Bích Nham Lục (bản Chân Nguyên)

Kệ tụng

Vạch mặt với một câu có cơ quan

Mắt kim cương chẳng hề vướng một hạt bụi

Đông tây nam bắc – cửa đó cửa đây

Cứ vung búa đập, chúng chẳng mở ra đâu.

句 裏 呈 機 劈 面 來

爍 迦 羅 眼 絕 纖 埃

東 西 南 北 門 相 對

無 限 輪 鎚 擊 不 開

Cú lí trình cơ phách diện lai

Thước-ca-la nhãn tuyệt tiêm ai

Đông tây nam bắc môn tương đối

Vô hạn luân chuỳ kích bất khai.

Trước ngữ về kệ tụng

»Vạch mặt với một câu có cơ quan.« – Nó kêu lách cách! [Vị tăng đã cài một cạm bẫy, một cơ quan trong câu hỏi của mình. Cơ quan này được sắp đặt chạy như một đồng hồ để vồ bắt vị thầy. Người ta chưa thấy, nhưng đã nghe nó chạy lách cách.] – Cá bơi thì nước đục. [Và khi nhìn nước vẩn đục thì người ta có thể biết được có cá đang bơi.] – Hi vọng hắn sẽ không huỷ báng Triệu Châu.

»Mắt kim cương chẳng hề vướng một hạt bụi.« – Trét cát vào! Trét đất vào! [Và nếu bị trét đất trét cát như thế thì con mắt này cũng chẳng hề hấn gì.] – Chớ làm Triệu Châu bẽ bàng!

[Một ông già nghe khen như vậy rất lấy làm khó chịu!] – Hắn dò trời vạch đất [để tìm lời tán thán Triệu Châu.]! – Để làm chi?

»Đông tây nam bắc – cửa đó cửa đây.« Chúng đã mở ra rồi! – Nhưng ở đâu mà nhiều cửa như vậy? [Thật ra chỉ có một cửa duy nhất mà mọi người phải đi qua; và đây, trong trường hợp này thì nó chính là cửa Triệu Châu.] – Các ngươi còn muốn đi đâu sau khi quay lưng rời Triệu Châu? [Nơi đây, trong bản công án này thì cánh cửa duy nhất đã mở ra, người ta chỉ cần bước qua thôi. Sau đó tất cả đều an ổn.]

»Cứ vung búa đập, chúng chẳng mở ra đâu.« – Chính ngươi cầm búa đập không nổi. [Các ngươi đập không đúng! Các ngươi không tìm kiếm nghiêm túc tuyệt đối!] – Chúng đã mở!

Bình xướng về kệ tụng

Phong cách ứng đáp vị tăng của Triệu Châu tương tự một Kim Cương vương vung thanh bảo kiếm. Nếu các ngươi nghĩ nghị thì sẽ bị ông ta chặt mất đầu; hoặc bị vồ mặt đổi lấy tròng mắt.

Vị tăng này can đảm vuốt râu hùm với một câu hỏi như vậy. Giống như trường hợp vô sự sinh sự. Nhưng cài đặt cạm bẫy trong câu hỏi như vậy có giúp gì được trong khi vị thầy cho thấy luôn cơ quan của mình? Bởi vì Triệu Châu chẳng cô phụ vị tăng nọ, đưa ra một câu trả lời trình bày cơ quan của mình. Và Sư thực hiện việc này mà chẳng có một chủ ý đặc biệt nào. Cứ như là một người đạt được một cái nhìn xuyên suốt, Sư ứng đáp thích hợp tự nhiên, có vẻ như tất cả đã được an bài từ trước đây.

Xem đây! Một ngoại đạo [một người bên ngoài Phật giáo, một Bà-la-môn] tay cầm con chim sẻ đến trước Thế Tôn, hỏi: Ngài nói xem, con chim sẻ trong tay tôi chết hay sống? [Bà-la-môn này cũng đặt một cạm bẫy với câu hỏi của mình. Phật nói sống, ông ta sẽ thả chim bay; và nói ›chết‹ thì ông ta sẽ bóp chết.] Phật trả lời bằng cách ngồi ngang ngạch cửa, hỏi ngược lại: Ngươi thử nói ta đi ra, hay đi vào. Ngoại đạo không đáp được, quì xuống đỉnh lễ. Câu chuyện này tương tự bản công án ở đây. Huyết mạch của cổ nhân lúc nào cũng như vậy, không hề bị gián đoạn. Vì vậy mới nói:⁸ Trong câu trả lời có câu hỏi, trong câu hỏi có câu trả lời. [Có nghĩa là: Ý nghĩa của câu hỏi hiển hiện trong câu trả lời, và ngược lại.]

Biết rõ [về mối tương quan giữa câu hỏi và trả lời] như vậy nên Tuyết Đậu trình trong câu kệ:

»Vạch mặt với một câu có cơ quan.« Trong câu hỏi có cơ quan. Và câu hỏi này lưỡng ý. Có vẻ như nó tương quan đến con người Triệu Châu, mặt khác lại có vẻ liên hệ đến cảnh Triệu Châu. Và Triệu Châu cũng chẳng xê dịch [rời câu hỏi lưỡng ý] tí nào, chỉ nói với vị tăng: »Cửa Đông, cửa Tây, cửa Nam, cửa Bắc.«

»Mắt kim cương chẳng hề vướng một hạt bụi.« Với câu này. Tuyết Đậu ca ngợi việc Triệu Châu đoạt cả hai khả năng trong câu hỏi của vị tăng – hỏi con người Triệu Châu, và hỏi cảnh Triệu Châu. Nhưng Sư cũng chìu lòng vị tăng với một câu trả lời trình bày cơ quan của chính mình. Như vậy thì trong câu đáp có cả hai: cơ và cảnh. Vị tăng vừa cựa quậy một chút thì đã bị Sư chiếu rọi tới tim gan. Nếu không phản ứng như trên thì Sư có lẽ khó đối đầu những câu hỏi tiếp theo của vị tăng.

Thước-ca-la nhãn là một biểu thị Phạn ngữ, có nghĩa là con mắt cứng rắn. Cũng được gọi là mắt kim cương bởi vì nó có thể thấy cũng như chiếu rọi vô ngại, không những thấy được một sợi lông thu xa nghìn dặm, mà còn định tà quyết chính, phân biệt được mất, biết được cơ nghi, am tường tốt xấu.

Tuyết Đậu nói tiếp: »Đông tây nam bắc – cửa đó cửa đây. Cứ vung búa đập, chúng chẳng mở ra đâu.« [Sát nghĩa theo nguyên bản chữ Hán: Dù búa quay đập liên lục vào cửa thành, chúng cũng chẳng mở!] Nếu búa quay đập liên lục [phải là một ẩn dụ chỉ lòng nao nức hướng về bờ giác của loài người], thì sao cửa thành lại chẳng mở ra? Nhưng đó là cách nhìn sự việc của Tuyết Đậu. Các ngươi làm thế nào để mở được cửa đó? Hãy tham học, quán sát thật tinh tường!

Bình giảng

Về lời thuỳ thị

Cuộc đối thoại theo sau giữa Triệu Châu và vị tăng quá ngắn gọn và giản dị nên chiều sâu của nó có thể bị lướt qua. Vì vậy mà Viên Ngộ chỉ ngay đến điểm tinh yếu của sự việc, chỉ đến một cái nhìn minh triết duy nhất có thể giúp chúng ta phán đoán và hành động đúng trong mỗi khoảnh khắc. Tất cả những gì ở đây đều xoay quanh bản chất của Thiền; bởi vì Thiền, Zen, Dhyāna vốn chẳng có nghĩa nào khác hơn là việc tu tập, trau dồi một tâm thức lắng đọng để chứng nghiệm chân lí tối hậu.

Ví dụ hay nhất cho trường hợp này chính là tấm gương đứng trên đài. Các nhà bói toán, chiêm tinh gia Trung Hoa thời xưa đã xem nó là một biểu tượng và tán tụng với những câu như: Gương trong sáng, nước lắng đọng. Tấm gương thâu nhập tất cả, chẳng loại một thứ gì ra. Một người Hán đi qua, nó hiện ra người Hán. Một người Thổ, Mông Cổ hoặc một người ngoại quốc xa lạ, một người »Hồ« bước đến, gương sẽ hiện ra ngay người ấy. Đây cũng là một câu nói thường dùng của những nhà bói toán, được Thiền tông lấy làm ví dụ tiêu biểu của một sự trung trực không thể mua chuộc mà qua đó, Thiền giả thấy được tất cả hiện tượng như chúng đích thật là, hạnh phúc và khổ đau, thiện và ác, chân thật và giả nguỵ.

Chỉ người phòng hộ, thâu nhiếp tất cả những giác quan để lưu lại trong ánh sáng tĩnh mịch của tấm gương – một tấm gương dung hàm tất cả, là cơ sở của tự tính –, người ấy mới đạt được một cái nhìn vững chắc để có thể trả lời mỗi câu hỏi một cách tự tại. Đối với ông ta, phán đoán và hành động là những sự việc xảy ra trong khoảnh khắc. Ông ta tương tự một nhà kiếm thuật với thanh kiếm Mạc Da trên tay. Thanh kiếm này được Mạc Da, vợ của Can Tương đúc khoảng 500 năm trước công nguyên, dưới lệnh của vua Hạp Lư của xứ Ngô vùng hạ lưu sông Dương Tử. Muốn chém chỗ nào, ông ta chém đúng ngay nơi đó. Muốn tránh nơi nào, nơi ấy một sợi tóc cũng chẳng cong. Ông ta có thể cứu một người đang dựa lưng vào vách thoát khỏi hiểm nghèo, và cũng có thể hạ thủ được bất thình lình những kẻ ngỡ mình đã thoát nạn.

Đây chính là thủ đoạn vung thanh kiếm tâm thức của Triệu Châu, và cũng không ít người hâm mộ, bắt chước làm theo. Nhưng, họ chẳng bao giờ đạt được trình độ như vậy. Một bản lĩnh siêu việt như thế không thể nào thành tựu qua tu tập; nó xuất phát từ chiều sâu của tự tính, từ cõi chân như. Viên Ngộ chẳng chỉ đến chỗ nào khác hơn chỗ này trong lời thuỳ thị, và

– cũng như vậy, thậm chí còn rõ ràng hơn – trong lời bình xướng.

Về bản công án

Kể từ tắc thứ tư, với Đức Sơn, Tuyết Phong, Vân Môn và hai vị khác, Tuyết Đậu chỉ đưa những vị Thiền sư xuất phát từ nhánh Thanh Nguyên Hành Tư sau thời Lục tổ Huệ Năng làm chủ đề luận bàn, như vậy là những vị mà Sư cảm thấy gần gũi hơn hết, với tư cách của một đệ tử trong Vân Môn tông. Giờ đây, Sư chuyển sang nhánh thứ hai của Thiền sư Nam Nhạc Hoài Nhượng, được giới thiệu trong tắc thứ hai qua Triệu Châu, trong tắc thứ ba qua Mã Đại sư.

Giờ đây, Thiền sư Tòng Thẩm cổ kính lại xuất hiện trước chúng ta với một phong cách giản dị, nhưng tôn nghiêm bất khả thân cận. Sư là một vị Đại thiền sư gây ấn tượng mạnh đến những người đương thời và điều này được chứng minh rất rõ qua ngôi bảo tháp uy nghi của Sư, xây bằng đá xám trắng trên một nền tám góc, trên dưới bảy tầng, rất giống bảo tháp của Thiền sư Lâm Tế – mất trước khoảng 30 năm – cách đó không xa. Bởi vì, với tuổi cao của mình và tư cách là cháu của Mã Đại sư đứng ở bậc thang thứ mười sau Bồ-đề Đạt-ma, Triệu Châu đã sống vượt qua vị Thiền sư sau mình một thế hệ là Lâm Tế tới ba thập niên.

Dĩ nhiên là chúng ta có thể thấy nhiều hơn tại khu vực Triệu Châu bây giờ. Những vùng xung quanh được miêu tả thời xưa phần lớn là đất nông nghiệp với những thôn làng nhỏ bé rải rác đó đây; một trong những cửa thành xưa kia đứng sừng sững đơn độc trên một vùng đồng bằng rộng; những gì còn lại của ngôi chùa Sư trụ trì là văn phòng của hợp tác xã nông nghiệp thuộc thị trấn Triệu Châu trước đây ba mươi năm. Nhưng, trong thời nhà Đường thì Triệu Châu đóng một vai trò quan trọng hơn, là trụ sở cai trị của triều đình tại khu vực này. Về mặt chính trị thì Triệu Châu phải trải qua nhiều biến chuyển, bởi vì những vị tướng quân – được cử đến vùng đất phía Bắc Hoàng hà với những quyền hành đặc biệt để chống lại những bộ tộc thiểu số từ phía Bắc và Đông bắc – trong thời vương triều suy tàn thỉnh thoảng không tuân lệnh. Vào năm 821, một vị tướng quân họ Vương đã chống lại lệnh hoàng đế, tự xem mình là người có quyền hành nơi này và ông ta cũng ép buộc vương triều chấp nhận việc truyền trao ngôi tước cho con mình. Năm 891, một chư hầu họ Vương đã lên ngôi kế thừa cha với 9 tuổi.

Tên »Vương« có nghĩa là vua, và trong quần chúng vốn không thiếu bản chất khôi hài châm biếm, cậu bé họ Vương được gọi là Đại vương. Lúc bấy giờ Triệu Châu đã 113 tuổi – Sư mất vào năm 897. Cuộc viếng thăm của chư hầu nhỏ tuổi nơi vị Thiền sư khả kính xảy ra trong khoảng thời gian này, như Viên Ngộ thuật lại trong lời bình xướng của mình.

Không còn nghi ngờ gì nữa, cuộc viếng thăm này là một vinh dự cho vị Thiền sư già nua, và các sử gia cũng diễn giảng trong ý nghĩa này. Nhưng Viên Ngộ lại chẳng đá động gì đến. Sư chỉ lấy sự kiện này để nêu rõ tâm tư cách li những hoạt động thế tục của vị thầy như thế nào.

Câu »Đại vương« chỉ cần chạm tai thôi thì nó đã trở thành biểu thị của Nhất thể đang nắm giữ thân tâm ông ta, là hiện thật duy nhất đứng sau tất cả những ảnh tượng luân phiên chuyển biến. Mặc dù vậy, ông ta vẫn bước ra khỏi cõi siêu thế gian của mình một cách tự do tự tại để đến gần chúng đệ tử, để họ biết được là cõi siêu việt xa vời này lại gần với họ hơn hết, là quê hương đầu tiên, và cũng là nơi an trú cuối cùng.

Đây có lẽ là điểm Viên Ngộ tìm cách làm sáng tỏ. Những câu hỏi khác chỉ là những gì phụ thuộc. Chúng ta cũng chẳng cần đi sâu vào trường hợp vị tăng làm gì. Hạ cấp ông ta bằng cách đưa ra so sánh với bậc Tông sư thì quá tầm thường. Ngược lại, Viên Ngộ lại đặt ông ta trên một địa vị cao. Tuy nhiên, Sư trình bày vị tăng như một đối thủ mưu lược. Để biết được bí mật nội tâm của bậc Tông sư, vị tăng ra một đòn tấn công ngay trước mặt, và tự bảo vệ bằng một âm mưu. Ông ta chỉ hỏi về Triệu Châu. Nếu Triệu Châu xem câu hỏi này hướng đến chính mình, chê trách vị tăng phạm thượng thất lễ thì ông ta sẽ rút lui với lời biện hộ là chỉ hỏi về cảnh Triệu Châu. Nếu vị thầy nói về Triệu Châu thì ông ta có thể hỏi rõ hơn, nói mình không hỏi cảnh Triệu Châu. Thế này thế nọ – trong mọi trường hợp thì Triệu Châu sẽ phải ngỡ ngàng trước đại chúng; và việc vị thầy tự kéo mình ra khỏi tình cảnh trên ra sao sẽ là một bài học mới thú vị dành cho vị tăng. Nói ngắn gọn: Ông ta đặt cạm bẫy. Nhưng chúng ta không nên vì thế mà nghĩ xấu về vị tăng. Ông ta chỉ muốn nếm được chút ít tâm thức của Triệu Châu thôi mà.

Và vị này thù đáp một cách hiếm có, vượt cả những gì vị tăng mong đợi. Sư nhìn thấu hoàn cảnh ngay tức thì. Sư thấy cạm bẫy vị tăng cài đặt – và bước ngay vào nơi ấy. Sư có bản lĩnh giúp vị tăng giữ phần nào thể diện, cho là câu hỏi chỉ hướng về thành phố Triệu Châu. Và câu trả lời của Sư cũng có vẻ chỉ về thành phố Triệu Châu. Nhưng cũng chỉ »có vẻ« thôi, bởi vì nó chẳng đưa ra một điểm phân biệt nào về thành phố Triệu Châu. Quan trọng nơi đây chỉ là việc Triệu Châu rộng mở khắp mọi phương. Và không chỉ thành phố Triệu Châu rộng mở không thôi, mà cũng là vị Thiền sư Triệu Châu. Và câu kệ nằm lòng của Sư lại vang rền: »Chí đạo không khó, chỉ đừng phân biệt chọn lựa.«

Trong lời bình xướng, Viên Ngộ thuật lại câu chuyện diễn biến tiếp tục như thế nào. Vị tăng chưa hiểu; bị chiếm giữ bởi âm mưu, ông ta chẳng biết mình đã bại cuộc, chỉ nghĩ là có thể để bẫy sập xuống lúc này. Nhưng bây giờ, người ngồi trong lồng bẫy chẳng phải là Triệu Châu – mà chính ông ta. Ông bỏ qua lời mời nằm trong câu trả lời bốn cửa thành một cách bất cẩn.

Thế nên, bốn cửa thành đã khép lại trong trường hợp ông ta. Nhưng chúng ta được phép nhìn nhận là sau đó, vị tăng đã tìm được con đường chân chính tới thành phố Triệu Châu hoặc đến với Triệu Châu; bởi vì nếu không, câu chuyện này chẳng được truyền đến ngày nay. Nhưng nghi vấn hoàn toàn không bận lòng Viên Ngộ. Sư chỉ lưu tâm đến khán thính giả của mình: Các ngươi làm thế nào để mở cánh cửa này?

Tắc thứ mười: Kẻ »cướp rỗng« của Mục Châu — 睦州掠空漢

Thuỳ thị

Như vậy như vậy.« »Không phải, không phải như vậy.« Nếu luận chiến như thế thì mỗi người đều đứng ngay trên then chốt luận lí của mình.

Vì thế mới nói: Nếu tiến chuyển hướng thượng thì chẳng mấy chốc có thể khiến Thích-ca, Di-lặc, Văn-thù, Phổ Hiền cũng như nghìn thánh vạn thánh, các bậc Tông sư của thiên hạ im hơi lặng tiếng.

Nếu tiến chuyển hướng hạ thì giun dế và tất cả những động vật ngo ngoe hàm thức, mỗi mỗi đều phóng hào quang sáng ngời, mỗi mỗi đều vươn lên sừng sững như vách tường vạn trượng.

Giả như chẳng hướng thượng hướng hạ thì thương lượng ra sao? Nếu có qui luật thì dựa vào qui luật. Còn không có qui luật thì phải theo lệ thường. Hãy xem đây!

Bản tắc

Mục Châu hỏi một vị tăng: Ngươi vừa rời chỗ nào đến đây? Vị tăng đáp bằng một tiếng quát: Hô!

Mục Châu nói: Lão tăng bị ngươi quát một tiếng hô.

Tăng lại quát: Hô!

Mục Châu nói: Tiếng hô thứ hai, tiếng hô thứ ba, sau đó còn gì nữa?

Tăng chẳng nói câu nào.

Mục Châu bèn đánh và nói: Tên cướp rỗng này!

Trước ngữ

»Mục Châu hỏi một vị tăng: Ngươi vừa rời chỗ nào đến đây?« – Gậy dọ thám! – Nón nguỵ trang!

»Vị tăng đáp bằng một tiếng quát: Hô!« – Một Thiền khách thuộc hàng tác gia! [Hoặc là: Một người rành việc nội tình.] – Hi vọng ông ta không chỉ ra vẻ mình là một kẻ sáng dạ.

»Mục Châu nói: Lão tăng bị ngươi quát một tiếng hô.« – Cái bẫy cọp! – Lải nhải với hắn làm gì?

»Tăng lại quát: Hô!« – Hãy xem cặp sừng trên đầu hắn! – Giống thì cũng giống đó; nhưng mà đúng cũng chưa phải là đúng. – Ta chỉ ngại là hắn mang đầu rồng, nhưng lại có đuôi rắn!

»Mục Châu nói: Tiếng hô thứ hai, tiếng hô thứ ba, sau đó còn gì nữa?« – Làn sóng quay ngược trở lại. – Chưa có ai dám ngẩng mặt tiếp nhận một câu như thế. – Ông ta trốn đi đâu vậy?

»Tăng chẳng nói câu nào.« – Đúng rồi, hắn đang mò mẫm trong bóng tối.

»Mục Châu bèn đánh và nói: Tên cướp rỗng này!« – Ông ta bỏ qua một nước cờ và để lạc mình vào tầng cấp thứ hai [bên dưới].

Bình xướng về bản tắc

Nhìn chung thì sự việc như sau: Ai muốn xiển dương hộ trì tông giáo, người ấy phải có được cặp mắt, phải có được tác dụng một vị Tông sư am tường bản phận. Cơ phong của Mục Châu tương tự như làn điện chớp. Sư rất thích khám phá những vị toạ chủ đến tham thỉnh mình và Tắc thứ mười: Kẻ »cướp rỗng« của Mục Châu những gì Sư nói ra, cho dù nửa câu hay trọn câu, chúng đều tương tự một đám rừng gai góc, chẳng ai có thể để tay đặt chân vào được.

Một lần, chưa kịp thấy tăng đến Sư đã nói: Một công án hiển hiện trước mặt. Tha cho ngươi ba mươi gậy. Lại một lần nữa, vừa thấy một vị tăng, Sư gọi: Thượng toạ! Tăng quay đầu nhìn, Sư nói: Đang vác một tấm bản trên lưng! Và Sư dạy chúng như sau: Nếu các ngươi chưa tìm được chỗ đút đầu vào thì hãy tìm chỗ đút đầu vào. Và nếu đã tìm được chỗ đút đầu vào thì lúc đó các ngươi mới hết lí do để cô phụ Lão tăng. Đó chính là cách giúp người của Mục Châu.

Vị tăng kia cũng là một người được gọt dũa tốt [ông ta đã biết trước và chuẩn bị đón những đòn hung hăng dữ tợn khét tiếng của vị thầy]. Nhưng nên nói gì bây giờ khi hắn cho đuôi rắn lộ ra sau một cái đầu rồng? Nếu người khác không phải Mục Châu có lẽ đã bị hắn cho một vố ê chề. Hỏi từ đâu đến, ông ta chỉ quát lên một tiếng hô. Các ngươi thử nói xem: Ý của ông ấy như thế nào?

Nhưng lão Hán này chẳng gấp rút chút nào. Sư chỉ ung dung chậm rãi nói với vị tăng: Lão tăng bị ngươi quát một tiếng hô! Sư một mặt có vẻ như thừa nhận phong cách của vị tăng và gác sự việc qua một bên; mặt khác Sư có vẻ kiểm nghiệm vị tăng. Sư nghiêng mình qua một bên và ngắm xem ông ta phản ứng như thế nào.

Tăng lại quát: Hô! Giống thì cũng giống đó, nhưng đúng ở đây cũng chưa phải là đúng. Ông ta phải để lão Hán đến xỏ lỗ mũi [như xỏ dây vào mũi bò để giật.] Bởi vì sau đó, Sư hỏi: Tiếng hô thứ hai, tiếng hô thứ ba, sau đó còn gì nữa? Và đúng là vị tăng chẳng nói câu nào thêm được. Mục Châu bèn đánh và nói: Tên cướp rỗng này! Muốn kiểm nghiệm người thì ngay khi họ mở miệng phải nhận ra được ngay. Chỉ tiếc là vị tăng kia không nói được nữa. [Ông ta không hiểu lời kháng biện đầu tiên của Mục Châu.] Ông ta rất đáng bị Mục Châu gọi là một tên cướp rỗng.¹ Chỉ vì không đáp được nên ông ta bị lão Hán »kết án vì tự thú tội« [Đây là câu nói dùng tại quan phủ.] Hãy nghe bài tụng của Tuyết Đậu!

Kệ tụng

Hai lần quát Hô! – Thêm một tiếng quát thứ ba!

Tác giả biết ngay sự việc biến chuyển ra sao

Nói: Leo lên cưỡi đầu cọp

Cả hai đều thành hai kẻ mù!

Ai là kẻ mù?

Thiên hạ cầm lấy! Chúng ta trình mọi người xem.

兩 喝 與 三 喝

作 者 知 機 變

若 謂 騎 虎 頭

二 俱 成 瞎 漢

誰 瞎 漢

拈 來 天 下 與 人 看

Lưỡng hát dữ tam hát

Tác giả tri cơ biến

Nhược vị kị hổ đầu

Nhị câu thành hạt Hán

Thuỳ hạt Hán?

Niêm lai thiên hạ dữ nhân khán.

Trước ngữ về kệ tụng

»Hai lần quát Hô! – Thêm một tiếng quát thứ ba!« – Sấm chớp ầm ầm, nhưng lại không một giọt mưa. – Tự cổ chí kim ít có người như vậy.

»Tác giả biết ngay sự việc biến chuyển ra sao« – Nếu không phải là hàng tác gia thì làm sao có thể kiểm nghiệm nhau như vậy được? – Chỉ ngại các ngươi không được như thế.

»Nói: Leo lên cưỡi đầu cọp!« – Ồ! Kẻ mù! – Làm sao mà leo cưỡi đầu cọp được? – Nhưng không ít người hiểu như thế! – Và cũng còn một số người hiểu như vậy [nhưng trong ý nghĩa vị tăng quả thật có bản lĩnh leo đầu cọp cưỡi; có lẽ chính Tuyết Đậu cũng nghĩ như vậy].

»Cả hai đều thành hai kẻ mù!« – Một lời thân tình từ một miệng thân tình. [Một câu bao hàm toàn Tuyết Đậu; nó phải được suy ngẫm kĩ lưỡng, tương tự như câu của Mục Châu: Kẻ cướp rỗng. Có thể chúng ta sẽ phát hiện một ý nghĩa hoàn toàn khác trong những lời có vẻ chê trách tuỳ trường hợp quán sát, trong ánh sáng của thế giới tương đãi, hay trong ánh sáng của sự thật tuyệt đối.] – Tại sao chỉ có hai thôi? [Không phải ai cũng mù cả hay sao?] – Cứ tự phán đoán chính mình đi! [Tuyết Đậu tự kết án với những câu này; và thật sự thì Sư cũng chẳng muốn gì khác hơn là một kẻ mù trong thế giới phân biệt, tương đối này.]

»Ai là kẻ mù?« – Ông ta muốn để ai phán đoán sự việc này? – Rất hay là câu chuyện này có một câu cuối cùng. – Ông ta bịp chúng ta chết đi được!²

»Thiên hạ nắm lấy! Chúng ta trình mọi người xem.« – Không phải không thấy; nhưng mà thấy được lại bị mù. Nếu Xà-lê³ các ngươi giương mắt nhìn thì hai tay đang vồ lấy hư không!

[Chẳng có một nơi nào mà người ta có thể lấy mắt nhìn, hoặc ngược lại: chẳng ai có một con mắt có thể hàm chứa cái Nhất thể to lớn này; ai nhìn thấy được tất nhiên phải mù.] – Tuyết Đậu đưa ra một sự việc như vậy đó. – Các ngươi thử nói: Đây là cơ thứ mấy?⁴

Bình xướng về kệ tụng

Chúng ta phải công nhận là Tuyết Đậu thật lòng vì người. [Sư tán thán cả hai, Mục Châu và vị tăng, và cũng không ngần ngại gọi người thứ hai là một ›Tác giả‹] Nếu không phải là Tác giả [trong cuộc đối thoại] thì có lẽ sự việc đã được kết thúc với một trận quát tháo loạn xạ. Vì vậy mà cổ nhân⁵ mới nói [để cảnh cáo việc lạm dụng tiếng quát]: Có lúc tiếng quát chẳng có tác dụng của tiếng quát. Có lúc tiếng quát lại có tác dụng như một tiếng quát. Có lúc tiếng quát tương tự một sư tử bốn chân vồ chấn địa, có lúc tiếng quát tương tự như thanh bảo kiếm của Kim Cương vương.

Hưng Hoá⁶ nói: »Nếu ta để ý đến các ngươi thì nghe tiếng quát ở hành lang bên Đông, hành lang bên Tây. Hãy bỏ cái tật hát hồ hát loạn này đi! Nếu các ngươi có thể săn đuổi Hưng Hoá này lên tới cung trời Tam thập tam, để rồi sau đó rơi xuống đất chẳng còn một hơi thở nào, các ngươi có thể chắc chắn được là khi ta tỉnh lại, sẽ ngẩng đầu lên nói với các ngươi là: Vẫn chưa làm được trò trống gì cả! Vì sao? Vì Hưng Hoá chưa từng lấy viên ngọc quí từ sau tấm màn mầu tía ra ném trước mặt các ngươi xem. Các ngươi muốn gì khi quát hồ quát loạn một cách mù quáng như vậy?« Lâm Tế có lần nói: »Ta biết được là mọi người đều bắt chước tiếng quát của ta. Ta hỏi đây: Phía đông đường có tăng bước ra và phía tây đường cũng có tăng bước ra. Cả hai đều quát lên. Như vậy ai là khách, ai là chủ? Nếu các ngươi chưa phân biệt được khách chủ thì từ đây trở về sau, Lão tăng đây cấm các ngươi bắt chước như vậy.«

Thế nên Tuyết Đậu mới nói: »Tác giả biết ngay sự việc biến chuyển ra sao«. Vị tăng kia tuy bị

Mục Châu nắm bắt bỏ túi, nhưng ông ta biết được cơ biến. Các ngươi thử nói: Ông ta »biết cơ biến« ở chỗ nào? Thiền sư Trí ở Lộc Môn nói về vị tăng này như sau: Người nào nhận biết PHÁP thì sợ nó. Và Nham Đầu [người đã giúp Tuyết Phong ngộ đạo trên đỉnh Ngao sơn] nói:

»Nếu luận chiến với nhau thì mỗi người đều đứng trên then chốt luận lí của mình«. Và Hoà thượng Tâm⁷ ở Hoàng Long nói như sau: »Nếu đạt đến chỗ cùng cực thì sẽ biến đổi; nếu biến đổi rồi thì sau đó thông suốt.«⁸ Khả năng tiệt đoạn lưỡi thiên hạ của Tổ sư nằm ở điểm bé tí này đây [cảm nhận được cơ biến của cuộc sống]. Nếu các ngươi biết được cơ biến thì vừa cử một cổ tắc là biết được thâm ý ngay.

[Về cặp kệ thứ hai:] Nhưng có người nói: Vị tăng sao lại vướng vào câu nói của Mục Châu

»Tiếng hô thứ hai, tiếng hô thứ ba, sau đó còn gì nữa?«, cứ việc quát hô rồi đi là xong. Những người như thế chẳng quát hai mươi ba mươi lần đâu, họ quát cho đến khi Phật Di-lặc hạ sinh.

Như vậy có nghĩa là, họ đòi hỏi vị tăng leo đầu cọp để mà cưỡi. Không thể nào nói họ rành Mục Châu với tri kiến như vậy được; mà hình tượng họ có được từ vị tăng cũng khác xa. Ai muốn cưỡi cọp phải có thanh gươm trên tay và tài năng chuyển biến.

Tuyết Đậu nói: Nếu suy nghĩ như vậy thì »cả hai đều trở thành kẻ mù«. Tuyết Đậu giống như thanh Ỷ thiên trường kiếm, lẫm lẫm toàn uy. Nếu hiểu được ý của Tuyết Đậu thì tự nhiên ngàn chỗ vạn chỗ đều hiểu được. Và họ cũng sẽ hiểu được là những gì Tuyết Đậu tụng sau này chỉ thuộc vào loại chú cước mà thôi [và họ có thể ngắt khúc nhảy ra, không nhất thiết phải tiếp tục theo dõi mối suy nghĩ].

[Về cặp kệ thứ ba:] Sư lại nói: »Ai là kẻ mù?« Các ngươi thử nói: Sư muốn nói vị khách mù, hay nói ông chủ mù? Hoặc là, cả chủ lẫn khách đều mù?

»Thiên hạ nắm lấy! Chúng ta trình mọi người xem.« Đây chính là hạt nhân sinh động của sự việc [của kệ tụng, của toàn bản công án]! Bài tụng của Tuyết Đậu nhất thời chấm dứt, cớ sao Sư lại nói thêm: »Thiên hạ nắm lấy! Chúng ta trình mọi người xem.« Các ngươi thử nói xem: Phải nhìn như thế nào? Mắt nhắm có, mắt mở có. Nhưng có ai được miễn [lời chê trách là kẻ đui mù] hay không?

Bình giảng

Về lời thuỳ thị

Tất cả những cảm nhận, những mối tư duy, những nguyện vọng đều biến chuyển giữa hai cực biên âm dương, giữa khẳng định và phủ định. Và tính chất cực biên này chẳng được cảm nhận ở đâu một cách mạnh mẽ, đau đớn hơn là ở ngay nơi người ta chỉ chuyên chú đến cái Tuyệt đối, trong lĩnh vực tôn giáo và triết học. Mục đích duy nhất của hai khoa này luôn luôn là việc chôn vùi tính chất đối nghịch của hai cực biên tương đãi, đạt được một nơi an tĩnh, hoà đồng. Nhịp đập của trái tim Phật giáo nằm chính tại đây. Đó chính là ›Nhất thể to lớn,‹ hay là ›cái nhỏ bé tí ti‹ mà các vị Thiền sư thường đề cập đến.

Đây cũng là chủ đề của lời thuỳ thị. Tư tưởng trong đây được trình bày rõ ràng mạch lạc.

Đoạn văn đầu chiếu rọi bản chất tương phản của thị phi. Nơi nào có thị phi, nơi ấy có tranh luận, và mỗi người đều phải đứng trên lập trường của mình, phải bảo vệ lập trường này.

Nhưng ai muốn thành tựu Phật quả, người ấy cũng không thể xa lánh một cách đơn giản bản chất tương đãi của hai cực biên. Thị và phi theo đuổi ông ta trên suốt con đường tu tập. Và tâm trạng ông ta được Viên Ngộ miêu tả trong đoạn văn thứ hai và thứ ba. Nếu phủ nhận thế giới này, và chỉ muốn tiến thẳng đến cõi thanh tịnh, cõi trống không thì cuối cùng, Phật cũng chẳng có ý nghĩa gì đối với ông ta, dù là vị hoàng tử trong lịch sử Ấn Độ, hay là Di-lặc, vị Phật tương lai, đang trụ trên cõi trời riêng của mình để rồi giáng thế độ chúng sinh trong một thế giới mới sau thời kì huỷ hoại của thế giới này. Và đối với ông ta, tất cả – từ các Đại đệ tử của đức Phật như Văn-thù, người có trí huệ đệ nhất, Phổ Hiền, từ bi đệ nhất, cho đến tất cả những vị khác trong tăng-già khả kính của đức Phật – đều biến mất trước cái vô danh.

Nhưng, tương tự trường hợp phủ nhận thế giới hiện tượng này, trong một thời điểm khác, ông ta cũng có thể bị chiếm giữ bởi tâm thức khẳng định, xác nhận thế giới hiện tượng với muôn vàn mầu sắc – bởi vì không một cực biên nào có thể tồn tại mà không có phần cực biên tương đãi kia, hoặc là chúng xuất hiện cùng nhau, hay là chúng triệt trừ lẫn nhau. Và nếu khẳng định thế giới hiện tượng, sinh sống trong đó, ông ta sẽ diện kiến đức Phật mọi nơi, động vật nhỏ bé nhất cũng có phần trong sự việc cao cả nhất.

Hai cực biên phải là thế. Mặc dù vậy, chúng lúc nào cũng tìm cách dung hoà nhau. Và Thiền,

»tĩnh lự« chẳng có mục đích nào khác hơn là sự dung hoà hai cực biên, đồng thời luôn luôn giữ chặt nó một cách mới mẻ. Đây chính là thao trường của những vị Thiền sư, của những bậc thượng tài, của những kẻ am tường cũng như của những người sơ cơ. Và Viên Ngộ chỉ đến điểm này trong đoạn văn cuối của lời thuỳ thị. »Chẳng hướng thượng hướng hạ« có nghĩa là: chẳng thị chẳng phi, chẳng mắng chẳng khen, hoặc: cả thị lẫn phi, cả tán dương lẫn phản bác.

Viên Ngộ giúp chúng ta chuẩn bị diện kiến một vị Thiền sư nắm vững nghệ thuật phối hợp, dung hoà hai cực biên đối nghịch. Độc giả có lẽ phải nhớ lại điểm này trong lúc tham quán tắc công án, bởi vì sự việc trong đây nhìn thoáng lần đầu không có vẻ dung hoà như vậy.

Mục Châu, đệ tử của Hoàng Bá

Như trường hợp Triệu Châu, Mục Châu⁹ xuất thân từ nhánh Thiền thứ hai sau Lục tổ Huệ

Năng, tức là dòng thiền mang dấu ấn của Mã Đại sư. Trong thời gian đầu, Sư giữ chức Thủ toà nơi Hoàng Bá, một vị Thiền sư uy đức lẫm liệt, là nhân vật chính trong bản công án kế tiếp.

Sư cũng là một người cố vấn tài tình của vị sư đệ nổi danh của mình, Thiền sư Lâm Tế sau này. Vì Lâm Tế mất vào năm 867, chúng ta có thể nhìn nhận là Mục Châu, sống và giáo hoá trước hoặc vào khoảng 850 mặc dù không có tư liệu chính xác về năm sinh năm mất của Sư.

Sau khi rời Hoàng Bá, Sư nhận lời mời trụ trì một thiền viện tại Mục Châu, tỉnh Chiết Giang, nằm phía Tây nam thành phố Hàng Châu. Nơi đây, Sư giáo hoá với tâm thức nghiêm khắc của thầy mình tuy có những thủ đoạn, những phương pháp riêng. Sư chính là người đóng mạnh cửa làm Vân Môn kẹt chân, là người xua đuổi những vị tăng đến tham thỉnh – trong trường hợp họ không đưa ra một câu trả lời thích hợp ngay tức khắc – với câu quở trách

»máy khoan đời Tần«. Nhưng, tấm lòng từ bi nhân ái của Sư được thể hiện rất rõ qua một thói quen lạ lùng: Sư thỉnh thoảng rời chùa biệt tích, đến những nơi hoang vắng cô tịch để rồi kết những đôi giầy cỏ để bên đường dành cho người bộ hành qua lại. Và vì thế, Sư nổi danh là một thánh nhân huyền bí trong quần chúng, bị những kẻ tâm tư nông cạn cười chê, nhưng lại càng được những người có dịp thân cận tôn kính. Và ví dụ Tuyết Đậu nêu trên đã chứng tỏ Sư là một bậc Đại sư đáng được sùng kính như thế nào.

Về bản công án

Để hiểu bản công án này, nơi đây chúng ta chỉ cần một vài lời dẫn nhập. Tất cả những gì khác đều được trình bày rõ ràng trong lời bình xướng của Viên Ngộ và kệ tụng của Tuyết Đậu. Câu hỏi »Ngươi vừa rời chỗ nào đến đây?« của Mục Châu cũng như những vị Thiền sư khác phải được hiểu một cách sâu sắc hơn. Nó có nghĩa: Tâm thức của ngươi cỡ nào? Và vị tăng nọ cũng hiểu như vậy; câu trả lời của ông ta chính là tiếng quát: Hô!

Chúng ta đã gặp tiếng quát đầy năng lực này nơi Đức Sơn trong công án thứ tư, và sẽ gặp nó lại trong bản công án kế đến và ở nhiều nơi khác nữa. Người ta thuật lại rằng, trong khoảnh khắc tâm truyền tâm đến đệ tử Bách Trượng của mình, Mã Đại sư đã quát lên một tiếng Hô!

thật to. Đối với những người bị thu hút bởi tâm thức vi diệu, tiếng quát Hô! này chính là sự bộc phát của tất cả những gì không thể được trình bày qua ngôn ngữ, vừa khủng khiếp và vừa giải thoát. Và càng cảm nhận được năng lực hàm chứa trong tiếng quát, các vị lại càng sử dụng nó thường hơn để gọi, để đánh thức chúng đệ tử của mình trong lúc tâm thức của họ lông bông bất định, giúp họ trở về cõi Nhất thể quan trọng. Tiếng quát được truyền từ Bách Trượng sang Hoàng Bá, và từ Hoàng Bá, nó được tiếp nhận một cách rất đặc biệt bởi Lâm Tế, bạn học đồng môn nhỏ tuổi của Mục Châu. Và nếu kể thêm Đức Sơn – cùng đứng ở bậc thang thứ 11 của hệ thống truyền thừa như Lâm Tế –, mặc dù vị này không thuộc vào hệ Nam Nhạc-Mã Tổ nhưng vẫn thường sử dụng tiếng quát song song với cây gậy, chúng ta có thể hiểu một cách dễ dàng tiếng quát này đã trở thành một dấu hiệu, một mật ngữ được giới thiền ưa chuộng và sử dụng ở giữa thế kỉ thứ 9. Và trường hợp nó bị lạm dụng, tục hoá cũng là một việc dễ hiểu.

Nhưng đây chúng ta cũng chẳng nhất thiết phải phê bình vị tăng trong bản công án là thiển cận hoặc vô sỉ. Cả Tuyết Đậu lẫn Viên Ngộ đều coi trọng ông ta. Ông ta đã tiến xa trên con đường tu tập; đã theo đuổi con đường hướng thượng như Viên Ngộ trình bày trong đoạn thứ hai của lời thuỳ thị. Ông ta bị nắm giữ bởi sự việc siêu việt mọi phân biệt, mọi ngôn ngữ và từ đó, tự tin mình đã đạt được trình độ của những bậc tôn túc. Đọ sức với họ bằng ngôn ngữ nào khác gì để mình rơi xuống một cấp bậc thấp hơn; ở đây ta không có cách nào cởi mở trình bày khác hơn là tiếng quát Hô!

Và Mục Châu cũng chẳng đuổi vị tăng ra ngoài như phần lớn những người viếng thăm khác.

Nhưng câu nói xác định đầu tiên của Sư đã xuất phát từ một cõi hoàn toàn khác tiếng quát của vị tăng. Nó không hiển bày lập trường một cách rõ ràng. »Lão tăng bị ngươi quát một tiếng Hô!« Nhà chú giải người Nhật Katō Totsudō¹⁰ nhắc nhở đến cái vẻ hốt hoảng hoang mang của người lớn khi bị trẻ con từ phía sau nhảy ra hù bất thình lình. Nhưng, âm điệu như thế còn lạ đối với vị tăng. Ông ta chỉ thấy vẻ non yếu trong câu nói, và có cảm giác mình siêu việt hơn thế. Nhưng chính cảm giác đó đã cướp đi nội lực cũng như tính chất chân thật của tiếng quát thứ hai – một sự chân thật có thể đã nằm trong tiếng quát Hô! đầu của ông ta.

Nhưng bây giờ chính là thời điểm phân quyết xem con cọp già Mục Châu phải đương đầu với đối thủ rồng tương xứng, hay chỉ là một con rắn mang mặt nạ.

Và bậc Tông sư lại giữ âm điệu nhu hoà giản dị của mình. Bây giờ, mắt của vị tăng bừng sáng lên; ông ta cảm nhận được vẻ tôn nghiêm cao cả trong thái độ nhu hoà đó, một thái độ chẳng hướng thượng hoặc hướng hạ. Vị tăng im lặng, thầm bái phục. Và với phong cách này, ông ta đã chứng tỏ mình là một tác gia, như Tuyết Đậu tán thán trong bài kệ. Vị tăng đã can đảm biến chuyển đúng lúc; và chính đây là điểm then chốt của sự việc; vì nếu không được như vậy, một sự cứng rắn khô kiệt sẽ xảy ra trên tầng cấp tâm thức tối cao.

Và Mục Châu? Sư đập vị tăng một phát và nói: Tên cướp rỗng này! Đầu tiên nghe thì lời này giống như một lời mắng thô lỗ: Ngươi là một tên trộm, tên cướp chuyên chiếm đoạt tiếng quát năng lực của các bậc thầy, và tự mình rỗng tuếch, chẳng có gì trong đầu. Vị tăng sẽ không tránh được trường hợp phải thừa nhận những lời chê trách. Nhưng xin hỏi lại nơi này, một ›kẻ cướp rỗng‹ thật ra là gì? Nhìn kĩ một chút thì một tên cướp rỗng là người cướp những cái đầu rỗng, cái tâm trống rỗng của người khác. Và Thiền có mục đích nào khác hơn là đầu tiên chiếm đoạt tất cả những gì thuộc về cảm giác, tư duy của mọi người, quét sạch tâm thức của họ cho đến lúc họ trống rỗng chẳng còn gì cả? Nhìn như vậy thì những tên đầu rỗng tâm rỗng chẳng có thể được tìm thấy ở nơi nào khác hơn là nơi những vị Thiền sư. Và đối với hàng đệ tử thì chẳng có gì quan trọng hơn là thành đạt những gì vị thầy mình đang có. Và đây cũng là hành động của vị tăng trong lúc ông ta bỏ qua tiếng quát thứ ba của mình. Thái độ này được vị thầy tán thán. Mục Châu trình bày lời khen của mình qua lời chê trách. Sư vẫn giữ thái độ nhu hoà từ đầu đến cuối và qua đó, đạt đúng những tiêu chuẩn mà Viên Ngộ chờ đợi trong lời thuỳ thị, qua câu hỏi: Giả như chẳng hướng thượng hướng hạ thì thương lượng ra sao?

Về kệ tụng

Ba chữ cuối¹¹ của dòng kệ cuối cùng có thể được dịch nhiều cách khác nhau: Ông ta, Mục Châu, để mọi người thấy; ta đây, Tuyết Đậu, để bọn mù các người thấy; hoặc dưới dạng lệnh: Cho mọi người thấy! Cuối cùng thì manh mối suy nghĩ nào cũng dẫn đến một chiều hướng, và cách chuyển ngữ đã được thực hiện trình bày sự việc có vẻ dễ hiểu nhất. Muốn biết ý nghĩa chính nằm ở chiều hướng nào thì độc giả phải theo những lời trước ngữ cuối và lời bình xướng của Viên Ngộ về kệ tụng. Sau đây chỉ là một bản tóm tắt nói lên những gì quan trọng nhất:

Như thường lệ, cặp kệ đầu chứa đựng những gì Tuyết Đậu nói trực tiếp về bản công án.

Cặp kệ thứ nhì phản bác cách hiểu sai lầm của thiền giả đương thời.

Nhưng, trong cặp kệ thứ ba, Tuyết Đậu gán vào chữ »mù« một ý nghĩa hoàn toàn khác, một cơ biến dẫn dắt mọi người rời đấu trường tranh luận đến cõi tĩnh lặng, nơi những cặp đối đãi câm nín – hoàn toàn theo ý nghĩ của Mục Châu và lời thuỳ thị của Viên Ngộ.

Tắc thứ 11: Bọn ăn hèm của Hoàng Bá — 黃檗噇酒糟漢

Thuỳ thị

Đại cơ của Phật tổ đều nằm trong lòng tay của ông. Mệnh mạch của nhân thiên đều tiếp thụ từng cái vẫy, từng tiếng gọi của ông.

Một câu nói thường ngày [như trong bản công án theo sau] của ông cũng đủ làm kinh động quần chúng.

Một cơ, một cảnh của ông cũng đủ phá tan gông xiềng [với tội lỗi được khắc trên đó.

Ông giải thoát chúng sinh ra khỏi tội lỗi, vô minh].

Tiếp người thượng cơ, ông đưa ra sự việc hướng thượng.

Các ngươi thử nêu một người xuất hiện với phong cách như vậy xem nào! Có biết điểm quan trọng nhất đối với người ấy nằm chỗ nào hay không? Thử xem bản công án sau!

Bản tắc

Hoàng Bá dạy chúng như sau: Tất cả mọi người có mặt nơi đây – các ngươi đều là một lũ ăn hèm. Đó chính là phong cách hành cước đó đây của các ngươi. Như vậy các ngươi có ›ngày hôm nay‹¹ chỗ nào? Các ngươi có biết là khắp Đại Đường này không có Thiền sư hay không?

Một vị tăng bước ra, hỏi: Như vậy thì con muốn biết chư phương dắt dìu đồ chúng có nghĩa lí gì?

Hoàng Bá nói: Ta chẳng nói không có Thiền; chỉ nói là không có Thiền sư.

Trước ngữ

»Hoàng Bá dạy chúng như sau:« – Muốn múc nước thì gáo quá chật. [Chỉ trường hợp muốn nhét cái vô biên vào ngôn từ] – Uống một hớp đã cạn ngay.²

»Tất cả mọi người có mặt nơi đây – các ngươi đều là một lũ ăn hèm. Đó chính là phong cách hành cước đó đây của các ngươi.« – Thiên hạ nạp tăng chẳng ai nhảy thoát khỏi câu nói này.

– Ông ta nói thẳng cho mọi người nghe. – Tới lui cho hao mòn giầy cỏ. – Họ nâng trời động đất [tự xem mình thật quan trọng].

»Như vậy các ngươi có ngày hôm nay chỗ nào?« – ›Ngày hôm nay‹ nào có giúp được gì? –

Chúng ta có thể nói: Làm kinh động quần chúng.

»Các ngươi có biết là khắp Đại Đường này không có Thiền sư hay không?« – Lão tăng đây chẳng hiểu nổi! – Một phát duy nhất mà ông ta đã nuốt tất cả. – Hắn cũng là một vị La-hán ở núi Vân Cư.³

»Một vị tăng bước ra, hỏi: Như vậy thì con muốn biết chư phương dắt dìu đồ chúng có nghĩa lí gì?« – Một đòn tấn công thật hay! – Phải có một kháng biện như vậy để đối đầu lời phát biểu của Hoàng Bá.

»Hoàng Bá nói: Ta chẳng nói không có Thiền; chỉ nói là không có Thiền sư.« – Đó, đúng là ông ta không giải thích rõ ràng được. [Câu nói mạnh bạo trước đây của ông ta đã] Đổ vỡ, tan thành nước cả rồi! Một kẻ đầu rồng đuôi rắn!

Bình xướng về bản tắc

Hoàng Bá⁴ thân cao bảy bộ, trên trán có khối u như một viên ngọc, bẩm sinh đã am tường về

Thiền. Một lần, trong lúc hành cước ngang qua rặng Thiên Thai, sư gặp một vị tăng. Sư đàm thoại, nói cười với ông ta như đã quen từ lâu. Nhưng khi nhìn kĩ thì Sư nhận ra vị tăng có một cặp mắt phát quang, nhìn rất khác thường. Lúc này họ đã đến một con suối, nước chảy xiết, phải chống gậy, xếp nón đứng lại. Vị tăng rủ sư cùng qua sông. Sư bảo: Thỉnh Ngài qua trước.

Vị tăng kia vén y, bước đi trên sóng nước như mặt đất bằng rồi quay đầu lại bảo: Hãy qua, hãy qua! Sư quát lên: Đồ tự liễu! Nếu biết trước là đồ yêu quái như vậy thì ta đã chặt bắp chân của ngươi! Vị tăng tán thán: Đúng là pháp khí Đại thừa. Nói xong vị tăng biến đâu mất.⁵

Lần đầu đến Bách Trượng,⁶ Bách Trượng hỏi: Đường đường chững chạc từ đâu đến? Hoàng Bá đáp: Đường đường chững chạc từ Lĩnh Trung đến.⁷ Bách Trượng hỏi tiếp: Đến đây vì việc gì? Hoàng Bá nói: Chẳng vì việc gì đặc biệt cả. Bách Trượng có ấn tượng mạnh về bậc pháp khí này. Hôm sau, Sư đến từ biệt Bách Trượng. Bách Trượng hỏi: Ngươi đi đâu? Hoàng Bá nói: Đến Giang Tây lễ bái Mã Đại sư. Bách Trượng nói: Mã Đại sư đã thiên hoá [vào năm 788]. Hoàng Bá nói: Vậy mà con muốn đích thân đến lễ bái! Kẻ hậu bối này phúc mỏng duyên cạn, chẳng được một lần diện kiến. Bây giờ con chỉ muốn biết ngôn cú bình thường của Mã Đại sư ra sao, xin Thầy cử lại cho biết!

Bách Trượng đưa ra sự kiện tham thỉnh Mã Đại sư lần thứ hai và những gì xảy ra. Vừa thấy ta đến, Bách Trượng kể lại, Mã Đại sư dựng phất tử thẳng đứng. Ta hỏi: Dùng đến nó, hay không dùng đến?⁸ Thay vì trả lời, Mã Tổ gác phất tử tại một góc thiền sàng, lặng thinh một hồi.⁹ Sau đó, Tổ hỏi: Ngươi sau này mồm mép ra sao để hoá độ chúng sinh? Ta liền cầm phất tử dựng đứng lên. Tổ liền đầy đủ uy nghi quát lên một tiếng, ba ngày sau ta vẫn còn ù tai.

Hoàng Bá nghe vậy rùng mình, bất giác le lưỡi. Bách Trượng bảo: Ngươi sau này có muốn xem mình là con cháu của Mã Đại sư hay không? Hoàng Bá liền nói: Không, thưa thầy! Hôm nay nhân nghe thầy kể lại mà con thấy được đại cơ đại dụng của Mã Đại sư. Nếu tự xem là môn đệ thì sau này mất cả con cháu.¹⁰ Bách Trượng bảo: Đúng như thế! Đúng như thế! Kiến giải bằng thầy thì phúc đức chỉ còn phân nửa. Trí huệ hơn thầy mới có thể đảm nhận việc truyền trao. Hành động trình kiến giải của ngươi hôm nay đã có nét siêu việt bậc thầy. – Nếu các ngươi [Viên Ngộ hướng về chúng đệ tử thuyết trình] muốn hiểu đúng thì phải nhìn kĩ xem cha con trong ›gia đình Bách Trượng‹ xử sự thế nào. [Và đây là một ví dụ điển hình!]

Ngày nọ, Hoàng Bá lại đến hỏi Bách Trượng: Việc của tông thừa từ trước đến nay làm sao truyền dạy người? Bách Trượng lặng thinh giây lát. Hoàng Bá nói: Không chỉ dạy hậu nhân thì dòng truyền thừa bị tiệt đoạn mất sao! Bách Trượng chỉ bảo: Ta cứ nghĩ ngươi là người thừa kế! Sau đó đứng dậy, trở về phương trượng.

Hoàng Bá kết bạn bên ngoài [tức là ngoài tăng-già] với Tướng quốc Bùi Hưu. Thời còn trấn tại Uyển Lăng, ông mời Sư đến quận của mình.¹¹ [Lời mời đây có nghĩa là: Bùi Hưu thỉnh Sư cùng với tất cả chúng tăng dời chỗ, từ núi Hoàng Bá đến Nam Khang cư trú. Sự kiện dời đến một nơi cách xa khoảng 200 km với tăng chúng đông đúc cùng sự tán thán tôn kính của quần dân xung quanh – đó chính là điều Tướng quốc Bùi Hưu muốn nói đến trong bài kệ khi ông dùng từ so sánh Hoàng Bá với một ông vua có rồng voi đi theo hộ tống.] Đến nơi, ông trình Sư một bài viết của mình [trình kiến giải về sự việc tối thượng]. Sư cầm lấy, chẳng duyệt sơ qua, chỉ gác bên toà ngồi của mình. Sau một giây lát lặng thinh, Sư hỏi: Ông hiểu chưa? Bùi Hưu nói: Chưa hiểu? Hoàng Bá nói: Nếu mà ngay lúc này ông hiểu được thì còn có thể chấp nhận chút ít. Nhưng nếu tìm cách trình bày bằng giấy bằng mực thì tông chỉ của ta chẳng biết còn đâu. Nghe vậy Bùi Hưu liền làm một bài tụng tán thán:

Từ lúc truyền tâm ấn đến giờ – Đại sĩ

Trán có viên ngọc, thân cao bảy bộ

Đã treo tích trượng của mình tại đất Thục hơn mười năm

Chỉ hôm nay thuyền Sư mới xuôi dòng đồng bằng

Tám ngàn long tượng theo bước chân

Hương hoa muôn dặm kết thắng nhân

Nếu được làm đệ tử cung phụng thầy, tôi sẵn lòng

Chẳng biết được rằng Sư có pháp gì gửi người.

自 從 大 士 傳 心 印

額 有 圓 珠 七 尺 身

掛 錫 十 年 棲 蜀 水

浮 盃 今 日 渡 漳 濱

八 千 龍 象 隨 高 步

萬 里 香 花 結 勝 因

擬 欲 事 師 爲 弟 子

不 知 將 法 付 何 人

Tự tòng Đại sĩ truyền tâm ấn

Ngạch hữu viên châu thất xích thân

Quải tích thập niên thê Thục thuỷ

Phù bôi kim nhật độ chương tân

Bát thiên long tượng tuỳ cao bộ

Vạn lí hương hoa kết thắng nhân

Nghĩ dục sự sư vi đệ tử

Bất tri tương pháp phó hà nhân.

Không có vẻ gì vui trên mặt, Sư đáp lại:

Tâm như biển lớn, không ranh giới

Miệng phun sen đỏ¹² nuôi thân bệnh này

Đôi bàn tay của ta chính vô sự

Chưa từng đưa ra vì kẻ nhàn.

心 如 大 海 無 邊 際

口 吐 紅 蓮 養 病 身

自 有 一 雙 無 事 手

不 曾 祇 揖 等 閑 人

Tâm như đại hải vô biên tế

Khẩu thổ hồng liên dưỡng bệnh thân

Tự hữu nhất song vô sự thủ

Bất tằng chỉ ấp đẳng nhàn nhân.

Sau khi an trú nơi này, cơ phong của Hoàng Bá cao vút. Một trong những đệ tử của Sư là Lâm Tế.¹³ Mục Châu lúc đó là Thủ toà, một lần hỏi: Thượng toạ ở nơi đây đã lâu, sao không đến thầy hỏi han? Lâm Tế hỏi: Ông thấy tôi đến đặt câu hỏi gì thì được? Mục Châu nói: Sao ông không đến hỏi về đại ý Phật pháp? Lâm Tế đến hỏi, ba lần hỏi bị đánh đuổi cả ba lần. Sau đó, Lâm Tế đến từ biệt Thủ toà, nói: Tôi nghe lời Thủ toà ba lần đến hỏi, lần nào cũng bị đánh đuổi ra ngoài. Tôi e ngại nhân duyên không phải ở đây, đành tạm xuống núi. Mục Châu nói: Nếu đi thì trước hết phải đến từ biệt Hoà thượng mới được. Sau đó Mục Châu đến Hoàng Bá trước và trình: Thượng toạ đến hỏi trước đây thật là một người hiếm có. Vì sao Hoà thượng không gọt dũa thành cội thành cây để hậu nhân sau này có được bóng mát? Hoàng Bá nói: Ta biết rồi. Lâm Tế đến từ giã, Hoàng Bá nói: Ngươi chẳng được đi đâu khác, hãy đến gò cát Cao An tham vấn Thiền sư Đại Ngu.¹⁴

Lâm Tế đến Đại Ngu, thuật lại câu chuyện xảy ra trước đây rồi nói: Nếu con biết được lỗi của con nằm ở chỗ nào! Đại Ngu nói: Hoàng Bá có lòng tha thiết như lão bà! Ông ta vì ngươi giúp đỡ tận tình. Ta nên nói thế nào nữa bây giờ về việc ngươi có lỗi hay không có lỗi? Lâm Tế nghe vậy hốt nhiên đại ngộ, nói: Phật pháp của Hoàng Bá chẳng có gì nhiều! Đại Ngu nắm chặt lại nói: Ngươi vừa muốn ta nói lỗi ngươi nằm chỗ nào mà bây giờ dám quả quyết Phật pháp chẳng có gì nhiều! Lâm Tế liền nhắm hông Đại Ngu thoi ba cái. Đại Ngu tống qua một bên nói: Thầy ngươi là Hoàng Bá, chẳng tương can gì đến ta. [Với ba cái thoi vào hông, Lâm Tế chuyển tiếp ba lần đánh đòn của Hoàng Bá đến Đại Ngu, cho biết là mình đã ngộ được ý chỉ. Vì vậy mà Đại Ngu cũng rút lui, chẳng hề xem mình là thầy của Lâm Tế. Xem thêm công án 32.]

Một lần khác, Sư thị chúng: Đại sư Pháp Dung tại núi Ngưu Đầu¹⁵ nói ngang nói dọc, nhưng vẫn chưa biết then chốt mở cửa ải hướng thượng chỗ nào. Khi Hoàng Bá nói câu này, thiền giả dưới trướng Mã Đại sư và Thạch Đầu¹⁶ đàm luận rất nhiều về Thiền về Đạo. Vì sao Hoàng Bá lại nói về Đại sư Pháp Dung như vậy? [Câu trả lời rõ ràng: Để ngăn cản chúng đệ tử nói nhiều, nói vòng quanh về Thiền, về tự tính. Đừng quên là sư đang dùng biểu thị ›lũ ăn hèm‹.]

Chính vì vậy mà Hoàng Bá thị chúng: Tất cả mọi người có mặt nơi này – các ngươi đều là một lũ ăn hèm. Hành cước tới lui như vậy thì các ngươi chỉ có thể làm trò cười thiên hạ. Thấy chỗ nào có tám trăm, ngàn người thì lật đật chạy ngay đến đó. Không thể nào để tâm vào những sự việc náo nhiệt như thế được. Nếu các ngươi nắm bắt sự việc một cách thờ ơ đơn giản như vậy thì chỗ nào mới có được cái ›ngày hôm nay‹?

»Bọn ăn hèm« là một từ rất được chuộng dùng để mắng người trong đời Đường. Và nhiều người cho rằng, Hoàng Bá nói như vậy để lăng mạ đệ tử. Người nào có mắt tự nhiên biết được thâm ý của Sư. Đại ý là Sư quăng dây câu để bắt lấy người hỏi. Và đúng như vậy, một thiền giả

– chẳng lo lắng gì đến tính mệnh của mình – từ trong đại chúng bước ra, hỏi Sư: Như vậy thì con muốn biết chư phương dắt dìu đồ chúng có nghĩa lí gì? Một cú đánh hay! Đúng là ông ta không giải thích rõ ràng được, chỉ trả lời một cách lận đận: Ta chẳng nói không có Thiền; chỉ nói không có Thiền sư.

Các ngươi thử nói xem, Sư nghĩ gì với những câu nói trên? Chính Sư đây, người y vào tông chỉ xưa nay, lúc thì nắm chặt, lúc tung ra, lúc sát, lúc hoạt, lúc phóng ra, lúc thâu lại? – Bây giờ ta hỏi thử các ngươi chỗ này: Thế nào là một vị sư trong Thiền tông? Sơn tăng đang lúc nói như vậy đầu đã chìm sâu trong nước. [Tức là tự hạ cấp quá mức. Viên Ngộ cũng quăng dây câu ở đây, nhưng khán thính giả của Sư lặng thinh. Bây giờ Sư chỉ đến vai trò khả nghi của một vị thầy, tự kết án, tương tự Hoàng Bá, để rồi đứng đó có vẻ như muốn từ chức.] Lỗ mũi của các ngươi đâu hết rồi? [Lúc này ít nhất cũng phải có được một người đứng ra phát biểu một cách tự tại. Và qua đó mà người ta có thể thấy được ông ta lỗ mũi còn nguyên vẹn, không đi như một con trâu bị thầy xỏ mũi kéo.] – Một lúc sau [chẳng ai cựa quậy gì cả], Viên Ngộ nói: Ta đã xỏ mũi các ngươi cả rồi! [Các ngươi chưa được tự do; các ngươi còn cần một vị thầy; ta vẫn còn phải xỏ mũi dẫn dắt bọn ngươi.]