Bích Nham Lục (bản Chân Nguyên)

Bình giảng

Về lời thuỳ thị

Nếu chúng ta còn đôi chút nghi ngờ trong bản công án vừa qua là Tuyết Đậu lưu ý đến ai hơn, Qui Sơn với một đức tính trầm tĩnh thù thắng hay Đức Sơn, một tâm thức hồn nhiên nhiệt huyết thì rõ thật lạ khi tương lai rạng rỡ của Đức Sơn được hai lần tiên đoán, lần thứ nhất do Long Đàm và sau này từ chính miệng của Qui Sơn. Và giờ đây chúng ta thấy, Tuyết Đậu quả thật muốn theo đuổi dòng thiền được »Sư tử con« với tiếng rống hùng dũng này dẫn khởi.

Mặc dù Đức Sơn không được đưa vào bản công án nhưng môn đệ giỏi nhất của Sư được nhắc đến với mục đích nêu rõ những nét đặc sắc tiêu biểu cho Thiền tông sau này, xuất phát từ phong cách hoằng hoá nghiêm khắc của Đức Sơn, cụ thể là dưới dạng bùng nổ tức thì, sự bộc phát trong khoảnh khắc từ chiều sâu đáy lòng thăm thẳm, những trình hiện có vẻ như mâu thuẫn mà chỉ những người có thể hiểu được nếu họ trước đây đã được hướng dẫn thâm nhập bằng một cách nhất định nào đó.

Và như vậy thì câu hỏi về những đức tính cao thượng của bậc thầy được đặt ra. Trước đây chúng ta đã nghe là vị thầy chẳng có thể trợ giúp ai; mỗi người phải tự tìm thấy cứu kính; ngay cả đức Phật cũng chỉ có thể đạt giác ngộ cho chính mình, không thể diễn bày cho kẻ khác. Đó chính là sự thật dành cho hành giả đang trên đường tu tập, cần được xoay hướng về tự kỉ. Nhưng sự việc lại đối nghịch trong trường hợp một bậc Đại Tông sư: Ông ta phải có khả năng khiến người đứng trước mặt lập tức thành Phật. Thế thì, ông ta phải có một quyền lực nội tâm để có thể cướp đoạt tất cả những gì học nhân có thể nương tựa, đánh trúng ngay cội nguồn của sự tồn tại của hắn. Ông ta phải theo đuổi con đường hướng thượng một cách kiên quyết, không chấp nhận thoả hiệp, nhưng lúc nào cũng phải lưu tâm đến những đệ tử sơ cơ.

Ông ta phải có khả năng dung hoà những điểm đối nghịch. Ông ta sống trong cõi vĩnh hằng, nhưng đồng thời lại lưu lại trong thời gian không gian. Ông ấy mang niết-bàn trong tâm, nhưng lại sống trong bể luân hồi thành hoại. Ông ta nhìn thấy trong mỗi học nhân đến tham học cái bản thể tuyệt đối, Phật tính, và tác động, kích thích như khoảnh khắc, cơ duyên đòi hỏi để dẫn dắt hắn về cõi sáng. Ông ta lấy tay che kín những gì siêu việt tư duy, ngôn từ, nhưng lại cũng mở ra để có thể truyền trao đến chúng đệ tử.

Như một người chơi cờ thành thạo chấp đối thủ một chiêu, cũng tương tự như thế, vị thầy cứ tuỳ theo trình độ của đệ tử mà giảng dạy. Ông ta mang chân lí, mang »Đệ nhất nghĩa« trong thâm tâm. Nhưng, vì chúng đệ tử mà ông ta phải bước ra khỏi ngưỡng cửa dẫn đến nơi ấy, phải kiến lập »Đệ nhị nghĩa môn« để họ ít nhất có thể đến trước cánh cửa thánh địa. Ông ta sử dụng ngôn cú để hướng dẫn đệ tử. Mặc dù những lời này che đậy hạt nhân, tương tự như đám cát đằng che lấp thân cây, nhưng mặt khác, chúng cũng có thể là một điểm tựa để người khác dần dần đạt đến nơi ấy.

Nhìn theo quan điểm Đệ nhất nghĩa thì hành động hạ mình xuống giúp chúng sinh tương tự như một sự phản bội. Ông ta thuyết giảng những gì chỉ có giá trị tạm thời. Ông ta sử dụng những phương tiện tạm thời với một cơ nguy lớn là chúng đệ tử quá vội bám vào, cho chúng là cơ sở, là lập trường vĩnh hằng. Chính những câu nói tuyệt hảo nhất, hiệu nghiệm nhất của vị thầy lại có thể trở thành trói buộc đối với một đệ tử nào đó nếu hắn không nhận ra ý nghĩa đi trước hoặc nằm sau những phương tiện này. Điểm mâu thuẫn nội tâm, tức là phải nói về một cái gì đó mà khi vừa mở miệng ra đã tổn hại đến nó chính là điểm nan giải của bậc thầy.

Điểm an ủi dành cho ông là thỉnh thoảng có những đệ tử có cặp mắt sáng nhìn thấu suốt đám cát đằng ngôn cú. Và nơi tâm tâm tương ngộ thì những gì cấu uế, bất thiện trước đây đều tự tan huỷ.

Tuyết Phong, môn đệ của Đức Sơn và thầy của Vân Môn

Tuyết Phong, môn đệ Đức Sơn được trình bày trong bản công án như một bậc thầy chính thống. Sư là đứa con của tỉnh Phúc Kiến, miền Đông nam Trung Hoa, xuất thân trong một gia đình sùng đạo từ nhiều thế hệ ở gần thành phố cảng Tuyền Châu. Năm lên mười một Sư đã được cha đưa vào chùa, được hướng dẫn vào một cuộc sống giới luật nghiêm túc của tăng-già.

Năm năm sau, Sư đến núi Phù Dung gần hồ Ba Dương xuống tóc xuất gia. Pháp nạn vào năm 845 là nguyên do chính của một cuộc hành cước kéo dài hơn hai mươi năm của Sư và trong lời bình của mình, Viên Ngộ đã nhấn mạnh một vài ấn tượng quan trọng trong khoảng thời gian này. Nó dẫn Sư đến miền Bắc, đến tận Bắc Kinh, nơi Sư thụ giới từ một vị Luật sư và từ đây mang pháp danh Nghĩa Tồn. Sau đó, Sư lại trở về miền Nam tham vấn nhiều vị Thiền sư, những vị đang lánh pháp nạn trong những vùng đồi núi. Thấy cơ duyên ở nơi nào thích hợp thì Sư lưu lại, giữ chức phạn đầu. Trong những vị thầy quan trọng này thì Viên Ngộ đặc biệt nhấn mạnh đến ba vị trong lời bình của mình: Thiền sư Đầu Tử, chỉ hơn Sư ba tuổi, trụ tại Đầu Tử sơn, tỉnh An Huy (nằm phía Bắc thành phố An Khánh, phía Bắc sông Dương Tử, vị này sẽ còn được nhắc đến trong những tắc 41, 79, 80, 91); ngoài ra còn Thiền sư Động Sơn Lương Giới tại Động sơn, nằm ở miền Bắc tỉnh Hồ Bắc, chỉ là nhân vật chính trong tắc 43, nhưng lại được Viên Ngộ nhắc đến nhiều lần trong những lời bình của mình (đặc biệt xem thêm bài kệ giải ngộ, lời bình về công án 22). Nơi hai vị Thiền sư trong tông môn của Lục tổ

Huệ Năng này, Sư cảm nhận một tâm thức đặc biệt, khác biệt những hành động trì giới chi li nhỏ nhặt trước đây và cũng vì vậy mà Sư muốn tìm hiểu học hỏi thêm. Sau đó Viên Ngộ tường thuật việc Nghĩa Tồn tham học, chứng ngộ như thế nào nơi Đức Sơn, và sau khi vị này viên tịch (865), Sư cùng bạn đồng học Nham Đầu hành cước, chưa được hai ngày đã bị bão tuyết vây phủ tại Ngao sơn như thế nào cũng như cuộc đàm thoại, cơ duyên đại ngộ tại đây.

Giờ đây, Sư chẳng còn muốn tham vấn bất cứ ai, chỉ lui về núi Phù Dung bên cạnh hồ Ba Dương như trước đây 26 năm, âm thầm thâu thập năng lực, chuẩn bị cho cuộc đời hoằng hoá của mình sau này.

Để thực hiện việc hoằng hoá tiếp độ chúng sinh, Sư trở về cố hương, tỉnh Phúc Kiến, chọn một ngọn núi mang tên Tượng Cốt – vì những xương voi hoá đá được tìm thấy nơi này –, không xa thủ phủ Phúc Châu. Sau hai năm chuẩn bị, Sư bắt đầu giáo hoá chúng. Ngọn núi này giờ đây được Sư cải danh là Tuyết Phong và dưới danh hiệu này, Sư giáo hoá rất thành công 38 năm liền, với kết quả là đông hạ lúc nào cũng không dưới 1500 chúng. Danh tiếng Sư vang khắp tỉnh Phúc Kiến, lan rộng khắp đất Trung Hoa. Lúc này là thời suy vi của nhà Đường, trong thời điểm mà vị chư hầu tỉnh Phúc Kiến (Mân vương) là Vương Thẩm Tri (862-925) đang trên đường trở nên độc lập. Ông ta rất quí trọng Sư, bảo hộ tăng-già và cũng là người đề nghị Đường Hi Tông ban cho Sư tử y (áo ca-sa mầu tía). Ba năm liền, từ 891-894, Sư bỗng nhiên biệt tích, sang tỉnh Chiết Giang cư ngụ. Mặc dù không rõ nguyên do nhưng rất có thể một điểm bất đồng nào đó với Mân vương là động cơ chính của sự kiện này, bởi vì bài văn tường thuật lại rất tỉ mỉ là Mân vương rước đón Sư trở về long trọng như thế nào, nào là xây chùa rộng ra, nào là cúng dường tượng Phật cũng như đúc chuông đồng, mời Sư đến Phúc Châu thuyết pháp, thỉnh vấn trong nhiều trường hợp. Cuối cùng, vào năm 908, Sư viết thư từ giã Mân vương, chẳng uống thuốc, chỉ ngồi yên rồi viên tịch, thọ 86 tuổi. Trong những năm loạn lạc trên đất Trung Hoa (907-960) thì các đệ tử của Sư chính là rường cột, là kim chỉ nam của nền Phật giáo tại đây và nhìn như thế, họ đã góp phần cho sự phát triển rực rỡ của Phật giáo vào đời Tống sau này. Trong những vị này thì Vân Môn, vị Thiền sư được nhắc đến trong bản công án ngay sau nổi bật nhất, không những với tư cách của một Đại thiền sư mà còn được Tuyết Đậu đặc biệt chú trọng đến trong khi chọn lựa những vị để đưa vào tập công án của mình. Vì việc »dĩ tâm truyền tâm«, truyền pháp từ thầy sang trò đặc biệt được chú trọng nên vai trò đặc sắc của Tuyết Phong nằm ở chỗ: Sư là thầy của Vân Môn. Cũng chính vì thế nên Tuyết Đậu đưa Sư làm nhân vật chính trong bốn công án tiếp theo (22, 49, 51, 66).

Về bản công án

Để có thể hiểu được phần nào lời nói của Tuyết Phong cũng như cú ném đồng thời của Sư, chúng ta có lẽ phải nương theo lời thuỳ thị của Viên Ngộ, phải nghiên cứu từng câu xem nó tương ưng lời phát biểu nọ như thế nào. Quả như vậy, nơi đây người ta có thể cảm nhận một cách rất cụ thể một tâm thức trí huệ toàn vẹn được nhắc đến trong lời thuỳ thị. Bậc Tông sư này có bản lĩnh giết người và đồng thời làm họ sống trở lại. Sư chẳng màng lưu tâm đến những hệ thống triết học lí tưởng mang tính chất luận bàn về bản thể³ của những vị Đại luận sư Ấn Độ, cho rằng thế gian chỉ là một dạng của tâm thức. Nhưng ngược lại, Sư lại càng muốn xem xét thế gian với những mầu sắc sặc sỡ của nó, với những nỗi khổ, những điểm tranh đấu của nó thật như là trống rỗng, càng muốn từ khước cách li cũng như vất bỏ nó đi. Và sự thôi thúc nội tâm của Sư hiển hiện ngay trước mặt đại chúng qua một hành động, một hành động hoàn toàn hướng thượng, nhưng đồng thời cũng lưu ý đến tâm cơ một cách rất sáng kiến, hoạt bát. Thay vì thuyết giảng một cách ngạo nghễ về Tính không, Sư nắm lấy một hạt thóc vừa được tách ra từ một cọng lúa, chỉ chúng đệ tử xem là phải xử lí, quán xét thế gian và những nỗi khổ ách của nó như thế nào. Nhưng sau đó Sư chẳng tiến thêm bước nào cả, không làm ra vẻ như tất cả đều yên ổn mà thay vào đó, kêu gọi chúng đệ tử đi tìm cọng lúa vừa được ném đi. Bài tụng của Tuyết Đậu sẽ cho chúng ta xem tất cả những gì chứa đựng trong gút thắt quan trọng này, một gút thắt đòi hỏi một bàn tay tháo gỡ thiện nghệ và bài kệ này cũng dạy chúng ta nắm bắt, xử lí nó ra sao. Nhưng trước đó, Viên Ngộ còn một vài lời về hai vị đệ tử quan trọng nhất của Tuyết Phong với lời bình của họ về câu nói trên, tức là Thiền sư Trường Khánh – sẽ được nhắc đến trong công án thứ tám –, và vị Thiền sư đã được nhắc đến là Vân Môn, nhân vật chính trong bản công án kế tiếp theo sau.

Một vị ít được nhắc đến là Vân Phong, có lẽ là cháu hai đời của Thiền sư Phần Dương, như vậy là trong tông môn Lâm Tế vào khoảng đầu thế kỉ thứ 11. Sư trình bày với tích trượng của mình Tuyết Phong như một nhân vật kì đặc, bất khả xúc phạm. Ông ấy làm gì, ông ấy nói gì – nó chỉ thuộc về ông ta. Chỉ những người đã trở thành một Tuyết Phong rồi mới có thể hiểu được những câu nói của ông ta, sẽ hành động được như ông ta. Tất cả những sự việc khác, tất cả những tranh luận – chúng chẳng khác gì hơn là trộm cắp, sử dụng đồ vật của người một cách bất hợp pháp.

Còn thô lỗ hơn, nhưng lại rất »Trung Hoa«, chính là lời phát biểu của Triết gia Đại Qui, cháu hai đời của Tuyết Phong, trụ tại Qui Sơn, nơi vị Thiền sư mà chúng ta đã biết đến khai hoang trước đó bốn thế hệ. Một cú xuất thế phải xuất phát từ tận đáy lòng; nếu không thì nó không có năng lực gì cả. Nhưng nếu được như thế thì – nếu so sánh với »sự việc« có thể cảm nhận được –, nó cũng chẳng hơn một đống phẩn hoặc, như Tuyết Đậu có thể nói: »Trên tuyết lại thêm sương«.

Thêm vào đó, Viên Ngộ trình bày tường tận quá trình tu học của Tuyết Phong, chỉ rõ phong cách dạy chúng qua những ví dụ điển hình, cho thấy là hoàn toàn vô ích nếu chúng ta lấy ý thức, tri tính tầm thường luận giải những lời phát biểu của Sư. Và chỉ trong những lời bình cuối, Viên Ngộ mới đích thân giảng thuật bản công án – một cách có vẻ như không nói gì thêm, nhưng lúc nào cũng tỏ bày rất nhiều. Đó chính là cách bố cục mà Sư thường sử dụng để trình bày, giảng thuật một tắc công án.

Về kệ tụng

Sau những lời cảnh cáo nghiêm trọng của Viên Ngộ thì chúng ta cũng chẳng còn can đảm nào để đưa ra những lời luận giải về bài tụng. Chúng chỉ có thể bao hàm những gì ngoại vi, xử lí những hình tượng huyền thoại như đầu trâu, mặt ngựa và truyền thuyết tấm gương trong bài kệ của Huệ Năng. Nhưng, chính bởi vì ngoại hình đứng đại diện nội cảnh nên chúng ta cũng phải tìm lí giải. Chúng ta cứ nên luận giải, nhưng cũng sẵn sàng mỗi lúc đưa lưng đón nhận những cú đánh chính xác, nhưng tốt bụng của sư Viên Ngộ.

Dưới địa ngục quả thật là nóng. Những kẻ tội phạm không được phép an nghỉ một giây phút nào. Những tên cai ngục, những kẻ hành hạ tra tấn lúc nào cũng qua lại không ngừng. Kẻ mang đầu trâu chưa kịp bước ra, tên mặt ngựa đã vội bước vào. Những oan hồn đáng thương bị hoa mắt. – Nhà phù thuỷ Tuyết Phong cũng xử sự tương tự như thế trước chúng đệ tử. Họ chưa kịp tưởng tượng ra quả đất to lớn thì Sư đã biến nó thành một cọng lúa; và trước khi nhìn thấy thì Sư đã ném nó xuống đất ngay trước mặt, nó biến đâu mất. Họ nên gọi tất cả những thiền sinh trong viện đi tìm, nhưng cũng đã biết trước là không thể tìm thấy ở bất cứ nơi nào một cái gì đó khác hơn chính cái đại địa, chính thế gian này, một đại địa mà bậc thầy vừa ném đi mất. Sự kiện này tương tự như làn điện chớp qua lại, từ một cái gì đó bỗng nhiên trở thành cõi trống không rỗng tuếch, rồi từ cái trống không hoát nhiên lại trở thành một vật gì đó. Và sự việc này đây chính là cái mà Tuyết Phong muốn trình bày. Nắm bắt thế gian như một cọng lúa và vất nó vào cõi trống rỗng của nó, cho nó biến mất để rồi sau đó, với một tâm thức giờ đây trống rỗng tự do mà nhìn nhận những trình hiện với những mầu sắc rực rỡ như chúng đích thật là – với những đau thương phiền não, với những vinh hoa hệ thuộc –, và lặp đi lặp lại chiêu này từ khoảnh khắc này sang khoảnh khắc khác, đó chính là hành động mà những đệ tử nên học hỏi, nên thâu đắc.

Như vậy thì đây không phải là một thế giới quan, một cách quan sát có tính chất triết học về to lớn, nhỏ bé, hoặc về một huyền thuật nào đó. Để làm sáng tỏ điều này, bài tụng của Tuyết Đậu nhắc đến cái tính chất sâu kín nhất của chúng ta, cái »Phật tính« sẵn có của mỗi chúng sinh, cái đáy lòng, tương tự như một tấm gương có bản tính là trống rỗng, vô ảnh tượng, nhưng cũng chính vì vậy mà có thể thâu nhập tất cả những ảnh tượng. Nhưng qua đó mà Sư cũng đã bị Viên Ngộ quở trách nhẹ: Sư để rơi mình vào cỏ; và ngay cả những từ thuận tai đẹp mắt như »Phật tính«, »Đáy lòng« mà chúng ta vừa sử dụng – Viên Ngộ có lẽ đã cho chúng ta ăn gậy. Về tấm gương vừa được nhắc đến thì truyền thống Thiền có để lại một câu chuyện rất nổi tiếng với Lô hành giả, vị Tổ thứ sáu mà chúng ta đã quen biết. Truyền thuyết thuật lại như sau:

Hành giả chất phác họ Lô giữ chức giã gạo nơi vị Tổ thứ năm là Hoằng Nhẫn đã hơn bảy tháng, khi vị này tìm người kế thừa, ra lệnh chúng đệ tử trình kệ với chủ đề »Tâm«. Đệ tử giỏi nhất là Thần Tú lúc bấy giờ đã được thầm xem là người được chọn và sự kiện này càng trở nên chắc chắn hơn khi bài kệ của ông ta, vốn được lén viết lên tường trong đêm khuya, được Ngũ tổ khen ngợi trước đại chúng. Trong bài kệ này, Thần Tú sử dụng hai biểu tượng rất được chuộng trong truyền thống Phật giáo: thứ nhất là cây bồ-đề trong rừng Ưu-lâu-tần-loa, xứ Ma-kiệt-đà, nơi đức Phật thành đạo và thứ hai là một đài gỗ mang một tấm gương đồng, được nhắc đến trong giới Thiền không phải vì những kĩ thuật điêu khắc khéo léo ở bên viền hoặc phía sau, mà chính vì bản chất bóng loáng, phẳng phiu tương tự như tâm thức, trống rỗng không mang một ảnh tượng, tuy phản chiếu tất cả nhưng chính nó hoàn toàn không bị ảnh hưởng, không bị cấu uế. Bởi vì gương và đài lúc nào cũng đi đôi với nhau nên trong Hán văn, biểu thị »kính« hoặc »đài« lúc nào cũng có nghĩa là tấm gương dùng để soi. Bài kệ của Thần Tú như sau:

Thân là cây bồ-đề

Tâm như tấm gương sáng

Cứ chăm chỉ phủi quét

Chớ để nhuốm trần ai

身 是 菩 提 樹

心 如 明 鏡 臺

時 時 勤 拂 拭

莫 遣 有 塵 埃

Thân thị bồ-đề thụ

Tâm như minh kính đài

Thì thì cần phất thức

Mạc khiển hữu trần ai

Hành giả họ Lô cũng nghe bài kệ này ở nơi giã gạo của mình, chỉ có thể lắc đầu. Ông ta thấy ngay những vẻ gượng gạo học sinh của bài kệ, cứ bám vào những ảnh tượng và tô hoạ thêm vào, làm ra vẻ như có thể từ đây rút ra được một kết quả cụ thể nào đó. Vào lúc đêm khuya, ông ta kéo theo một chú tiểu – vì chính mình không biết chữ – yêu cầu hắn viết bài kệ sau bên cạnh bài của Thần Tú:

Bồ-đề chẳng phải là một cây

Tấm gương sáng cũng chẳng là gương

Xưa nay chẳng có một vật gì

Thế thì bụi bặm có chỗ nào bám?

菩 提 本 無 樹

明 鏡 亦 非 臺

本 來 無 一 物

何 處 有 塵 埃

Bồ-đề bản vô thụ

Minh kính diệc phi đài

Bản lai vô nhất vật

Hà xứ hữu trần ai?

Bài kệ này được xem là điểm xuất phát chính thống của Thiền tông tại Đông á. Với nó, hành giả họ Lô đã cứu vớt được di sản tinh tuý của Bồ-đề Đạt-ma, đã giúp nó vượt khỏi hoạ nạn trở nên nông cạn, và đồng thời, chuyển nó từ Ấn Độ sang một dạng mang đậm sắc thái Trung Hoa. Trong khi Thần Tú lấy tấm gương làm ví dụ, xem nó là một vật gì đó mà người ta có thể đánh mất, có thể thâu đắc làm sở hữu, phải chăm sóc, gìn giữ thì tấm gương của Huệ Năng lại hoàn toàn khác, chẳng phải là một vật nào đó mà bụi có thể bám vào, chẳng phải là một vật cần phải được chăm lo chùi phủi; nó chẳng phải là một vật nào đó mà tôi có thể nói »nó thuộc về tôi«; bởi vì, nó chính ở ngay đây, ngay trước mặt tôi, và trong trường hợp tuyệt hảo nhất thì nó cũng chỉ dung hàm, nắm giữ chính tôi.

Ngũ tổ cũng bị chấn động bởi bài kệ trên của hành giả họ Lô, lúc ấy vẫn còn chưa thụ giới tỉ-kheo đầy đủ. Sau khi đã khen Thần Tú trước tất cả mọi người thì tình thế lúc này rất khó xử đối với mình. Tổ thầm gọi hành giả họ Lô đến, truyền y bát của Bồ-đề Đạt-ma làm biểu tượng của vị Tổ thứ sáu và khuyên rút lui ở ẩn để sau này – sau khi đã tránh khỏi lòng hiềm tị của những người khác – có thể xuất hiện với phong cách của vị Tổ thứ sáu, gìn giữ tâm ấn của Sơ tổ Đạt-ma. Sau đó, hành giả họ Lô đi thẳng về phương Nam, đến một thung lũng hoang vắng ở tỉnh Quảng Đông, thâu nhận đệ tử tại Tào Khê và giờ đây nổi danh với hiệu Huệ Năng, nghĩa là »Trí huệ có khả năng«. Từ dòng thiền của Sư xuất phát hai Thiền sư danh tiếng và những gì mang danh Thiền sau này, được truyền đạt đến ngày nay, chúng đều bắt nguồn từ chính hai vị đó.

Chúng ta hãy trở lại bài tụng của Tuyết Đậu! »Kẻ đầu trâu vừa đi, tên mặt ngựa lại đến!« – sự việc trên thế gian diễn biến như thế ngày này qua ngày nọ, từ giờ phút này sang giờ phút khác. Các ảnh tượng luân phiên chuyển biến trước tấm gương tâm thức, kinh khủng cũng như tốt đẹp. Tấm gương chính nó, nó vẫn luôn luôn như nó là, trống rỗng không mang một ảnh tượng nào. Đó chính là tấm gương của Huệ Năng; và cũng là tấm gương của Tuyết Phong. Trò chơi phù thuỷ với cọng lúa chỉ là một cạm bẫy Sư gài đặt. Đối với Sư thì cọng lúa xưa nay đã trống không, và mỗi người muốn tìm nó đều là kẻ tự lừa dối. Tất cả đều trống rỗng, chỉ là những phản chiếu ở đáy lòng.

Nhưng lại là một sự phản chiếu như thế nào! Và cái gì được phản chiếu trong sự phản chiếu ấy? Nào là trời là đất; kia những rặng núi, những khe suối tuôn chảy; đây hoa lá xanh tươi, cây cỏ đâm chồi nảy mầm. Và xuân đến thì trăm hoa đua nở. Nở vì ai? Để làm chi? Để làm chúng ta thoả mãn? Hay để chúng tự vui thú? Trong tất cả những hiện tượng như thế không lẽ lại có một chủ ý, một ý nghĩa mà người ta có thể suy ngẫm được? Không phải nó chỉ giản đơn là như thế? Không phải chính đây là điểm đặc biệt, là vẻ đẹp, là cái bí mật bất khả thuyết của nó hay sao? Để hướng tâm thức về nó thì lời phổ thỉnh với tiếng trống của Tuyết Phong quả thật là hay. Nhưng mà – ai nghe nó được? Ai nhìn thấy nó với cặp mắt đang nhìn? Cũng chỉ là tấm gương trong sáng, trống không vô ảnh tượng. Chỉ ai nhìn thấy bản chất trống không vô vị vô nghĩa của thế gian cũng như của chính mình, người ấy mới thưởng thức được vẻ đẹp vĩnh hằng ở trong nó.

Tắc thứ sáu: Mười lăm ngày của Vân Môn — 雲門日日好日

Bản tắc

Vân Môn hướng về đại chúng nói như sau: Không hỏi các ngươi về mười lăm ngày đã qua. Về mười lăm ngày sau thì hãy đến đây nói một câu xem thử.

Sư tự trả lời thay: Ngày ngày đều là ngày tốt.

Trước ngữ

»Vân Môn hướng về đại chúng nói như sau: Không hỏi các ngươi về mười lăm ngày đã qua.«

– Bán hà nam, bán hà bắc [Một cách phân chia, kéo ranh giới quái gỡ. Viên Ngộ muốn bảo: Đề phòng, ông ấy gài bẫy!] – Chúng ta đâu thể nào tìm thấy loại lịch xưa như thế! [Một cách phát biểu châm biếm, ám chỉ một loại lịch cổ Trung Hoa. Lịch này đặt mỗi ngày vào trung tâm vũ trụ, làm ra vẻ như người ta có thể tính toán xem nó mang lại may mắn hay bất hạnh cũng như mức độ hiện thật của những điềm kiết hung này.]

»Về mười lăm ngày sau thì hãy đến đây nói một câu xem thử!« – Cũng chẳng có thể nói gì thêm hơn là chúng bắt đầu vào buổi sáng và chấm dứt vào buổi tối. – Nhưng thiết kị là đến đây nói ngày kế đến là ngày thứ mười sáu! – Ngày tháng cứ trôi đi! [Như vậy thì bây giờ nên nói gì đến mười lăm ngày kế đến?]

»Sư tự trả lời thay: Ngày ngày đều là ngày tốt.« – Ái chà, hãy xem chừng! Tôm tép bọn ngươi cứ tha hồ mà nhảy, chẳng con nào nhảy thoát đâu. [Chẳng ai có thể trốn tránh câu nói trên; mỗi người đều nên nói được như thế.] – Ai lại không có một căn nhà được trăng sáng chiếu rọi, gió mát tiếp đãi? – Hay là các ngươi biết một ngôi nhà như thế? – [Người ta thường nói,]

Hải thần biết tất cả của cải của mình nhưng không biết giá trị của chúng.

Bình xướng về bản tắc

Vân Môn lúc đầu tham vấn Mục Châu. Cơ phong của Mục Châu tương tự như một cơn lốc với sấm sét điện chớp, như một bờ nước thẳng đứng, rất khó neo thuyền cập bến. Sư có một cách tiếp người tham vấn riêng của mình. Chưa kịp bước chân qua ngưỡng cửa thì Sư đã nắm đứng lại, bảo: Nói! nói! Bắt đầu lắp bắp suy nghĩ chưa nói được gì thì Sư đã tống ngược ra ngoài, quát lên: »Máy khoan đời Tần«.¹

Vân Môn đến tham vấn nhiều phen. Lần thứ ba, chưa kịp gõ cửa thì Mục Châu bên trong đã hỏi: Ai? Vân Môn thưa: Văn Yển. Mục Châu vừa mở cửa, Vân Môn đã nhảy thót vào. Mục Châu nắm sững lại, bảo: Nói! nói! Vân Môn suy nghĩ [và trước khi mở miệng nói], bị đẩy lui ra ngoài. Vì một chân còn bên trong và Mục Châu đóng cửa quá nhanh, Sư bị cửa đập vào chân, đau quá hét lớn lên. Chính lúc này Sư hoát nhiên đại ngộ. Sau này thì cách nói, cách dạy người của Sư cứ y như phong cách Mục Châu. Sau sự kiện này, Sư lưu lại ba năm ở nhà của Thượng thư Trần Tháo.²

Mục Châu chính là người chỉ Vân Môn đến Tuyết Phong tham vấn. Đến nơi, Sư bước ra khỏi đại chúng, trình bày câu hỏi [trung tâm, được mỗi người tầm đạo đến lúc nào đó phải đặt ra]: Thế nào là Phật? Tuyết Phong trả lời: Chớ có mở miệng trong mộng! Vân Môn lễ bái, lưu lại ba năm nơi Tuyết Phong. Một ngày nọ, Tuyết Phong hỏi Sư: Cái nhìn của ngươi giờ đây ra sao? Sư thưa: Cái nhìn của con chẳng xê dịch một tấc tơ nào so với cái nhìn của chư thánh xưa nay.

Linh Thụ hai mươi năm liền chẳng lưu tâm đến việc thỉnh ai làm Thủ toà. Sư thường bảo: Thủ toà của ta vừa sinh ra. Hoặc: Thủ toà của ta chăn bò [toạ thiền]. Hoặc là: Thủ toà của ta hành cước. Ngày nọ, Sư bỗng nhiên sai chúng đánh trống, bước ra tam môn nghênh đón Thủ toà. Đại chúng đều ngờ lạ. Vân Môn quả nhiên đến, Linh Thụ thỉnh vào liêu phòng dành cho Thủ toà, tháo gỡ hành lí. Linh Thụ có hiệu là Tri Thánh Thiền sư, biết những sự kiện quá khứ, vị lai.

Một ngày nọ, Lưu vương cai trị Quảng Đông đến tham vấn. Ông ta đang có ý định cử binh chinh phục, đến Thiền viện Linh Thụ hỏi xem mình sẽ gặp may mắn hay trắc trở. Linh Thụ đã biết trước việc này. Sư vui vẻ ngồi xếp bằng thiên hoá. Quảng chủ hỏi một cách giận dữ: Hoà thượng bệnh từ lúc nào? Thị giả đáp: Sư chưa từng lâm bệnh; nhưng một lần nọ Sư niêm hộp thư này, lệnh truyền đến tay nhà vua nếu ông ấy đến. Quảng chủ mở hộp ra, thấy bên trong một lá thư, viết rằng: Người mà con mắt của chư thiên và loài người chú ý đến chính là Thủ toà trong Thiền viện này. Quảng chủ hiểu ý, đình chỉ việc hưng binh, thỉnh Vân Môn trụ

Thiền viện Linh Thụ. Sau này Sư mới đến trụ tại núi Vân Môn.

Ngày khai đường thuyết pháp tại Linh Thụ, một vị quan Thường thị tên Cúc đưa ra một câu hỏi [chế nhạo, ám chỉ tên Thiền viện Linh Thụ, »cây linh ứng«]: Quả của Linh Thụ chín rồi hay chưa? Vân Môn đáp: Ông nghe nó chưa chín vào năm nào?

[Sau đó Sư dẫn tích Lưu vương xưa là khách bán hương cũng như nhân duyên, Lưu vương sau đó phong hiệu Linh Thụ là Tri Thánh Thiền sư. Linh Thụ đời đời không mất thần thông, Vân Môn vì ba đời đã làm vua nên giờ đây mất thần thông.]³

Ngày nọ, Lưu vương mời Sư vào cung quá hạ. [Vào cung quá hạ ở đây có nghĩa là ba tháng an cư vào mùa mưa, Phạn ngữ »vārṣika«, mà mỗi vị tăng, vị ni phải thực hiện. Trong thời đức Phật tại thế thì các vị vua, các quan lớn đều cho là một vinh dự lớn nếu mời được Phật và tăng-già của ngài vào cung điện, nhà nghỉ của họ.] Một số bậc tôn túc cũng được mời cùng với Sư. Tất cả chư vị đều để mọi người trong điện hỏi về Phật pháp cũng như tự họ thuyết pháp. Chỉ một mình Vân Môn không nói một câu nào, và cũng chẳng ai dám thân cận Sư. Một vị Trực điện làm một bài kệ, treo trong điện Bích Ngọc. Kệ rằng:

Chỉ có Thiền mới giúp chúng ta phát triển đại trí

Thiền môn chuộng yên lặng, chẳng màng huyên náo

Khéo nói nhiều lời – nó chẳng dẫn đến sự thật

Dẹp sạch tất cả trong tâm thức, Vân Môn, người chẳng nói một câu.

大 智 修 行 始 是 禪

禪 門 宜 默 不 宜 喧

萬 般 巧 說 爭 如 實

輸 却 雲 門 總 不 言

Đại trí tu hành thuỷ thị Thiền

Thiền môn nghi mặc bất nghi huyên

Vạn ban xảo thuyết tranh như thật

Thâu khước Vân Môn tổng bất ngôn.

Vân Môn thường chuộng thuyết »Tam tự thiền«. Nghĩa là, Sư ứng đáp nhiều câu hỏi với ba chữ: Cố! Giám! Di! [Lưu ý! Cẩn thận! Hiểu chăng??] Ngoài ra, Sư còn sử dụng »Nhất tự thiền«. [là »Thiền một chữ«.] Lần nọ, một vị tăng đặt câu hỏi: Giết cha giết mẹ thì đến trước Phật sám hối, còn nếu giết Phật giết Tổ thì đến trước ai sám hối? Sư đáp: Lộ! [hiển hiện rõ ràng! với ý nghĩa: Hành động rõ ràng, chẳng có gì ẩn kín nữa.]

Một vị khác hỏi: Thế nào là Chính pháp nhãn tạng? Sư đáp: Phổ! [phổ biến khắp nơi! nghĩa là mỗi người đều có nó, mặc dù nó vẫn là điểm bí mật nan trắc nhất.] Người ta chẳng thể nào nghĩ nghị về những câu của Sư. Sư thường la mắng một vị tăng nào đó chính ngay lúc ông ta chẳng làm gì đặc biệt cả. Và nếu Sư hạ một cú nào đó thì nó đứng sừng sững tương tự như một cây cột sắt.

Từ tông môn của Sư xuất phát bốn vị hiền triết: Động Sơn Thủ Sơ [vị được nhắc đến trong công án 12.] Trí Môn Sư Khoan, Đức Sơn Duyên Mật và Hương Lâm Trừng Viễn.⁴ Vị này làm thị giả Vân Môn mười tám năm liền. Phàm tiếp ông ta thì Vân Môn chỉ nói lớn: Thị giả Viễn!

Và khi Thị giả Viễn ứng thanh: Dạ đây! Sư hỏi: Là cái gì? Sự việc này lặp đi lặp lại mười tám năm liền như thế, đến lúc Thị giả Viễn ngày nọ ngộ được ý chỉ. Vân Môn liền bảo: Từ giờ trở đi ta không gọi ngươi như thế nữa.

Trong lúc dạy chúng, Vân Môn thường áp dụng thủ đoạn của Mục Châu. Sư cứng rắn nghiêm khắc tương tự như một bờ nước cao vót sừng sững, rất khó cập bến thả neo. Sư có kềm búa trong tay để mà tháo nhổ đinh cột. Tuyết Đậu nói về Sư như sau: Ta rất thích cơ phong đạt được ở Thiều Dương của Sư. Cả cuộc đời Sư chẳng làm gì khác hơn là nhổ đinh, phá cọc buộc trói của người.

Vấn đề trên được Sư dẫn nhập với những câu: Không hỏi các ngươi về mười lăm ngày đã qua.

Về mười lăm ngày sau thì hãy đến đây nói một câu xem thử! Chúng cắt đứt tất cả những sai biệt ngay tận gốc, siêu việt cả phàm lẫn thánh. Và tự trả lời thay: Ngày ngày đều là ngày tốt.

Ngay những chữ đầu »Về mười lăm ngày đã qua« v.v. đã cắt đứt thiên sai. Và những chữ »Về mười lăm ngày sau« v.v. cũng tương tự như thế. Sư chẳng nói cỡ như: Ngày mai là ngày mười sáu.

Người sau chỉ biết suy ngẫm từ những câu nói trên mà thôi, nào có liên can gì đến sự việc đâu? Nếu Vân Môn lập tông phong [một cách mới lạ] như thế thì Sư chỉ có thể thực hiện vì người [và nó bao gồm, theo Viên Ngộ, sự giúp đỡ, dẫn dắt họ vượt qua mọi sự phân biệt, mọi điểm cá biệt, đặc biệt]. Sau câu hỏi của mình thì Sư tự đáp thay: Ngày ngày đều là ngày tốt.

Lời phát biểu này từ đầu đến cuối thông quán cổ kim, cắt đứt tất cả những phân biệt trước sau. Chính Sơn tăng đây trong lúc bình giải Vân Môn cũng phải tuỳ lời mà phán đoán. [Thật là khó diễn giải lời nói kì đặc này!] Có lẽ chính ta cũng phải tự kỉ luật với chính mình thay vì chê trách người khác. Vừa mới nói đạo nói lí thì đã sa vào hố hào. Một câu của Vân Môn đã chứa đầy đủ cả ba câu. Đó chính là tông chỉ của Sư. Nếu đã đưa ra một câu dạy thì nó phải hướng về tông chỉ. Nếu không như thế thì chỉ là kẻ ăn nói phách lối vô căn cứ. Sự việc này không dung hàm nhiều luận thuyết. Nếu ai chưa thấu đắc thì điều tất yếu là phải đạt được trình độ như trên. Ai có cái nhìn xuyên suốt rồi thì sẽ hiểu được ý chỉ cổ nhân. Hãy xem Tuyết Đậu giàn dựng đám cát đằng của mình quanh lời Vân Môn!

Kệ tụng

Vất bỏ một, nhưng lại bắt được bảy

Trên dưới, bốn phương, xung quanh – chẳng có gì có thể so sánh Thong dong dạo bước trên mặt nước rì rào

Ngây ngất hướng nhìn dấu chim bay

Cỏ dầy đặc! Khói sương mù mịt!

Hoa rơi loạn quanh chỗ ngồi bên sườn núi của Không Sinh⁵

Đáng thương thay Thuấn-nhã-đa! – chúng ta khảy tay, ngươi biến mất.

Chớ có động đậy! Động đậy ăn ba mươi gậy!

去 却 一 拈 得 七

上 下 四 維 無 等 匹

徐行 踏 斷 流 水 聲

縱 觀 寫 出 飛 禽 跡

草 茸 茸 煙 冪 冪

空 生 巖 畔 花 狼 籍

彈 指 堪 悲 舜 若 多

莫 動 著 動 著 三 十 棒

Khứ khước nhất, niêm đắc thất.

Thượng hạ tứ duy vô đẳng thất

Từ hành đạp đoạn lưu thuỷ thanh

Tung quan tả xuất phi cầm tích

Thảo nhung nhung, yên mịch mịch

Không Sinh nham bạn hoa lang tạ

Đàn chỉ kham bi Thuấn-nhã-đa

Mạc động trước, động trước tam thập bổng.

Trước ngữ về kệ tụng

»Vất bỏ một.« – Ông ấy bắn trúng bảy, tám lỗ! [Có lẽ đây là một trò chơi với những hòn bi mà người tham dự phải đánh hoặc ném vào lỗ.] – Nhưng ông ấy muốn gì bây giờ? – Hắn từ khước đánh chiêu đầu. [Ông ta hoàn toàn không để ý đến câu hỏi tự đưa ra; »Mười lăm ngày sau« chẳng là gì đối với ông ấy.]

»Nhưng lại bắt được bảy.« – Chẳng bắt được gì cả! [Bởi vì cái ông ta muốn nắm bắt, nó chẳng để nắm bắt.] – Ngược lại, ông ấy chẳng để sót lại gì cả. [Bởi vì cái ông ta nắm lấy, nó bao trùm tất cả.]

»Trên dưới, bốn phương, xung quanh – chẳng có gì có thể so sánh« – Như vậy thì có thể so sánh với sự gì, vật gì? So sánh với trời phía trên? Với đất bên dưới? Hay là bốn phương tám hướng xung quanh? [Có thể nào lại có một sự việc nào đó không thể so sánh được như thế?] –

Như vậy thì có gì để so sánh? [Vì sao lại làm ra vẻ như có những cặp đối đãi nhị nguyên?] –

Ta nên làm gì với cây gậy trên tay bây giờ? [Ông ấy ngứa ngáy, cựa quậy có vẻ như muốn xuất một chiêu. Viên Ngộ, với nội tâm đang rung động cảm nhận sự thật, không thể nào tự chủ trước chúng đệ tử đang trong trạng thái nửa tỉnh nửa mê.]

»Thong dong dạo bước trên mặt nước rì rào.« – Chớ có hỏi là dưới chân đang có gì? – Nhưng mà thâu đắc hoàn toàn và thâm nhập nó mới thật là khó! – Bây giờ thì hắn đang bước vào đám cát đằng! [Thi sĩ Tuyết Đậu đang say mê, hứng chí quá đáng!]

»Ngây ngất hướng nhìn dấu chim bay.« – Nhưng trong mắt chẳng có dấu vết gì của sự việc này! – Kiến giải của loài chồn tinh! – Ông ta vẫn còn ở trong hang cát đằng như trước đây.

»Cỏ dầy đặc!« – Bây giờ ông ta rút mũi tên sau ót ra và bắn trả lại địch thủ! – Tin tức gì mới vậy? – Hắn đã rơi trở về sự thật tầm thường!

»Khói sương mù mịt!« – Vẫn chưa ra khỏi hang động cát đằng. – [Nhưng hãy xem kìa:] Dưới chân ông ấy sinh mây! [Ông ta đã nhấc bổng lên trên.]

»Hoa rơi loạn quanh chỗ ngồi bên sườn núi của Không Sinh« – Hắn ở nơi nào? – Một kẻ nói loạn chẳng nghe được! – Khám phá rồi!

»Đáng thương thay Thuấn-nhã-đa – chúng ta khảy tay, ngươi biến mất!« – Bốn phương tám hướng cả thảy đều là Pháp giới. [Mỗi thành phần cực nhỏ của thế giới hiện hữu, mỗi khoảnh khắc, mỗi ý niệm đều chứa đựng sự thật.] Hãy nói một câu hay và dùng nó xỏ mũi Thuấn-nhã-đa! Nói xem! – Nó [Thuấn-nhã-đa] ở đâu?

»Chớ có động đậy!« – Vậy thì những gì nói trước đây bây giờ ở đâu? [Tuyết Đậu vừa rời chỗ tán thán ngây ngất quay trở về »đám cỏ dày đặc«!] – Nhưng sự việc gì xảy ra nếu ai đó vẫn cử động?

»Động đậy ăn ba mươi gậy!« – [Thi sĩ] Cứ tự đưa mình cho gậy đập đi! – Và bây giờ đánh đây!

Bình xướng về kệ tụng

Cách tán tụng cổ nhân của Tuyết Đậu trình bày thiện nghệ của Sư như nó đích thật là. Đầu tiên [với hai dòng kệ đầu], Sư vung thanh bảo kiếm của Kim Cương vương. Và sau đó thì Sư đã hiển bày ngay phong qui của mình. Tuy bố cục như thế nhưng cuối cùng, cả hai phần cũng không phải là hai.

»Vất bỏ một, nhưng lại bắt được bảy.« Phần lớn mọi người đều lấy toán số giải thích, cho rằng cái ›Một‹ ông ta vất bỏ là ›Mười lăm ngày đã qua‹. Nhưng ngay lúc đầu Tuyết Đậu nói một mạch hai câu, đóng dấu ấn của mình [với câu kệ thứ hai] và chính qua đó mà Sư đã làm sáng tỏ tất cả để mọi người có thể thấy được: »Vất bỏ một, nhưng lại bắt được bảy.« Kị nhất là chỉ để ý đến ngôn cú mà làm kế sinh nhai. Vì sao? Bánh của rợ Hồ có mùi vị nào hay không? [Đáp: chẳng có! Cũng tương tự như thế: ngôn cú, văn tự tự chúng chẳng mang ý nghĩa gì. Tất cả đều phải được hiểu từ tâm thức tổng quát của người đang nói.] Người ta thường lạc vào ý thức của họ, nhưng đây lại là nơi mà mọi người nên hướng tâm thức về những gì đi trước ngôn cú. Và chỉ từ đó mà người ta mới có thể hiểu được [những gì Tuyết Đậu muốn trình bày]. Nơi Đại dụng hiện tiền thì kiến giải chân chính sẽ tự nhiên xuất hiện.

Chính vì vậy mà ông lão dòng họ Thích-ca sau khi thành đạo tại xứ Ma-kiệt-đề ba tuần liên tiếp ôm ấp mối suy nghĩ như sau: »Tướng tịch diệt của chư pháp ta không thể nào trình bày bằng ngôn ngữ. Hay hơn hết là ta chẳng thuyết pháp, thay vào đó mà mau chóng nhập niết-bàn.« Về điểm này [tịch diệt tướng, tính không của chư pháp] thì mở miệng nói cũng hoàn toàn vô ích. Hoàn toàn chẳng đạt được gì cả! Mặc dù tư duy như thế nhưng ngài vẫn dùng phương tiện giáo hoá, vì năm vị tỉ-khâu thuyết pháp và từ đó trở đi, vì chúng sinh giảng dạy trong suốt ba trăm sáu mươi pháp hội.⁶ Đối với ngài thì tất cả những thứ này lúc nào cũng chỉ là phương tiện.⁷ Chỉ trong ý nghĩa này mà ngài đã từ khước châu báu, cởi bỏ ngự phục, mặc áo chắp vá nhem nhúa, bất đắc dĩ lập đệ nhị nghĩa môn, thuyết pháp thiển cận để có thể dẫn dụ chúng sinh. Nếu ngài thật sự dạy người toàn vẹn sự thật hướng thượng thì tận đại địa chẳng có thể tìm thấy một hoặc nửa người nào [có thể hiểu được giáo lí của mình].

Các ngươi thử nói xem: Câu đầu của bài kệ này muốn nói gì? Nơi đây Tuyết Đậu đã hé mở ý nghĩa [của những câu nói của Vân Môn] đôi chút để mọi người có thể nhìn thấy. Các ngươi trên chẳng thấy có Phật, dưới chẳng thấy chúng sinh, ngoài chẳng thấy sơn hà đại địa, trong chẳng thấy có các giác quan thấy, nghe, nhận thức. Sự việc ở đây tương tự như một người nào đó đã chết một cái chết lớn, nhưng sau đó lại tìm thấy cuộc sống. Được mất, tốt xấu, tất cả đều được ông ta chắp thành một mảnh, và sau đó, nếu còn những gì đơn chiếc đến với mình thì ông ấy chẳng còn gì để phản đối cả.

Nếu các ngươi đã đạt được như thế thì sau này không bao giờ có thể làm sai trong cuộc sống hằng ngày. Hãy xem những gì được nói ở đây:

Vất bỏ một, nhưng lại bắt được bảy

Trên dưới, bốn phương, xung quanh – chẳng có gì có thể so sánh Nếu các ngươi thấu đắc câu thứ nhất thì sau đó cũng sẽ hiểu được câu hai: Trên dưới, bốn phương, xung quanh – chẳng có gì có thể so sánh. Sâm la vạn tượng, loài người, thú vật lần lượt trình bày toàn tự kỉ gia phong cho ngươi xem. Vì vậy mới nói:⁸

Chính trong vạn tượng – độc duy rõ ràng

Chỉ người tự nhận mới thấy nó là thật, là gần

Khi xưa ta lầm tìm bên ngoài, tìm của người

Bây giờ mới thấy: Ta lúc ấy như một khối băng trong lò.

萬 象 之 中 獨 露 身

惟 人 自 肯 乃 方 親

昔 年 謬 向 途 中 覓

今 日 看 如 火 裏 氷

Vạn tượng chi trung độc lộ thân

Duy nhân tự khẳng nãi phương thân

Tích niên mậu hướng đồ trung mịch

Kim nhật khán như hoả lí băng.

»Trên trời dưới đất chỉ có ta là đáng được tôn kính«⁹

Người ta phần lớn đều mang khuynh hướng chạy theo những gì vụn vặt, theo ngọn theo cành, những chi tiết vô bổ thay vì truy tầm ngay cội nguồn. Nếu đã nắm bắt được cội nguồn [của chính mình và vạn vật] rồi thì sẽ thấy sự vật luân chuyển một cách rất tự nhiên: Gió động thì cỏ nghiêng thân nép mình, nước chảy đến đâu thì rạch nước tự hình thành nơi ấy.

»Thong dong dạo bước trên mặt nước rì rào.« Nếu bước đi từ từ chậm rãi thì tất cả đều được xuyên suốt bởi tiếng nước rì rào, và trong một ý nghĩa nào đó thì người ta cũng bước xuyên qua nó.

»Ngây ngất hướng nhìn dấu chim bay.« Các ngươi mở mắt nhìn tất cả, và sẽ thấy là trong khi theo đuổi dấu vết chim bay, các ngươi đã vẽ ngay chính nó. Theo ý nghĩa này thì chẳng còn gì khó hiểu về những lời [được nói về kẻ đã chiến thắng địa ngục] như sau: Vạc dầu sôi sục, lò cháy rực: Ông ta thổi – tắt ngay

Cây kiếm, núi đao: Quát một tiếng – chúng tan biến đâu mất

Nhưng đến đây thì Tuyết Đậu lại quá từ bi, lo sợ người đời chỉ biết ngồi yên ở cảnh giới¹⁰ vô sự nên nói ngược lại: »Cỏ dầy đặc, khói sương mù mịt.« Như vậy thì Sư đã đậy kín cảnh tượng [tuyệt diệu mà Sư vừa miêu tả], và ngay sau đó thì Sư đã có ngay xung quanh »Cỏ dầy đặc, khói sương mù mịt.« Các ngươi thử nói xem: Những người như thế là những người gì với thế giới của họ? Có thể nào mở miệng nói chính họ là những người có »Ngày ngày đều là ngày tốt«? Vui thay! Chẳng liên hệ gì cả! Nhưng chúng ta lại biết được ngay: »Thong dong dạo bước trên mặt nước rì rào« chẳng phải; »Ngây ngất hướng nhìn dấu chim bay« chẳng phải,

»Cỏ dầy đặc« chẳng phải và »Khói sương mù mịt« cũng chẳng phải nốt.

Nhưng nếu tất cả những sự việc nêu trên đều không phải thì những lời Sư nói sau mới thật là đúng: »Hoa rơi loạn quanh chỗ ngồi bên sườn núi của Không Sinh.« Người ta cũng phải quay trở lại từ cõi [tính không tuyệt đối] ấy, và chỉ sau đó mới có thể nói được là thành đạt. Các ngươi chẳng thấy sao!

Tu-bồ-đề ngồi yên lặng ngay giữa những vách đá. Chư thiên khâm phục, tán thán bằng cách để hoa rơi như mưa. Tôn giả nói: Ai tán thán, khiến hoa trên không trung rơi xuống? Thiên đế vân: Ta là thiên Đế-thích.¹¹ Tôn giả bảo: Ngươi tán thán ta ư? Thiên đáp: Ta quí trọng tôn giả thuyết Bát-nhã Ba-la-mật-đa hay. Tôn giả bảo: Về Bát-nhã thì ta chưa hề thuyết một chữ nào; ngươi làm thế nào tán thán? Thiên đáp: Tôn giả chẳng thuyết, ta cũng chẳng nghe.

Chẳng thuyết chẳng nghe là Chân bát-nhã. Và lại động đất, tiếp tục làm mưa hoa.

Tuyết Đậu cũng có một bài tụng như sau:¹²

Mưa tạnh mây dừng, ánh sáng đã hiện ra chút ít

Các ngọn núi hiển hiện như những nét vẽ trên bầu trời xanh biếc Không Sinh chẳng còn biết mình đang ngồi giữa những tảng đá

Khiến hoa trên trời rơi xuống, kinh động cả mặt đất.

雨 過 雲 凝 曉 半 開

數 峰 如 畫 碧 崔 嵬

空 生 不 解 巖 中 坐

惹 得 天 花 動 地 來

Vũ quá vân ngưng hiểu bán khai

Sổ phong như hoạch bích thôi ngôi

Không Sinh bất giải nham trung toạ

Nhạ đắc thiên hoa động địa lai.

Nếu Thiên đế [– cảm kích bởi tâm thức bất động của Tu-bồ-đề trong cõi Không định tuyệt đối

–] làm hoa rơi loạn, và nếu đây [tức tham quán tính không đến chỗ cùng cực] chính là kết quả thì Không Sinh còn chỗ nào để ẩn náu nữa? [Nơi ẩn náu yên tĩnh giữa những vách đá đã bị khám phá qua sự tôn trọng của loài người và chư thiên. Sau đó thì tôn giả cũng phải trở về nhân thế.]

Tuyết Đậu còn nói như sau:¹³

Bạn muốn trốn chăng? Ta chỉ ngại chẳng trốn được!

Thế gian, cuộc sống chẳng ở bên ngoài; tất cả đều dầy đặc, đều bế tắc Sợ hãi, bất an – biết bao giờ những tâm trạng này mới hết

Xung quanh gió mát bạt ca-sa.

我 恐 逃 之 逃 不 得

大 方 之 外 皆 充 塞

忙 忙 擾 擾 知 何 窮

八 面 清 風 惹 衣 裓

Ngã khủng đào chi đào bất đắc

Đại phương chi ngoại giai sung tắc

Mang mang nhiễu nhiễu tri hà cùng

Bát diện thanh phong nhạ y cức.

Các ngươi thấy đấy. Ngay cả trạng thái loã lộ, đỏ loét vừa được rưới nước cho tươi tốt cũng như chẳng có một mảy may tật hoạn nào – nó cũng chưa phải là tiêu chuẩn tối cao.

Nhưng, cuối cùng thì thế nào mới đúng? Hãy xem và tiếp nhận những gì được viết sau đây!

»Đáng thương thay Thuấn-nhã-đa – chúng ta khảy tay, ngươi biến mất.« Phạn ngữ Thuấn-nhã-đa¹⁴ có nghĩa là vị thần hư không, lấy hư không làm thể;¹⁵ Thuấn-nhã-đa này không có thân, nhưng lại có cảm xúc; và chỉ vì được Phật quang chiếu rọi nên hắn mới xuất hiện có thân thể. Nếu ngươi được như ông thần Thuấn-nhã-đa này thì lúc ấy chính là lúc Tuyết Đậu búng tay cho ngươi biến mất và sau đó than tiếc.¹⁶

Cuối cùng Sư lại nói: »Chớ có động đậy! Động đậy ăn ba mươi gậy!« Nhưng nếu có ai đó động đậy thì sao? Như vậy thì thanh thiên bạch nhật hắn lại mở mắt to ra mà ngủ.

Bình giảng

Vân Môn, Đại đệ tử của Tuyết Phong

Tuyết Đậu đặt hình tượng Bồ-đề Đạt-ma tôn kính ngay vào đầu tập tụng cổ của mình. Sau đó, Sư bước xuống nhiều bậc thang thế hệ, thậm chí bỏ qua ngay vị Tổ quan trọng thứ sáu là Huệ

Năng, chú trọng đến một trong hai nhánh thiền quan trọng xuất phát từ Lục tổ, dòng thiền của Thiền sư Nam Nhạc Hoài Nhượng với Đại đệ tử là Mã Tổ (công án thứ ba). Trong công án thứ tư thì Sư lại lưu tâm đến nhánh thiền thứ hai xuất phát từ Thiền sư Thanh Nguyên Hành Tư, với Đức Sơn Tuyên Giám là nhân vật chính, đếm theo bậc thang thế hệ bắt đầu từ Bồ-đề

Đạt-ma đã là bậc thứ mười một. Và sự việc rất rõ ràng là Tuyết Đậu theo đuổi nhánh thiền thứ hai này rất sát. Sau Đức Sơn thì đến Tuyết Phong và, trong bản công án thứ sáu này, vị đệ tử siêu đẳng nhất của Tuyết Phong là Vân Môn được nhắc đến tường tận. Như vậy thì chúng ta đã đạt đến bậc thang thứ mười ba, ngay nhánh thiền trực tiếp dẫn đến Tuyết Đậu, người kế thừa Vân Môn thế hệ thứ mười sáu. Nếu lưu ý đến việc nhiều bạn đồng học cũng như nhiều đệ tử khác của Vân Môn được nhắc đến trong tập công án này, chúng ta sẽ thấy: trong ban hợp xướng của những vị Đại sư thì Tuyết Đậu chọn lựa chính những vị có tiếng nói quen thuộc nhất đối với mình, trong tông môn của mình. Nhưng, nhìn tổng quát thì Sư chẳng chú trọng đến ai khác nhiều hơn là Vân Môn, được cử làm nhân vật chính trong Bích Nham lục này không dưới mười tám lần.

Nếu cuộc đời hoằng hoá của Tuyết Phong vượt quá nhà Đường hai năm thì giờ đây, cuộc đời Vân Môn rơi vào đúng ngay thời kì loạn lạc của dân tộc Hán trước khi đất nước được thống nhất lại bởi nhà Tống vào năm 960. Chỉ một điều lạ là trong những ngữ lục được lưu truyền đến ngày nay, người ta không tìm thấy tin tức chính xác nào về năm sinh của Vân Môn. Một học giả người Nhật là Tokiwa Daijō¹⁷ trong khi nghiên cứu những thánh tích Phật giáo tại

Trung Hoa vào năm 1928 đã tìm thấy hai tấm bia được tạo vào năm 958 và 964 tại Vân Môn sơn, tỉnh Quảng Đông, khắc rõ ngày sinh của Sư. Theo đó thì Sư sinh năm 864 trong một gia đình họ Trương tại Gia Hưng, một thành phố nhỏ nằm ở phía Tây nam Thượng Hải. Lúc nhỏ

Sư đã nhàm chán thế tục, sớm vào chùa xuất gia và sau khi thụ giới mang Pháp danh Văn Yển. Sư siêng năng học hỏi với một trí nhớ phi thường, chẳng bao lâu đã thông tất cả những kinh luận căn bản của Phật giáo. Mặc dù nghiêm túc tuân thủ tất cả những giới luật, nhưng thâm tâm Sư thật sự chưa được yên ổn, và vì thế, Sư bắt đầu hành cước tham vấn những bậc tôn túc trong Thiền lâm thời bấy giờ. Tại Mục châu, tỉnh Chiết Giang, Sư yết kiến một vị

Thiền sư với những thủ đoạn khủng khiếp là Đạo Tung (cũng được gọi là Mục Châu Trần Tôn Túc, chúng ta sẽ gặp lại trong tắc thứ 10). Như chúng ta đã đọc trong lời bình của Viên Ngộ, Sư được khai ngộ nơi Mục Châu, sau đó đến Tuyết Phong tham học, được vị này ấn khả, công nhận là người thừa kế chính thống sau hai hoặc ba năm. Có lẽ hai cuộc hội ngộ quan trọng nêu trên xảy ra trong khoảng thời gian trước hoặc sau 900, có thể là sớm hơn nữa, nhưng trong mọi trường hợp thì không thể nào trễ hơn 905, bởi vì Tuyết Phong viên tịch cao tuổi vào năm 908.

Sau khi từ giã Tuyết Phong, Vân Môn còn hành cước nhiều năm để có thể thân kiến tất cả những vị Thiền sư quan trọng thời bấy giờ. Bất cứ đến nơi nào, Sư lúc nào cũng gây ấn tượng mạnh với đức tính trầm lặng nhưng biểu lộ rất nhiều của mình, với chiều sâu của cặp mắt nhìn, với lập trường vững chắc cũng như rõ ràng và những câu nói ngắn gọn hùng hồn của mình. Với thời gian, danh tiếng của Sư vang vọng khắp tùng lâm. Vào khoảng 921 thì trường hợp Viên Ngộ tường thuật lại mới diễn ra, tức là Sư nhận chức Thủ toà nơi Thiền sư Linh Thụ

Như Mẫn, đệ tử của Trường Khánh Đại An. Thiền viện Linh Thụ nằm ở thành phố Thiều châu, miền bắc tỉnh Quảng Đông. Cách đó không xa ở hướng tây là một thành phố nhỏ với tên Nhũ Nguyên, nơi Thiền viện Vân Môn sau này toạ lạc. Sau hai năm làm Thủ toà thì Sư về đây hoằng hoá. Học chúng khắp nơi đến tham học, thành lập một tăng-già với những nét rất đặc biệt. Chính vì vậy mà sau này họ được xem là một chi phái riêng trong Thiền tông. Như đã nhắc đến trước đây, Tuyết Đậu cũng là một Đại sư trong tông môn này.

Từ những lời bình của Viên Ngộ mà chúng ta có thể biết được là Vân Môn rất được triều đình tại Quảng Đông kính trọng. Tại miền nam xa xôi này, một vị chư hầu họ Lưu đã củng cố được chính quyền của mình sau khi nhà Đường sụp đổ và nhiều quan tước ủng hộ vương triều cũng lưu lạc về nơi này. Sau cái chết của ông ta vào năm 911, người con là Lưu Yểm thừa kế trị vì và chỉ sáu năm sau, tự xưng Hoàng Đế. Ông chính là vị vua được Viên Ngộ nhắc lại trong lời bình xướng, là người thỉnh Thủ toà Văn Yển kế thừa trụ trì Thiền viện Linh Thụ cũng như trụ trì Vân Môn sau này. Vân Môn cũng được người con kế thừa là Lưu Thỉnh kính trọng, đến thỉnh vấn nhiều lần.

Thiền sư danh tiếng người Nhật là Bạch Ẩn (1685-1768) có minh hoạ Vân Môn trong một bức chân dung bằng mực tàu, chắc chắn là không như thật, bởi vì sự việc dễ hiểu là không có một căn cứ chính xác nào để thực hiện việc này, nhưng theo một ý nghĩa sâu kín hơn thì nó đúng là một bức »Chân dung«, chỉ có thể thực hiện được sau một cuộc đời tham thấu những đức tính cao cả nhất của nhân vật được trình bày. Đây, nương vào viền trái của bức tranh, phần thân gầy trên của một vị tăng cao niên, đang trong tư thế nghiêng về bên phải, hướng về khán giả bằng một cách mà người ta có thể cảm nhận được: một vẻ tôn nghiêm bất khả thân cận và một tấm lòng từ bi nhân ái, sẵn sàng lắng nghe những câu hỏi lạ lùng từ phía học chúng.

Những nét vẽ đậm mạnh tô hoạ cổ, lưng cũng như cổ tay áo rộng làm ca-sa trở thành một cái sườn vững chắc của toàn bức tranh. Và từ cánh tay phải thòng xuống mềm mại một ca-sa thứ hai khác, có vẻ như chờ đợi một người khác nào đó mặc vào: ai là người xứng đáng được nhận từ bàn tay của Tông sư, pháp y của Tổ sư, dấu ấn của tâm thức? Nếu những nét vẽ đậm trên đã tạo cột sống cho bức tranh thì giờ đây, những nét khác lại càng nhẹ nhàng, thanh thoát hơn, trình bày đôi bàn tay và, điểm trung tâm của bức tranh, cái đầu kì đặc gần như trọc, dễ mến, có vẻ như dung hàm một tâm thức siêu việt, nhiệt huyết; lỗ tai lớn, dài có vẻ như lắng nghe âm thanh của một thế giới khác, những sợi tóc ngắn lưa thưa, chẳng được lưu ý chăm sóc, nhưng ngược lại, lông mày lại dầy đặc. Và nhìn từ phía dưới, đối nghịch với cái đầu to lớn thì vùng phía dưới miệng, cái cằm lại nhỏ đi, miệng nhỏ bé thâu tóm lại, có vẻ như môi dưới chỉ để thoát ra hơi thở ra vào nhẹ nhàng và, trong trường hợp tuyệt hảo nhất cũng chỉ để một chữ duy nhất thoát ra. Cuối cùng, nếu không nhìn kĩ thì khó có thể thấy được, tâm thức ở giữa hai gò má cao, hiển hiện qua đôi mắt sáng ngời linh động ẩn sau mí mắt hình lưỡi liềm – từ bi hoặc chế nhạo, tuỳ người hiểu đối diện –, phát quang sáng rực tương tự như một luồng ánh sáng xuyên qua khung cửa của một am cỏ trong rừng khuya sâu thẳm.

Người ta phải hình dung được bức tranh này nếu trước hết muốn cảm ứng tán thán những

»Nhất tự quan« của Vân Môn, cứ được phát ra như cam-lộ huyền diệu – ngay trước khi đạt được trình độ hiểu chúng một cách chân chính. Bởi vì, nếu chỉ nắm lấy phần ngôn ngữ bên ngoài mà không lưu tâm đến ấn tượng của những hoạt động nội tâm thì chúng ta có lẽ bỏ qua, hoặc đánh mất nội dung huyền diệu vô tận của chúng.

Những câu được tường thuật về Vân Môn ở đây chính là những ví dụ điển hình. Không biết vì sao mà lời thuỳ thị của Viên Ngộ không có trong bản công án này; có lẽ nó đã bị huỷ. Nhưng ngược lại, những lời bình của Sư lại càng hay nên nhìn chung thì cũng chẳng còn gì để nói thêm vào.