Bích Nham Lục (bản Chân Nguyên)

Về những nhân vật trong công án

Tiếp sau lời thuỳ thị của Viên Ngộ là bản công án của Tuyết Đậu. Ngay từ đầu, nó đã đưa ra một hình tượng nguyên thuỷ cổ kính – một hình tượng đã cai quát tư tưởng thiền học Trung Quốc và Nhật Bản cho đến bây giờ – là Bồ-đề Đạt-ma, được xem là móc nối quan trọng giữa Phật Thích-ca Mâu-ni, các vị Tổ Ấn Độ một mặt và các vị Tổ sư tại Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc. Nó trình bày cuộc gặp gỡ giữa một vị tăng cao niên, đến từ Nam Ấn Độ bằng đường biển với một phong cách rất đặc biệt và Lương Vũ Đế, cai trị nước Lương thời bấy giờ, là một vị vua ủng hộ Phật giáo mạnh nhất trong lịch sử Phật giáo Trung Quốc. Vì thế mà ông được xem là »Konstantin«²⁶ của Phật giáo tại đây. Theo những tài liệu phổ biến thì cuộc hội ngộ trên xảy ra vào năm 520 tại thủ đô của nước Lương, tức Nam Kinh bây giờ. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu tường tận sau này đều chứng minh rằng, một cuộc gặp gỡ của Lương Vũ Đế và Bồ-đề Đạt-ma khó có thể xảy ra. Tài liệu văn bản cổ nhất và đáng tin nhất về vị Tổ người Ấn này bảo rằng, ngài đặt chân đến Nam Trung Quốc trước năm 479 – lúc này đã là một vị tăng cao tuổi – trong một thời điểm mà nước Lương hoàn toàn chưa có. Ngoài ra, tài liệu này còn nói thêm vào là ngài ở lại nhiều năm trên đất Bắc Nguỵ. Một tài liệu đáng tin nói rằng, từ 516 đến 518, ngài trú tại Lạc Dương, và dãy Tung sơn gần đó cũng không phải vô lí mà có liên hệ mật thiết với tên Bồ-đề Đạt-ma, vì ngài ngồi chín năm liền xoay mặt vào tường trong chùa Thiếu Lâm, ngôi chùa cổ kính nằm trên ngọn Thiếu Thất của chính dãy núi Tung này.

Về Vũ Đế thì sự việc đều khác. Sinh năm 464, ông kiến lập vương triều tại Nam Kinh bên cạnh con sông Dương Tử vào năm 502, và cai trị đến lúc băng hà vào năm 549. Nếu Bồ-đề

Đạt-ma đã đến Trung Quốc trước năm 479 thì không thể nào đến thăm Vũ Đế lúc bấy giờ.

Tuy nhiên, các tài liệu được truyền lại đều cho rằng, cuộc hội ngộ với Vũ Đế xảy ra vào khoảng năm 520. Nhưng, nếu như thế thì Đạt-ma đã ở tại Trung Quốc hơn bốn mươi năm và với tuổi 120, ngài còn phải thực hiện một cuộc hành trình cực khổ từ Lạc Dương đến Nam Kinh. Nói tóm gọn, tất cả những gì được đưa ra đều không ăn khớp với nhau và thêm vào đó là sự kiện Đạt-ma gặp Vũ Đế lần đầu mới được đưa ra vào khoảng giữa thế kỉ thứ tám, hơn hai trăm năm sau khi Đạt-ma viên tịch.

Chúng ta có lí do đích đáng để nhìn nhận là truyền thuyết này được đưa ra khi mà kí ức của mọi người đã phai mờ – nhưng, lại đúng vào thời điểm giới thiền bắt đầu ý thức được bản tính kì đặc của chính nó và đang trên đường phát triển mạnh. Nhìn như vậy thì câu chuyện này có một ý nghĩa hợp lí; nó trình bày sự tranh chấp sâu xa giữa Thiền tông và giới Phật học chấp trước chữ nghĩa,²⁷ một chế độ đẳng cấp rõ rệt rất cường thịnh thời bấy giờ bằng cách đưa ra rất tuyệt vời hai nhân vật biểu tượng đối diện nhau.

Một nhân vật phụ được nhắc đến ở đây là Chí công, còn được gọi là Bảo Chí, một vị Cao tăng đã gây nhiều chấn động trong quần chúng ở cuối thế kỉ thứ năm qua những việc như sấm kí, thi triển thần thông. Bị vua²⁸ bắt bỏ tù vì lí do mê hoặc dân, sư vẫn bằng cách nào đó mà cứ thoát ra được, xuất hiện đây đó cho đến lúc bị tái giam. Khi Lương Vũ Đế lập quốc, ông thả sư ra, rất tôn trọng và thường mời vào cung tham vấn. Vì sư mất vào năm 514 nên truyền thuyết về việc gặp mặt của Bồ-đề Đạt-ma và Lương Vũ Đế như trên không thể nào đúng được. Bảo Chí cũng là một nhân vật tượng trưng, là người đứng ra làm chứng cho việc Bồ-đề Đạt-ma sang Trung Quốc và xác nhận tầm quan trọng của ngài. Sư làm Vũ Đế kinh ngạc với lời xác định rằng, Bồ-đề Đạt-ma là hiện thân của Bồ Tát Quan Âm, vị Bồ Tát đại diện cho khía cạnh đại từ đại bi của Phật tâm, đã rất được tôn trọng trong thời đó. (Trong trường hợp này chẳng ai còn để ý đến việc Quan Âm sau này được tôn thờ dưới dạng nữ giới.) Và khi Bảo Chí nói tiếp là Bồ-đề Đạt-ma »truyền Phật tâm ấn«, sư xác nhận quan niệm của các vị Thiền sư thời bấy giờ là chính chư vị cũng có một thế đứng quyền uy, tuy không bám chặt, dựa vào bất cứ một kinh sách nào, bởi vì chư vị có »Phật tâm« và Phật tâm này mang một dấu ›ấn‹ được mật truyền từ đời này sang đời khác cho đến Bồ-đề Đạt-ma và các vị Thiền sư Trung Quốc. (Xin xem lại đồ biểu truyền thừa trong phần phụ lục, ›Các vị Tổ sư Ấn Độ‹.) Theo dòng lịch sử, các nhà phê bình với cách nhìn lí luận sắc bén vốn sẵn có của họ cũng đã lưu tâm đến tín điều nêu trên, đưa đến một kết luận là: việc quả quyết có một hệ thống truyền thừa bí mật bắt đầu từ Đức Phật qua Ma-ha Ca-diếp cho đến Bồ-đề Đạt-ma và các vị Thiền sư

Hoa, Nhật không có căn cứ chính xác, chỉ được đề ra vì lí do biện hộ sau thời điểm Bồ-đề Đạt-ma xuất hiện rất lâu. ›Giáo lí mật truyền‹ này được đưa ra như một bằng chứng mạnh mẽ cụ thể để chống cự lại sự công kích của các trường phái khác – những trường phái gây dựng giáo lí trên cơ sở của những bộ kinh luận. Nhìn theo trình độ đạo tâm của những lời phê bình này thì cũng chẳng có gì để chống đối lại những nghi hoặc vừa nêu ra. Nhưng, qua đó mà người ta biết rất ít về Thiền – nếu không nói là chẳng biết gì thêm. Và cũng chớ nên nghĩ là có thể gây một ấn tượng nào đó nơi những vị Thiền sư được nhắc đến ở đây bằng những lời phê bình như trên. Các vị chỉ chú ý đến tâm thức của con người và việc nó lông bông vô trụ, bất định tùy hứng, việc này chư vị biết rõ hơn ai hết. Các vị cũng rõ là tâm thức của con người phải tự hạ xuống một giai cấp như thế nào khi nó chấp trước kẻ đối địch, phải tìm lời tranh luận, biện chứng. Chính sự căng thẳng giữa một tâm thức thanh tịnh và tranh luận bằng ngữ ngôn là chủ đề của quyển sách này, một chủ đề cứ phảng phất thế nào đó phía sau tất cả những công án.

Thế nên, ban đầu, chúng ta rất nên bỏ qua những nghi vấn lịch sử và chỉ chú trọng đến cái tâm thức được trình bày trong hai câu trả lời của Đạt-ma cho một ông vua đầy kinh ngạc, xem nó hiển hiện uy hùng như thế nào. Các câu trả lời này tương tự như sấm sét ầm ầm. Tuy vậy, ai không để chúng làm kinh động thâm tâm thì suốt từ đầu đến cuối, công án này đều vô nghĩa. Lúc này phải là thời điểm bắt đầu luyện tập như Thiền sư Viên Ngộ khuyên bảo trong lời thuỳ thị: thấy khói mà biết nơi lửa xuất phát. Vì, độc giả sẽ xác nhận được ngay, cả hai vị, Tuyết Đậu cũng như Viên Ngộ chẳng cẩn thận, tiếc lời lúc nào hơn là lúc phải đề cập đến hạt nhân của sự việc. Đó là nguyên do vì sao mà sách này chẳng có ý nghĩa gì khi người ta đọc nó từ đầu đến cuối như bất cứ một quyển sách nào khác. Ý của hai vị tác giả là đưa cuộc gặp mặt giữa Đạt-ma và Vũ Đế ra làm một công án để các đệ tử theo đó mà tham khán, lấy nó làm phương tiện ngộ đạo và hai vị đòi hỏi một sự chú trọng đích đáng về công án này theo cách nhìn từ lập trường tối thượng của mình.

Về bản công án

Tuyết Đậu chỉ trích lấy phần mà sư cho là quan trọng nhất trong truyền thuyết để thuật lại ở đây. Tương truyền rằng, vị quan tổng đốc của Quảng Châu có dịp tiếp đón một vị lão tăng với một cặp mắt xanh thấu suốt. Ngay sau đó, ông sai sứ trình sự kiện này lên Vũ Đế. Vua lập tức sai sứ giả thỉnh vị khách lạ lùng này về vương triều tại Nam Kinh và với tư cách của một vị hộ pháp sùng tín, ông tiếp đón vị Thiền sư từ quê hương của Phật-đà với nhiều mong đợi. Ông tường thuật ngay về việc xây chùa, độ tăng, phổ biến kinh sách và việc chính mình tham dự giảng giải các thánh điển như thế nào. Nhưng, về câu hỏi có công đức gì hay không khi thực hiện những việc thiện trên thì vị khách lạ này chỉ lãnh đạm, táo bạo đưa ra một câu trả lời kì đặc: chẳng có công đức gì cả. Bởi vì những thiện nghiệp thường được tích tụ nơi cõi trần và chư thiên còn vướng vào nhân ngã, còn được tạo trên quan điểm ngã chấp nên vì thế mà vô nghĩa. Trí huệ thanh tịnh siêu việt chẳng liên can gì đến những thiện nghiệp trên; nó là sự tịch tĩnh vượt qua tất cả những gì hữu vi.

Vũ Đế bị phật lòng, tổn thương, nhưng để che giấu sự việc này, ông chuyển nhanh qua một chủ đề khác. Như thế thì cái gì là cái tinh yếu của Phật pháp theo quan niệm của vị Tổ người Ấn này? Hoặc là – như Vũ Đế trình bày – ý nghĩa tối cao của Phật pháp? Với cách trình bày trên, Vũ Đế đã tự tỏ ra là người sành sỏi giáo lí, một hệ thống giáo lí được những vị Cao tăng Trung Quốc phát triển theo gương của hai vị Đại luận sư Ấn Độ Long Thụ²⁹ và Thánh Thiên.³⁰

Theo đó thì phía dưới chân lí tuyệt đối vô phân biệt, phi nhị nguyên còn có một tầng cấp sự thật thấp hơn, một chân lí tương đối, chỉ có giá trị tạm thời. Nhưng về câu hỏi là hai chân lí thật sự khác nhau như thế đối đãi nhau thế nào thì các giáo môn chỉ đưa một câu trả lời khó hiểu, chỉ có thể lĩnh hội được qua lòng tin hoặc một sự trực nhận thâm sâu: hai chân lí này là một, chúng trùng hợp nhau. Đó là (đúng như Goethe trình bày) »cái Nhất thể vĩnh hằng hiển hiện qua nhiều dạng« hoặc ngược lại: cái đa dạng hoà đồng vào Nhất thể. Về cái »Đệ nhất nghĩa« của Phật giáo thì quả là người ta có thể tranh luận vô cùng tận, và việc Vũ Đế đưa câu hỏi này ra chứng tỏ ông chẳng những là một người am hiểu giáo lí, mà còn là một người biết gài bẫy địch thủ như thế nào.

Về khía cạnh nội dung thì quả thật là chẳng ai phản đối giáo lí được những trường phái học giả đề ra – còn nói gì đến Bồ-đề Đạt-ma cũng như những vị Thiền sư khác – mà ngược lại: những gì được trình bày trong những giáo lí này chính là niềm tin sâu thẳm của chư vị.

Nhưng, chúng ta cũng nên hiểu rằng, các vị thật sự ở ngay trong chân lí đó và cũng đã chứng kiến được là ai xuất phát từ đó mà thành lập một giáo lí, một đối tượng tranh chấp thì đã rớt ra khỏi chân lí. Chân lí giải thoát; giáo lí trói buộc. »Một cây trụ cột lừa« là lời bình phẩm mạnh bạo của Viên Ngộ về câu hỏi quá đỗi thông minh của Vũ Đế, vì qua câu hỏi này, và hơn nữa, qua phong cách nó được trình bày, người ta đã biết là »Đệ nhất nghĩa« này chẳng có ý nghĩa gì hơn cho Vũ Đế ngoài một câu nói trống rỗng.

Thế là Đạt-ma lại công kích ngay vào vết thương của Vũ Đế. Ngài thản nhiên bỏ qua lời mời tham dự tranh luận, chẳng có công thức nào để trả lời câu hỏi này, chẳng có một lời đáp nào xuất phát từ cơ sở kinh điển, thánh ngữ. Ngài mang Đạo ở trong tâm, hay nói khéo hơn: Đạo dung nạp con người của ngài và trình hiện bất thình lình trong một câu nói của khoảnh khắc

– chẳng có liên hệ gì đến tư duy và giáo lí thông thường: »Trống rỗng«, ngoài nó ra không cần gì thêm cả. Cái trống rỗng này chẳng có hạn lượng, và trong đây, người ta cũng chẳng biết thế nào là phàm, là thánh; tất cả những gì cá biệt đều được hoà nhập, không còn phân biệt.

Và mỗi chữ nói ra ở đây đều thừa. Mặc dù cốt tuỷ tinh hoa của công án tập trung ở đoạn văn này nhưng Tuyết Đậu và Viên Ngộ lại chẳng còn gì để phát biểu. Hai vị chỉ lặng thinh và điều hay nhất ở đây là chúng ta cũng không nên cắm đầu đọc tiếp, vượt quá sự im lặng này.

Vũ Đế cảm nhận được đòn tấn công của Đạt-ma vào toà nhà khái niệm của mình. Lồng ngực của ông còn phồng lên vì niềm hãnh diện về học thức uyên thâm, về tấm lòng sùng tín. Học vấn này lại cũng là vô nghĩa hay sao? Ông khách lạ người Ấn này há chẳng phải là một Phật tử, há chẳng để người tôn thờ như bậc thầy, bậc Thánh? Ông ấy lấy cớ gì mà bảo: »Chẳng có gì là thánh«?

Vì vậy mà câu hỏi kế tiếp được đề ra: Ai đứng đối diện trẫm? Từ »ý nghĩa đệ nhất«, Vũ Đế vô tình để rơi mình xuống một tầng cấp khác, chỉ còn để ý đến lai lịch của vị khách. Lão Hồ này đáng nghi; phải bắt buộc ông ta xuất đầu lộ diện. Ít ra là bây giờ Vũ Đế thật thà phô bày tâm trạng, chẳng còn nói bâng quơ về những gì mà ông ta không hiểu.

Và Bồ-đề Đạt-ma cũng thù đáp tấm lòng chân thật của Vũ Đế bằng một câu trả lời khoáng đạt, thật thà, cứ y như trước đây: »Chẳng biết.« Vì đây không phải là một câu trả lời tạm bợ che giấu, trốn tránh. Ngài đã thật sự xuất đầu lộ diện. Với câu trả lời này, Đạt-ma nép mình, tự đặt mình vào cõi mà ngài đã đề ra, gọi tên cho Vũ Đế biết chút ít: »Trống không« và ý nghĩa của chính cái »Trống không« này lúc này mới tự hiển hiện để một Bồ-đề Đạt-ma dưới dạng nhân trạng có thể thấy được. »Chẳng biết« là sự thật duy nhất mà mỗi người có thể nói được, nếu đã nghiên cứu cùng tận câu hỏi tự đặt cho chính mình: Ta thật sự là ai? Như thế thì, với hình tượng của Bồ-đề Đạt-ma, Vũ Đế cũng được nhắc nhở và không chỉ là ông ta thôi đâu! Tất cả những gì trong quyển sách này được hoặc không được nói ra, chúng đều xoay quanh bản ngã, cái »ta« này và đồng thời với câu trả lời của Đạt-ma, Vũ Đế cũng nhận được một câu hỏi để mà suy nghĩ giải đáp.

Nhưng chỉ tiếc là ông vua này không có giác quan nào để trực nhận được điều nói trên và như thế, cuộc gặp gỡ này kết thúc không được hoan hỉ cho mấy. Nhưng hãy chú ý: không vui chỉ về phía Vũ Đế. Trước ngữ »một cảnh tượng xấu hổ« của Viên Ngộ dĩ nhiên chỉ là một lời phúng thích, nói đùa. Kẻ bị chê trách ở đây mới thật sự là người chiến thắng. Với việc rời bỏ, âm thầm ra đi, hình tượng của Bồ-đề Đạt-ma mới thật sự bắt đầu tiến đến chỗ siêu hình, siêu thời gian; các nét thế tục đã rơi lạc đâu mất và ngài đã biến thành một nguồn tâm lực mạnh mẽ siêu phàm. Cố vấn của Vũ Đế là Hoà thượng Bảo Chí gọi ngài là Bồ Tát Quan Âm và Viên Ngộ cũng nhìn nhận rằng, chính lúc đó »Bồ-đề Đạt-ma đã đến« – một lần nữa tái xuất ngay trước mặt Vũ Đế. Và quả nhiên – tâm trạng chán nản không hài lòng của Vũ Đế bỗng nhiên đổi ngược lại, nhưng – cũng chỉ vì Bảo Chí khéo tán dương danh hiệu Quan Âm. Trình độ hiểu biết nhỏ hẹp của ông về thể tính Bồ-đề Đạt-ma thì vẫn như trước. Do đó mà Bảo Chí quả quyết rằng, chẳng gì có thể khiến vị khách Ấn Độ này quay về Nam Kinh. Ông ấy cứ vẫn là một người ngoại hạng như xưa nay.

Chính bởi vì thế mà từ gót chân của vị khách ngoại hạng này có một luồng ánh sáng thầm kín toả ra, như Viên Ngộ xác định được. Và cũng vì vậy mà đối với Tuyết Đậu, ông ấy lúc nào cũng có mặt trong đại chúng và sẵn lòng hiện hình qua người này, người kia. Ông ta có thể tái xuất bất cứ lúc nào như một vị Phật, vị Bồ Tát nếu ai đó cởi mở thân tâm để đón nhận. Nhưng chỉ có một điều là sự việc này chẳng còn dính dáng gì đến danh hiệu Bồ-đề Đạt-ma. Ai chấp trước danh tướng, người ấy đã hiểu lầm ngài. Vì vậy Tuyết Đậu cũng không quên xóa bỏ danh hiệu của ngài lúc cuối và Viên Ngộ cũng đã bắt đầu hình dung, vẽ vời được những chuyện không hay có thể xảy ra khi một người nào đó tự vỗ ngực cho mình là Bồ-đề Đạt-ma. Mỗi người cuối cùng rồi cũng phải quay lại, tự nghiên cứu, tự hỏi lấy chính mình. Đây chính là những điểm trọng yếu trong những phần sau của bản công án mà độc giả phải chú ý đến, và nhìn chung thì độc giả phải dần dần tự mình làm quen với đám »cát đằng« của hai vị Thiền sư Trung Quốc này.

Về trước ngữ của bản công án

Kế tiếp là lời xen vào của Viên Ngộ sau mỗi câu nhỏ của bản công án. Rất có thể là sư thỉnh thoảng nói một câu hùng dũng để nêu rõ ý nghĩa của một câu nói được nhắc đến. Nhưng song song với đó, sư thích sử dụng lời nói kiểu phúng thích, nửa đùa nửa thật để kích thích tư duy của độc giả. Sư bắt chước ngôn ngữ của những kẻ bất thức, những người cho rằng những gì họ không lĩnh hội nổi là cuồng, là si. Và sư thản nhiên chờ đợi xem có ai sa vào cạm bẫy của những lời chê bai trên hoặc nhận ra tinh nghĩa của lời nói. Không thể nào diễn giảng toàn bộ trước ngữ, và bài văn cũng sẽ khó đọc nếu phải giảng nghĩa từng lời một. Độc giả phải tự luyện tập để đọc và nhận ra thâm ý của chúng. Chỉ trong bản công án đầu, và sau này, nếu thấy cần thiết, chúng ta mới cần lời giảng nghĩa rộng rãi hơn. Một vài câu nói của Viên Ngộ sẽ trở lại nhiều lần; độc giả dần dần làm quen được với chúng, và sẽ thấy rằng, sư lúc nào cũng đặt chúng vào những chỗ đúng, cần thiết.

Về lời bình xướng của Viên Ngộ

Độc giả có lẽ đã nhận ra là Viên Ngộ chẳng đá động gì nhiều đến hai câu trả lời của Bồ-đề

Đạt-ma, điểm trọng yếu của công án này. Những câu ngắn gọn nhưng rõ ràng trong phần đầu đối với sư đã đủ để trình bày hình tượng Bồ-đề Đạt-ma cho thính giả nghe. Chúng đáng được nhắc đi nhắc lại vì cơ sở của Thiền bắt đầu từ đây.

Tất cả những phần còn lại chỉ được dùng để soi rõ hình tượng của vị Tổ và những sự kiện xảy ra xung quanh ngài. Nhiều sự kiện được trình bày ở đây chỉ là phần phụ. Có thể là nhiều đoạn chính văn đã bị huỷ qua cuộc hoả nạn mà trứ tác này phải trải qua; cũng rất có thể là những bàn tay sau này đã viết thêm vào những phần có thể được lược bỏ và đoạn văn nói về việc hai vị Cao tăng Quang Thống, Bồ-đề Lưu-chi dùng thuốc độc giết hại Bồ-đề Đạt-ma thuộc vào những phần này.

Trong hai vị thì Quang Thống là một trong những chuyên gia giỏi nhất về hai bộ kinh Thập địa³¹ và Hoa nghiêm,³² nhưng đặc biệt là về Luật tạng,³³ giới luật dành cho tăng ni. Sư được phong là Tăng thống, người quản lí toàn bộ tăng-già của nước Nguỵ và cũng có người xem sư là Thuỷ tổ của Luật tông tại Trung Quốc. Bồ-đề Lưu-chi là một Cao tăng người Bắc Ấn, nổi danh về kiến thức uyên bác chung cũng như về công trình dịch thuật kinh sách. Sư đến Lạc Dương năm 508, khởi lập một viện phiên dịch to lớn và đích thân dịch 39 bộ kinh, luận từ

Phạn sang Hán ngữ, trong đó có những bản được xem là quan trọng nhất cho đến nay. Sư tịch vào khoảng 535. Việc đổ tội, kết án hai vị một cách khó tin ở đây, được Viên Ngộ tin tưởng thuật lại, có lẽ xuất phát từ một giai đoạn mà sự tranh chấp giữa các giáo môn, với quan điểm giáo lí xuất phát từ thánh điển và Thiền tông – không chấp trước vào văn tự, kinh sách nói chung – đã đạt đến cực điểm; như vậy xảy ra trong đời Đường vào thế kỉ thứ tám hoặc chín.

Còn truyền thuyết về vị tăng Tống Vân được vua Hiếu Minh gửi sang Ấn Độ và sau ba năm trở về gặp Bồ-đề Đạt-ma tại núi Thông Lĩnh cũng có những nét lạ lùng, khó hiểu. Và cũng chẳng kém lạ lùng, khó hiểu là bài văn bia tưởng niệm đến Bồ-đề Đạt-ma của Vũ Đế. Tuy vậy, qua những sự kiện được nêu ra, chúng ta đều thấy rõ là hình tượng của vị Cao tăng huyền bí này đã gây ấn tượng đến những người đương thời và hậu thế như thế nào.

Về bài tụng của Tuyết Đậu và lời bình của Viên Ngộ

Cuối cùng, sau lời bình xướng của Viên Ngộ thì bài tụng của Tuyết Đậu mới được trình bày, một cách xử lí vấn đề mà Tuyết Đậu trước đó hai thế hệ đã thực hiện với một phong cách rất đặc biệt, gọn gàng, hùng dũng và vững tay bắn trúng ngay điểm tinh yếu. Mặc dù đa tạ Thiền sư Viên Ngộ về những lời bình giảng nhưng, sau một thời gian nghiên cứu hai vị tác giả này thì chúng ta sẽ thấy là bài tụng của Tuyết Đậu vẫn chỉ rõ hơn hết những điểm trọng yếu của bản công án. Nhưng để nhận biết được điều đó thì Viên Ngộ lại giúp chúng ta bằng cách thêm vào bài kệ tụng những trước ngữ và độc giả có thể nhân đây mà hiểu rõ Tuyết Đậu hơn.

Điểm quan trọng nhất trong bài tụng là lời chuyển đổi trong hai dòng kệ sau cùng: Ngừng hoài mong!

Gió thanh xoay chuyển biết bao giờ dừng?

Rõ ràng Viên Ngộ rất bất bình về hai dòng kệ trên. Thay vì cho người đói ăn thức ăn ngon, bổ

– như sự ngưỡng mộ, tôn sùng Bồ-đề Đạt-ma của những người đương thời cho phép – thì Tuyết Đậu tống ngược họ trở lại, đem thức ăn đi chỗ khác và cho họ chịu đau khổ như ngạ quỉ, như hồn ma lang thang. Và khi Tuyết Đậu quay lại, đặt chân xuống đất thì Viên Ngộ xác định có vẻ thương tiếc là sư đã rời chóp đá để rơi mình vào đám cỏ. Chóp đá và đám cỏ là ẩn dụ cho một tâm thức hướng thượng, rời bỏ thế giới hiện hữu và tâm thức hướng hạ, hướng về hạnh phúc của chúng sinh, vị tha, tâm thức của lòng từ bi; và những vị kế thừa chân chính của đức Phật, những vị Bồ Tát đều mang cả hai khuynh hướng trên, đều phối hợp chúng một cách cân xứng. Nằm ẩn sau cái lắc đầu nguầy nguậy của Viên Ngộ là một lời tán dương tuyệt đỉnh: Tuyết Đậu là một Bồ Tát chân chính! Sư muốn giúp chúng đệ tử tạo điều kiện cho vị Bồ Tát của chính họ xuất hiện vì Bồ Tát chỉ có thể hiển hiện khi mà họ ngừng mong chờ, không còn cho rằng, Bồ-đề Đạt-ma là một hiện tượng lịch sử, một hiện tượng nằm trong thời gian, không gian mà người ta phải đua nhau săn đón.

Cuối bài tụng lại còn một cảnh tượng với Tuyết Đậu là nhân vật chính. Sư tìm cách đánh lạc hướng tâm trạng tìm kiếm Bồ-đề Đạt-ma bên ngoài của các đệ tử, thay vào đó là tìm Bồ-đề

Đạt-ma trong thâm tâm. Ngay lúc đó thì Viên Ngộ cũng hét lớn câu »Tháp-tát a-lao…!« để chế giễu Tuyết Đậu về hành động này. Nhưng bây giờ Tuyết Đậu lại thay đổi chiến tuyến. Vừa mới bày tỏ niềm hi vọng là có thể tìm thấy Đạt-ma trong bọn đệ tử và vừa hé cho đệ tử nhận thấy là trong mỗi người bọn họ Đạt-ma đều hiện diện thì giờ đây, sư quay đòn gánh lại và gọi Đạt-ma đến rửa chân. Viên Ngộ lúc này còn thổi kèn to hơn, thậm chí muốn cho tên Bồ-đề

Đạt-ma này ăn gậy một cách đích đáng. Và trong lời bình về bài tụng này, Viên Ngộ còn trình bày rõ ràng hơn nữa. Sư theo đuổi điểm mâu thuẫn của một sự thật chắc chắn, nhưng lại rất khó hiểu là: mỗi vị đệ tử đều là một Phật-đà, một Đạt-ma, nhưng lại cố ý diễn dẫn nó cho đến hai cực điểm đối nghịch. Vì chính việc nhận thấy hai cực điểm mâu thuẫn này là một, chắp những cặp đối đãi lại thành một mảnh – như một câu quen thuộc thường được nhắc đến – đó chính là điểm mà các vị Thiền sư muốn hướng dẫn đệ tử tiến đến.

Tắc thứ nhì: Lời bình của Triệu Châu về câu »Chí đạo không khó«. — 趙州至道無難

Thuỳ thị

Nếu so sánh thì trời đất cũng còn chật hẹp. Nhật nguyệt tinh tú cùng lúc u mờ. Dù gậy vung như mưa, tiếng hét vang rền như sấm sét đi nữa, người ta vẫn chưa đạt việc hướng thượng của tông thừa. Ngay cả chư Phật quá khứ, hiện tại và vị lai – chư vị cũng chỉ tự biết. Các vị Tổ sư từ đời này sang đời khác – họ cũng không thể trình bày toàn vẹn. Cả Đại tạng giáo lí và những bài chú giải cũng không thể nào diễn bày hết tất cả. Và cũng có nạp tăng tự cho mình có mắt sáng – họ không biết tự cứu như thế nào.

Đến nỗi này thì còn hỏi han nữa làm gì? Đến đây với chữ »Phật« có khác gì hơn là lê lết trong bùn, vấy nước bẩn quanh thân; và còn nhắc đến chữ »Thiền« làm gì để mặt đầy hổ thẹn!

Thượng sĩ tham học lâu nơi này ta chẳng cần nói gì thêm, nhưng kẻ hậu học sơ cơ nên nghiên cứu kĩ!

Bản tắc

Triệu Châu dạy chúng tăng: Chí đạo không khó, chỉ đừng phân biệt chọn lựa.¹ Chỉ nói đến một chút thôi thì đã: đây »phân biệt chọn lựa«, đây »rõ ràng minh bạch«.

Lão tăng chẳng ở trong cõi minh bạch, còn bọn ngươi bảo hộ, tiếc giữ nó – không phải như vậy hay sao? Một vị tăng bước ra hỏi: Nếu đã không ở ngay trong cõi minh bạch thì còn bảo hộ, tiếc giữ cái gì?

Triệu Châu đáp: Ta cũng chẳng biết.

Tăng thưa: Hoà thượng đã không biết, thì sao lại bảo là không ở trong cõi minh bạch?

Triệu Châu bảo: Hỏi việc đã xong, lễ bái rồi lui!

Trước ngữ

»Triệu Châu dạy chúng tăng« – Lão Hán làm gì thế? – Hãy khuất mắt với đám cát đằng!

»Chí đao không khó« – Không khó và không dễ!

»Chỉ đừng phân biệt chọn lựa.« – Cái gì đang ở ngay trước mắt? [Đáp: Chẳng gì khác hơn là

»phân biệt chọn lựa«, thiện và ác, yêu và ghét!] – Ông ta nói tương tự như trường hợp chính Tam tổ đang có mặt tại đây! [Nghe qua như chế diễu nhưng lại là sự thật.]

»Chỉ nói đến một chút thôi thì đã: đây phân biệt chọn lựa, đây rõ ràng minh bạch.« – Hai đầu với ba gương mặt! [Từ »Chí đạo« xuất phát ra một hiện tượng quái gỡ: từ một thành hai, và cái Một lơ lửng phía trên! Và cái đó lại là »Không khó«!] Ông ấy lại sa lạc vào những việc nhỏ nhặt! – Cá bơi nước đục, chim bay thì rụng lông. [Triệu Châu cũng quấy nhiễu thanh tịnh nhất vị với lời bình phẩm của mình; chẳng ai tránh được sự kiện này khi đá động đến nó.]

»Lão tăng chẳng ở trong cõi minh bạch« – Thân giặc đã lộ bày! – Lão Hán này muốn gì đây?

»Còn bọn ngươi bảo hộ, tiếc giữ nó – không phải như vậy hay sao?« – Thất bại rồi, hay cũng có một hoặc nửa phần nam nhi tại đây? [Trong câu hỏi của Triệu Châu có cạm bẫy! Người nào nhận ra nó đây?]

»Một vị tăng bước ra hỏi: Nếu đã không ở ngay trong cõi minh bạch thì còn bảo hộ, tiếc giữ cái gì?« – Cho hắn một đòn là hay nhất.² Lưỡi cong cứng đụng nóc giọng! [Triệu Châu cứng lưỡi, chẳng biết nói gì nữa! Sư không ngờ phải tiếp nhận một đòn tấn công như thế.]

»Triệu Châu đáp: Ta cũng chẳng biết.« – Bây giờ thì lão Hán bị hạ lăn, đại bại, thối lui ba nghìn lí!

»Tăng thưa: Hoà thượng đã không biết, thì sao lại bảo là không ở trong cõi minh bạch?« –

Hãy nhìn xem ông ta chạy trốn hướng nào! – Vị tăng đuổi hắn chạy tuốt lên cây! [Với sự liều lĩnh này mà vị tăng buộc vị thầy phải trèo tuốt lên cây, để rồi không theo kịp ông ta!]

»Triệu Châu bảo: Hỏi việc đã xong, lễ bái rồi lui!« – May mà ông ta còn chiêu cuối này!³ –

Đúng là lão tặc!

Bình xướng về bản tắc

Hoà thượng Triệu Châu thường lấy thoại đầu⁴ này làm chủ đề dạy chúng, đặc biệt là câu »Chỉ đừng phân biệt chọn lựa«. Câu này xuất xứ từ bài Tín tâm minh của Tam tổ, cụ thể là: Chí đạo không khó, chỉ đừng phân biệt chọn lựa

Chỉ cần không yêu không ghét, thì tự nhiên rõ ràng minh bạch

至 道 無 難， 唯 嫌 揀 擇

但 莫 憎 愛， 洞 然 明 白

Chí đạo vô nan, duy hiềm giản trạch

Đãn mạc tăng ái, đỗng nhiên minh bạch

Nhưng, nếu còn một chút thị, một chút phi thì đã có »đây phân biệt chọn lựa«, »đây rõ ràng minh bạch«. [Như thế, Triệu Châu muốn nói:] Nếu bọn ngươi chỉ hiểu suông [những câu kệ của Tam tổ] thôi thì đã sai lạc rồi. Kéo, đinh, keo hồ – dùng những thứ này mà có thể chắp nối, tạo được một vật gì đó bền vững hay sao? [Nghĩa là: Những câu lô-gic gượng gạo như

»phân biệt chọn lựa« và »rõ ràng minh bạch« không thể nào diễn bày mối liên hệ bất khả phân biệt, bất khả phân li của những cặp đối đãi nằm ngay trong cái Nhất vị.]

Triệu Châu bảo: »Đây phân biệt chọn lựa, đây rõ ràng minh bạch.« Giờ đây, những người tham thiền hỏi đạo nếu không ở nơi phân biệt chọn lựa thì cũng ngồi chết cứng ở cõi rõ ràng minh bạch. »Lão tăng chẳng ở trong cõi minh bạch. Còn bọn ngươi bảo hộ, tiếc giữ nó – không phải như vậy hay sao?« – Còn bọn ngươi! Nếu ông ta không ở trong cõi minh bạch thì thử nói xem Triệu Châu ở chỗ nào? Và vì sao ông ta lại dạy người bảo hộ và tiếc giữ nó?

Ngũ Tổ tiên sư⁵ thường dạy như sau khi bình phẩm lời nói của Triệu Châu: »Ông ấy thõng tay và trình bày qua dấu hiệu«. [Khán thính giả nên tưởng tượng Triệu Châu ngay trước mặt mình, xem sư đứng trước chúng như thế nào khi tự nhận là không ở trong cõi minh bạch.

Hoàn toàn thư thái, sư thõng xuôi tay, cứ tự trình như mình thật là. Ngực chẳng phồng lên, cặp mắt chẳng nhìn trừng như mắt cú vọ, chẳng thương, chẳng ghét – nhưng lại là một tư thái cởi mở và thông suốt.⁶] Bọn ngươi hiểu như thế nào? Thõng xuôi tay có nghĩa lí gì? Hãy chú ý đến móc câu đầu cân, chớ có nhận định bánh xe hoa cân!⁷ Việc vị tăng bước ra đứng trước

Triệu Châu quả là kì đặc. Ông ta tấn công ngay vào chỗ trống rỗng của Triệu Châu và đánh một đòn: »Nếu đã không ở ngay trong cõi minh bạch thì còn bảo hộ, tiếc giữ cái gì?«.

Triệu Châu không dùng gậy đập, mà cũng chẳng quát tháo, chỉ nói: »Ta cũng chẳng biết«.

Nếu một người khác không phải lão Hán này thì đã bị ăn gậy tan nát, chẳng còn biết lúc trước đã nói gì và sau này nên nói gì. May mắn thay, lão Hán có tài chuyển thân tự tại mới có thể trả lời vị tăng như thế. Kẻ tham thiền thời nay có lẽ cũng trả lời câu hỏi trên [của vị tăng]: »Ta cũng chẳng biết.« Nhưng như vậy không có giá trị! Bọn ngươi đi cùng đường, nhưng lại không cùng lối. [Nghĩa là: Lời nói tương tự như lời Triệu Châu, nhưng lại xuất phát từ một tâm thức khác.]

Vị tăng này thật là kì đặc. Chỉ có ông ta, và chẳng ai khác mới dám đề ra câu hỏi: »Hoà thượng đã không biết, thì sao lại bảo là không ở trong cõi minh bạch?«. Cú đánh này quả thật hay hơn trước. Người khác Triệu Châu có lẽ bắt đầu phân sơ [với những lời luận lí bình thường] và cũng chẳng khá hơn chút nào. Nhưng Triệu Châu lại là một tác gia, chỉ nói với vị tăng giản đơn: »Hỏi việc đã xong, lễ bái rồi lui!« Vị tăng này chẳng biết làm gì trước mặt lão Hán. Chỉ biết im hơi nuốt lời mà thôi.

Như vậy thì đây chính là một vị Đại tông sư với một bàn tay thiện nghệ. Sư chẳng luận huyền luận diệu, luận cơ luận cảnh cùng người, chỉ giúp người bằng cách chỉ họ bản phận sự. [Và sự việc này đưa sư đến một địa vị cao cả, vượt khỏi những đòn tấn công của người khác.] Chính vì vậy mà Sư có thể nói được: »Ngươi nên gắn thêm mỏ vào để chửi mắng, nên đổ nước thêm vào bãi nước bọt vừa phun!« Chưa bao giờ nghe thấy Sư bình sinh tiếp độ chúng bằng gậy, bằng tiếng quát, mà chỉ lấy ngôn ngữ bình thường làm phương tiện, ngay cả những người nổi danh cũng đứng bẽ bàng trước mặt Sư. Và Sư làm được như vậy bởi vì chẳng bao giờ để lạc vào những chi tiết vô bổ. Chính như vậy nên Sư mới có thể nắm sự vật ngay bên hông [như câu tụng đầu của bài Tín tâm minh], đảo ngược nó [như »Rõ ràng minh bạch«], lưu chuyển ngược dòng [như câu »Còn bọn ngươi bảo hộ, tiếc giữ nó«] xuôi dòng [như câu »Ta cũng chẳng biết«], đạt đại tự tại. Người thời nay không hiểu, chỉ nói Triệu Châu chẳng đáp lời người, chẳng giải thích câu hỏi. Họ chẳng biết là đã té nhào chính lúc nói như thế.

Kệ tụng

Chí đạo không khó

Ngôn ngữ vẫn trình bày đúng

Một nhiều chủng loại

Hai lại chẳng phải hai

Chân trời: mặt trời mọc, mặt trăng lặn

Trước hiên: suối lạnh, núi khe sâu

Đầu lâu hết thức, làm sao biết vui?

Trong bộng cây khô rồng đang ngâm, chưa chết hẳn.

Khó, khó thật!

Phân biệt chọn lựa? Rõ ràng minh bạch? Bạn ơi, anh tự xem lấy!

至 道 無 難

言 端 語 端

一 有 多 種

二 無 兩 般

天 際 日 上 月 下

檻 前 山 深 水 寒

髑 髏 識 盡 喜 何 立

枯 木 龍 吟 銷 未 乾

難 難

揀 擇 明 白 君 自 看

Chí đạo vô nan

Ngôn đoan ngữ đoan

Nhất hữu đa chủng

Nhị vô lưỡng ban

Thiên tế nhật thượng nguyệt hạ

Hạm tiền sơn thâm thuỷ hàn

Độc lâu thức tận hỉ hà lập?

Khô mộc long ngâm tiêu vị kiền

Nan nan!

Giản trạch? Minh bạch? Quân tự khan!

Trước ngữ về kệ tụng

»Chí đạo không khó« – Một công án lặp lại ba lần! [lần đầu do Tam tổ, lần thứ hai do Triệu Châu và bây giờ, chính Tuyết Đậu – và cứ như thế mãi!] – Ông ta miệng ngậm đầy tuyết sương [vì vậy không nói được] – Nói năng quả quyết gì vậy?

»Ngôn ngữ vẫn trình bày đúng« – Cá bơi nước đục, chim bay mất lông. – Hoa bị xé thành bảy tám phần. – Ông ta bôi hồ vào mặt!

»Một nhiều chủng loại« – Ông ấy phân chia khá đấy. – Nếu chỉ có Một thôi thì cũng chẳng còn chung kết nào [không có nhận thức cuối cùng].

»Hai lại chẳng phải hai« – Như vậy thì làm thế nào kham chịu nổi bốn, năm, sáu, bảy?⁸ –

Ông ta muốn gì với đám cát đằng này?

»Chân trời: mặt trời mọc, mặt trăng lặn.« – Nhìn nhau, mặt đối mặt! – Trên đầu rộng mênh mang, dưới chân rỗng thênh thang. – Chỉ đừng ngước đầu, cúi đầu! [Chính bây giờ bạn phải đương đầu với Chí đạo; nơi đây người ta không chú trọng đến những gì vụn vặt! Tất cả sự việc ở đây chẳng xoay quanh ngoại cảnh, chỉ hướng về chính Bạn!]

»Trước hiên: suối lạnh, núi khe sâu.« – Chết hoàn toàn đi và đừng sống lại! – Ngươi cảm thấy lạnh, lông tóc dựng đứng cả chứ?

»Đầu lâu hết thức, làm sao biết vui?« – Nhưng ngay trong quan tài lại mở mắt ra! – Lô hành giả [Lục tổ Huệ Năng] là bạn đồng hành của ông ta.

»Trong bộng cây khô rồng đang ngâm, chưa chết hẳn.« – Ối chà!⁹ – Cây khô lại đâm hoa! –

Trường hợp Đạt-ma sang Đông độ [mặc dù đã cao niên] cũng tương tự như thế.

»Khó, khó thật!« – Tà pháp! Không thể nào ưng chịu được. – Ông ta đảo ngược lời của chính mình.¹⁰ – Đây là chỗ nào mà có thể bảo khó bảo dễ?

»Phân biệt chọn lựa? Rõ ràng minh bạch? Bạn ơi, anh tự xem lấy!« – Nhưng ta mù mà! [Viên Ngộ giả bộ như kẻ nhát gan, muốn trốn tránh việc quyết định.] – Cứ tưởng việc này chỉ liên can đến người khác. – May mắn thay, ông ta [Tuyết Đậu] còn phải tự xem xét lấy. – Chẳng tương can gì đến việc của sơn tăng [Viên Ngộ]!

Bình xướng về kệ tụng

Tuyết Đậu biết điểm trọng yếu Triệu Châu muốn đá động đến trong khi thị chúng. Vì vậy nên Sư đề cao yếu điểm này với câu: »Chí đạo không khó.« Nếu Sư sau đó bảo »Ngôn ngữ vẫn trình bày đúng« thì lời này phải được hiểu là Sư chỉ chỉ một góc mà không lưu ý đến ba góc còn lại. Nhưng khi Tuyết Đậu nói tiếp câu tụng »Một nhiều chủng loại, Hai lại chẳng phải hai« thì – trong một ý nghĩa nào đó – Sư đã thông qua ba góc còn lại mà quay về góc thứ nhất.

Bọn ngươi hãy nói thử: Trong những trường hợp, dưới những điều kiện nào mà »Ngôn ngữ vẫn trình bày đúng«? Vì sao mà »Một« lại có »nhiều chủng loại« và »Hai« lại »chẳng phải hai«? Nếu các ngươi không đủ mắt sáng để nhìn thấy thì nên nhắm hướng nào để lần mò?

Nhưng, nếu các ngươi thấu đắc hai câu ấy…¹¹

Thế nên, cổ nhân mới bảo: »Chắp lại thành một mảnh!« Và sau đó, các ngươi sẽ thấy được, cứ y như trước đây, núi là núi, nước là nước, dài là dài, ngắn là ngắn; trời là trời, đất là đất.

[Bởi vì »Một nhiều chủng loại.«] Có lúc các ngươi lại bảo trời là đất, có lúc bảo đất là trời. Rồi lại bảo núi chẳng phải núi, nước chẳng phải nước. [Bởi vì »Hai chẳng phải hai.«] Ngắn gọn: Làm thế nào đạt được bình ổn? Gió đến thì cây động; sóng dấy khởi thì thuyền được nâng cao; xuân đến đâm chồi; hè phát triển tốt tươi; thu là mùa thâu hoạch và đông là thời tích chứa. [Chính vì vậy mà Tam tổ mới trình bày trong Tín tâm minh, cặp kệ thứ mười:]

Cứ ôm ấp Nhất chủng, thì tự nhiên tự tận.¹²

一 種 平 懷， 泯 然 自 盡

Nhất chủng bình hoài, mẫn nhiên tự tận.

Với bốn câu này thì bài tụng của Tuyết Đậu chấm dứt một cách đột ngột.

Nhưng Tuyết Đậu còn dư tài. Sư cởi mở những gì được buộc chặt trước đây, chỉ có điều là sau bốn câu kệ đầu »Chí đạo không khó, ngôn ngữ vẫn trình bày đúng, Một nhiều chủng loại –

Hai lại chẳng phải hai« chẳng còn gì nhiều để nói. Mặc dù vậy, Sư vẫn tụng tiếp: »Chân trời: mặt trời mọc, mặt trăng lặn. Trước hiên: suối lạnh, núi khe sâu«. Chính ngay đây người ta cũng có thể nói: Ngôn ngữ này cũng vẫn trình bày đúng. Mỗi câu kệ ở đây chính là Đạo, mỗi mỗi chữ ở đây là Toàn chân. Đây há không phải là nơi tâm cảnh đều được quên, tất cả đều được chắp lại thành một mảnh hay sao?

Sau khi tỏ vẻ khó chịu, nghiêm ngặt ban đầu, Tuyết Đậu đã cởi mở hơn nhiều về sau. Nếu bọn ngươi thấu triệt những lời tụng này thì tự nhiên sẽ nếm được mùi vị tương tự như đề hồ.¹³ Nhưng, nếu chưa quên được tình giải tầm thường thì bông hoa đẹp sẽ bị xé tan thành bảy, tám mảnh, và các ngươi quyết định không thông hiểu được những lời nói trên.

»Đầu lâu hết thức, làm sao biết vui? Trong bộng cây khô rồng đang ngâm, chưa chết hẳn.«

Tiện lúc, ông ta thêm hai câu này vào bài tụng. […]¹⁴ Và đó chính là bản công án của cổ nhân có liên can đến Đạo. Tuyết Đậu lôi nó ra, chắp thành một chuỗi với lời tụng »Chí đạo không khó, chỉ đừng phân biệt chọn lựa«. Nhưng người thời nay chẳng hiểu ý cổ nhân, chỉ nhai đi nhai lại ngôn cú. Cứ như thế thì chẳng khi nào bước đến một chung kết. Người giỏi lắm mới có thể thông suốt chuyện này.

Nhìn xem đây: Một vị tăng hỏi Hương Nghiêm:¹⁵ »Thế nào là Đạo?« Hương Nghiêm đáp:

»Rồng ngâm nga trong bộng cây khô.« Tăng lại hỏi: »Thế nào là người sống trong Đạo?«

Hương Nghiêm đáp: »Một đầu lâu có tròng mắt.¹⁶«

Sau, tăng đến Thạch Sương¹⁷ hỏi: »Thế nào là rồng ngâm nga trong bộng cây khô?« Thạch Sương đáp: »Vẫn còn vui thú.« [Tăng hỏi tiếp:] »Thế nào là một đầu lâu có tròng mắt?«

Thạch Sương đáp: »Vẫn còn tình thức.«

Vị tăng này [– vẫn chưa hài lòng –] cũng đến Tào Sơn,¹⁸ hỏi: »Thế nào là rồng ngâm nga trong bộng cây khô?« Tào Sơn đáp: »Huyết mạch chưa bị cắt đứt hẳn.« [Tăng lại hỏi:] »Thế nào là một đầu lâu có tròng mắt?« Tào Sơn đáp: »Chưa chết hẳn.« [Tào Sơn rất thương người, đã trả lời câu hỏi thứ hai khi nghe câu thứ nhất, và trả lời câu hỏi thứ nhất sau khi nghe câu thứ hai. Chân lí nằm chính ngay trong đó, một chân lí mà vị tăng đang hỏi không thể thâm nhập được: »Hai lại chẳng phải hai«. Cứ thế mà hỏi thêm:] »Ai đã nghe được?« Tào Sơn đáp: »Tận đại địa mênh mông chưa có ai chẳng từng nghe«. Tăng lại bảo: »Bây giờ muốn biết: câu ›Rồng ngâm‹ ở trong chương nào?« [Tào Sơn liền đáp:] »Chẳng biết nằm trong chương cú nào. Tất cả những người nghe đều chết cả.«

Cũng có một bài kệ như sau:¹⁹

Nghe rồng ngâm trong cây khô: Bạn thật sự thấy Đạo

Đầu lâu chẳng còn thức: Bây giờ mắt mới sáng

Hoan hỉ, nhận thức không còn: Còn gì để nói!

Ai đã được như thế, thử hỏi: Ông ta làm sao biết được sự khác biệt của trong sạch trong vẩn đục?

枯 木 龍 吟 真 見 道， 髑 髏 無 識 眼 初 明

喜 識 盡 時 消 息 盡， 當 人 那 辨 濁 中 清

Khô mộc long ngâm chân kiến đạo

Độc lâu vô thức nhãn sơ minh

Hỉ thức tận thời tiêu tức tận

Đương nhân na biện trọc trung thanh.

Có thể nói: Những gì Tuyết Đậu nêu ra đều có chân, có tay đầy đủ. Sư nhất thời gán một lời tụng vào để các ngươi nghe. Mặc dù đó là lời tụng nhưng, nếu cộng tất cả những lời còn lại thì chúng cũng »chẳng phải là hai.«

Cuối cùng, Tuyết Đậu vì người lại tụng thêm: »Khó, khó thật!« Người ta cũng phải thấu suốt câu »Khó, khó thật!« này mới thông hiểu được. Làm sao hiểu bây giờ? Bách Trượng²⁰ nói như sau: »Tất cả ngữ ngôn, sơn hà đại địa, mỗi mỗi sự vật đều quay trở về chính mình cả.« Cũng như thế, tất cả những gì Tuyết Đậu góp nhặt, lựa chọn ở đây, chúng cuối cùng cũng phải xoay trở về chính tự kỉ các ngươi.

Thử nói xem: Điểm trọng yếu mà Tuyết Đậu vì người gửi kèm theo nằm ở chỗ nào? »Phân biệt chọn lựa? Rõ ràng minh bạch? Bạn ơi, anh tự xem lấy!« Sau khi đã đan kết được đám cát đằng và tụng xong, vì sao sư lại bảo thêm: »Bạn ơi, anh tự xem lấy«? Một lời dạy rất hay, các ngươi phải tự xem xét lấy! Tất cả bọn ngươi tại đây, các ngươi chớ nói là không thể hiểu nổi!

Ngay cả sơn tăng đây đến nơi ấy cũng trong tình thế tương tự: Ông ta không hiểu nổi.

Bình giảng

Về lời thuỳ thị

Thiền sư Viên Ngộ chỉ một cách rõ ràng là công án này xoay quanh một sự việc vĩ đại, tối cao.

So sánh với sự vật gì mà trời đất trở nên chật hẹp? Vì sao mà nhật nguyệt tinh tú bỗng nhiên lu mờ? Chúng ta bỗng dưng nhớ đến câu: Thiên đường và thiên đường của tất cả những thiên đường không thể nào nắm bắt được ngươi (I. Könige 8, 27), và có cảm giác như một ngọn gió cùng cường độ vi vu tại đây. Chỉ có một điều là ngọn gió này được các vị Thiền sư Trung Hoa trình bày hoàn toàn khác. »Sự việc« ở đây được xử lí một cách rất âm thầm, rất kín đáo nhẹ nhàng. Trong tựa đề và sau này, trong chính bản công án, nó được gọi là »Chí đạo« – »Con đường tối cao«, cùng ý nghĩa với cái Lương Vũ Đế gọi trong công án thứ nhất là »Thánh đế«, và việc trình bày, xử lí Thánh đế này được dành riêng cho chẳng ai khác hơn là Bồ-đề Đạt-ma.

Như Viên Ngộ trình bày, nó chính là tinh hoa trong »Việc hướng thượng của tông thừa.« Bởi vì, việc quan trọng đầu tiên phải được thực hiện để thoát khỏi ràng buộc của nhân thế chính là, để nhắc đến lời của một thi hào người Đức, »Ta quên ta cũng như quên thế giới xung quanh ta«, và »Tâm ta bay vút như chim lượn trên bầu trời«. Tuy nhiên, việc »Hướng thượng« này cũng không phải tất cả những gì nằm trong sự việc của tông thừa. Từ đỉnh cao mà tâm thức đã được dẫn dắt đến, nó phải – nếu không muốn chết cứng nơi này – trở về phía dưới, phải trở về thế gian với những nỗi khổ của chúng sinh để rồi cứu độ, hướng dẫn chúng đến đỉnh cao đó với một tấm lòng từ bi. Tâm thức »Hướng thượng« phải được hộ tòng bằng một tâm thức »Hướng hạ«. Nhưng, chúng ta tạm thời không đá động đến tâm hướng hạ này; nó thuộc vào hàng thứ hai và mất tất cả giá trị nếu trước đó, một tâm thức hướng thượng chưa được phát triển, chưa được thành tựu.

Chính »sự việc« nằm trong hướng này, nó siêu việt mọi tư duy, mọi tri tính thông thường. Vì vậy, chẳng có thể đạt được bằng bất cứ ngữ ngôn nào. Nhưng chính vì nó mà con người mới cảm nhận một nhu cầu diễn đạt và cũng dùng không biết bao nhiêu danh hiệu, ngôn từ để trình bày nó, đã tôn sùng nó, đã cấm đoán việc sử dụng ngôn ngữ – một cách vô hiệu quả – diễn bày nó, và chẳng bao giờ trở nên mệt mỏi trong việc nhắc đi nhắc lại nó mãi, nói cho đến lúc – trong nhiều trường hợp – năng lực, sức sống nằm trong những ngôn từ này dần dần kiệt quệ, và tất cả những lời thuyết pháp, dù hùng hồn thế nào đi nữa, cũng chỉ làm tâm thức mệt mỏi thay vì đánh thức, làm cho nó tinh duệ thêm.

Đó chính là tình thế Phật giáo mà Bồ-đề Đạt-ma tìm thấy khi đặt chân đến Trung Quốc. Vì vậy nên những gì quan trọng còn được nhắc đến về sư xuất phát không phải từ những bài thuyết giảng – những bài giảng pháp này cũng được xác nhận bởi những tài liệu cổ nhất –, mà hơn nữa, xuất điểm từ hành động toạ thiền im lặng của sư. Sự kiện này ban đầu đánh thức một số người ít ỏi, cho họ biết là Chân lí không nằm trong ngữ ngôn. Và trào lưu Thiền lúc đó được dẫn khởi bởi chính những số người trên, sau bốn, năm thế thệ thì lan toả khắp nơi – nó chẳng được lưu ý gì hơn ngoài kỉ luật nghiêm ngặt về việc sử dụng ngôn từ, cẩn thận trước những thánh điển, ngôn ngữ diễn bày sự việc tối cao này. Với phương cách mới này, họ xử lí một cách rất đặc biệt sự việc được Lão Tử trình bày ngay đầu quyển Đạo đức kinh: Đạo mà ta có thể gọi được không phải là Đạo thường còn; cái Danh mà ta có thể gọi được không phải là Danh thường còn.

道 可 道 非 常 道。 名 可 名 非 常 名

Đạo khả đạo – phi thường đạo. Danh khả danh – phi thường danh