, chính vì vậy mà tâm hồn Ấn Độ trong những thế kỉ sau khi đức Phật Thích-ca Mâu-ni xuất hiện chẳng bao giờ mệt mỏi trong việc lưu ý đến vinh hoa và mức độ to lớn của danh hiệu này. Cũng như thế giới thực vật của xứ nhiệt đới này, trí tưởng tượng ở đây cũng sinh hoa nẩy mầm quá mức đa dạng, vượt hơn tất cả những gì chúng ta thường gặp ở những miền ôn đới và chính vì vậy khó mà thưởng thức nổi. Có cả một loạt kinh điển mới xuất hiện với nội dung chẳng gì khác hơn là danh hiệu của chư Phật. Người ta không bao giờ biết đủ trong việc gán vào con người siêu việt nhất của loài người những danh hiệu tán tụng, so sánh ngài với những gì đẹp đẽ cao quí nhất và cũng chính qua đó mà tự nhấc mình ra khỏi cõi bần cùng, bước nhập cõi thanh tịnh của ngài.

Bởi vì tâm thức linh hoạt chẳng bao giờ đứng yên nơi nào, nó lại nhanh chóng tiến lên một bước nữa. Đã nhận thức được cả nghìn danh hiệu kia xuất phát từ tâm thức Phật, chính chúng bây giờ lại là tâm thức, mỗi mỗi lại là một Phật-đà của tâm thức, một hiện thật, một ánh sáng mà trước nó, những gì hữu vi vô thường trở nên lu mờ. Không gian và thời gian, toàn thể vũ trụ của quá khứ, vị lai xa tít và hiện tại đều tràn đầy vô lượng chư Phật; khắp mọi nơi, theo từng bước, một tâm thức nhạy bén có thể yết kiến chư vị bất cứ nơi nào, lúc nào. Và trong số lượng vĩ đại này thì chư vị hợp lại chỉ là một thật thể tâm thức duy nhất, một Pháp thân, được biểu hiện qua Cồ-đàm Thích-ca Mâu-ni với một hình tượng có thể thân kiến được.

Chúng ta lại thấy ở đây: hiện hữu đa dạng trong một nhất thể, và một nhất thể dung hợp tất cả trong chính nó.

Bộ kinh lớn nhất trong những bộ »Phật danh kinh« chứa đựng không ít hơn 11093 danh hiệu của chư Phật chư Bồ Tát, được một vị tăng người Bắc Ấn là Bồ-đề Lưu-chi dịch từ Phạn sang Hán ngữ trong những năm 534-538. Sư trụ tại Lạc Dương, thủ đô của đất Nguỵ thời bấy giờ và vâng lệnh vương triều thành lập một viện phiên dịch với sự cộng tác của hơn bảy trăm vị tăng. Song song với bộ kinh quá ư đồ sộ này còn có những bộ nhỏ hơn, ví như một bộ với ba nghìn danh hiệu, một nghìn hiệu thuộc về chư Phật quá khứ, một nghìn thuộc về chư Phật vị lai và tương tự. Nhưng để đáp ứng nhu cầu thực hành của Phật tử thì một bộ kinh thứ ba có vẻ thích hợp nhất, tạo mối liên hệ giữa một danh hiệu Phật với một cách tự nhận lỗi lầm trên một phương diện nào đó, có thể nói là một cách sám hối tội lỗi. Cứ mỗi năm vào tháng chạp, chùa chiền lại tổ chức một buổi »lễ Phật danh« và trong buổi lễ, Phật tử tự nhìn nhận những lỗi lầm, sai trái đã vi phạm, niệm danh hiệu và công đức của chư Phật; ngay lúc này, bộ kinh thứ ba được tụng niệm.

Phẩm thứ bảy của kinh này trình bày như sau: »Sau đó, ta thấy Nguyệt Diện Phật. Thọ mệnh của Phật này chỉ dài một ngày một đêm. Nhìn qua gương mặt của Nguyệt Diện Phật ta lại thấy một vị Phật khác; vị này mang hiệu Nhật Diện. Thọ mệnh của Phật này dài một nghìn tám trăm năm.« Như vậy thì rõ là Mã Đại sư đang nghĩ đến buổi lễ Phật danh tháng chạp vừa qua trong khi nằm trên giường bệnh.

Giờ đây, ngay trước mặt, một viện chủ với vẻ cung kính, hỏi thăm sức khoẻ của tôn sư. Và ngay từ ông ta bỗng nhiên bộc phát ra những lời: »Nhật Diện Phật, Nguyệt Diện Phật!« Thọ mệnh của Phật này một nghìn tám trăm năm, của Phật kia một ngày một đêm. Và chính ngay đây cũng một vị, ít nhất đã kéo dài cuộc đời của mình đến năm thứ tám mươi. Đếm tuổi, đếm ngày, hỏi thăm sức khoẻ – những thứ này không phải là những trò đùa trẻ con hay sao?

Chúng ta có đủ lí do để nói rằng, những ý niệm như thế nằm sau những lời nói của người đang nằm trên giường bệnh chờ chết này. Nhưng không phải vô lí mà Viên Ngộ không thừa nhận quan điểm cho rằng, Mã Đại sư ứng tiếp viện chủ. Bởi vì không phải hai danh hiệu Nhật Diện và Nguyệt Diện được nhấn mạnh ở đây, mà chỉ là biểu thị »Phật-đà«. Trong bản kinh Mã Đại sư nhắc đến thì ngoài hai vị Phật này còn có rất nhiều vị khác được nhắc đến, và cùng với vô số những vị không được nhắc đến – chư vị chỉ là những khía cạnh của một thân ánh sáng duy nhất. Đó là một ban hợp xướng vĩ đại và tiếng nói của Mã Đại sư vọng ra từ nơi đấy, nhưng toàn ban hợp xướng này – nó cũng chỉ là PHÁP, một qui luật vũ trụ dung hàm tất cả.

Bởi vì, thêm vào những gì mà bộ kinh Phật danh kể lại về những nét huyền diệu của chư Phật và tán thán họ vô biên, thì lại có một sự việc trực tiếp đối đầu những nét miêu hoạ thần thoại trên mà Mã Đại sư đã trực nhận từ vị thầy, truyền trao từ nhiều thập niên đời mình cho chúng đệ tử, một sự đảm bảo không thể hiểu nổi: Tâm của mình, chính như nó đang là, chính là Phật; bạn chỉ cần tin tưởng, để ý đến rồi cũng sẽ thấy, sẽ nhận thức được sự việc này.

Nếu quán sát những câu cuối được truyền lại của Mã Đại sư trong ánh sáng của một cách nắm bắt sự việc táo bạo như thế, bắt cầu nối những gì không hoàn hảo với cái toàn hảo, người ta cũng sẽ hiểu vì sao Viên Ngộ không giải thích tường tận lời phát biểu kì đặc này mà thay vào đó, chỉ phản bác tất cả những cách phân giải trên cơ sở tri tính, tư duy thông thường.

Nhưng bây giờ là một thời điểm hay để đọc lại những gì Sư trình bày trong lời thuỳ thị, xem Sư hiểu câu nói này như một »Đại dụng hiện tiền« mà so sánh với nó, tất cả những phán đoán riêng biệt đều sai, khẳng định cũng như phủ định; và sau đó là câu thứ nhất trong lời bình xướng, một câu chứa đựng lời giải thích hợp lí duy nhất: Mã Đại sư chẳng ứng đáp câu hỏi của viện chủ, mà trong những lời nói mang tính chất thần thoại này cơ bản là một Tự tính hiển bày, một bản thể – như lời thuỳ thị nói – »che đậy tất cả, trời cũng như đất«. Với tất cả những gì được trình bày, Viên Ngộ chỉ xác nhận chủ ý của kệ tụng kế đến của Tuyết Đậu, và Sư bây giờ đã nhắc nhở đến tính chất quái lạ cũng như khó hiểu của nó.

Về kệ tụng

Bài tụng của Tuyết Đậu rất kì đặc. Trong dòng kệ đầu, Sư chỉ lặp lại lời nói của Mã Tổ. Trong dòng kệ thứ hai, như chúng ta đã biết được qua lời bình xướng của Viên Ngộ, Sư trích một câu mà trong đó, một vị Thiền sư thế hệ trước đó với hiệu Thiền Nguyệt chỉ trích tính kiêu căng tự phụ của một vị chư hầu. Và những dòng kệ tiếp theo nêu rõ là, chỉ với câu kệ được trích này, tác giả đã trình bày tất cả những gì làm chấn động ông ta qui về câu nói của Mã Đại sư, thậm chí nhấn mạnh rằng, với dòng kệ, ông ta đã thực hiện một sự việc hi hữu, chỉ thành tựu sau hai mươi năm tìm kiếm nhọc nhằn, và gửi đến độc giả một yêu cầu là đừng xem thường công lao đoạt minh châu từ hang rồng xanh của mình. Như thế thì chung cuộc có nghĩa là: nhận thức được ý nghĩa đích thật của chính hạt minh châu này – dòng kệ được tuyển trích – và nên quan tâm đến nó.

Như vậy chúng ta nên tìm cách giải thích những hành động quái lạ này. Và cũng dĩ nhiên là lời giải thích này chỉ có thể xuất phát từ bản công án; vì chính nó được ca tụng trong bài kệ.

»Nhật Diện Phật, Nguyệt Diện Phật« – chỉ câu này và ngoài ra không còn gì quan trọng khác đối với Tuyết Đậu. Nếu Sư dùng những phương pháp bí ẩn như thế thì sự việc chung qui chỉ có thể: chính sư Tuyết Đậu cũng bị hấp dẫn và xuyên suốt bởi những nét bí ẩn huyền diệu của câu nói này. Như vậy, điều bí ẩn và huyền diệu ở đây chẳng phải là một sự việc nào khác hơn là Phật quả.

Bí mật của Phật quả nơi đây không phải là Mật giáo⁵ thường được nhắc đến, chẳng phải một cái gì đặc biệt che đậy một vị Phật từ bên ngoài, một cách bổ sung từ những chuyên khoa kì diệu, từ tài năng của những vị pháp sư – nó lập cơ sở trên chính bản tính của Phật quả. Nó cũng là sự bí ẩn đã được trình bày trên một phương diện nào đó qua những lời của Schiller:

»Trong thâm tâm lời phát biểu to lớn: chúng ta sinh ra vì những mục đích thiện hảo. Và những gì xuất phát từ tiếng lòng, chúng không lừa dối tâm hồn.«⁶ Bởi vì phàm phu có cố tật là nghi ngờ những gì thiện hảo cao thượng; nó phải được bảo vệ trước mọi ô nhiễm, không thể tự phô bày trước mọi cặp mắt. Vì mặt thiện hảo trong thâm tâm chung sống rất thân cận với mặt trần tục nên nó có nguy cơ lớn là bị đám bụi trần làm ô nhiễm, thậm chí bị lợi dụng và qua đó trở thành bất thiện. An lạc của Phật quả, được biểu hiện qua những lời của vị thầy nằm trên giường bệnh chỉ thật sự hiện diện ở nơi bản ngã và thế giới xung quanh chìm lắng, được quên lãng. Một khi tiểu ngã vùng dậy, tự nhận mình là một Phật-đà thì một trò đùa trá nguỵ là những gì còn sót lại của Phật quả cao thượng. Các vị Thiền sư đều rõ đây chính là điểm khốn nạn⁷ – khốn nạn nhất trong lĩnh vực tôn giáo của mình. Từ cảm giác sung sướng tuyệt đỉnh của Phật quả cho đến vực thẳm của tâm tư tự lừa dối, kiêu căng tự phụ chỉ là một bước nhỏ. Viên Ngộ đã đưa ra một ví dụ điển hình trong lời bình xướng về kệ tụng. Viễn Lục công, sau này cũng được biết dưới hiệu Phù Sơn Pháp Viễn, trong thời niên thiếu bị cảm giác Phật quả làm mù quáng, tự thổi phồng lên thành một hình tượng thần thoại và tin là có thể gây ấn tượng đến một vị thị giả chất phác với những hành động như thế, cho đến khi được vị này nhắc nhở về đầu lâu của mình, được đánh thức quay về hiện thật.

Nếu phải trình bày bí mật của Phật quả, hiển hiện sáng ngời qua lời của Mã Đại sư trong một bài kệ thì Tuyết Đậu chỉ có thể thực hiện một cách âm thầm kín đáo. Tất cả những gì Sư nói lớn cho mọi người nghe được chỉ có thể là những lời phủ định. Đặc biệt là Sư phải cảnh cáo mọi người, khuyên họ chớ có nhẹ dạ, không nhận ra mức độ kinh khủng trong lời nói của vị

Tổ, khinh thường thay vì phải nghiêm chỉnh chú trọng đến nó. Như vậy, vị này dạy: Tâm của chúng sinh, dù không hoàn hảo thế nào đi nữa, chính là Phật, là một Bậc giác ngộ. Và trên giường bệnh, ông ta thốt ra một câu theo ý nghĩa vừa nêu trên, có vẻ như đứng ngay trong ban hợp xướng của những Đấng toàn hảo, những Bậc giác ngộ. Một tâm thức như vậy không phá vỡ giới hạn dành cho những người thế tục hay sao? Sự việc này chẳng tương tự những gì người Hi Lạp gọi là »ngạo mạn,«⁸ người Do Thái và Gia Tô gọi là »tiết độc thần linh«⁹ hay sao? Đất Trung Hoa cũng không có những cấm địa nhất định nào đó mà chẳng ai xâm phạm không bị trừng phạt hay sao? Và quả như thế, nếu chúng ta so sánh những lời của Mã Tổ với tất cả những gì khác, những lời trao đổi hằng ngày của những người xung quanh, ví dụ như đưa lời hỏi thăm sức khoẻ của viện chủ lên cùng đẳng cấp để so sánh thì chúng chính là biểu thị của một sự ngạo mạn, khinh miệt tự tôn đáng bị trừng phạt.

Trong thời suy tàn của nhà Đường, vào khoảng trước hoặc sau năm 900, Thiền sư Thiền Nguyệt đã chê trách phong độ ngạo mạn của một vị chư hầu đã trở nên độc lập trong một bài kệ được Viên Ngộ trích dẫn. Trong đó, Sư nhắc đến hình tượng của các vị vua, các nhân vật huyền thoại thời thượng cổ Trung Hoa, được toàn thể dân chúng tôn thờ như những vị thần bảo hộ, lập quốc. Trong đời Đường, người ta phân họ ra thành hai nhóm, năm và ba: trước tiên là Tam Hoàng, một trong những vị tiêu biểu ở đây là Thần Nông, vị sáng lập nông nghiệp và sau đó là nhóm Ngũ Đế, với Hoàng Đế và người vợ đã khai sáng việc nuôi tằm lấy tơ; Nghiêu, Thuấn là hai vị vua mẫu mực. Một thi sĩ không thể nào miêu tả chính xác kẻ mới giàu phách lối học làm sang hơn là gán vào mồm của hắn những chữ: »Ngũ Đế Tam Hoàng là cái gì?« Bởi vì hình tượng của những vị được nhắc đến ở đây là những ranh giới mà thường dân không được phép xâm phạm, ngay cả trong tư tưởng.

Đối với Tuyết Đậu thì đây chính là lời giải đáp tuyệt hảo nhất, rọi sáng cùng tận bí mật của bản công án này bằng những phương tiện rất giản đơn, ít hao lời tổn lực. Vì chính những lời này, như Viên Ngộ nói, chúng phải được hiểu sát nghĩa như tác giả của chúng muốn được hiểu: chỉ trích phong cách ngạo mạn tự phụ mà người ta có thể nghe từ lời nói của Mã Đại sư dành cho viện chủ, cảnh cáo những người nhẹ dạ chỉ biết lặp lại những chữ này mà không rõ sức mạnh của thuốc nổ nằm trong ấy. Chính vì vậy mà lời khuyên được gửi đến những »Nạp tăng sáng mắt«, tức là những người ngày ngày tiếp xúc với danh hiệu Phật như thợ rèn với lò nung, và vì vậy đứng trước cơ nguy lớn hơn những người chẳng biết gì đến danh hiệu Phật.

»Nhật Diện Phật, Nguyệt Diện Phật« – những lời phát biểu như thế này không thể được dung chứa trên đất Trung Hoa, nơi được hiểu là tiêu chuẩn của lễ nghĩa và trật tự. Chúng vượt khỏi phạm vi, tiêu chuẩn của thế gian. Sự việc này phải được nhận ra và giữ chặt trong mọi trường hợp.

Nhưng Mã Tổ và vị chư hầu kiêu ngạo được Thiền Nguyệt miêu tả rất chính xác kia có cùng đứng trên một đẳng cấp hay không thì lại là một câu hỏi khác. Tuyết Đậu có thể an tâm để độc giả phán đoán sự việc này. Nếu họ có cặp mắt sáng thấu suốt Mã Đại sư thì một thế giới mới mở toang ra, và tất cả những gì xung quanh đều mang một gương mặt mới. Và sự việc sẽ diễn biến như một câu ngạn ngữ Nhật »Uso kara deta makoto«: Một sự trá nguỵ đã trở thành sự thật. Như thế thôi cũng đủ huyền diệu, nguyên lai vẫn là một bí ẩn nghìn thu, mặc dù mỗi người mang nó trong lòng – chính vì vậy, nó chỉ muốn được hiểu là một bí ẩn, chỉ muốn được xử lí, nắm bắt một cách nhẹ nhàng. Chúng ta có thể lấy sư Tuyết Đậu làm gương. Chỉ với hai câu nói, và ngay cả hai câu này cũng chẳng tự sáng tác, Sư đã trình bày tất cả những gì có thể được trình bày về lời của Mã Đại sư:

»Nhật Diện Phật, Nguyệt Diện Phật,

Ngũ Đế Tam Hoàng là cái gì?«

Tắc thứ tư: Đức Sơn cặp áo dọ hỏi — 德山挾複問答

Thuỳ thị

Trời quang mây tạnh – các ngươi không thể chỉ Đông vẽ Tây. Thời tiết, nhân duyên – lại còn phải tùy bệnh mà trao thuốc. Thử nói xem cái nào đúng: tung hoành tự do đúng, hay giữ chặt đúng? Hãy xem thử công án sau đây!

Bản tắc

Đức Sơn đến Qui Sơn. Cắp áo dưới nách, bước lên pháp đường, đi từ Đông sang Tây, từ Tây sang Đông, nhìn xung quanh, bảo: Chẳng có gì cả, chẳng có gì cả! và rời pháp đường. – Tuyết Đậu trước ngữ: Khám phá rồi!

Đến cửa cổng, Đức Sơn lại nói: Cũng không được hành động quá vội. Sau đó đầy đủ uy nghi bước vào lần nữa yết kiến.

Khi Qui Sơn vừa ngồi, Đức Sơn đưa toạ cụ lên cao thưa: Hoà thượng!

Qui Sơn toan nắm phất tử.

Đức Sơn tiện hét một tiếng: Hô! Phất tay áo rồi bước ra ngoài. – Tuyết Đậu trước ngữ: Khám phá rồi!

Sau khi xoay lưng rời pháp đường, Đức Sơn mang giầy cỏ rồi ra đi.

Tối đến, Qui Sơn hỏi vị thủ toạ: Kẻ đến lúc nãy giờ ở đâu?

Thủ toà đáp: Ông ta rời pháp đường ngay lúc ấy, mang giầy cỏ rồi cất bước đi.

Qui Sơn bảo: Ông ta sau này sẽ lên đỉnh cô phong, dựng am cỏ để rồi từ trên ấy mà mắng Phật mạ Tổ. – Tuyết Đậu trước ngữ: Trên tuyết còn thêm sương!

Trước ngữ

»Đức Sơn đến Qui Sơn.« – Hắn mang một tấm ván trên lưng [và vì vậy chỉ nhìn được một phía]! – Một con chồn tinh! [Dân chúng miền Đông và Đông nam á tin rằng, chồn tinh có thể xuất hiện dưới nhân dạng và mê hoặc người.]

»Cắp áo dưới nách, bước lên pháp đường.« – Quá đủ lí do làm người ta nghi ngờ! – Có một sự thất bại!

»Đi từ Đông sang Tây, từ Tây sang Đông.« – Thiền quá mực! – Nhưng làm như thế để làm gì?

»Nhìn xung quanh, bảo: Chẳng có gì cả, chẳng có gì cả! và rời pháp đường.« – Cho hắn ba mươi gậy! – Chí khí xung thiên đáng khiếp thật. – Sư tử con đích thật phải rống cho thật hay.

[Xưa nay người ta đều so sánh những lời thuyết pháp vô úy của đức Phật với tiếng rống của loài sư tử.]

»Tuyết Đậu trước ngữ: Khám phá rồi!« – Sai! – Đúng! – Điểm!

»Đến cửa cổng, Đức Sơn lại nói: Cũng không được hành động quá vội.« – Buông lỏng, xiết chặt. – Ban đầu đến ra vẻ quá cao quí, sau lại quá thấp hèn. – Ai biết lỗi phải tự sửa mình. –

Nhưng mấy ai làm được như vậy?

»Sau đó đầy đủ uy nghi bước vào lần nữa yết kiến.« – Cứ làm ra vẻ y như trước đây. – Đã thua cuộc lần thứ hai rồi! – Bây giờ nguy hiểm đây!

»Khi Qui Sơn vừa ngồi…« – Những cặp mắt lạnh đang hướng nhìn ông ta. – Ai muốn vuốt râu hùm thì cũng phải tầm cỡ Đức Sơn mới được; chỉ những người như thế mới đảm đương nổi.

»Đức Sơn đưa toạ cụ lên cao thưa: Hoà thượng!« – Đã thay đầu đổi mặt. – Chẳng có gió mà hắn làm sóng dậy.

»Qui Sơn toan nắm phất tử.« – Phải một người như thế mới làm được việc này, nếu không thì chẳng kham nổi. – Ông ta vận hành chiến thuật ngay từ trong lều chiến. – Như vậy cũng đủ làm cho những người thông minh nhất thiên hạ câm nín.

»Đức Sơn tiện hét một tiếng: Hô! Phất tay áo rồi bước ra ngoài.« – Con chồn tinh thấy và hiểu như thế đấy. – Một tiếng hét có quyền có thật, có chiếu có dụng. – Hắn lúc nào cũng nắm bắt gió sương, chơi đùa với mây mù; nhưng bây giờ hắn mới thật là kì đặc hơn cả.

»Tuyết Đậu trước ngữ: Khám phá rồi!« – Sai! – Đúng! – Điểm!

»Sau khi xoay lưng rời pháp đường, Đức Sơn mang giầy cỏ rồi ra đi.« – Một cảnh tượng quá hay! – Nhưng công án được trình bày ở đây chưa xong đâu. – Trên đầu ông ta quả được cái nón, nhưng dưới chân thì lại mất đôi giầy. – Thân mệnh đã mất rồi còn đâu!

»Tối đến, Qui Sơn hỏi vị thủ toạ: Kẻ đến lúc nãy giờ ở đâu?« – Sau khi phá sản ở bên Đông ông ta sang bên Tây khai báo. – Cặp mắt thì nhìn Đông nam, nhưng ý nghĩ thì lại nhắm về

Tây bắc.

»Thủ toà đáp: Ông ta rời pháp đường ngay lúc ấy, mang giầy cỏ rồi cất bước đi.« – Con rùa linh với cái đuôi lê lết! [Người ta thường nói là loài rùa này mặc dù đẻ trứng ở bờ cát nóng ven biển và che đậy ổ trứng rất kĩ để tránh những loài chuyên cắp trứng, nhưng trên đường rời ổ lại để lại dấu trên cát qua cái đuôi quá to của mình, tiết lộ chỗ vừa dấu trứng. Nó cho hành động dấu trứng này là thật hay, nhưng qua đó chỉ cho người khác biết thêm chỗ si ngốc của mình.] – Cho hắn ăn ba mươi gậy. – Những người như thế phải được nhồi não một cách tường tận.

»Qui Sơn bảo: Ông ta sau này sẽ lên đỉnh cô phong, dựng am cỏ để rồi từ trên ấy mà mắng Phật mạ Tổ.« – Giặc qua lâu rồi mới trương cung. – Chẳng ai nhảy thoát những câu này, ngay cả nạp tăng giỏi nhất trong thiên hạ.

»Tuyết Đậu trước ngữ: Trên tuyết còn thêm sương!« – Sai! – Đúng! – Điểm!

Bình xướng

Giáp Sơn [tức là ta đây, Viên Ngộ trụ trì tại Giáp Sơn] đã hạ ba câu chú chỉ [trong trước ngữ về bản công án, tức là »– Sai! – Đúng! – Điểm!«], các ngươi có hiểu không? Có lúc [Đại dụng hiện tiền] nắm lấy một cọng cỏ tạo thành một tượng Phật vàng sáu trượng, có lúc lại nắm lấy thân Phật vàng sáu trượng làm thành một cọng cỏ.

Đức Sơn nguyên là một vị giảng sư, chuyên giảng kinh Kim cương tại đất Tây Thục. Các trường phái chuyên chú vào giáo lí dạy rằng: Tu học đến trình độ Kim cương dụ định và sau đó đạt trí huệ đòi hỏi phải tu học uy nghi Phật cả nghìn kiếp, phải học tế hạnh của Phật cả vạn kiếp, và [chỉ] sau đó mới trở thành Phật. Nghe loài ma quái ở phương Nam tuyên bố

»Tâm chính là Phật«, Sư nổi giận đến mức vác ngay bộ sớ sao [chú giải kinh Kim cương] lên lưng, hành cước thẳng một mạch đến phương Nam để diệt trừ đám ma quỉ này. Các ngươi thấy chưa! Một kẻ lanh lợi dũng mãnh như thế ấy!

Đầu tiên, Sư đến Lễ châu. Trên đường, gặp một bà lão bán bánh chiên, Sư bèn đặt gánh sớ sao trên lưng xuống đất để mua bánh ăn điểm tâm. Bà lão hỏi: Thầy đang vác gì trên lưng. Sư đáp: Kim cương kinh sớ sao. Nghe vậy bà liền nói: Tôi có một câu hỏi, nếu Thầy trả lời được thì tôi bố thí bánh điểm tâm, còn trả lời không được thì đi chỗ khác mà mua! Đức Sơn đáp: Cứ hỏi! Bà lão hỏi: Kinh Kim cương bảo rằng: ›Tâm quá khứ không thể nắm bắt được, tâm hiện tại không thể nắm bắt được, tâm vị lai không thể nắm bắt được‹, như vậy thì Thượng toạ muốn mua bánh điểm tâm nào bây giờ? Đức Sơn chẳng biết nói gì. Bà thấy thế bèn chỉ Sư đến tham vấn Long Đàm.

Vừa mới đặt chân vào cửa, Sư đã hỏi: Nghe danh Long Đàm đã lâu, nay ghé đến Đàm thì chẳng thấy, mà Long cũng chẳng hiện. Hoà thượng Long Đàm đang ẩn mình sau tấm bình phong liền nói: Chính ngươi đang ở ngay trong Long Đàm. Sư liền lễ bái rồi thối lui. Đến đêm khuya, Sư vào thất của Long Đàm, đứng bên cạnh hầu. Đã khuya, Long Đàm hỏi: Vì sao ngươi không đi? Đức Sơn liền trân trọng cáo từ, vén màn bước ra. Thấy bên ngoài tối, Sư bèn trở vào nói: Bên ngoài tối quá. Long Đàm liền thắp một cây đuốc giấy đưa Sư. Ngay lúc Sư đưa tay ra tiếp thì Long Đàm thổi tắt cây đuốc. Sư hoát nhiên đại ngộ, liền lễ bái. Long Đàm hỏi: Ngươi thấy gì mà quì lạy? Đức Sơn đáp: Từ bây giờ trở đi con không còn nghi ngờ những lời của chư Hoà thượng trong thiên hạ. Ngày hôm sau, Long Đàm thượng đường bảo: Chúng ta đang có một gã Hán, răng như kiếm bén, miệng tự chậu máu, dù cho hắn một gậy cũng chẳng thèm quay đầu lại. Hắn ngày nọ sẽ mang đạo của ta lên đỉnh núi cao chót vót.

Đức Sơn liền mang đống sớ sao của mình ra trước pháp đường. Tay cầm một ngọn đuốc giơ cao, Sư nói: Tất cả những ý nghĩa huyền diệu trong lời nói tương tự một sợi tóc ném vào thái hư mênh mông, tận cùng những hiểu biết về then chốt thế gian như một giọt nước rơi vào bể cả. Nói xong Sư liền đốt.

Sau, nghe Qui Sơn đang hoằng hoá hưng thịnh, Sư liền thẳng đến núi Qui, vì vậy mà có cuộc hội ngộ của hai bậc tác gia. Chưa mở bao hành lí, Sư thẳng lên pháp đường, đi từ Đông sang Tây, từ Tây sang Đông, nhìn quanh và nói: Chẳng có gì, chẳng có gì! Rồi đi ra. – Các ngươi hãy nói xem: Ý nghĩa của hành động này thế nào? Nó không đảo ngược tất cả hay sao? Phần lớn mọi người đều nhầm lẫn, nói rằng: Đức Sơn giữ một thái độ kiến lập [một thái độ đứng trên cơ sở nhị nguyên, sống trong thế giới thị, phi]. Nhưng chính nó chẳng tương can gì với sự việc này. Cứ nhìn xem Sư hành động như thế nào! Và chúng ta chỉ có thể thốt lên: Tuyệt diệu! Vì vậy [nên cổ nhân] mới nói: Ai muốn là người xuất chúng phải có một tâm thức linh anh. Đương đầu với kẻ hơn mình – chỉ có sư tử con mới dám làm như thế. Ai muốn thành Phật thì phải có cặp mắt sáng suốt, nếu không thì nghìn năm trôi qua vẫn không đạt mục đích. Đến đây phải thông suốt tất cả, và chỉ khi nào được như vậy mới thật sự thành đạt.

Vì sao? Vì Phật pháp không dung hàm đa sự. Và như thế thì làm sao có thể bám vào tình kiến được? Trong tâm cơ của Đức Sơn lại có thể còn chỗ cho những việc vụn vặt như vậy hay sao?

Chính vì vậy nên Huyền Sa mới nói như sau [về phong cách của Đức Sơn và những lời: Chẳng có gì, chẳng có gì!]: Sự việc này tương tự như ánh trăng thu trên mặt hồ, và bây giờ tiếng chuông vang vọng trong đêm khuya tĩnh mịch, theo cú đánh mà âm thanh chuông vang vọng đều đặn, chạm đến những làn sóng trên mặt hồ nhưng không tán động chúng. Tuy vậy, chúng vẫn còn là những sự việc trên bờ biển sinh tử [trong thế giới hiện hữu, nhị nguyên; ẩn dụ không thể trình bày toàn vẹn tâm trạng Đức Sơn]. – Ở đây người ta không còn nhắc đến được mất, thị phi, và cũng chẳng nhắc đến những thứ như kì đặc huyền diệu. Và kì đặc huyền diệu cũng không còn ở đây. Các ngươi làm thế nào để hiểu Đức Sơn từ Đông sang Tây, từ Tây sang Đông? Hãy nói thử xem: Ý chỉ nằm ở chỗ nào?

Lão Hán Qui Sơn chẳng màng để ý đến Đức Sơn. Nếu một người nào khác không phải Qui Sơn có lẽ bị hắn hạ nhục một phen. Cứ nhìn xem tác gia Qui Sơn tương kiến hắn như thế nào!

Sư chỉ ngồi yên nhìn sự vật đến rồi đi. Nếu không biết cân nhắc, ước lượng xem gió đến từ hướng nào thì Sư có lẽ không đạt được bản lĩnh như thế.

Tuyết Đậu xen vào với trước ngữ: Khám phá rồi! Đúng là tương tự như một cây cột sắt. Và mọi người thường gọi những lời như thế là trước ngữ. Nhưng, câu này [Khám phá rồi!] hướng về hai mặt, mà lại không lưu lại hai mặt. Các ngươi làm thế nào để hiểu được câu nói »Khám phá rồi« của ông ta? Ông ta đã khám phá sự việc gì? Thử nói: Ông ta khám phá Đức Sơn, hay khám phá Qui Sơn?

Khi ra đến cửa thì Đức Sơn thâm tâm lại muốn tìm hiểu sự việc đến nơi đến chốn, tự nhủ: Ta cũng không được quá vội. Sư cảm nhận nhu cầu trình xuất ngũ tạng tâm can trước Qui Sơn, bước vào một pháp chiến quyết liệt với ông ta. Và như thế, Sư lại đầy đủ uy nghi, bước vào tương kiến. Sau khi Qui Sơn ngồi, Đức Sơn đưa toạ cụ lên cao nói: Hoà thượng! Qui Sơn ra vẻ như muốn nắm phất tử, và Đức Sơn hét lên một tiếng: Hô! phất tay áo rồi đi ra ngoài. – Thật là kì đặc!

Nhiều người nói rằng, Qui Sơn khiếp sợ Đức Sơn – nào có tương can gì đến sự việc? Qui Sơn cũng chẳng tỏ vẻ gì bối rối. Vì vậy [nên kinh Đại tập¹] mới nói: Trí siêu việt loài cầm thì bắt được cầm; trí siêu việt loài thú thì bắt được thú; trí siêu việt loài người thì bắt được người.

Nếu ai tu luyện và đạt được Thiền như thế thì tận đại địa, sâm la vạn tượng, thiên đường địa ngục, cây cỏ người thú nhất thời tấn công ông ta bằng một tiếng hét lớn – ông ấy cũng chẳng quan tâm đến. Và nếu một người nào đó lật đổ thiền sàng, quát tháo xua tan đại chúng, ông ta cũng không quay đầu lại. Sự việc này cao vút như thiên, thâm hậu như địa.

Nếu Qui Sơn không có bản lĩnh cắt đứt lưỡi người trong thiên hạ thì ngay lúc này rất khó trắc nghiệm hắn đây. Nếu không phải là thiện tri thức đứng đầu một nghìn năm trăm đệ tử thì đến nơi này khó mà thông suốt vô ngại được. Qui Sơn đã bàn tính kế hoạch trong doanh trại để quyết định chiến thắng từ khoảng cách xa một nghìn lí.

Sau khi rời pháp đường, Đức Sơn mang giầy cỏ rồi cất bước ra đi. Thử nói xem: Ông ta suy nghĩ gì lúc này? Ngươi nói thử xem: Đức Sơn thắng cuộc, hay bại cuộc? Phong cách đối xử của Qui Sơn như thế là thắng, là bại?

Với trước ngữ »Khám phá rồi!« Tuyết Đậu trình bày công phu của mình. Sư nhìn thấu suốt cõi huyền diệu cùng cực của cổ nhân. Và Sư làm được như thế thì quả thật là kì đặc!

Nột Đường² nói: Tuyết Đậu nói hai lần »Khám phá!« Sư đề xuất ba lời bình và chính qua đó mà Sư hiển bày ý nghĩa của công án, nhìn tương tự như một kẻ đứng bên cạnh phán đoán hai người nêu trên.

Lão Hán [Qui Sơn] ung dung chờ đến tối, và chỉ lúc ấy mới hỏi thủ toạ: Kẻ đến lúc nãy giờ ở đâu? Thủ toà đáp: Ông ta rời pháp đường ngay lúc ấy, mang giầy cỏ rồi cất bước đi. Qui Sơn bảo: Ông ta sau này sẽ lên đỉnh cô phong, dựng am cỏ để rồi trên ấy mà mắng Phật mạ Tổ.

Các ngươi thử nói xem: Ý chỉ của ông ấy ra sao? Lão Hán Qui Sơn chẳng phải người hảo tâm.

Đức Sơn sau này mắng Phật mạ Tổ, đánh gió tạt mưa; cứ vẫn như xưa, chẳng bao giờ rời khỏi hang động của mình, bị lão Hán này nhìn thấu những kĩ xảo bình sinh của mình. Nhưng chính ngay đây, chúng ta có thể nói Qui Sơn thụ kí cho hắn hay không? Hay là chúng ta nên hiểu: Sư là một hồ lớn vây quanh hòn núi; là lí giải có thể gài bẫy lũ chồn báo? Nếu suy ngẫm như thế thì vui thay, chẳng liên hệ gì cả!

Tuyết Đậu biết điểm tinh yếu của bản công án. Vì vậy Sư mới can đảm đưa ra lời phán đoán của mình: »Trên tuyết còn thêm sương.« Và như thế, Sư lần thứ ba nắm lấy sự việc lên tay để rồi trình bày đến mọi người. Nếu ngươi thấy được thì ta sẽ cho phép cùng Qui Sơn, Đức Sơn, Tuyết Đậu tham thiền. Nếu một người nào đó không thể được như thế thì việc tối kị cần phải tránh là vọng sinh tình giải.

Kệ tụng

Khám phá lần đầu!

Khám phá lần thứ hai!

Trên tuyết còn thêm sương! Suýt chút nữa rơi xuống vực thẳm.

Phi kị tướng quân bị bắt giữ nơi kẻ địch

Thoát ra hoàn toàn, ai được như ông ta?

Kẻ chạy thoát nhanh

Kẻ chẳng buông tha

Trên đỉnh cô phong ngồi trên cỏ

Ái chà, một bài tụng nghèo nàn!

一 勘 破

二 勘 破

雪 上 加 霜 曾 嶮 墮

飛 騎 將 軍 入 虜 庭

再 得 完 全 能 幾 箇

急 走 過

不 放 過

孤 峰 頂 上 草 裏 坐

咄 ！

Nhất khám phá

Nhị khám phá

Tuyết thượng gia sương tằng hiểm đoạ

Phi kị tướng quân nhập lỗ đình

Tái đắc hoàn toàn năng kỉ cá?

Cấp tẩu quá

Bất phóng quá

Cô phong đỉnh thượng thảo lí toạ

Đốt!

Trước ngữ về kệ tụng

»Khám phá lần đầu!« – Lời còn văng vẳng trong tai. – Qua lâu rồi!

»Khám phá lần thứ hai!« – Một công án chưa đủ hay sao mà lại thêm vào công án thứ hai?

»Trên tuyết còn thêm sương! Suýt chút nữa rơi xuống vực thẳm.« – Cả ba xuất trình diễn, không xuất nào giống xuất nào. – Rồi đi đến đâu bây giờ?

»Phi kị tướng quân bị bắt giữ nơi kẻ địch.« – Nguy hiểm! – Chẳng cần nhọc công hạ thủ tướng quân đã bại trận. [Như Qui Sơn nhân nhượng khi Đức Sơn lạc vào sơn lâm của mình.]

– Nhưng cũng đã tan thân mất mệnh.

»Thoát ra hoàn toàn, ai được như ông ta?« – Ông ta sống lại ngay trong cái chết.

»Kẻ chạy thoát nhanh.« – Chẳng để ý gì cả, cứ nghĩ xung quanh không một ai! – Chẳng còn gì cả – ngay khi ngươi có thể để sẵn ba mươi sáu chiến sách, và vận dụng thần thông thêm vào đó!

»Kẻ chẳng buông tha.« – Lí lẽ có thể cảm hoá loài báo. – Ông ta xỏ mũi trâu.

»Trên đỉnh cô phong ngồi trên cỏ.« – Các ngươi thấy đấy! Xỏ mũi người vẫn chưa phải là kì đặc! – Vì sao mọi người lại ngồi trong cỏ?

»Ái chà, một bài tụng nghèo nàn!« – Hiểu chăng? Hai mũi kiếm chạm nhau. Họ xúm đôi xúm ba đi trên con đường cũ [Qui Sơn, Đức Sơn, và Tuyết Đậu]. – Kẻ thì hát, kẻ thì gõ nhịp.

– Và giờ đây có một cuộc ấu đả!

Bình xướng về kệ tụng

Mỗi lần tụng một trong một trăm công án, Tuyết Đậu đều thắp hương cầu nguyện. Đó chính là lí do vì sao những bài tụng này được phổ biến ở đời. Sư thông thạo văn chương, có khả năng sáng rọi công án. Sư ngồi bệt xuống đất, hai chân tréo ngang, ấp ủ cho thật kĩ; và chỉ sau đó mới hạ bút. Vì sao? Bởi vì »Rồng rắn dễ phân biệt, còn nạp tăng thì khó mà lừa họ.« Tuyết Đậu tham công án này cho đến khi thấu đắc. Sau đó hạ ba cú ở những nơi then chốt của nó và như thế, gom chúng lại thành một bài tụng.

»Trên tuyết còn thêm sương! Suýt chút nữa rơi xuống vực thẳm.« Như vậy thì hành động của Đức Sơn vừa qua có thể so sánh với ai? Độc duy tương tự Lí Quảng, một nhà thiện xạ thiên tính, được vua phong chức Phi kị tướng quân. Thâm nhập doanh trại của kẻ địch, ông ta bị

Thiền Vu bắt giam. Ông bị thương và cột vào giữa hai con ngựa, buộc phải nằm yên dưới đất.

Ông giả vờ chết, liếc nhìn bên cạnh thấy một rợ Hồ có ngựa tốt phi ngang qua, liền nhảy vọt lên xô hắn xuống ngựa, đoạt cung tên phi về phía Nam, đánh lui đám quân truy kích bằng cung tên và qua đó thoát nạn. Tuyết Đậu lấy đó làm ví dụ cho Đức Sơn, cho trường hợp Sư bước vào lần nữa tương kiến Qui Sơn, để rồi sau đó nhảy vọt lên và biến mất.

Hãy nhìn cổ nhân [Qui Sơn], xem ông ta nhìn nhận, nói năng, hành động, xử sự! Chúng ta phải nói ngay: Một bậc anh linh! Sư có bản lĩnh giết người mà không chớp mắt; có thể khiến người thành Phật ngay tại chỗ. Bởi vì ai đó có thể làm người khác trở thành Phật ngay lập tức, người ấy cũng có khả năng giết người mà cặp mắt chẳng hề động. Như vậy chính gọi là: Tự do tự tại.

Nhưng ngày nay lại có những hạng người, khi đụng đến một công án thì làm ra vẻ như nạp tăng có khí khái. Nhưng chỉ đâm vào nhè nhẹ một chút thôi, thì đã cong lưng lại, đùi vế xuôi ngang, rũ rượi thành bảy tám phần và vì vậy, mối kết cấu tương tục cũng chẳng còn.

Vì vậy nên cổ nhân³ mới nói: »Giữ mối tương tục mới thật là khó.« Hãy nhìn xem những người như Đức Sơn, Qui Sơn đứng vững trong ấy như thế nào. Chư vị mang một phong cách, kiến giải hoàn toàn không có một dấu tích nào của sự buông lỏng, gián đoạn. Và nếu phải phục hồi hoàn toàn tính tương tục thì các vị có biết bao nhiêu năng lực! »Kẻ chạy thoát nhanh.« Một tiếng Hô! và Đức Sơn đã biến đâu mất. Đúng là tương tự như trường hợp Lí Quảng bị bắt, bày mưu tính kế trốn thoát, với một mũi tên duy nhất đã hạ được vị tướng, thoát khỏi tù lao. Phong cách tụng xuất của Tuyết Đậu chứng tỏ rằng, Sư là một bậc thiện nghệ. Bởi vì Đức Sơn quay lưng rời pháp đường nên người ta quả quyết rằng, Sư là người thắng cuộc. Họ không biết là lão Hán [Qui Sơn] xưa nay có một cái gì đó trong thâm tâm không cho phép hắn [Đức Sơn] vượt mặt.

Tuyết Đậu tụng tiếp: »Kẻ chẳng buông tha.« Bởi vì tối đến, Qui Sơn hỏi thủ toạ xem vị khách sáng đến giờ đang ở đâu. Thủ toà đáp: Ông ta rời pháp đường ngay, mang giầy cỏ và cất bước ra đi. Qui Sơn liền nói: Ông ta sau này sẽ lên đỉnh cô phong, dựng am cỏ để rồi từ trên ấy mà mắng Phật mạ Tổ. – Làm sao mà người ta có thể hiểu được là Sư buông tha Đức Sơn ở đây?

Quả thật là kì đặc!

Và vì sao Tuyết Đậu lại tụng: »Trên đỉnh cô phong ngồi trên cỏ«?

Sau đó, Sư lại thêm vào một tiếng quát. Các ngươi thử nói xem, sự việc này dẫn tới đâu? Cứ tham quán thêm ba mươi năm!

Bình giảng

Về lời thuỳ thị

Chúng ta chỉ cần so sánh lời thuỳ thị này với hai lời của công án thứ hai và ba thì sẽ nhận ra ngay tính chất lưỡng diện tương tự trước đây của nó, một đặc tính bất khả khiếm khuyết cho kiện khang tâm thức, là chính cái mà chúng ta đã gọi là »sự việc hướng thượng« và »hướng hạ.« »Hãy hướng nhìn các vì sao, hãy chú trọng đến những nẻo đường«,⁴ câu nói này của Wilhelm Raabes trình bày từ tận đáy lòng của các vị Thiền sư. Cao lắm là chư vị chỉ nói thêm vào là chúng ta ngay lúc ấy không nên e dè quá, mà cởi mở tấm lòng toàn triệt, không còn nương tựa nơi nào để đón nhận hư không mênh mông, bản tính đích thật của chúng ta, để rồi sau đó quay về nắm bắt thế giới hiện hữu vô vị vô nghĩa này một cách mạnh bạo, như thời thế, khoảnh khắc đòi hỏi.

Như vậy thì: Khi mặt trời đứng cao – ở miền Nam Trung Hoa thì đã gần đỉnh điểm –, người ta chẳng còn xác định được phương hướng. Và lúc này chính là chỗ »Trống rỗng« của Bồ-đề

Đạt-ma, »Cõi minh bạch« của Triệu Châu và »Đại dụng hiện tiền, chẳng hệ thuộc vào quĩ phạm phép tắc nào« của Mã Đại sư trong bản công án vừa qua.

Nhưng người nào đã đi trên con đường hướng thượng cũng phải quay về hướng đối nghịch.

Nếu không thì nhịp đập của cuộc sống tâm linh sẽ đứng yên. Cố chấp ở nơi nhất vị, nơi mà tất cả những điểm cá biệt đều được hoà đồng, chẳng còn những sự việc biệt lập, chẳng còn ta còn người cũng tai hại như trạng thái sa lạc vào thế giới hiện hữu. Chính ngay đức Phật sau khi thành đạo đã xem tiếng nói âm thầm khuyên ngài nên an trú vĩnh cửu trong cõi tĩnh mịch, nhập niết-bàn ngay lúc ấy là lời cám dỗ của ma vương, đã quay trở về nỗi khổ của chúng sinh, mang ánh sáng mà ngài đã tìm được để truyền trao cho họ, và với hành động này, ngài đã bước vào phạm vi của qui luật nhân quả, thừa nhận qui luật của thời gian và không gian. Ngài xem hành động cứu độ chúng sinh của mình như hành động của một vị y sĩ, đối trị mỗi trường hợp đúng thời điểm, trao truyền dược liệu phù hợp với căn bệnh đang hiện hành.

Sự cố gắng cứu độ chúng sinh của đức Phật và các vị Đại sư sau ngài cũng đều được xác định bởi sự luân chuyển liên tục của tâm thức giữa hai thái cực, hướng thượng và hướng hạ. Và sự kiện này còn tùy thuộc vào cá tính của những vị đệ tử. Phần lớn những người đến tham học đều bám vào thế gian, tự ngã, bám vào trí phân biệt và những cặp đối đãi, yêu ghét – ngắn gọn: bám chặt vào những hiện hữu đa dạng. Chính vì vậy họ phải được lay chuyển để hướng cặp mắt về phía trên. Thế nên, vị Thiền sư dạy một người ôm ấp những kiến giải như thế với một bàn tay cứng rắn, không thả lỏng, chiếm đoạt tất cả những gì mà hắn có thể nương tựa vào, xé tan, tháo tung, ngay cả tấm đệm sùng tín êm ấm của hắn. Cách giáo hoá mạnh bạo này chính là cái được bản công án đây gọi là »giữ chặt«.⁵ Ai theo đuổi con đường hướng thượng phải »giữ chặt«, »chiếm đoạt«, bóp chặt và giết hết tất cả những cảm xúc của tự ngã và ý thức phân biệt của nó. Ông ta thô bạo, không chấp nhận thoả hiệp, ông ấy ngồi – nói phóng đại một ít – trên đỉnh cô phong siêu việt mọi túp lều nhân thế, và nín lặng, bởi vì những gì ông ta muốn chỉ đến không thể nào đạt được qua ngôn ngữ.

Nhưng cũng có những người khác đến với những câu hỏi nan giải của họ, những vị tăng đã tiến xa trong quá trình tu luyện đoạn niệm, từ khước thế gian để rồi bám chặt vào đó. Họ không biết rằng, chính họ đang bị vây phủ bởi những kiến giải cuồng điên – không cần biết đến trường hợp họ đã đạt thánh quả gì –, vẫn còn vướng vào những sự việc vô nghĩa, vẫn còn phải ăn uống, thức ngủ như những người khác. Kiến giải cố chấp cũng có thể dẫn đến nhiễm độc, dẫn đến cái chết của cuộc sống tâm linh. Những người như thế phải được những vị Thiền sư dạy dỗ, xoay về những sự việc hướng hạ, và để làm được như thế thì vị thầy này cũng phải vững tin đi trên con đường này. Ông ta phải sống cùng nhịp điệu với thế giới hiện hữu, phải giáo hoá mỗi đệ tử tùy theo căn cơ, phải để ý đến thời tiết nhân duyên, độ lượng, cẩn thận, phải nói là lo lắng cho chúng đệ tử với một »Lão bà tâm.« Khi dạy chúng thì ông ta không tiếc lời, hào phóng, tự nhiên, ngắn gọn: ông ta có những hành động đối nghịch những gì mà chúng ta đã thấy trên con đường hướng thượng. Thay vì »giữ chặt« thì ông ta »tung hoành tự do«, từ đỉnh cô phong bước xuống, sa vào đám »cỏ« để trò chuyện với người.

Nhưng chúng ta không được hiểu sự đối nghịch của hướng thượng và hướng hạ, »giữ chặt« và

»tung hoành tự do« là một cái gì đó, là một qui luật cố định. Trong cuộc sống hằng ngày như nó đích thật là, những sợi tơ nối đầu đều biến chuyển rất nhanh giữa hai thái cực, người ta không thể nào nắm lấy một giềng mối riêng biệt và quả quyết rằng, chính nó dẫn dắt về hướng này hoặc hướng nọ. Ngay trong một khoảnh khắc mà tính tình khắt khe nghiêm nghị của vị thầy có thể trở thành nhân nhượng, khoan dung, và khi ông ta có vẻ như để mình sa vào đám cỏ cùng người thương lượng thì chính lúc này đây, ông ấy nhấc bổng cao vút, lôi cuốn những người khác đi theo.

Tính chất lưỡng diện này không phải chỉ là một phương tiện giáo hoá, chỉ là phương pháp. Nó lập cơ sở chính ngay trên chân lí, là một sự tiết lộ của mối kết cấu huyền diệu giữa cái Nhất thể một bên, và hiện hữu đa dạng ở một bên. Ai đã được ôm ấp bởi nhất thể thì không còn những gì cá biệt, không còn những chúng sinh biệt lập đối với ông ta, ngay cả cái chân lí tuyệt đối. Đối với ông ta thì, như một ẩn dụ nổi tiếng trình bày, một ông Phật vĩ đại tương tự như một cọng cỏ bé tí. Nhưng sau đó thì ông ấy sẽ hướng cặp mắt nhìn xuống, và sẽ tìm thấy trong mỗi cọng cỏ nhỏ bé tất cả những trí huệ, vinh hoa của Phật-đà trường cửu.

Mối quan hệ bất khả phân li giữa hai chiều hướng trong tâm thức chính là điểm được trình bày trong lời thuỳ thị của Viên Ngộ, và chính nó được trình bày trong bản công án qua hai nhân vật điển hình khác tuổi. Để có thể hiểu rõ bản công án này thì trước hết, chúng ta phải tìm hiểu hai nhân vật ở đây cũng như lai lịch của họ.

Qui Sơn, môn đệ của Bách Trượng

Kẻ cao tuổi hơn trong công án này là Qui Sơn, trong thời điểm hội ngộ trên đã ở đỉnh cao của cuộc đời hoằng hoá. Sinh năm 771 tại tỉnh Phúc Kiến, không xa thành phố cảng Phúc Châu, Sư xuống tóc xuất gia vào năm hai mươi tuổi, một vài năm sau đó thụ giới và mang pháp danh Linh Hựu, nghĩa là »phù hộ linh ứng«. Sư được hướng dẫn vào giới luật của tăng-già qua một Luật sư rồi sau đó đến dãy núi Thiên Thai, trung tâm Phật học danh tiếng nhất thời bấy giờ tại tỉnh Chiết Giang, để rồi chú tâm nghiên cứu các bộ đại luận về giáo lí Duy thức của hai vị Đại luận sư Ấn Độ Thế Thân và Vô Trước cũng như những bài chú giải của các cao tăng Trung Quốc thời bấy giờ. Trong thời gian này, Sư cũng gặp hai vị »Cuồng thánh« Hàn Sơn và Thập Đắc – lúc này đang tung hoành trên dãy Thiên Thai, gợi cảm hứng cho rất nhiều thi và hoạ sĩ cũng như những trứ tác nghệ thuật thấm nhuần vị thiền sau này. Chúng ta không rõ là hai dị nhân chế nhạo học thức này gây ấn tượng gì đến vị tăng Linh Hựu, nhưng trong mọi trường hợp, Sư không lưu lại lâu nơi này. Chỉ sau ba năm tại đây (có lẽ vào năm 796), Sư quyết định tham vấn một vị Thiền sư. Mặc dù vị Thiền sư nổi danh bấy giờ là Mã Đại sư đã mất trước đây mười năm, nhưng vị môn đệ xuất sắc nhất của ngài đang dự định kiến lập một thiền viện to lớn tại tỉnh Giang Tây, trên một ngọn núi hoang vắng nhằm đáp ứng nhu cầu của thiền sinh thời bấy giờ. Sư đến yết kiến và hỗ trợ vị thầy rất đắc lực bởi vì ông ta ngày ngày đều lao động cùng với tăng chúng. Nguyên tắc của vị thầy này là »Một ngày không làm – một ngày không ăn« và ông ta giữ vững lập trường này cho đến lúc cao tuổi.

Ngọn núi mà họ khai hoang lúc bấy giờ mang tên của một vách đá cao ngất, »Núi cao một trăm trượng«, theo chữ Hán là Bách Trượng sơn, và vị thầy này sau cũng được gọi theo tên ngọn núi là Bách Trượng.⁶ Trong tất cả những vị đệ tử của Mã đại sư thì Bách Trượng là người thừa hưởng tài năng của tôn sư nhiều nhất và Sư cũng chính là người mà Viên Ngộ đã trích dẫn trong kệ tụng của công án thứ hai: »Tất cả ngữ ngôn, sơn hà đại địa, mỗi mỗi sự vật đều quay trở về chính mình cả.« Dẫn dắt đệ tử đến sự hiểu biết này qua một phong cách riêng chính là cú sở trường của Bách Trượng. Nơi thiền tăng Linh Hựu, Sư trắc nghiệm bằng cách lấy lửa làm ẩn dụ. Một lần nọ, Bách Trượng hỏi Sư: »Ngươi đem được lửa đến chăng?« Sư thưa: »Đem được.« Bách Trượng hỏi tiếp: »Lửa đâu?« Sư cầm một nhánh cây làm vẻ thổi lửa (như muốn nói: Trong củi đã có lửa, ta chỉ cần thổi mạnh). Bách Trượng gạt phắt qua và bảo:

»Như sâu đục vỏ cây. Nhìn thì như chữ nhưng chẳng có nghĩa gì!« (Sư muốn nói: câu trả lời này không xuất phát từ đáy lòng, còn do học mà đạt được.) Hôm khác, Sư vừa đứng hầu, Bách Trượng liền hỏi: »Ai?« Sư thưa: »Con, Linh Hựu!« Bách Trượng bảo: »Ngươi vạch trong lò xem có lửa chăng?« Sư vạch ra thưa: »Không có lửa.« Bách Trượng đứng dậy, đến vạch sâu trong lò được chút lửa, đưa lên chỉ Sư bảo: »Ngươi bảo không, cái này là gì!« Sư nghe vậy hoát nhiên đại ngộ. Bách Trượng bảo: »Đây là con đường rẽ tạm thời. Kinh nói ›Muốn thấy Phật tính phải quán thời tiết nhân duyên, thời tiết đã đến như mê chợt ngộ, như quên rồi nhớ lại, mới biết tĩnh vật của mình không từ bên ngoài được.‹ Cho nên Tổ sư bảo ›Ngộ rồi đồng chưa ngộ, không tâm cũng không pháp.‹ Chỉ là không tâm hư vọng phàm thánh. Xưa nay tâm pháp nguyên tự đầy đủ. Nay ngươi đã vậy, tự khéo gìn giữ!«

Linh Hựu còn lưu lại nhiều năm nơi Bách Trượng, đảm đương chức vụ điển toạ, lo lắng về miếng ăn chỗ ngủ cho chư tăng. Sau, vào khoảng 812, Bách Trượng biết được qua một vị du tăng ở tỉnh Hồ Nam láng giềng có một rặng núi chưa có người khai hoang; nơi đây, thiền tăng chăm chỉ có thể tự vun xới, lao động kiến lập một thiền viện và nuôi dưỡng nhiều chúng tăng.

Vì lo cho tương lai của môn đệ nên Bách Trượng rất vui mừng về thông tin này. Sư trắc nghiệm những môn đệ giỏi nhất của mình, tìm thấy đức tính cương nghị và trầm lặng cần thiết cho việc khai sơn lập tự nơi Linh Hựu và ra lệnh vị này đến núi Qui kiến lập một thiền viện, tạo một trung tâm mới của Thiền tông ở tỉnh Hồ Nam.

Trong giai đoạn tiền phong và kiến lập thì phong cách trầm tĩnh, nhưng dũng mãnh của Qui Sơn⁷ được phát huy toàn vẹn. Ban đầu, Sư »chỉ ăn hạt dẻ và sống cùng với khỉ vượn«. Sau đó, các nông dân xung quanh giúp Sư dựng một am nhỏ tại thung lũng, và với sự giúp đỡ của một vị quan tại thủ phủ Trường Sa, am nhỏ này trở thành một thiền viện to lớn. Không bao lâu học chúng qui tụ tấp nập để nghiêm túc tham học với Sư và suốt nhiều năm liền, học chúng lúc nào cũng không dưới một nghìn người. Vào năm 845, qua sự thôi thúc của các trào lưu ngoại đạo khác, vương triều sắc lệnh buộc tất cả tăng chúng phải hoàn tục, trở về quê hương

– hơn 40.000 ngôi chùa bị bỏ hoang –, và đại chúng tại Qui sơn cũng không thoát khỏi số mệnh này. Nhưng sau hai năm, khi sắc lệnh tai hại này được thu hồi lại thì Qui Sơn chính là người đầu tiên đứng ra tụ hội chúng và pháp nạn cũng như những diễn biến vừa nêu trên chính là lí do vì sao Phật giáo Trung Hoa trong thời gian sau hầu như chỉ được đại diện qua Thiền tông, các vị Thiền sư chính là những người giương cao ngọn cờ Phật giáo. Sư giáo hoá hơn bốn mươi năm liền tại núi Qui cho đến lúc nhắm mắt vào năm 833. Ngoài bản công án này ra còn hai bản 24 và 70 nhắc đến Sư; Tuyết Đậu đã sử dụng một lời nói của một vị đệ tử của Sư trong bài tụng công án thứ hai là Hương Nghiêm Trí Nhàn; công án 34 và 68 sẽ nhắc đến môn đệ xuất sắc nhất là Ngưỡng Sơn Huệ Tịch. Trong những thế hệ sau thì Qui Sơn và Ngưỡng Sơn được xem là Khai tổ của một dòng thiền, được gọi là Qui Ngưỡng tông.