Bích Nham Lục (bản Chân Nguyên)

Đức Sơn, môn đệ của Long Đàm

Công việc cực nhọc trong quá trình khai sơn có lẽ nằm sau Qui Sơn đã lâu, Sư bây giờ là vị trụ trì đứng đầu một thiền viện được quản lí chặt chẽ – chính lúc này xảy ra cuộc hội ngộ với Đức Sơn, lúc đó vẫn còn là một du tăng hồn nhiên, dũng mãnh như công án này tường thuật lại.

Sư sinh năm 780 (cũng có thể 782?) miền Bắc tỉnh Tứ Xuyên, tức là sâu trong nội địa Trung Hoa, trong một gia đình họ Chu, tương tự như vương triều nổi danh đã đóng dấu ấn riêng của mình cho nhiều thế hệ sau trên đất nước này. Sư xuất gia sớm, thụ giới cụ túc năm lên hai mươi và nhận được pháp danh tiêu biểu cho tính chuyên cần tinh tiến của mình là Tuyên Giám, »Tấm gương tuyên thuyết Phật pháp«. Sau đó, Sư dốc lòng nghiên cứu các bộ kinh, luật, luận. Trong đó thì đặc biệt thu hút Sư chính là những bài luận xử lí »trí huệ đưa người sang bờ bên kia«, cũng được gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa, nghĩa là một loại trí huệ không thể thâm nhập qua suy nghĩ phân tích, một loại trí siêu việt cặp đối đãi thị phi. Trong những bài kinh luận này thì bài kinh nổi danh Kim cương bát-nhã ba-la-mật-đa được Sư chú trọng hơn hết, một bộ kinh gây cảm hứng đến Sư rất nhiều, bởi vì nó miêu hoạ rõ ràng và triệt để phong thái từ khước mọi hí luận, mọi danh cú, mọi khái niệm. Với sự trợ giúp của một bài chú giải của thế kỉ thứ tám,⁸ Sư nghiên cứu bộ kinh Kim cương và với thời gian, được xem là người có thẩm quyền bậc nhất trong việc thuyết giảng kinh này. Chính vì vậy mà trong quần chúng không thiếu tính khôi hài trên đất Trung Hoa, Sư lúc nào cũng được gọi là »Chu Kim Cương«.

Trong thế giới được miêu hoạ trong kinh này chỉ có rất ít những câu có thể gợi khái niệm đến người đọc. Bởi vì, những gì một thế nhân có thể thiết tưởng luôn luôn là hữu vi, được kết cấu và vì thế vô nghĩa; cho nên, nếu diễn dẫn những mối suy nghĩ này tiền hậu nhất trí thì cuối cùng, chúng cũng phải được xoay về chính Phật pháp – trong trường hợp Phật pháp được trình bày qua ngôn ngữ văn tự. »Ngươi nghĩ như thế nào«, Thế Tôn hỏi Tôn giả Tu-bồ-đề trong kinh này, »Có một pháp nào đó (nghĩa là: một vật, một cái gì đó có thể dẫn khởi một khái niệm) từng được Như Lai chứng đắc, gọi là ›Vô thượng chính đẳng chính giác‹ hoặc truyền dạy đến các ngươi hay không?« Tu-bồ-đề thưa: »Bạch Thế Tôn, như con hiểu thì không có một pháp nào được Như Lai chứng đắc, gọi là ›Vô thượng chính đẳng chính giác‹ hoặc truyền dạy đến chúng đệ tử. Vì sao? Vì pháp mà Như Lai chứng đắc, gọi là ›Vô thượng chính đẳng chính giác‹ và truyền dạy không thể diễn bày, không thể nắm bắt được. Thánh nhân an trú trong vô vi.« (Xem Max Walleser, ›Prajñāpāramitā‹, 1914; Helmut von Glasenapp, ›Der Pfad zur Erleuchtung‹, 1956, trang 163; ›Sacred Books of the East‹, Vol.

XLIX, 1984, trang 118.)

Chúng ta chỉ cần suy nghĩ chút ít về những câu được trình bày vi tế theo phong cách Ấn Độ này thì sẽ cảm nhận được một sự tôn nghiêm tự hiển bày, một sự tôn nghiêm không nương tựa, hoàn toàn không nương tựa vào đâu cả, tự lập tự chủ⁹ với trọn vẹn ý nghĩa. Và quả như vậy: Trong trường hợp thoát khỏi những hiểu lầm, nó chính là cảm giác căn bản khi thành tựu Phật quả; nó là giải thưởng mà người có thể đạt được khi đã buông xả toàn vẹn, là vương miện chờ đợi những tâm thức tinh anh chuyên chú vào sự việc hướng thượng. Tuy vậy, rất ít ai có thể đạt được nó trong một cuộc sống. Nhưng, từ kiếp này sang kiếp khác, hành giả vẫn có thể tiến triển trên con đường tu học; và nếu nó kéo dài muôn kiếp vạn kiếp thì kết quả cuối cùng vẫn là một sự kiện chắc chắn. Đó chính là động cơ thôi thúc trong lồng ngực của vị tăng trẻ họ Chu, khiến ông ta đi từ nơi này đến nơi khác thuyết pháp, khiến lời nói của ông ta trở nên hùng hồn, tràn đầy năng lực.

Nhưng sau đó thì một thông tin từ miền Nam làm Sư bất an. Ở miền hạ lưu sông Dương Tử có nhiều Thiền tăng mới xuất hiện, bài xích con đường tu học thành tựu Phật quả qua từng cấp bậc, đề xuất một quả quyết không thể nào có là mỗi người, ngay lập tức, trong khoảnh khắc – có thể nói là siêu thời gian –, trở thành một vị Phật. Việc một tà giáo có thể thịnh hành như vậy không để vị tăng trẻ cương nghị này ngồi yên, và sau một quyết định nhanh chóng, Sư hành cước xuôi dòng Dương Tử để ruồng đuổi bọn tà ma cho đến tận hang sư tử, quyết chí hạ thủ chúng qua những cuộc tranh luận sôi nổi.

Mục đích kế đến của Sư là thành phố Lễ Châu (cũng gọi là Lễ Dương) ở tỉnh Hồ Nam, phía Tây bắc của hồ Động Đình (cũng là nơi mà ba trăm năm sau Viên Ngộ trình bày Bách tắc tụng cổ của Tuyết Đậu, các đệ tử ghi chép lại tại viện Linh Tuyền, thiền thất Bích Nham).

Trước khi vào Lễ Châu thì Chu Kim Cương đi ngang qua một quán nước, trong ấy một bà lão làm bánh chiên tẩm mè mời khách qua lại. Sư đặt gánh xuống và yêu cầu bà lão, như câu nói thông dụng tại Trung Hoa đến bây giờ, một »Điểm tâm« hoặc, như chúng ta thường nói, một chút gì đó làm tươi tỉnh tâm hồn.¹⁰ Bà lão hỏi xem vị tăng này mang gì trong gánh. Thanh Long sớ sao chú giải kinh Kim cương là câu trả lời. À, như thế thì tôi có một câu hỏi. Nếu trả lời được thì tôi bố thí bánh chiên để điểm tâm, còn không thì phải đi nơi khác. Đức Sơn, rất tự tin, liền bảo: Cứ hỏi! Và bà lão liền hỏi: Kinh Kim cương có nói: »Tâm quá khứ (nghĩa là một sự việc nào đó đã chiếm giữ tâm trong quá khứ) không thể nắm bắt; tâm vị lai không thể nào nắm bắt, tâm hiện tại không thể nào nắm bắt.«¹¹ Như vậy thì Thượng toạ muốn điểm cái tâm nào đây? Đức Sơn cứng họng không biết nói sao. Niềm hãnh diện về học thức uyên bác tan biến. Giờ đây, Sư ngoan ngoãn nghe lời khuyên của bà lão, tham vấn một vị Thiền sư với pháp danh Sùng Tín tại Lễ Châu, thiền viện Long Đàm và vì vậy cũng được gọi theo nơi hoằng hoá là Long Đàm Sùng Tín. Như trường hợp phải tìm hiểu thầy Bách Trượng để có thể biết rõ đệ tử Qui Sơn, giờ đây chúng ta nên chú tâm vào Long Đàm¹² và những diễn biến thời niên thiếu của Sư để có thể hiểu được thái độ, phong cách của Đức Sơn sau này.

Sư là một đứa con nhà nghèo, sinh trưởng trong một gia đình bán bánh tại thành phố Kinh Châu bên cạnh sông Dương Tử. Bên cạnh nhà là Thiền viện Thiên Hoàng, nơi Thiền sư Đạo Ngộ¹³ trụ trì. Vị này là đệ tử đắc pháp của Thạch Đầu, một vị Thiền sư trứ danh hoằng hoá cùng thời với Mã đại sư. Sư mỗi ngày nghe lời cha mẹ mang bánh đến cúng dường vị này. Và mỗi lần như vậy, Đạo Ngộ lại cầm một miếng bánh đưa Sư và bảo: Cái gì ngươi mang đến phải trở lại; ta tặng ngươi bánh này. Và sự việc này cứ lặp lại mỗi ngày, đến lúc Sư trưởng thành, một ngày nọ hỏi: Vì sao Hoà thượng cứ đưa trả bánh trong khi chính thân phụ con làm bánh mang đến cúng dường? Đạo Ngộ liền đáp: Có gì đâu, ta chỉ đưa ngươi những gì của ngươi; ngươi chẳng cần phải bận tâm. Và việc này cứ diễn biến như thế năm này tháng nọ, cho đến lúc đồng tử nọ xin xuất gia thụ giới một cách rất tự nhiên. Đạo Ngộ ưng chịu ngay và đặt pháp danh cho Sư trong một buổi lễ với những câu sau: Trước đây ngươi đã trau dồi đức tính tôn sùng qua hành động cúng dường mỗi ngày, giờ đây lại đến tham học nơi đây với niềm tin vào Phật pháp; Sùng Tín sẽ là pháp danh của ngươi. Vị sa-di mới này giờ đây hầu hạ, tuân thủ nghiêm túc tất cả giới luật, lời dạy của Đạo Ngộ. Chỉ có một việc Sư không hiểu là vì sao Đạo Ngộ không bao giờ chỉ bảo mình về điểm tối thượng, những việc quan trọng bậc nhất dành cho mỗi tâm hồn; và vì vậy, một ngày nọ, Sư can đảm trình bày thắc mắc của mình trước vị thầy. Đạo Ngô bảo: Ngươi nghĩ sao mà nói như vậy? Từ lúc nhập viện đến bây giờ ta lúc nào cũng chỉ dạy ngươi. Ngươi dâng trà thì ta vì ngươi tiếp lấy; nếu mang cơm đến thì ta vì ngươi ngồi xuống mà ăn; và khi ngươi chắp tay chào (một cách chào hỏi của người Ấn) thì ta vì ngươi gật đầu. Có điểm tâm yếu nào ta không dạy ngươi đâu? Vị tăng trẻ cúi đầu, im lặng suy nghĩ lâu. Cuối cùng, Đạo Ngộ nghiêm nghị bảo: Chỗ nào có gì để nhìn thì hãy nhìn cho kĩ!

Suy nghĩ dài lâu là sai. Ngay lúc này Sư tỉnh ngộ, hỏi thêm: Làm sao gìn giữ? Đạo Ngô bảo: Ngươi cứ mặc tính tiêu dao, tùy duyên phóng khoáng, chỉ trút hết tâm phàm, chớ có ôm ấp thánh giải nào khác!

Nhìn rõ và nắm bắt thời cơ không cần đến ngôn ngữ lí thuyết, cứ trực nhận sự việc, đó chính là Thiền mà Long Đàm đã nhận được từ Đạo Ngộ và cũng giữ vững sau khi trụ trì tại Long Đàm, Lễ Dương. Đó là một phong cách hoàn toàn khác hẳn phương pháp của »tấm gương thuyết pháp«, Tuyên Giám, một ngày nọ được bà lão tiếp trà chỉ đến tham học. Điểm tương phản đã biểu hiện rõ ràng ngay lúc đầu. Long Đàm chẳng bước ra đón chào kẻ mới đến, mà chỉ im lặng ngồi sau tấm bình phong. Đức Sơn nói đùa một cách châm chọc: Nghe danh Long Đàm đã lâu, nay ghé đến thì Đàm chẳng thấy, mà Long cũng chẳng hiện. Và từ phía sau chỉ vọng ra những câu rất bình thản: Chính ngươi đang ở ngay trong Long Đàm. Đức Sơn ngồi đợi, đến tối mới rút hết can đảm bước vào thất Long Đàm để trình bày những nghi vấn của mình. Cuộc đàm thoại này kéo dài, cuối cùng Long Đàm mời vị khách ham nói này trở về nhà khách. Đức Sơn bước ra ngoài nhưng không thấy gì cả trong đêm tối, phải bước vào lần nữa xin đèn. Long Đàm cầm một cây đèn cầy, đốt lên và trao cho Sư. Sư giơ tay cầm lấy đèn thì Long Đàm bỗng nhiên thổi tắt. Ngay lúc đó thì những móc xích tư duy phân biệt trong Đức Sơn bị phá tan, tất cả những gì trong thâm tâm trở nên mênh mông vô ngại. Sư quì xuống lễ bái. Long Đàm hỏi: Ngươi lễ bái gì vậy? Sư chỉ trả lời: Từ nay trở đi con không còn nghi ngờ những lời của chư Hoà thượng trong thiên hạ. Sư được Long Đàm nhận làm đệ tử, và sự việc Sư mang bộ sớ sao quí nhất của mình hoả thiêu như thế nào thì chúng ta đã đọc trong lời bình của Viên Ngộ.

Không lâu sau, Long Đàm khuyên Sư hành cước, tham vấn nhiều vị Thiền sư khác để trau dồi kinh nghiệm. Đức Sơn trở thành một du tăng hoặc gọi theo chữ Hán là một Vân thuỷ, nghĩa là »Mây nước«. Một Vân thuỷ mặc dù phải mang y phục, sống và thực hiện nghi lễ theo qui luật đã định, nhưng đi lại tự do như mây nước, có thể xin tạm trú một đêm không hơn trong một thiền viện.

Từ Lễ Dương nằm hướng Tây bắc hồ Động Đình cho đến Qui sơn, nằm phía Nam hồ này chỉ cần vài ngày đường bộ và vì vậy, nơi này chính là mục đích kế đến của vị du tăng. Sư đã trải qua một cuộc chuyển biến nội tâm; đã thất bại với tài năng hùng biện của mình. Và tương tự như một nguồn nước bị che lấp, sau khi được khai thông càng tuôn trào mãnh liệt, cũng như thế, cái »bất khả đắc« – nội dung chính của kinh Kim cương, trong những cuộc đàm thoại dai dẳng –, nó bỗng nhiên bùng nổ trong tâm Sư với toàn phần năng lực, khiến Sư mất cảm giác dành cho tất cả những gì xung quanh, gần như điếc đối với ngôn từ, mù quáng đối với những hiện tượng. Và với tư thái này, Sư đến núi Đại Qui, nơi một vị Thiền sư lớn hơn (ít nhất) chín tuổi đang cai quản trên dưới vài trăm người, giảng dạy họ hằng ngày cũng như kiên nhẫn lưu tâm đến những vấn đề, những nỗi âu lo của mỗi đệ tử. Hai thái cực đối đầu nhau, và công án sau trình bày những gì xảy ra.

Về bản công án

Công án này đưa ra một kịch bản ba đoạn. Và về mỗi đoạn thì Tuyết Đậu, người tường thuật, đưa ra một lời bình luận ngắn gọn. Và Viên Ngộ, nhà bình luận lại rất thú vị khi theo dõi mỗi cử chỉ, hành động nhỏ của các nhân vật để rồi thêm vào trước ngữ của mình, lúc thì tán dương, lúc chê bai, lúc nghiêm nghị, và cũng có lúc phúng thích.

Như vậy thì Đức Sơn, lúc này vẫn còn là một »Tuyên Giám« trên đường hành cước, sau một đoạn đường dài đến thiền viện nằm trên núi Qui. Trên đường đi thì ngoài cảm giác Phật quả siêu việt chẳng còn gì khác chiếm giữ tâm Sư. Mù đối với tất cả những sự việc xung quanh, Sư bước qua sơn môn, không nghĩ gì đến việc tháo cất hành lí, trình diện trước cửa để xin tá túc qua đêm, mà chỉ đi thẳng vào cuối sân nơi pháp đường để rồi bước thẳng vào trong ấy. Có lẽ

Sư cũng tự không biết mình tìm gì ở nơi này, không biết vì sao lại đến nơi này; bởi vì sự việc Sư tìm, thúc đẩy Sư – nó ở khắp nơi, mà cũng chẳng ở nơi nào, chẳng lệ thuộc vào nơi nào.

Chỉ vì tuân theo lời khuyên của Long Đàm, chỉ vì tuân thủ những gì giới luật qui định nên Sư mới để mình trôi dạt đến Qui Sơn như mây nước. Và như thế, sư bước vào cửa bên Đông của pháp đường, nơi Qui Sơn đang ngồi phía Bắc hướng về đại chúng giảng dạy, nơi hàng nghìn người đang lắng nghe thuyết pháp và giờ đây, tất cả đều hướng về thiền khách xa lạ với những cặp mắt đầy nghi vấn. Thế nhưng, người khách lạ chẳng cảm thấy khó chịu. Cứ như là chỉ có một mình mình trên đời, sư đi xuyên qua pháp đường. Có thể là sư thấy vị trụ trì ngồi trên ghế, nhưng không tỏ vẻ gì muốn đến gần ông ta. Một sự việc nào đó ngăn cản sư đến gần; ông ta chắc không phải là một tâm thức hướng thượng hoàn toàn để mình có thể hiểu nhau; trong pháp đường này chẳng có gì có thể giúp ích mình cả. Và như vậy, sư quay đầu, hét lên: vô! vô! rồi đi về hướng cửa. Một tâm thức độc duy hướng thượng như sư chẳng đánh mất gì cả ở Qui Sơn.

Về giai đoạn thứ nhất của kịch bản này Tuyết Đậu đã đưa ra trước ngữ: Khám phá rồi! Sư có dụng ý gì với lời bình này? Ai khám phá ai ở đây? Chúng ta có thể nghĩ đến tất cả những trường hợp khả hữu. Trước hết thì chắc chắn Qui Sơn là người biết rõ kẻ mới xâm nhập cũng như những diễn biến nội tâm của hắn. Nhưng Đức Sơn cũng đã nhận xét đúng, nhìn theo quan điểm của mình. Và Tuyết Đậu bây giờ cũng đã khám phá cả hai: Khi nói sự việc này ra thì ý nghĩ của sư cũng đã rõ: thật ra thì cả kịch bản có thể chấm dứt nơi này. Việc quan trọng ở đây chỉ là để cho sự khám phá hoàn toàn tự do, để nó thâm nhập, xuyên suốt cho đến nơi cứu kính, cho đến nơi vi diệu cùng cực. Và sau đó thì tất cả những gì khác tiếp theo đều là thừa.

Nhưng Viên Ngộ còn ba điểm bình phẩm về trước ngữ của Tuyết Đậu: Đầu tiên là nó sai. Bởi vì người ấy là ai, chính người dám quả quyết là đã khám phá người khác? Không phải mình chỉ có thể khám phá được chính mình thôi hay sao? Điều thứ hai là, mặc dù vậy, trước ngữ của Tuyết Đậu vẫn đúng. Ở một nơi nào đó, một cõi bất khả đắc thì mỗi người lại có khả năng khám phá chính mình cũng như khám phá người. Ở một số người thì khả năng này không được phát triển, nơi Tuyết Đậu thì nó rất mực nhạy bén. Và bởi vì cả hai trường hợp xảy ra, đúng cũng như sai, nên điều thứ ba phải được nói ở đây là, có một sự việc nào đó không trùng hợp với cách suy nghĩ lô-gic thông thường của chúng ta, có một trạng thái trung dung mà chúng ta không thể tiếp cận bằng biện luận đúng-sai bình thường. Cõi này không thể được trình bày bằng bất cứ một ngôn ngữ nào, người ta chỉ có thể miêu hoạ bằng một cái điểm của cây bút lông. Ý nghĩa thật sự của Thiền nằm trong chính cái điểm này. Bởi vì đặc biệt ở nơi này, chúng ta phải quên tư thái chằm hăm nhảy xông vào một câu nói nào đó để rồi cắn chặt, say đắm vào nó chẳng khác nào một con chó gặm xương. Nó là tất cả những gì người ta có thể nói, dược liệu cũng như độc chất. Ngay cả cái được khen ngợi bậc nhất thì người ta cũng phải tiếp đón với một tư cách cum grano salis, »thêm mắm dặm muối«, nghĩa là tiếp nhận một cách hoạt bát linh động, nếu không thì chung qui chỉ là kẻ tự hại.

Nhưng đoạn kịch thứ hai liền nối tiếp theo sau. Ngay một kẻ chí khí xung thiên như Đức Sơn cũng mang thái cực đối nghịch ngay trong lòng: »Thời tiết nhân duyên«. Đầu tiên thì sư »giữ chặt« vô điều kiện, nhưng bây giờ lại »buông lỏng«. Trước khi vĩnh biệt Qui Sơn, sư suy nghĩ lại, đặt hành lí xuống, tháo giầy cỏ để trước cửa, đầy đủ uy nghi rồi để người dẫn vào phòng tiếp khách – đúng như qui luật đã định –, nơi Qui Sơn đang kiên nhẫn chờ đợi để hỏi thăm kẻ vừa đến. Vị thầy này hiểu rất rõ là phong cách tuân thủ theo nội qui không thích hợp với vị khách hùng dũng này, sau mặt nạ uy nghi này vẫn còn một Đức Sơn chính thống đang rình rập, một Đức Sơn mà đối với hắn chẳng có một Qui Sơn, chẳng có một bậc thầy nào, một Đức Sơn đến đây chỉ muốn biết xem Qui Sơn có thật sự ở trong cõi vô tướng, vô danh hay không.

Qui Sơn, chính bởi vì sư là như thế, và cũng nhất trí với vị khách mới đến về sự việc hướng thượng này, chỉ ngồi yên không có một đòi hỏi nào, chỉ muốn đàm thoại cùng kẻ mới đến.

Mặc dù sư có dấu hiệu tôn nghiêm của một bậc thầy bên cạnh, một phất tử mà sư thường giữ trong tay vào những buổi lễ. (Đức Phật cho phép đệ tử sử dụng một phất tử để xua ruồi. Với thời gian, phất tử trở thành một biểu tượng của sự tôn nghiêm. Đầu phất tử được làm bằng lông đuôi ngựa, sau này người ta cũng sử dụng lông của con Jaks, một loại bò miền cao nguyên Tây Tạng.) Nhưng trước Đức Sơn, người bác bỏ mọi nghi thức bên ngoài thì Sư cũng không sử dụng dấu hiệu bên ngoài nào cả. Tất cả những gì có thể gây chướng ngại cho việc trao đổi giữa hai vị đều được gác qua một bên.

Nhưng Đức Sơn bây giờ lại truỵ lạc vào cực biên khác. Nếu nội qui trong thiền đường này cũng có giá trị cho hạng người như ta, Sư nghĩ như vậy, thì ta cũng cho họ một cú để thưởng thức. Du tăng thời đó thường mang dưới cánh tay trái một toạ cụ, người Ấn gọi là

»niśadana«, một tấm khăn dài bốn bộ, ngang ba bộ, được trải xuống đất khi lễ bái chào hỏi để giữ y phục sạch sẽ. Đức Sơn không đơn giản trải toạ cụ này ra rồi quì lạy đảnh lễ, mà cố ý tạo một màn kịch, đưa nó lên cao một cách lộ liễu và thốt ra một lời chào hỏi »Hoà thượng!«

Sư không nhận ra phong cách nhân nhượng, không cố chấp vào nghi lễ của Qui Sơn, và giờ đây dùng một chiến thuật đối nghịch.

Về phía Qui Sơn, Sư không câu nệ việc người khách không nhận ra hảo tâm của mình, nhưng mặt khác lại phải để ý, không để hắn tự do tung hoành với những cử chỉ ngông nghênh. Nếu hắn cứ tiếp tục như vậy thì ta đây cũng có phất tử trong tay. Nhưng dù vậy, Sư cũng không để ý đến việc này. Tất cả những phong thái trình bày phô trương đều xa lạ đối với Sư. Chẳng gì khác tiếp theo ngoài một dấu hiệu nhỏ, tỏ vẻ như đưa tay nắm lấy phất tử, biểu tượng tôn nghiêm của một bậc thầy.

Viên Ngộ rất mực vui thú với tuyệt chiêu này của Qui Sơn, như trước ngữ của Sư cho thấy. Và quả thật, toàn phần tài năng của Qui Sơn được biểu hiện qua hành động này. Nó chỉ là một dấu hiệu, phảng phất như giơ tay nắm lấy phất tử; có thể là mỗi người khác sẽ không nhận ra.

Chỉ Đức Sơn là không; Sư rõ ngay chiều sâu nằm sau hành động này, nhận ra sự trầm tĩnh bất động, lòng nhân ái trung trực, trí huệ siêu việt của bậc thầy, của một người mà Sư – lúc này phải tự thú – trước đây muốn đưa ra làm trò đùa vì không nhận ra tài năng xuất chúng của ông ta. Nhưng cũng ngay trong khoảnh khắc này, ngay lúc Sư nhìn nhận lỗi lầm thì đã trở lại chính Đức Sơn, một du tăng cảm nhận được mức độ vinh hoa của Phật quả, chỉ muốn đến xem có sự việc nào tương tự trên đỉnh Qui sơn hay không. Sư đã thấy, đã rõ, và mục đích của cuộc hành cước đã đạt. Không cần nói thêm gì cả; ngôn ngữ chỉ có thể làm hao tổn những gì Sư đã chứng kiến. Sư cũng không thể nào để Qui Sơn thật sự đối đầu mình bằng phất tử, để ông ta lấy dấu hiệu của tài năng toàn vẹn bức áp mình. Sau đó thì Sư hoàn toàn nằm trong lòng tay của Qui Sơn, sa vào lưới của Qui Sơn và niềm an vui tự do tự tại thế là xong. Bởi vì, tương tự như trường hợp Sư chứng kiến một vị Đại thiền Sư trước mặt ngay lúc này, Sư cũng rõ là mình hệ thuộc vào một chủng loại khác, lối sống ẩn cư tuyệt đối của Long Đàm cũng như nghệ thuật hoằng hoá vô ngôn của ông ta không phù hợp với cách giáo hoá mở rộng của Qui Sơn.

Và bản lĩnh của Đức Sơn lúc này nằm ở chỗ: Sư hoát nhiên rõ được tất cả những gì vừa nói ngay lập tức mà không cần phải đắn đo suy nghĩ gì cả, ngay trước khi Qui Sơn đưa tay toan nắm phất tử, một tiếng quát Hô! vang rền xuất phát từ tận đáy lòng, Sư tự tìm thấy chính mình, và với tư cách của một Đức Sơn đích thật, Sư không quấy nhiễu gì thêm, chỉ thận trọng phủi từng hạt bụi cuối cùng còn sót lại của Qui Sơn rồi ra đi.

Tiếng quát Hô! bây giờ cũng còn là một tiếng hét đầy năng lực rất được chuộng tại Trung Hoa; người ta lấy nó để bắt đầu những mệnh lệnh như: Im lặng! Dừng lại! Thời xưa nó có thể mang âm Hốt! hoặc thô hơn một ít là Chốt, bởi vì người Nhật – tương tự mỗi dân tộc khác khi lấy một chữ ngoại ngữ nào đó rồi đọc theo tiếng của mình –, họ đọc trại thành Katt' hoặc Katsu, một cách đọc vẫn còn phổ biến trong Thiền tông tại Nhật và người ta cũng không quên gán vào tiếng quát này rất nhiều điều bí ẩn. Quả như vậy, qua ví dụ của Đức Sơn, chúng ta có thể biết là tiếng quát của Sư hàm chứa nhiều, nhiều hơn những gì chúng ta có thể phân tích được. Không phải vô lí mà tiếng quát Hô! này được xem là sự bùng dậy của sự việc tối thượng, là lời phát biểu của tự tính thanh tịnh, xuất hiện ở những nơi ngôn ngữ bình thường không thể tiếp cận, ở những nơi mà người ta muốn xua tan tức thì những ý nghĩ nông cạn bằng nguồn năng lực mãnh liệt từ tận đáy lòng.

Đoạn kịch thứ hai này cũng được Tuyết Đậu chấm dứt bằng câu trước ngữ: Khám phá rồi! Và một lần nữa, Viên Ngộ chỉ tay cảnh cáo: Sai! Đúng! Điểm! Cho việc quán sát phân biệt thì phần thứ hai càng chỉ rõ hơn thế đứng của hai vị. Viên Ngộ ám chỉ sự việc này qua ẩn dụ. Sư ví Qui Sơn như con cọp, vồ bắt một cách nhẹ nhàng tất cả những gì đến gần mình, và ngược lại, Đức Sơn là con rồng, uốn lượn ngoạn mục trên không trung, xua tan mây mù. Rồng và cọp được xem là biểu tượng của hai đối thủ rất khác biệt nhau, nhưng đồng tài đồng lực. Con nào cũng sống trong cõi riêng của mình, là chúa tể của cõi này, và vì vậy, khi chúng đối đầu nhau thì dù có tấn công, tranh đấu nhau thế nào đi nữa, cuộc chiến lúc nào cũng chấm dứt bất phân thắng bại. Như vậy thì với ẩn dụ này, Viên Ngộ muốn trao vinh dự đến cả hai bên.

Phần thứ ba của kịch bản ba đoạn này đưa ra một cảnh tượng hậu quả để củng cố lại những rối loạn được gây ra trong phần hai. Qua một câu hỏi, một câu hỏi chẳng phải là câu hỏi đối với mình, Qui Sơn phải xác nhận rằng, ngay cả những đệ tử giỏi nhất của mình cũng không khôn thêm được qua những cảnh tượng mà họ đã đích thân chứng kiến. Họ rối loạn tâm thần, chỉ có thể tường thuật lại những gì đã thấy. Một vị khách ngông nghênh bất lịch sự chưa từng thấy, cảnh tượng có vẻ như bất lực, thất bại của vị thầy làm họ tê liệt, đứng trước hai nghi hoặc nan giải. Phong cách giúp đệ tử nhìn nhận sự việc đúng đắn rất tế nhị, nhân ái và tinh anh của Qui Sơn cho thấy rằng, Sư quả xứng đáng là bậc thầy.

Mặc dù Sư có cơ hội để trước hết giải thích tư thái của mình, Sư chẳng buồn nói về mình một câu nào. Đối với Sư thì đã đủ khi chỉ cho chúng đệ tử cõi tâm thức của Đức Sơn. Và sau đó họ sẽ có khả năng nhìn vượt qua những mối nghi vấn mà Sư đã tạo ra qua cử chỉ của mình. Vị khách kì đặc này xử sự như vậy bởi vì ông ta bị lôi cuốn rất mạnh bởi sự việc hướng thượng; những gì người khác tìm kiếm khó khăn, chúng chiếm bắt ông ta rất mãnh liệt. Ông ta hoàn toàn muốn vượt khỏi miền đồng bằng hạ lưu; chỉ những đỉnh cô phong với những chóp đá lạnh buốt chống trời mới có thể thu hút được ông ta. Ông ấy sẽ cương quyết theo đuổi con đường hướng thượng siêu việt thế giới hiện hữu, cho đến lúc an trú ở cõi vô sắc vô tướng, và bài bác tất cả những ngôn cú văn tự – ngay cả những lời dạy của chư Phật Tổ – xem chúng chỉ là rác rưởi của những gì bất khả thuyết.

Cách hoằng hoá sau này của Đức Sơn đã xác nhận lời tiên đoán này. Sau cuộc hội ngộ với Qui Sơn, Sư chẳng còn hứng thú đọ sức với bất cứ một vị Thiền sư nào mà thay vào đó, trở về Lễ

Châu, nơi Long Đàm đã phá tan niềm hãnh diện về học thức trước đây của mình, lưu lại đây hơn ba mươi năm liền hầu cận vị thầy. Trong thời kì pháp nạn 845-847, Sư ẩn cư trong một hang đá, nhưng sau đó, nhận lời mời đến trụ trì thiền viện Đức Sơn. Nơi đây, Sư hoằng dương tông phong của Long Đàm, nhưng mãnh liệt hơn vị thầy khiêm tốn của mình. Chẳng bao lâu, học chúng khắp nơi đến tu học, và họ cũng chẳng sợ hãi khi Sư nhiệt tâm – chỉ vì sự thật siêu việt mọi ngôn ngữ – vung gậy đập như mưa và thường bảo chúng đệ tử: Các ngươi nói phải, ta cho nếm ba mươi gậy; nói không phải cũng ăn không ít hơn. Song song với những Đại thiền sư cùng thời như Qui Sơn, Động Sơn và Lâm Tế, Sư cũng giữ vững tông phong với một sắc thái »thô bạo« riêng biệt của mình và từ trường phái này xuất hiện hàng loạt Thiền sư danh tiếng mà trong đó cũng có tác giả thứ nhất của quyển sách này, Tuyết Đậu, người đã đưa vào tập công án này nhiều vị Thiền sư của tông môn. (Ngay công án thứ năm kế tiếp nói về đệ tử của Đức Sơn, Tuyết Phong, và cháu của Sư là Vân Môn được nhắc đến không dưới mười tám lần trong tập Bích Nham lục này.)

Nhưng Qui Sơn, ngay trong lúc trình giải hiện tượng Đức Sơn trước chúng đệ tử đã lộ bày phương hướng mà người tầm đạo phải đi để tìm đến mình. Nó dẫn đến đồng bằng, nơi những người mê lạc đang cầu mong giúp đỡ. Nơi đây Sư có trách nhiệm dẫn dắt cũng như khuyên nhủ, ân cần lo lắng chúng đệ tử. Và Sư cũng muốn hướng dẫn đệ tử của mình đến nơi này.

Phong thái tiếp đối vị khách hùng dũng kì đặc của mình không nên làm đại chúng nghi ngờ về bậc thầy. Nhưng họ cũng không nên nghĩ Qui Sơn bị phật lòng, còn cố chấp vào thái độ ngông nghênh tự phụ của kẻ nọ. Sư để ông ta đi con đường riêng của ông ấy và qua đó biểu lộ đức tính cao thượng cũng như gia tăng tấm lòng trung thành của chúng đệ tử dành cho mình.

Ai phán đoán cuộc hội ngộ này mà chỉ lưu ý đến việc thắng bại nằm phía nào thì sẽ quyết định được ngay Qui Sơn là kẻ dương cờ, Đức Sơn là kẻ bại cuộc. Trước ngữ của Viên Ngộ cũng chỉ về hướng này. Sư so sánh Qui Sơn với một vị tướng quân bàn tính trong lều, dụ kẻ địch vào cạm bẫy cách xa nghìn lí. Nhưng mặc dù vậy, Sư một mực từ khước tất cả những câu hỏi về chiều hướng đó. Ngay cả những mối suy nghĩ của chúng ta về ý nghĩa của kịch bản nhỏ bé này – cho dù chúng là những nhu cầu cấp bách của chúng ta đi nữa –, chúng đều qui thuộc về những lời bình phẩm nặng nề của Viên Ngộ: »Nếu suy ngẫm như thế thì vui thay, chẳng liên hệ gì cả!«

Về phía Tuyết Đậu thì Sư đã chán ngán sau đoạn kịch thứ ba này. Một thi sĩ của thế kỉ thứ năm¹⁴ đã trình bày như sau: »Bạn không thấy sao, sương trên tuyết, ngoài cũng như trong, chẳng gì khác hơn là lạnh?« Tuyết đã đủ lạnh và tinh khiết, là mối suy nghĩ của Tuyết Đậu, để ám chỉ sự việc tối cao. Chồng chất sương lên trên thì nó cũng chẳng qua đó mà trắng hơn, trong sạch hơn. Ngay trong đoạn đầu thì đỉnh cô phong lạnh buốt của Đức Sơn đã hiện rõ.

Qui Sơn chẳng cần phải tiên đoán làm gì. Nhưng lần thứ ba, Viên Ngộ đưa ra lời bình: »Sai!

Đúng! Điểm!«, bởi vì lời tiên đoán của Qui Sơn dung hàm những điểm mới mẻ; chúng ta chỉ cần để nó thâm nhập tâm tư thì sau đó có thể tìm thấy nhiều nét về mỗi người, Đức Sơn và Qui Sơn, cũng như điểm bí ẩn của sự thông hiểu qua lại của hai tâm thức đối nghịch. Tuy vậy, lời phê phán của Tuyết Đậu cũng ›đúng‹. Trên một bình diện cao cấp hơn thì tất cả sự việc đã rõ ràng từ trước. Nhưng, chính vì chúng ta có thể quả quyết cả hai, đúng và sai nên quá trình diễn biến qua ba đoạn này chỉ thẳng đến một cái ›điểm‹, một điểm xóa mờ tất cả những cặp đối đãi và thâu tóm chúng trong chính nó. Nhất thể bao hàm cả hai đối thủ Qui Sơn và Đức Sơn. Dù có vẻ như họ hoàn toàn đối nghịch nhau, không một ai trong đó không có một thái cực đối nghịch. Nơi Qui Sơn thì sự việc hoàn toàn rõ ràng, như vừa qua, trong khi Sư hoạt động ở dưới thì sự việc hướng thượng hiển lộ một cách hùng dũng. Về phía Đức Sơn, Sư cứ giữ một phong cách như thời gian và không gian không có giá trị đối với mình. Nhưng mặc dù vậy, Sư vẫn hoạt động ở trong ấy tương tự tất cả những thế nhân khác, phải »trả nợ đời« như tất cả những chúng sinh khác. Chung qui thì cả hai đều tiến đến cùng một nơi. Và đây cũng chính là điểm mà Tuyết Đậu chấm dứt bản công án trong bài tụng của mình.

Về kệ tụng

Tuyết Đậu theo thói quen của mình, chiếu rọi ý nghĩ cơ bản của công án với ngay những dòng kệ đầu. Sư lướt nhanh qua những giai đoạn sôi động của bản kịch và xoay hướng tầm nhìn về điểm quan trọng của cuộc hội ngộ. Cả hai, Đức Sơn cũng như Qui Sơn chẳng muốn gì khác hơn ngoài việc ›khám phá‹. Nhưng trước hết thì đây chính là ›khám phá người khác‹, tức là nhìn xuyên suốt kẻ này người nọ. Theo ý nghĩa này thì Qui Sơn đã ›khám phá‹ Đức Sơn ngay lúc xuất hiện lần đầu với cặp mắt nhìn vững chắc của mình trong khi Đức Sơn vẫn còn gặp chướng ngại, không thấy được tư thế biệt lập, thoát li của Qui Sơn vì những thành kiến non nớt của mình. Sư có cảm giác như nội tâm Qui Sơn chưa hoàn toàn trống rỗng. Trên một bình diện cao hơn thì cả hai đều đã ›khám phá‹ ngay từ đầu, tức là khám phá hiện hữu đa dạng để thâm nhập thống nhất thể, khám phá xuyên suốt tấm màn che đậy của những đơn vị biệt lập để rồi chứng kiến hư không mênh mông, khuếch nhiên vô tận, chính xứ sở của tất cả. Thay vì ›khám phá rồi‹ chúng ta cũng có thể dịch: ›Khám phá bước thứ nhất.‹

Ý nghĩa hai mặt của sự khám phá được trình bày toàn vẹn trong phần thứ hai của bản công án. Không chỉ Đức Sơn hoát nhiên hội được tâm thức trống rỗng siêu việt của Qui Sơn và cả hai đối thủ nhận thức được nhau trong lúc quát lên tiếng Hô! – ngay khi mắt chạm mắt, họ đã nhìn thấu qua những nét cá biệt để nhận thức được tính không mênh mông, tương tự như trường hai tấm gương soi nhau, không có một vật nào đứng xen giữa; bởi vì, chiếu qua chiếu lại ở đây lúc nào cũng là sự trống không. Họ khám phá không những kẻ khác, mà còn khám phá thời gian, thế gian với bản chất vô vị vô nghĩa của nó; qua đó, khám phá luôn cả chân lí huyền diệu.

Đây chính là điểm tinh yếu của bản công án này. Và nhìn như thế thì tất cả những gì được trình bày ở phần ba chỉ là »trên tuyết lại thêm sương«. Qui về thời tiết nhân duyên của khoảnh khắc thì tốt và hữu ích, nhưng lại không bổ sung gì thêm cho cõi nhất thể mà Đức Sơn và Qui Sơn đang ở trong đó. Từ đầu đến cuối công án thì sự việc nhìn chung chẳng xoay quanh người này kẻ nọ, mà chỉ xoay quanh một sự khám phá đến nơi đến chốn, nơi một Qui Sơn cũng như một Đức Sơn chẳng còn giá trị gì. Và vì vậy, với ba câu đầu thì điểm tinh yếu của bản công án đã được trình bày.

Nhưng, không bao giờ nhất thể lại xa lìa thế giới hiện hữu đa dạng. Ngay lúc Đức Sơn thấy được tất cả những gì phân chia giữa mình và Qui Sơn sụp đổ thì Sư lại có cảm giác đứng ở một lập trường riêng. Hợp nhất ở cõi tối cao không xóa bỏ những khúc tuyến của phong cách sống, được giàn dựng bởi qui luật nhân quả từ lúc thời gian bắt đầu hiện hành. Chính vì vậy mà bài kệ của Tuyết Đậu lại hướng về phía dưới sau khi vươn lên cõi tối cao, hướng về giờ phút quyết định mà Đức Sơn phải trải qua ngay khi cảm nhận sự đồng nhất của mình với vị

Thiền sư cao tuổi hơn, và ca ngợi không hết lời ý chí cương nghị của tâm thức hùng dũng tinh anh của Đức Sơn khi vị này chọn con đường dành riêng cho mình. Nhập chúng trở thành môn đệ của Qui Sơn có nghĩa là phản bội tự tính. Bản lĩnh siêu việt của Sư chính nằm ở chỗ: nhận ra tình thế ngay trong lúc cảm nhận cõi thống nhất của mình với Qui Sơn.

Sự liều lĩnh của Đức Sơn khi vượt thoát khỏi tầm tay Qui Sơn trong giờ phút cuối được Tuyết Đậu so sánh với một câu chuyện xảy ra vào thời vua Quang Vũ, vị vua đầu tiên của nhà Hậu Hán. Tương tự như trường hợp Phi kị tướng quân Lí Quảng thoát chết nhờ một sự can đảm, liều lĩnh ngoạn mục, cũng như thế, chỉ qua một quyết định của khoảnh khắc mà Đức Sơn thoát khỏi vòng xiết của Qui Sơn, đạt tự do, một tự do mà Sư còn thiếu sót đối với chính mình. Phong cách của Qui Sơn thì khác, Sư vẫn muốn đàm thoại thương lượng cùng Đức Sơn.

Sư rõ tầm quan trọng của một cộng đồng thế nhân, rất muốn cùng họ ngồi trên bãi cỏ ở đồng bằng, trong khi chỗ đứng của Đức Sơn lại ở trên cao, trên đỉnh cô phong lạnh buốt.

Nhưng cả hai đều mang trong thâm tâm một điểm mâu thuẫn. Ngay với việc hành cước, tham dự pháp chiến với những người khác thì Đức Sơn đã »sa vào cỏ«. Và ý nghĩa của toàn sự nghiệp hoằng hoá, tiếp độ chúng sinh của Qui Sơn cũng chỉ có ý nghĩa khi Sư an trú tại cõi tối thượng, một cõi được Đức Sơn xem là của chính mình. Cả hai đều hiện diện trên đỉnh cô phong, cả hai đều tương kiến trên bãi cỏ. Hai thái cực hướng thượng và hướng hạ dung hợp nhau nơi đây một cách huyền diệu.

Tuyết Đậu cố gắng hết mực trình bày sự dung hợp nan trắc này qua một câu kệ tổng hợp cả hai, phỏng hoạ hai cảnh cô phong băng giá và bãi cỏ ở miền đồng bằng thành một bức tranh

– một bức tranh vượt khỏi trí tưởng tượng của chúng ta! Và ngay sau đó thì Sư cũng có cảm nhận là mình muốn quá nhiều, muốn thực hiện những gì không thể thực hiện được, đành phải hét lên một tiếng »Đốt!« để làm khuây khoả tấm lòng. Một hoạ sĩ bất đắc dĩ vất cây cọ sang một bên khi phải đối đầu một việc nan giải. Sư muốn tỏ bày: Cái ta đang ôm ấp trong lòng – nó quá cao để có thể trình bày bằng ngôn ngữ; bài kệ của ta không thể nào đạt đến nơi ấy, và nếu vượt qua giới hạn này thì nó chỉ là một bài kệ vớ vẩn vô nghĩa. Đây chính là ý nghĩa của chữ »Đốt!«, chúng ta tạm dịch là »Ái chà, một bài tụng nghèo nàn!«

Sau đó, Viên Ngộ nói về con đường cao thượng của cổ nhân, nơi Tuyết Đậu cùng Đức Sơn, Qui Sơn hội ngộ để hoà tấu một khúc nhạc giao hưởng, để rồi chấm dứt một cách đột ngột khẳng định: Nói đủ rồi! Để nghe và hiểu những gì vang vọng vô thanh ở đây thì phải giữ yên lặng, nếu không thì ta cho ăn gậy!

Tắc thứ năm: Cọng lúa của Tuyết Phong — 雪峯粟粒

Thuỳ thị

Nhìn chung thì sự việc như sau: Ai muốn xiển dương hộ trì tông giáo, người ấy phải là một bậc anh linh, có khả năng giết người không chớp mắt – nhưng mặt khác, lại có thể khiến họ đứng trước mặt thành Phật ngay lập tức.

Nơi ông ta thì cả chiếu lẫn dụng đều diễn biến đồng thời; ngay trong lúc đang gói ghém thì ông ấy đã mở toang, lí sự chẳng lìa nhau, những gì có giá trị tạm thời đều có thể sánh vai với sự thật tối thượng vĩnh hằng. Ông ta có thể bỏ qua cơ hội đánh nước cờ đầu, kiến lập Đệ nhị nghĩa môn. Bởi vì, nếu ông ấy tiệt đoạn nhanh chóng đám cát đằng thì những kẻ hậu học sơ cơ khó có chỗ neo thuyền cập bến.

Hôm qua chúng ta đã chứng kiến: Không thể làm khác hơn. Hôm nay chúng ta lại thấy như thế: Tội lỗi chồng chất đến trời. Nhưng, nếu có một kẻ sáng mắt ở đây thì hắn không để nao núng tấm lòng bằng bất cứ một điểm nào cả. Nếu không được như vậy thì hắn có lẽ đang nằm ngang trong miệng cọp, không tránh khỏi nạn tan thân mất mệnh.

Chúng ta có sẵn một công án đây, các ngươi hãy xem thử!

Bản tắc

Tuyết Phong thị chúng: Tận đại địa, nếu ta nắm trên tay, nó chẳng lớn hơn một cọng lúa. Này, hãy xem ta ném nó trước mặt các ngươi! Lại là những thùng sơn không thể hiểu được! Mau mau đánh trống tụ hội tất cả mọi người trong viện tìm xem!

Trước ngữ

»Tuyết Phong thị chúng« – Kẻ mù dẫn dắt đám mù. – Nhưng hắn làm như thế cũng không có gì quá lắm.

»Tận đại địa, nếu ta nắm trên tay, nó chẳng lớn hơn một cọng lúa.« – Thủ đoạn gì đây? –

Sơn tăng [cách tự xưng khiêm nhường của Viên Ngộ] vốn không quen lối đảo mắt quỉ quái này.

»Này, hãy xem ta ném nó trước mặt các ngươi.« – Chỉ ngại là ném cũng chẳng xong. – Thi triển tài nghệ như thế mà chi!

»Lại là những thùng sơn không thể hiểu được!« – Ỷ thế khi người. – Chớ có lừa bịp đại chúng.

»Mau mau đánh trống tụ hội tất cả mọi người trong viện tìm xem!« – Nhưng ta không thể thấy gì cả! – Đánh trống chỉ ở nơi chiến trường! [Chúng ta đang ở nơi thái bình mà, sao lại dùng những biểu thị chiến tranh như vậy?]

Bình xướng về bản tắc

Trường Khánh hỏi Vân Môn: Ông nghĩ là không còn gì để nói về những lời phát biểu của Tuyết Phong chứ? Vân Môn bảo: Đúng, tôi nghĩ như thế. Trường Khánh hỏi: Vì sao? Vân Môn đáp: Không thể lúc nào cũng ôm ấp kiến giải của đám chồn tinh.

Vân Phong bình phẩm như sau [về những lời của Tuyết Phong trước đại chúng]: Những lời này không trình bày tất cả ở bên trên, nhưng phía dưới thì quá đủ. Và nói tiếp: Ta còn một Bình xướng về bản tắc đám cát đằng dành cho các ngươi. Sau đó, cầm gậy chống xuống đất, bảo: Các ngươi có thấy Tuyết Phong đây chăng? Hãy cẩn thận! Lệnh vua khá nghiêm, cấm đoạt hành lí người qua đường.

Đại Qui Triết [Triết gia tại núi Đại Qui] nói: Ta còn muốn ném một đống bùn trước mặt cho bọn ngươi xem. Và chống gậy xuống đất nói: Xem, xem! Gã Tuyết Phong ỉa ngay trước mặt các ngươi. Ái chà! Bọn ngươi ngửi phẩn mà không biết hay sao?

Tuyết Phong thị chúng như sau: Tận đại địa, nếu ta nắm trên tay, nó chẳng lớn hơn một cọng lúa. Cổ nhân có những cách tiếp vật lợi sinh rất đặc biệt. Và họ chỉ đạt được trình độ như thế khi cố gắng nhiệt tình hết mực. Sư ba lần leo núi Đầu Tử [để yết kiến Thiền sư Đại Đồng].

Chín lần đến Động sơn [tham học nơi Thiền sư Lương Giới]. Nơi đây Sư đánh mất thùng sơn lẫn muỗng cháo. Đến đâu Sư cũng giữ chức phạn đầu [lo việc cơm nước], và làm như thế cũng chỉ để thấu suốt được sự việc ấy. Một hôm, Động Sơn hỏi Tuyết Phong: Ngươi làm gì thế?

›Con vo gạo‹ là câu trả lời. Động Sơn hỏi tiếp: Ngươi đãi cát đổ gạo, hay đãi gạo đổ cát? Tuyết Phong đáp: Đổ cả cát lẫn gạo. [Sư muốn tỏ bày: Chỗ si độn và chỗ thông suốt của con chẳng khác.] Động Sơn hỏi tiếp: Như thế thì đại chúng lấy gì ăn? Thay vì trả lời, Sư liền lật úp thau gạo. Động Sơn liền bảo: Cơ duyên của ngươi nơi Đức Sơn, và khuyên Sư đến tham kiến vị này.

Vừa đặt chân đến Đức Sơn Sư đã hỏi: Trong sự việc được truyền từ xưa nay của tông thừa, học nhân có phần hay là không? Đức Sơn đập một gậy rồi nói: Ngươi nói gì thế? Sư nhân đây có chút tỉnh.¹

Sau, trong lúc gặp bão tuyết ở Ngao sơn, Sư thuật lại Nham Đầu: Lúc ấy, dưới cây gậy của Đức Sơn thì đệ có cảm giác như thùng vỡ đáy. Nham Đầu liền quát một tiếng, bảo: Ông chưa bao giờ nghe sao: Những gì [từ bên ngoài] bước nhập cửa nhà chẳng phải gia bảo. Ông phải cho nó tuôn ra từ lồng ngực của chính mình để che trời đậy đất, như vậy mới được ít phần tương ưng. Tuyết Phong hốt nhiên đại ngộ, quì lạy tạ rồi bảo: Sư huynh, hôm nay mới thật là thành đạo tại Ngao sơn.

Người thời nay thường bảo rằng, cổ nhân chỉ đưa ra những ngôn cú [như lời của Tuyết Phong trong bản công án] chẳng mục đích nào khác hơn là trói cột hậu nhân vào phép tắc, qui củ.

Nếu quả quyết như thế thì chẳng khác gì phỉ báng cổ nhân, như chúng ta thường nói, làm tuôn chảy máu Phật. Cổ nhân chẳng cẩu thả như người thời nay. Họ không hề hướng xoay ngôn từ về những sự việc tầm thường cho dù một lời hay là nửa câu đi nữa. Nếu người nào phù dương tông giáo thì mới thật là kéo dài thọ mệnh Phật, và chính vì vậy nên ông ta mới có thể cắt đứt lưỡi thiên hạ một cách tự nhiên với mỗi lời nói, mỗi câu phát biểu của mình. Và trong những câu này thì các ngươi cũng chẳng thể nào tìm thấy đường lối để vọng sinh tình giải, không có chỗ để biện lí biện đạo. Hãy nhìn xem Sư thị chúng như thế nào! Không phải vô cớ mà Sư đã tham học với những tác gia và cũng chính vì thế nên Sư bây giờ cũng có kiềm có chuỳ, đạt những khí cụ của một bậc đại tông Sư. Phàm Sư đưa ra một lời hay nửa câu thì nó chẳng bao giờ là một lời phát biểu tạp nhạp lạc vào tâm cơ, ý thức tình lượng, tạo nghiệp sống trong hang quỉ mà siêu việt ngay lũ phàm, đập tan ngay những sai lạc xưa nay, chẳng cần suy nghĩ gì lâu. Đó chính là cách dụng công hoằng hoá của Sư.

Một lần Sư bảo đại chúng: Phía Nam núi này có một con rắn mũi rùa, các ngươi phải xem qua mới được. Lúc ấy Đạo giả Lăng [tức Thiền sư Trường Khánh Huệ Lăng sau này] bước ra khỏi đại chúng bảo: Như vậy thì hôm nay nhiều người trong thiền viện táng thân mất mệnh đây!

Một lần lại nói: Tận đại địa chẳng khác gì hơn là một con mắt trí huệ của Sa-môn. Như thế thì các ngươi muốn đại tiện, tiểu tiện nơi nào?

Lại nói: Chúng ta đã gặp nhau ở đình Vọng Châu rồi mà! Trên đỉnh Ô Thạch chúng ta đã thấy nhau. Chúng ta đã thấy nhau trước tăng đường. – Sau này, Bảo Phúc [một trong những môn đệ đầu tiên của Tuyết Phong] hỏi Nga Hồ: Chuyện gặp nhau trước tăng đường gác qua một bên. Nhưng ông ấy bảo đã gặp chúng ta trên đình Vọng Châu và đỉnh Ô Thạch, như vậy là thế nào? Nga Hồ [chẳng kịp đáp lời,] chạy thẳng một mạch về phương trượng. Sư thường dùng những loại ngôn ngữ như thế để thị chúng.

Trường hợp Sư chỉ nói giản đơn: »Tận đại địa, nếu ta nắm trên tay, nó chẳng lớn hơn một cọng lúa,« nếu chính ngay lúc này Sư lại dạy như thế thì thử nói xem: Các ngươi có thể lấy tình thức mà phỏng đoán, hiểu biết được hay không? Các ngươi phải đả phá những lồng lưới này, không được hỏi là lời phát biểu này tốt hay xấu, đúng hay sai, phải tự nhiên thấu suốt cạm bẫy của ông ta rồi sau đó mới hiểu được là ông ấy sử dụng [tự do và linh động] như thế nào.

Các ngươi thử bảo: Tuyết Phong nghĩ như thế nào [với câu nói ấy]? Phần lớn mọi người đều lấy tình thức để giải thích, cho rằng Tuyết Phong muốn nói: Tâm là chủ vạn pháp; tận đại địa nhất thời nằm trong lòng bàn tay ta. – Vui thay! Chẳng liên hệ gì với sự việc này! Đến nơi này thì một người nào đó phải đứng ngay trong chân lí mới có thể nghe câu này mà để nó khắc vào xương tuỷ, nhìn thấu suốt nó, thay vì sa lạc tình tư ý tưởng. Nếu là một nạp tăng bản sắc có kinh nghiệm thì sẽ nhận ra ngay là Tuyết Phong đã vì người buông lỏng chút ít với những lời dạy trên. Chúng ta hãy xem Tuyết Đậu tụng về chúng như thế nào!

Kệ tụng

Kẻ đầu trâu vừa đi

Tên mặt ngựa lại đến!

Trên kính Huệ Năng chẳng một hạt bụi

Đánh trống đi tìm! Các ngươi chẳng thấy sao?

Xuân đến trăm hoa vì ai nở?

牛 頭 沒， 馬 頭 回！

曹 溪 鏡 裏 絕 塵 埃

打 鼓 看 來！ 君 不 見？

百 花 春 至 為 誰 開？

Ngưu đầu một, Mã đầu hồi!

Tào Khê kính lí tuyệt trần ai

Đả cổ khán lai! Quân bất kiến?

Bách hoa xuân chí vị thuỳ khai?

Trước ngữ về kệ tụng

»Kẻ đầu trâu vừa đi« – Cứ như là điện chớp. – Các ngươi đã té nhào rồi.

»Tên mặt ngựa lại đến!« – Như đá chạm toé lửa.

»Trên kính Huệ Năng² chẳng một hạt bụi« – Cứ đập nát tấm gương ấy đi! Sau đó đến đây cùng nhau thương lượng.

»Đánh trống đi tìm! Các ngươi chẳng thấy sao?« – Ông ấy đâm thủng tròng mắt các ngươi. –

Không nên xem thường việc này! – Thùng sơn như thế có gì đâu mà khó thấy?

»Xuân đến trăm hoa vì ai nở?« – Mỗi pháp đều có một chỗ riêng, chẳng nhường nhau. – Một đám hỗn tạp! – Ông ta [thi sĩ] chắc vừa rời hang cát đằng đến đây.

Viên Ngộ bình xướng về kệ tụng

Tuyết Đậu tự nhiên có một cách nhìn am hiểu cổ nhân. Sư cứ nhắm vào mệnh mạch của vị này [Tuyết Phong] đâm vào một nhát rồi theo đó mà làm bài tụng.

»Kẻ đầu trâu vừa đi, tên mặt ngựa lại đến.« – Thử nói xem: Những lời này muốn nói gì? Ai đã đạt được cái nhìn thấu suốt [bản tính] thì sẽ thấy sự kiện trên rất tầm thường, tương tự như bát cháo buổi sáng, bữa cơm buổi chiều. Tuyết Đậu rất từ bi, ngay từ đầu đã cầm búa đập nát, với câu thứ nhất của mình đã tiệt đoạn [tất cả những phán đoán sai lạc]. Chỉ có điều là câu nói ấy đứng cô độc sừng sững; cứ như chạm đá xoẹt lửa, như làn điện chớp, nhưng Sư lại chẳng lộ mũi nhọn của thanh kiếm đang vung. Sư không dành chỗ cho các ngươi nương tựa.

Các ngươi thử bảo: Người ta có thể hiểu câu nói này nếu cố ý tìm hiểu nó chăng?

Với hai câu kệ đầu thì Tuyết Đậu đã nói trọn vẹn những gì có thể nói được [về những lời của Tuyết Phong].

Tuyết Đậu vẫn đi trên một tuyến đạo trong câu kệ thứ ba, hé mở cho chúng ta xem phong qui của mình. Nhưng qua đó mà Sư cũng để rơi mình vào cỏ [phải nói hơi nhiều để thích ứng trình độ người nghe]. Và với câu thứ tư Sư lại để mình rơi vào cỏ sâu hơn. Nếu ai đó trong bọn ngươi dựa vào những câu này mà chắp thêm câu, từ những lời này mà làm thêm lời, từ ý nghĩa tự suy ra mà làm ra vẻ hiểu biết thì không những luỵ hại lão tăng mà còn cô phụ cả

Tuyết Đậu. Cổ nhân tuy chọn lựa những ngôn cú như thế trong những bài kệ, nhưng những gì họ nghĩ không phải như thế. Họ chung qui không thuộc về hạng người chỉ chuyên lấy đạo lấy lí trói buộc người.

»Trên kính Huệ Năng chẳng một hạt bụi« – Nhiều người nói rằng: Một tâm thức tĩnh lặng được ví với tấm gương ở đây. Hay ghê! Chẳng tương can gì cả. Những người này chuyên lập mưu lập kế, lấy tình lí mà suy mà đoán. Làm sao mà họ có thể đến nơi đến chốn với con đường này?

Cái được trình bày ở đây, nó lúc nào cũng xoay quanh bản phận. Ngay cả sơn tăng đây cũng không dám để mình sa vào sự việc nào khác hơn là bản phận này. Với câu »Kẻ đầu trâu vừa đi, tên mặt ngựa lại đến«, Tuyết Đậu đã nói rõ. Nhưng, chỉ vì mọi người không thấy được nên Sư mới tự do tụng tiếp: »Đánh trống đi tìm! Các ngươi chẳng thấy sao?« Nhưng những kẻ si độn, liệu họ thấy được chăng?

Sau đó, Sư lại hướng về các ngươi tụng tiếp: »Xuân đến trăm hoa vì ai nở?« Ngay đây chúng ta có thể nói: cánh cửa đã được mở toang, tất cả đều đã rộng mở đón chào các ngươi. Đúng lúc xuân đến thì nơi thung lũng sâu, ở những khe suối hoang dã, chân người chẳng bước đến, trăm hoa tranh nhau đua nở. Các ngươi thử nói xem: Còn vì ai nữa bây giờ?