Bích Nham Lục (bản Chân Nguyên)

Triệu Châu, môn đệ của Nam Tuyền

Để làm ví dụ cho tâm thức vừa được nhắc đến, Tuyết Đậu đưa Thiền sư Triệu Châu ra làm nhân vật chính và đồng thời trình bày quá trình phát triển của gốc cây Thiền mà Bồ-đề Đạt-ma đã vun trồng tại Trung Quốc. Bởi vì theo cách tính truyền thống với Bồ-đề Đạt-ma là Sơ tổ thì Triệu Châu đã đứng ở hàng thứ mười. Ba trăm năm phân li giữa hai người. Nhưng lại chẳng phân li, bởi vì qua mối quan hệ mật thiết trong Thiền tông giữa thầy và trò, một mối quan hệ được đảm bảo bởi phương pháp »Dĩ tâm truyền tâm« thì việc thay đổi các thế hệ không quan trọng lắm. Nhưng, tính đa dạng của những mối quan hệ ngày một gia tăng với mỗi thế hệ mới. Vị thầy đứng trước đệ tử lúc nào cũng được xem là truyền nhân và nhìn qua vị thầy này hướng về dĩ vãng, là cháu chắt của những vị tiền bối.

Để hiểu những sự việc được trình bày ở đây, chúng ta nên theo dõi con đường từ Đạt-ma dẫn đến Triệu Châu và những điểm quan trọng trên chặng đường này. Ngay vị cháu của Sơ tổ là Tăng Xán, tức Tam tổ (?-606), đã nổi danh với bài tán tụng tầm cỡ đầu tiên của Thiền tông với tựa »Tín tâm minh«. Bởi vì chính bài tụng này được Triệu Châu lưu tâm đến trọn cuộc đời, và cuộc đối thoại được trình bày trong công án này, nó được mở đầu với những lời tụng đầu của bài Tín tâm minh.

Quan trọng cho những người hậu học, thậm chí quan trọng hơn trong một ý nghĩa nhất định lại chính là vị Tổ thứ sáu với pháp hiệu Huệ Năng,²¹ vì qua sư mà những gì chư vị tiền bối truyền từ Bồ-đề Đạt-ma mới thật sự bộc phát, xuất hiện một cách rõ ràng, đồng thời lại mang những đặc tính rất »Trung Hoa«. Tâm thức chất phác, nhưng lại rất tinh anh này hoát nhiên ngộ được bí mật của Đạt-ma – một bí mật được trình bày trong hai câu »Trống rỗng không có gì là thánh« và »Chẳng biết« –, biết được nó không phải là một cái gì đó có thể đạt được qua từng cấp bậc tư duy, qua tu tập từng bước, mà hơn nữa, nó lúc nào cũng bộc phát trong khoảnh khắc như làn sét đánh, rọi sáng tâm địa – vì nó lúc nào cũng đã ở trong ta, rất thân cận, thân cận hơn mỗi sự vật trên thế gian. Chỉ vì tri thức phân biệt, phân tích cũng như tâm tư chấp vào một cái ngã nhỏ bé, chật hẹp mà nó bị che đậy, có vẻ như siêu việt, xa lìa thế giới hiện tượng.

Từ miền Nam xa thẳm như truyền thuyết thuật lại: Lại có thể có sự việc tốt lành nào đến? Lục tổ đã đóng dấu ấn của mình cho những thế hệ Thiền tông sau này với phương cách trực nhận chân lí chớp nhoáng. Trong khi »Bắc thiền« khô kiệt chỉ sau vài thế hệ thì »Nam thiền«, với chủ trương »Đốn ngộ« (theo ý nghĩa trình bày trên) được phổ truyền cho đến ngày nay. Có nghĩa là: tất cả những vị Thiền sư sau này lập tông chỉ đều dựa vào Bồ-đề Đạt-ma, và kế sau vị

Sơ tổ này đã là Lục tổ Huệ Năng.

Từ Huệ Năng cho đến sư Triệu Châu – với mười ba năm cuối đời đã bước vào thế kỉ thứ tám

– cách nhau chỉ bốn thế hệ. Một vị Thiền sư thế hệ thứ bảy là Hoài Nhượng, hoằng hoá tại Nam Nhạc. Mặc dù giữ một vai trò rất quan trọng cho Thiền tông, sư lại không được nhắc đến tường tận nơi nào, nhưng một môn đệ quan trọng của sư, Mã Tổ Đạo Nhất, theo hệ thống truyền thừa thuộc thế hệ thứ bảy lại rất nổi danh, được nhắc đi nhắc lại nhiều lần và chúng ta sẽ yết kiến sư ngay trong công án thứ ba. Nơi Mã Tổ (nghĩa là ông Tổ họ Mã), thầy của Triệu Châu là Nam Tuyền đã khám phá được bí mật của tâm nhất như trong câu nói giản đơn, nhưng chính vì vậy mà khó thông hội bằng lí trí thông thường: Mỗi mỗi các ngươi, cứ tin đi: tâm của mình chính là Phật. Và chính Nam Tuyền đã cố gắng trình bày cho môn đệ của mình một cách cụ thể hơn về chân lí huyền diệu này qua lời nói »Tâm bình thường chính là Đạo.«

(Công án 28 sẽ cho thấy tất cả những gì chứa đựng trong công án này, cho thấy người ta có thể hiểu nó hoàn toàn sai, mặc dù vậy nó vẫn đúng, nếu hiểu một cách chân chính, như thế nào.)

Như vậy, với Nam Tuyền, cuộc sống và cách hoằng hoá của sư, nhân vật chính của bản công án thứ hai này là Triệu Châu có một mối quan hệ rất mật thiết. Sinh năm 777 tại tỉnh Sơn Đông, Sư sớm đã mộ đạo và vào chùa tu học. Năm lên mười bảy, Sư đến Trì Châu (Trì Dương) bên cạnh sông Dương Tử tham học với một thiền tăng lớn hơn độ ba mươi tuổi, người đã gây ấn tượng mạnh mẽ đến Sư qua một tư thái trầm tĩnh, mặc nhiên hiếm có. Vị tăng này xuất thân từ trường dạy của vị Thiền sư danh tiếng bấy giờ là Mã Tổ và đang chuẩn bị lập một am nhỏ quạnh hiu trên núi Nam Tuyền để tiếp độ chúng. Vị Cao tăng này – từ đây được gọi theo tên của nơi hoằng hoá là Nam Tuyền –, rất hài lòng với tâm tư lanh lợi, thật thà sùng tín của đồng tử vừa đến yết kiến và nhận ngay làm đệ tử và thị giả. Công án 30 sẽ tường thuật lại cuộc đàm thoại nhập môn cũng như sự kiện Nam Tuyền làm vị đồng tử này sáng mắt như thế nào. Triệu Châu lưu lại nơi Nam Tuyền gần bốn mươi năm, cho đến khi vị này viên tịch, vào năm 834. Ở một thời điểm nào đó trong khoảng thời gian này, Sư đến Tung Sơn, nơi Sơ tổ Đạt-ma ngồi thiền lặng lẽ chín năm ròng, để rồi thụ giới và từ đây mang pháp danh Tòng Thẩm, »phục tòng theo lời khuyên«. Trong những năm sống cùng Nam Tuyền, Sư dần dần hấp thụ theo phong cách riêng của mình năng lực ung dung thư thái của vị thầy. Sau khi Nam Tuyền tịch, Sư lưu lại vài năm nữa để tỏ lòng tôn kính.

Sau đó, Sư mới bắt đầu một cuộc hành cước, một cuộc hành trình thông thường chỉ được thực hiện bởi những vị tăng lúc còn trẻ tuổi – mặc dù Sư lúc này đã gần sáu mươi. Tương truyền Sư tự nguyện khi cất bước như sau: »Đứa bé bảy tuổi giỏi hơn ta, ta sẽ học hỏi nơi hắn.

Còn ông lão trăm tuổi chẳng thông hiểu hơn ta thì ta sẽ dạy hắn«.²² Sư chu du đây đó, đọ sức với nhiều vị Thiền sư khác, già cũng như trẻ và cuộc hành cước này kéo dài hai mươi năm, cho đến lúc Sư – lúc này đã đầu tám mươi – quyết định dừng chân tại Triệu Châu, 175 km phía Tây nam thủ đô Bắc Kinh bây giờ. Sư từ đây trụ trì viện Quan Âm, bắt đầu giáo hoá chúng công khai. Mặc dù tuổi đã cao nhưng, qui về công hiệu sự nghiệp hoằng pháp của Sư thì vẫn chưa trễ; nó kéo dài thêm bốn mươi năm nữa, môn đệ xa gần đến tấp nập và Sư từ lúc này mang hiệu Triệu Châu. Sư viên tịch năm 896, thọ gần 121 tuổi. Nhiều vị Thiền sư danh tiếng đã đến thụ giáo nơi Sư. Rất nhiều Pháp ngữ của Sư được truyền tụng – Tuyết Đậu trình bày trong tập công án này không ít hơn con số mười hai (xem thêm ngoài công án này các công án 9, 30, 41, 45, 52, 57, 58, 59, 64, 80, 96).

Tất cả những pháp ngữ của Sư đều chứng minh đức tính trầm tĩnh cao thượng, bản chất mộc mạc của trí huệ siêu việt và Sư lúc nào cũng sử dụng nó một cách toàn mĩ để tiếp độ mỗi người đến tầm đạo; mỗi lời dạy, thô cũng như tế, bác bỏ hoặc tán dương, lúc nào cũng tự nhiên cởi mở, được phát ra rất nhẹ nhàng, cứ như vô tình vô ý, nhưng lúc nào cũng trúng ngay tim của sự việc được xử lí. Ai đã từng nghiên cứu, thâm nhập pháp ngữ của Sư thì chẳng thấy gì là lạ lùng nữa khi khán thính giả, môn đệ của Sư tường thuật lại là khi Sư thị chúng, người ta có cảm giác như có một luồng ánh sáng thầm kín phát ra từ đôi môi.

Về bản công án

Như đã nói, Triệu Châu lấy bài tụng của Tam tổ Tăng Xán làm chủ đề dạy chúng. Chỉ tựa đề của bài tụng này thôi, Tín tâm minh, cũng đã tiết lộ nội dung của nó. Người ta có thể hiểu nó theo nghĩa: Một bài minh của tâm sùng tín, hoặc: của tâm tin tưởng. Nhưng Tín tâm cũng có nghĩa: Tâm được tin hoặc là »niềm tin vào Tâm«. Và khi đọc qua thì người ta sẽ rõ ngay là tựa đề này được hiểu như thế. Rõ ràng là niềm tin xuất phát từ tâm, từ tấm lòng; thế nhưng, đối tượng của niềm tin này lại chẳng phải gì khác hơn chính cái Tâm này. Bởi vì vậy nên chung qui không có điểm khác biệt nào giữa niềm tin và Tâm. Và cũng chẳng có điểm khác biệt nào giữa tâm tín ngưỡng và đối tượng được tín ngưỡng, chủ thể và khách thể; nó chỉ là Một, không Hai. Được ôm ấp che chở bởi cái Nhất như này chính là »Chí đạo«, như lời tụng đầu của bài Tín tâm minh gọi – tương tự ý nghĩa của chữ Giác ngộ hoặc Bát-nhã Ba-la-mật-đa mà đức Phật từng nhắc đến.

Ý nghĩa căn bản của cái Nhất như được cặp kệ đầu trình bày và Triệu Châu nhắc đến. Sư quan niệm rằng, khán thính giả cũng đã quen cặp kệ thứ hai. Hai cặp kệ này cụ thể là: Chí đạo không khó, chỉ đừng phân biệt chọn lựa

Chỉ cần không yêu không ghét, thì tự nhiên rõ ràng minh bạch

至 道 無 難， 唯 嫌 揀 擇。 但 莫 憎 愛， 洞 然 明 白

Để hiểu đúng biểu thị »không khó« của bài tụng này thì trước hết, người ta phải biết, phải nhớ lại là »Chí đạo« đang được nhắc đến. Dường như thấy chưa đủ, trong bài kệ tụng bình phẩm, Tuyết Đậu lại đưa thêm vào phần bổ sung không thể nào thiếu được; nơi đây, sư lại nêu ra trường hợp đối nghịch: »Khó, khó thật!« Như vậy có nghĩa là: Chí đạo siêu việt những cặp đối đãi nhị nguyên như thế. Phần còn lại của cặp kệ tụng đầu tiên cũng xác nhận điều này: »chỉ đừng phân biệt chọn lựa«. Và phân biệt chọn lựa được miêu hoạ ngay trong cặp kệ kế tiếp với yêu ghét, thị phi. Nó chính là cặp đối đãi xuyên suốt mọi tư duy, cảm nhận của chúng ta, nói đúng hơn: cai trị, khống chế mọi suy nghĩ, hành động, cảm nhận, hoàn toàn không để chúng ta an tịnh, bình yên. Tịch tĩnh chỉ có thể được tìm thấy nơi những cặp đối đãi câm lặng, trong nhất thể. Bài Tín tâm minh của Tam tổ độc duy là một bài ca tán tụng cái Nhất thể, một Nhất thể không thể nào tiếp nhận được qua tri tính tầm thường vướng mắc vào những trình hiện nhị nguyên, nhưng lại là thể tính, lại là bản chất của chính tri tính này. Như vậy, Nhất thể này lúc nào cũng bao hàm tất cả, lúc nào cũng hiện diện và vì vậy mà người ta chẳng cần phải tìm kiếm đâu xa.

Những dòng kệ đầu của bài tụng này là chủ đề rất được Triệu Châu ưa chuộng. Điều đó có thể được làm rõ hơn khi độc giả biết rằng, ngoài công án này ra, bộ Bích Nham lục này còn ba công án (57, 58, 59) với sư là nhân vật chính, giảng thuật cũng chính cặp kệ tụng này. Nhưng hãy lưu ý, Triệu Châu chẳng phải là người chỉ biết mô phỏng. Sư chẳng lặp đi lặp lại, xử lí vấn đề như một thuyết sư bình thường. Điểm quan trọng đối với Sư là sự thâu đắc một cách sinh động hoạt bát chân lí được trình bày trong đó. Sư đã nghe được chân lí huyền diệu nơi Nam Tuyền qua câu trả lời giản đơn: »Tâm bình thường chính là Đạo«. Qua lời dạy này mà tâm địa của Sư hoát nhiên mênh mông; Sư cảm nhận một chiều sâu không hề bị ảnh hưởng bởi những làn sóng tâm thức bình thường, siêu việt mọi tư lự thông thường, một chiều sâu có vẻ như thâu tóm, dung nạp, rồi lại sản sinh tất cả từ khoảnh khắc này sang khoảnh khắc khác: chính là Tâm bình thường. Mặc ai đó cứ ca tụng Chí đạo – đối với Sư, người ta chẳng cần phải tìm Đạo nơi xa. Nó ở đây, mỗi lúc mỗi hiện diện trong tâm bình thường. Nó là cơ sở, nguồn gốc của Triệu Châu. Và chính trên cơ sở này mà Sư mới giảng thuật bài tụng Tam tổ một cách tự do tự tại. Vì những gì Sư nói về bài tụng Tín tâm minh này, nếu chỉ lưu ý đến lời văn thôi thì chúng có vẻ như đối nghịch nội dung được trình bày trong đó.

»Chí đạo không khó«, với câu này, Triệu Châu rất mực vừa ý. Sư chẳng biết sự vật nào khác thân cận hơn chính cơ sở này. Và Sư cũng hài lòng với câu thứ hai: »Chỉ đừng phân biệt chọn lựa.« Nhưng ngay sau đó thì Sư đã đưa ra một lời phê bình: »Chỉ nói đến một chút thôi thì đã: đây phân biệt chọn lựa.« (Câu này được những tài liệu cổ nhất về Triệu Châu ghi lại. Còn nếu

Tuyết Đậu chắp thêm thành phần đối nghịch »đây rõ ràng minh bạch« thì đó chính là một cách mở rộng, chắp thêm vào lời dạy của Triệu Châu một cách hợp lí.) Như thế thì, khi Tam tổ vừa nhắc đến Chí đạo thì sư đã rơi vào cõi »phân biệt chọn lựa«. Rõ là sư phân biệt giữa »phân biệt chọn lựa« và »rõ ràng minh bạch« và quan niệm »phân biệt chọn lựa« là phần thấp kém hơn, »rõ ràng minh bạch« là phần cao quí hơn. Chí đạo chính nó lại chẳng muốn được chọn lựa, chẳng muốn được cố gắng, tinh tiến thành đạt. Bởi vì nó quá cao – và cũng quá thấp, quá gần và cũng quá xa, quá khó và cũng quá dễ. Quả đúng như Lão Tử nói: »Đạo mà ta có thể gọi được không phải là đạo thường còn«.

Triệu Châu bất bình về những câu văn của bài kệ tụng này. Mặc dù chúng chân chính, mặc dù Sư đắc ý, tán dương chúng tuyệt đỉnh trong thâm tâm: chúng không phải là những gì phải được nói, phải được nghe. Bởi vì, chúng phân li những gì không bao giờ có thể được phân li: cái Nhất thể và Hiện hữu đa dạng, sự phân biệt chọn lựa giữa những cặp đối đãi nhị nguyên, và rõ ràng minh bạch. Chúng quan hệ, kết cấu với nhau quá mật thiết. Sự luân lưu giữa chúng quá tinh tế, quá nhẹ nhàng âm thầm, người ta không thể dùng bạo lực tách rời chúng thành hai phía, nhưng văn tự, ngôn ngữ lại có thể! »Nhưng Lão tăng đây không đứng trong cõi minh bạch«, một cõi minh bạch được Tam tổ đề cao, tán dương. Trầm tĩnh, an nhiên tuyệt đối, Sư tự cách biệt mục đích tối thượng, xóa bỏ những dấu tích tinh tiến thành đạt đạo quả thời niên thiếu và thêm vào đó, Sư gây huyên náo trong học chúng. Đúng, có vẻ như đây chính là thâm ý của Sư. Vừa mới tự cách li cõi rõ ràng minh bạch, Sư lại đề nghị đại chúng lìa thầy – cũng chỉ vì cõi rõ ràng minh bạch. Học chúng chắc chắn phải xem trọng cõi minh bạch này lắm vì nếu không, họ chẳng ở đây làm gì.

Quả thật, một vị tăng trong đại chúng, quyết không phải thuộc vào hạng kém cỏi nhất đặt chân ngay vào đám gai nhọn của Sư. Vị này nói ra những gì đang làm đại chúng bất ổn trong thâm tâm. Cái gì đã dẫn dắt chúng tôi đến Triệu Châu ngoài việc tầm Đạo và cõi minh bạch?

Nếu bậc thầy tự chẳng biết hoặc ở chính ngay trong đó lại chẳng muốn làm tấm gương để học chúng noi theo, chẳng muốn làm đạo sư thì mục đích cao thượng nào ông ấy có thể dạy chúng ta được? Những gì được trình bày bởi vị tăng có cơ sở luận lí rõ ràng. Câu hỏi, lời yêu cầu của ông ta có đủ chân tay. Bậc Tông sư phải ứng đáp ra sao?

Danh tiếng, tài năng của bậc Tông sư đang đứng trên bàn cờ. Ông ta thật có một cái gì đó cao siêu hơn cõi minh bạch hay sao, một cõi minh bạch mà ông ta vừa tự cách li ra khỏi? Chúng ta hãy thiết tưởng cường độ căng thẳng đang nằm ở phía khán thính giả, ở những người đang hướng nhìn ông ta! Và ông ta trả lời ra sao? »Ta cũng chẳng biết«. Đúng như câu trả lời của Tổ Đạt-ma dành cho Lương Vũ Đế! Ông ta đứng trước đại chúng, chẳng có gì che chở, bảo hộ, cứ như một kẻ si độn vô sự, ra vẻ như tất cả những sự kiện trước mặt chẳng tương can gì đến ông ta. Có nghĩa là: đòn tấn công trên cơ sơ luận lí vừa rồi vừa chạm đến ông ta thì rơi xuống như từng giọt nước. Ông ta không để dụ dỗ tham dự tranh luận, trung thành với chính mình và chính vì thế, trình bày một cách hiển nhiên cõi rõ ràng minh bạch hoặc, như Nam Tuyền gọi, »Tâm bình thường« mà ông ta dùng làm cơ sở.

Bây giờ vị tăng lại nghe một tiếng nói khác lạ, lạ hơn tất cả những gì đã lọt qua lỗ tai. Nhưng, nhịp điệu hùng hồn của những ý nghĩ vẫn còn đó, vẫn còn đủ năng lực thúc đẩy ông ta bước vào cuộc tranh luận. Như vậy thì Lão sư này cũng tự chẳng biết phải trả lời ra sao. Ông ta không có câu giải đáp nào dành cho câu hỏi quan trọng nhất mà mọi người có thể đặt ra. Đối thủ đã nằm dưới đất, một chiêu cuối có thể kết thúc, hạ thủ được ông ta. Nếu không có gì khác hơn, siêu việt hơn cõi minh bạch mà ông vừa tự cách li để trình bày thì tốt hơn hết là đừng nói gì cả. Đây là bản kết án nặng nề nhất mà một luận lí giả có thể tuyên bố và chính vì vậy, nó vừa chạm đến Triệu Châu thì rơi xuống vô công hiệu, như nước đổ lá sen. Người chiến thắng đích thật đuổi kẻ háo thắng trở về chỗ cũ một cách ngắn gọn.

Về kệ tụng

Bài kệ của Tuyết Đậu cũng là lời bình giải Triệu Châu, một cách chú thích không những đi trước những gì Viên Ngộ nói về nó về mặt thời gian, mà còn đứng trên một tầng cấp hoàn toàn khác và vì vậy, đòi hỏi một cách giảng thuật riêng. Điểm quan trọng nơi đây không nằm ở những câu nói đơn chiếc, những móc ngoặc của cuộc đàm thoại mà là cái toàn thể, cái bí mật của thế đứng nội tâm huyền diệu của Triệu Châu. Nó cũng chính là địa vị của Tuyết Đậu, vì nếu không, sư không thể nào phân giải Triệu Châu một cách tinh thâm như thế. Nhưng quyền tự do tự tại trên địa vị này lại hoàn toàn thuộc về Tuyết Đậu và vì vậy, sư có thể giảng thuật Triệu Châu cũng như những lời nói tự do theo sở thích, tương tự như trường hợp Triệu Châu phân tích Tam tổ cũng như bài Tín tâm minh của ngài.

Nếu chúng ta có thể nghe những lời bình gần như những lời chê trách về những dòng kệ đầu của Tín tâm minh từ chính miệng Triệu Châu, quan niệm là ngài hay hơn hết là không đá động gì đến Chí đạo thì bây giờ Tuyết Đậu lại tán dương câu kệ đó, cho nó là chí lí. Nếu quả quyết một lần nữa là »Chí đạo không khó«, thì quả là sư đã bắn trúng ngay điểm tinh yếu của sự vật. Lời nói này rất đúng – đúng từng chữ một! Quan trọng chỉ là một quan điểm chân chính về thể tính đích thật của Phật pháp, của Chí đạo, của tâm thức, của thế gian hoặc là bất cứ những danh hiệu người ta gán vào cái bất khả thuyết, bất khả tư nghị này. Thể tính này được Tuyết Đậu trình bày trong những câu kệ ngắn gọn: »Một nhiều chủng loại – Hai lại chẳng phải hai.« Chúng tương tự như một lời sấm kí, thật là đơn giản nhưng lại có một chiều sâu, một sức nặng vô lượng. Tri tính tầm thường chẳng thể nào tiếp cận. Triệu Châu trình bày ý nghĩa của nó bằng toàn bộ thân, thể của mình.

Nhiều chủng loại đòi hỏi phân biệt chọn lựa. Trong Nhất thể thì rõ ràng minh bạch. Nhưng khi cả hai, Nhất thể và Đa chủng hợp nhất thì người ta nên nói gì bây giờ? Chính nơi đây, chúng ta nên đọc lại lời thuỳ thị của Viên Ngộ, xem sư nghiêm nghị từ khước tất cả những suy luận theo tri tính như thế nào, cũng như hậu quả hợp lí sẽ xảy ra là những người sống ngay trong chân lí không thể nào ôm ấp những khái niệm, danh cú như »Phật«, »Thiền« và »Minh bạch«. Nó chính là thế giới của Triệu Châu; vì thế nó rất giản đơn. »Tâm bình thường« của sư đã tự tìm được chính nó trong cõi này.

Với bốn câu kệ đầu ngắn gọn, Tuyết Đậu đã chiếu rọi đầy đủ lập trường của Triệu Châu.

Nhưng lời bình »Không khó« cần phải được phát huy, diễn giảng thêm. Những câu kệ tiếp theo xác định phạm vi của Chí đạo, vốn đã mang tiếng là không khó. Một sự trống rỗng mênh mông như hư không, chẳng có một điểm cố định nào (kệ 5). Tâm tự chẳng hiểu được chính nó, nhưng độc duy tâm mới có thể tự hiểu được hư không mênh mông này trong chính nó (kệ

6). Sự khác biệt giữa Sinh và Tử không có nghĩa lí gì. Thành phần này chuyển biến, trở thành thành phần khác; đúng hơn: khâu này tạo điều kiện xuất hiện cho khâu kia. Khắc phục được chỉ người nào cùng biến chuyển theo dòng. Sống trong ĐẠO nghĩa là trước hết: phải chết trong ĐẠO. Nó là, đối nghịch với cái chết tầm thường mà mỗi người phải trải qua, một cái chết lớn. Đã chết một cái chết lớn nghĩa là sống một cuộc sống lớn (kệ 6 & 7). Tuyết Đậu dùng một câu nói của Thiền sư Hương Nghiêm Trí Nhàn, được bàn luận rất nhiều trong thiền lâm và cũng kích thích nhiều vị Thiền sư khác bình luận. Viên Ngộ cũng sẽ luận đàm về chủ đề này (xem lời bình về kệ tụng của Viên Ngộ). Trước hết thì đã đủ nếu người ta hiểu nó là một trạng thái luân chuyển liên tục giữa sinh và tử, một trạng thái hiện hữu, nhưng cũng là phi hiện hữu, có cũng như chẳng có. Và lời phát biểu »Không khó« tất nhiên phải được hộ tòng bằng lời quả quyết sau đó: »Khó, khó thật!« Và chỉ như thế, chỉ khi đã hợp nhất với nhau rồi thì hai lời trần thuật trên mới trình bày toàn vẹn sự thật.

Và nhìn như thế, Tuyết Đậu đã nói phần của mình về điểm mâu thuẫn nan giải giữa phân biệt chọn lựa và rõ ràng minh bạch, tương tự như Triệu Châu và trước đó lâu hơn nữa, Tam tổ

Tăng Xán. Bây giờ đến phiên Bạn. Nhưng chính ngay lúc này thì ngôn ngữ không quan trọng

– quan trọng chỉ là kiến ĐẠO và cất bước trên ĐẠO.

Về câu của Viên Ngộ: »Lô hành giả là bạn đồng hành của ông ta«

Hai câu kệ về đầu lâu và bộng cây khô trình bày Triệu Châu là một người đã chết một cái chết lớn, đã tìm thấy một cuộc sống lớn. Sư đã khắc phục được cuộc tranh đấu của những cặp đối đãi, đã thâm nhập cõi nhất thể và vì vậy, có thể xoay hướng về thế giới hiện hữu với những nỗi khổ đau của nó. Đó chính là một sự hoạt bát của tâm thức như Lô hành giả, tức Lục tổ

Huệ Năng đã thực hiện, đã trải qua và khuyến khích chúng đệ tử thực hiện. Tổ có một vị bạn đồng sư lớn tuổi hơn với hiệu Thần Tú.²³ Vị này khuyên chúng đệ tử nghiêm chỉnh toạ thiền, không được nằm, ngay cả ban đêm. Thần Tú xem đó chính là phương tiện để đạt được cõi minh bạch của Tam tổ. Huệ Năng, »Hành giả họ Lô« chỉ thấy trong thái độ này một tâm thức chết cứng, chẳng khác gì hơn là cố chấp cõi »phân biệt chọn lựa«. Tổ phản bác cách tu tập hành hạ xác thể bất tự nhiên này qua một bài kệ:

Lúc sống thì ngồi chẳng nằm

Lúc chết nằm chẳng ngồi

Nguyên là đống xương hôi thối

Lập công phu như thế lợi ích gì?

生 來 坐 不 臥。 死 去 臥 不 坐

原 是 臭 骨 頭。 何 為 立 功 課

Sinh lai toạ bất ngoạ, tử khứ ngoạ bất toạ

Nguyên thị xú cốt đầu, hà vi lập công khoá?

Một bài kệ ngắn của Thiền sư người Nhật là Nhất Hưu²⁴ cũng nêu rõ quan điểm tương tự: Thành Phật và bám chặt vào trạng thái này

Nó chẳng mang đến ích lợi gì

Cứ nhìn những tượng đá thì rõ!

Như thế, Viên Ngộ muốn tỏ bày, Triệu Châu cũng tương tự như Lục tổ, muốn là một tấm gương của Thiền trong hoạt động, một loại Thiền khước từ mọi chấp trước, chấp trước vào một cõi niết-bàn riêng tư cũng như đắm say vào cuộc sống thế tục, các hiện tượng thế gian.

Tắc thứ ba: Mã Tổ Nhật Diện Phật, Nguyệt Diện Phật — 馬祖日面佛月面佛

Thuỳ thị

Một cơ, một cảnh, một lời, một cú phải tùy thời tạo điều kiện cho chúng ta giúp các ngươi có chỗ thâm nhập. Và ngay lúc đó, người ta khoét đâm thịt lành thành lỗ, thành hang.

Nơi Đại dụng hiện tiền – chẳng lệ thuộc vào quĩ phạm phép tắc nào cả, chỉ để người biết là hướng thượng có sự việc tối cao –, nó che đậy tất cả, trời cũng như đất và bọn ngươi chẳng biết đâu mà mò mẫm.

Như thế đúng, chẳng như thế cũng đúng – nơi đây, tất cả đều ngay thẳng rõ ràng, từng chi tiết một.

Như thế sai, chẳng như thế cũng sai – tất cả đều khó thân cận, đều nguy hiểm ở nơi này.

Như vậy thì làm sao mới đúng, nếu không lạc vào hai nẻo đường trên? Vì vậy mà ta có sẵn một công án, hãy xem đây!

Bản tắc

Mã Đại sư lâm bệnh. Viện chủ đến thăm hỏi: Gần đây sức khoẻ Hoà thượng thế nào? Mã Đại sư đáp: Nhật Diện Phật, Nguyệt Diện Phật.

Trước ngữ

»Mã Đại sư lâm bệnh.« – Lão Hán này sao lận đận quá [không gắng sức chút nào]. – Đã vậy còn liên luỵ đến người khác.

»Viện chủ đến thăm hỏi: Gần đây sức khoẻ Hoà thượng thế nào?« – Tất cả 404 bệnh đều xuất hiện cùng lúc. [Theo y học cổ truyền thì thân thể được kết cấu bởi bốn yếu tố địa, thuỷ, hoả, phong; mỗi yếu tố, cũng được gọi là đại chủng, có thể bị 101 loại bệnh xâm nhập; tới lúc chết thì tất cả 404 bệnh đều bộc phát cùng lúc. Viên Ngộ muốn nói: Các ngươi hãy hình dung cảnh Mã Tổ bệnh gần chết và câu hỏi quá thông minh của viện chủ!] – Ba ngày sau không tiễn đưa thì đã mất. – Về mặt nhân nghĩa thì vị tăng đã làm đúng.

»Mã Đại sư đáp: Nhật Diện Phật, Nguyệt Diện Phật.« – Thật là mới lạ! – Tốt bụng với ông ta như một người cha.

Bình xướng về bản tắc

Mã Đại sư lâm bệnh. Viện chủ đến thăm hỏi: Gần đây sức khoẻ Hoà thượng thế nào? Mã Đại sư đáp: Nhật Diện Phật, Nguyệt Diện Phật. Nếu Tổ không dốc lòng tương kiến viện chủ [thật trực tiếp mà thay vào một câu trả lời nào đó] thì làm sao có thể đưa ra một câu nói chiếu sáng rực rỡ như thế? Ai đã thấu hiểu công án này rồi thì có thể đi một mình dưới vầng hồng mênh mông. Nếu không biết điểm quan trọng ở đây thì sẽ đứng như một cây khô trước vách núi, chẳng biết đâu là đâu. Người nào biết bản phận của mình, khi đến đây, hắn phải đủ can đảm để cướp lấy con trâu của nông phu, đoạt lấy thức ăn của người đói [nghĩa là: tự hiểu được những câu nói của Tổ]; và chỉ khi ấy mới biết được Mã Đại sư vì người như thế nào.

Thời nay, nhiều người nói rằng: Mã Đại sư đã ứng tiếp viện chủ. Vui quá, chẳng tương can gì cả! Và trong đại chúng cũng có nhiều người hiểu lầm, mắt mở to [như một tượng Phật] và nói: Sự việc trong đó là như thế; mắt trái là Nhật Diện, mắt phải là Nguyệt Diện. Nói như thế lại cho là đúng hay sao? Họ sẽ không bao giờ biết được sự việc, ngay cả trong mộng. Chỉ trượt lăn ra khỏi sự việc của người xưa.

Như vậy thì ý nghĩa những câu nói của Mã Đại sư nằm ở chỗ nào? Thậm chí có người nói: với những lời này, Đại sư muốn viện chủ mang đến một chén thuốc trị đau bụng. Lấy chứng cứ gì mà dám phán đoán như thế? Câu hỏi quan trọng nơi đây chính là: làm thế nào để đạt được bình ổn? Vì thế mới nói: con đường hướng thượng nghìn thánh chẳng ai chỉ người khác được.

Nếu học giả chỉ lao công hình dung, mô phỏng sự việc này thì chẳng khác gì hơn đám khỉ mò trăng đáy nước.¹

Chỉ câu »Nhật Diện Phật, Nguyệt Diện Phật« thôi – khó thông hiểu dường nào! Tuyết Đậu cũng gặp phải khó khăn khi phải phát biểu trong kệ tụng. Nhưng, để giúp người nhìn thấu suốt, sư vận dụng tất cả công phu, ngày ngày cố gắng tìm câu tìm lời để có thể chú chỉ. Các ngươi muốn thấy Tuyết Đậu cả chứ? Hãy xem đoạn văn dưới đây!

Kệ tụng

Nhật Diện Phật, Nguyệt Diện Phật

Ngũ Đế Tam Hoàng là cái gì?«

Hai mươi năm ta nhọc nhằn tìm lấy một dòng kệ

Đã bao lần vì bạn xuống tận hang rồng xanh

Đã có lần cong lưng, rồi lại thẳng lưng

Nạp tăng sáng mắt vì ta chớ khinh thường

日 面 佛 月 面 佛

五 帝 三 皇 是 何 物

二 十 年 來 曾 苦 辛

為 君 幾 下 蒼 龍 窟

屈， 堪 述

明 眼 衲 僧 莫 輕 忽

»Nhật Diện Phật, Nguyệt Diện Phật

Ngũ Đế Tam Hoàng thị hà vật?«

Nhị thập niên lai tằng khổ tân

Vị quân kỉ hạ thương long quật

Khuất, kham thuật

Minh nhãn nạp tăng mạc khinh hốt.

Trước ngữ về kệ tụng

»Nhật Diện Phật, Nguyệt Diện Phật« – Vừa mở miệng ra đã thấy suốt đến mật ngay – Như hai tấm gương đối nhau, ở giữa không một bóng hình.

»Ngũ Đế Tam Hoàng là cái gì!« – Như vậy là nói thái quá, chớ có nói bậy bạ về họ. – Họ phải được tôn trọng, phải được khinh khi.

»Hai mươi năm ta nhọc nhằn tìm lấy một dòng kệ.« – Với câu này ông tự sa vào đám cỏ! –

Sơn tăng [ta đây, Viên Ngộ] chẳng tương can gì đến việc này. – Nhìn giống như một đứa câm nhai quả dưa đắng! [Có vẻ như toàn những lời bình phẩm chê bai mà Viên Ngộ dùng để che đậy lòng tán dương vô lượng của mình trước Tuyết Đậu, người đã ôm ấp những câu nói của Mã Đại sư hai mươi năm liền để tìm những câu tán tụng thật tự nhiên, và tự thú một cách thật thà nỗi khó khăn của mình trước chúng đệ tử.]

»Đã bao lần vì bạn xuống tận hang rồng xanh« – [Con rồng xanh – hoặc lục – mang dưới cằm một viên ngọc và chỉ người nào quyết chí, không sợ hi sinh mới dám tiến đến đoạt viên ngọc này. Trường hợp muốn thông hiểu bí mật của Mã Đại sư cũng tương tự như vậy.] Phí công lực để làm gì? – Đừng cố gắng không đúng chỗ! [Ý nghĩa nằm sau câu này: »Chí đạo« đâu có »khó«! Viên ngọc giác ngộ mỗi người ai cũng đã mang trong tâm!] – Nhưng chớ có bảo đây không phải là kì đặc!

»Đã có lần cong lưng.« – Làm cho người ta buồn chết đi được! Kẻ âu sầu không nên nói với những người âu sầu khác!

»Rồi lại thẳng lưng.« – [Hãy hình dung cảnh con sâu đo uốn cong lưng để kéo những cặp chân phía sau ra phía trước, để qua đó mà đẩy mình tiến tới.] Nói chuyện với ai vậy? [Chỉ có người đã trải qua mới hiểu nổi.] – Nếu kể chuyện này cho kẻ âu lo thì ông ta buồn cho đến chết. [Thâm ý: Chính việc này sẽ làm ông ta vui trở lại.]

»Nạp tăng sáng mắt vì ta chớ khinh thường« – Người ta lúc nào cũng phải nhìn nhận chính xác rõ ràng. [Ngay khi đã có ngộ nhập, đã kiến tính, hành giả cũng cần một thời gian dài tu tập để thông hiểu Mã Đại sư từ tận đáy lòng mà không bị nhầm lẫn.] – Im lặng! – Thất bại!

Thoái lui ba nghìn lí! [Hễ càng tiến gần đến bí mật của Mã Đại sư thì bí mật này càng trở nên khủng khiếp. Hay hơn hết là chẳng đá động gì đến nữa!]

Bình xướng về kệ tụng

Thời Tống Thần Tông trị vì [1068-1085] có lời đồn rằng, bài kệ này chế nhạo đất nước. Vì lí do này mà Bách tắc tụng cổ của Tuyết Đậu không được đưa vào đại tạng kinh điển. Nhưng khi Tuyết Đậu trước hết tụng: »Nhật Diện Phật, Nguyệt Diện Phật« rồi sau đó lại tiếp: »Ngũ

Đế Tam Hoàng là cái gì« – thì hãy nói thử xem: Ông ta nghĩ gì với những lời này? Ta vừa mới giải thích [tức là: »Họ phải được tôn trọng, phải được khinh khi«]. Dòng kệ này chính là lời giải đáp của Tuyết Đậu dành cho những câu vừa được nói. Chúng thuộc vào những chủng loại mà qui về chúng, người ta có thể nói rằng: »Sư quăng dây câu xuống biển chỉ muốn bắt rồng mà thôi«. Với dòng kệ [về Ngũ Đế Tam Hoàng], sư đã kết thúc toàn bài kệ.

Trong những dòng kệ sau, Tuyết Đậu tự thuyết về chính mình, về quá trình nghiên cứu thâm nhập chân lí tối thượng. »Hai mươi năm ta nhọc nhằn tìm lấy một dòng kệ, đã bao lần vì bạn xuống tận hang rồng xanh.« Sư tự so sánh mình với ai? Với một người dám bước vào động rồng xanh để đoạt lấy hạt minh châu. Và như sư đập tan thùng sơn của chính mình [tự giải thoát ra khỏi những cấu uế được tích lũy bởi trí phân biệt và thân kiến Mã Đại sư từ nội tâm], người ta có thể gọi là kì đặc! Và nguyên lai, sư chỉ tận dụng công lực để tìm ra được câu: »Ngũ

Đế Tam Hoàng là cái gì«. Hãy nói xem, Tuyết Đậu muốn nói gì với câu kệ này? Đến lúc này, mỗi người nên quay về nhà tự tìm hiểu [tức là hướng nội tìm hiểu thay vì vỡ đầu nát óc vì câu nói trên]. Chỉ như thế, bọn ngươi mới thấy điểm thâm áo của những chữ này.

Há chẳng thấy thị giả Hưng Dương Thanh Phẫu ứng đáp Viễn Lục công như thế nào hay sao?

Viễn bước ra với câu hỏi: »Nếu Long vương Sa Kiệt vụt lên từ đáy biển thì trời đất rung động.

Nó hiện giờ đứng trước mặt đây! Ông nói thế nào?« Phẫu đáp: »Kim sí điểu² vương dám đương đầu với vũ trụ. Ai trong đó dám bước ra trình diện?« Viễn bảo: »Nếu có một ai đó bỗng nhiên đứng trước mặt nó thì sao?« Phẫu đáp: »Trường hợp này tương tự như diều hâu vồ lấy bồ câu. Nếu ngươi không tin thì cứ đưa đầu lâu ra thử! Chỉ khi ấy ngươi mới biết đá biết vàng.« Viễn Lục Công đáp: »Như thế thì…«, rồi chắp tay trước ngực và thối lui ba bước.

Phẫu bảo ông ta: »Con rùa lai quạ dưới Tu-di toạ! Chớ nghĩ là có thể đến trước mặt ta làm cá chép vượt thác thành rồng, để rồi sau đó rơi xuống vỡ đầu tan thân!« – Như thế thì các ngươi thấy vì sao Tuyết Đậu lại nói: »Ngũ Đế Tam Hoàng là cái gì?« Nhưng mọi người phần lớn không hiểu ý Tuyết Đậu, chỉ biết nói sư chế diễu bản quốc chúng ta. Nếu hiểu như thế thì họ vẫn còn vướng vào tình kiến.

[Nhìn chung thì Viên Ngộ muốn nói rằng, những câu này chẳng xuất xứ từ Tuyết Đậu mà từ một vị Thiền sư khác hiệu Thiền Nguyệt, cũng nổi danh với tư cách của một thi sĩ và hoạ sĩ.

Trong thời nhà Đường suy vong, sư hoằng hoá tại đất Thục, tỉnh Tứ Xuyên ngày nay. Sư sống từ 833-912, thậm chí được một chư hầu kính phục, mặc dù, hay chính vì sư can đảm, thỉnh thoảng nói thẳng sự thật trước ông ta. Trong mọi trường hợp, Viên Ngộ tiếp tục bình xướng:]

Một bài thơ của Thiền sư Thiền Nguyệt với tựa »Công tử đi dạo« có nội dung như sau:

Áo gấm hoa tươi, trên tay con diều

Bước đi nhàn hạ, khí mạo có vẻ như chẳng lo âu điều gì

Gieo trồng, gặt hái gian nan – Chúng ta nào có biết:

Ngũ Đế Tam Hoàng là cái gì?

錦 衣 鮮 華 手 擎 鶻

閑 行 氣 貌 多 輕 忽

稼 穡 艱 難 總 不 知

五 帝 三 皇 是 何 物

Cẩm y tiên hoa thủ kình cốt

Nhàn hành khí mạo đa khinh hốt

Giá sắc gian nan tổng bất tri

Ngũ Đế Tam Hoàng thị hà vật!

Sau đó Tuyết Đậu nói: »Đã có lần cong lưng, rồi lại thẳng lưng. Nạp tăng sáng mắt vì ta chớ khinh thường!« Nhưng nhiều người lại muốn tìm kế sinh nhai trong hang rồng. Ngay cả những nạp tăng có con mắt [trí huệ thứ ba] sáng ở trán, sau khuỷu tay mang bùa chú bảo vệ, quán chiếu tứ hướng thiên hạ cũng »chớ khinh thường« mà nên thận trọng chính nơi đây.

Sau đó mới có thể hiểu câu nói của Mã Đại sư, đạt sự hiểu biết thông suốt của Tuyết Đậu, thâu đắc nó làm sở hữu.

Bình giảng

Về lời thuỳ thị

Lời thuỳ thị của công án này bao hàm nhiều từ mơ hồ, khó có thể diễn bày một cách dễ hiểu.

Vì vậy, độc giả nên đánh số thứ tự năm phần của lời đầu này, sau đó sẽ nhận ra ngay là giữa hai phần đầu (1 và 2) và hai phần kế đến (3 và 4) có hai khúc tuyến song song. Giữa 1 và 2 có điểm đối nghịch tương tự như giữa 3 và 4. Như vậy, 1 tương đồng với 3 và 2 tương đồng với 4.

1. Các vị Thiền sư trong khi cố gắng hướng dẫn đệ tử trở về tự tính, như vậy là trở về chân lí, tiến đến Phật quả, sử dụng mọi phương tiện khác nhau. Và ngay lúc đó, chư vị đều tự rõ được điểm mâu thuẫn nằm chính trong sự việc, hành động, tức là chỉ một người nào đó một sự việc mà người ấy đã mang sẵn trong thâm tâm, và chỉ chính ông ta mới có thể tự tìm thấy được.

Nỗi khổ của chúng sinh đang đứng ngay trong điểm mâu thuẫn nội tại này thúc đẩy chư vị – tương tự một y sĩ – thực hiện biện pháp này, phương pháp nọ. Nhìn từ quan điểm tối thượng, cứu kính thì có thể là vô nghĩa, là dư thừa, nhưng lại tương ứng với các cơ duyên mà thời gian, thời điểm đòi hỏi. Đây là những hành động cứu độ tùy cơ tùy cảnh, xuất xứ từ cõi thanh tịnh nhất vị, nhưng chỉ với mục đích duy nhất là mang ánh sáng chiếu rọi thế gian.

2. Đối nghịch những phương pháp vị nhân tình nêu trên còn có những phương pháp khác, những phương tiện chẳng để ý gì khác ngoài việc hướng dẫn chúng sinh đến cõi tuyệt đối, bởi vì đây chính là mục đích cứu kính. Chư vị rất khắt khe trong việc thực hiện »sự việc hướng thượng« này, và cũng không biết mệt mỏi trong việc chiếm đoạt tất cả từ phía đệ tử, để họ chẳng còn chỗ nào nương tựa, để họ đứng loã lộ một lúc trong hư không để tự tìm thấy mình, và chung qui hiểu được là chính họ thuộc về cõi ấy. Nhưng cũng chẳng có vị thầy nào có thể dẫn dắt đệ tử vượt quá cõi hư không này. Hiểu được hư không trống rỗng xa tít này chính là mình, và thế giới vĩ đại này với những mầu sắc sặc sỡ của nó lại thân cận với mình hơn hết – sự việc này mỗi người phải tự hiểu lấy, và cũng sẽ tự hiểu được.

3. Một lần nữa, Viên Ngộ đối chiếu hai phương tiện hoằng hoá. Ai muốn hướng hạ cứu độ chúng sinh thì phải bước vào cõi nhị nguyên, một cõi xác định cuộc sống của chúng ta. Nó tương tự như trường hợp Tuyết Đậu tụng trong công án thứ hai: »Một nhiều chủng loại.« Nơi đây thì thị cũng như phi đều có giá trị, thiên là thiên, địa là địa, nơi đây lá cây mầu lục, hoa hồng đỏ, thiện là thiện, ác là ác.

4. Ai cảm thấy bị lôi cuốn hoạt động hướng thượng thì chân lí như trên cũng có giá trị cho người này, nhưng lại theo hướng đối nghịch: »Hai lại chẳng phải hai.« Nơi này siêu việt mọi cặp đối đãi, mọi điểm khác biệt. Mỗi lập trường luận lí phân biện chính xác đều bị biện bác tức thì, dù nó là thị hay phi. Nơi đây người ta chẳng có thể quả quyết được gì cả, ngoại trừ trường hợp gửi kèm theo một câu khẳng định một câu phủ định ngay sau đó.

5. Giữa hai cực điểm hướng thượng và hướng hạ này mà tất cả những sự sống được hình thành. Sự sống chỉ ở nơi có sự chuyển động luân phiên giữa hai cực điểm. Chỉ sa lạc về một phía, thượng hay hạ đều dẫn đến một cái chết khô kiệt. Ngưới ta có thể chết theo ý nghĩa thế tục cũng như sống một cách lập dị khinh miệt thế gian. Đó chính là điểm bí ẩn của các vị

Thiền sư, có một thế đứng nội tâm cách biệt cực biên này cũng như xa lìa cực biên kia. Nắm bắt được thế đứng này, theo Viên Ngộ, chính là nhiệm vụ được truyền trao đến độc giả khi tham khán công án đây.

Mã Tổ và sư phụ Nam Nhạc

Như đã nhắc đến trong chương vừa qua, vị Thiền sư này giữ vai Sư tổ trong hệ thống truyền thừa của Triệu Châu và cũng chính là cháu của Lục tổ Huệ Năng. Một điểm lạ là mặc dù rất được tôn kính trong giới hâm mộ Thiền, Sư gần như lúc nào cũng được gọi với tục danh Mã (馬), chữ Hán dùng chỉ con ngựa, và song song với tên này thường được gọi với những danh hiệu khác như Đại sư, Mã Tổ, »ông Tổ họ Mã.« Có lẽ vì tướng mạo đặc biệt mà sư được gọi như thế. Bài văn bia ghi lại: »Sư cao lớn hơn người, như một ngọn núi; sự trầm tĩnh an nhiên của sư tương tự như một đập nước lắng đọng. Với chiều dài của lưỡi rất to, Sư có thể che cả lỗ mũi. Thế đứng của cặp chân tương tự như chữ viết.« Một bài tường thuật khác: »Sư có cặp mắt như cọp, dáng đi như trâu.« Và về những ấn tượng sư lưu lại: »Sư là biểu tượng của những đức tính toàn hảo mà trời đã ban cho.« »Sư nhìn giống như hiện thân của Phật pháp, nhưng lại chẳng có những dấu vết có thể làm người hãi hùng. Sư sinh hoạt hằng ngày trong những môi trường, điều kiện rất bình thường và hoằng hoá như thời điểm, cơ duyên đòi hỏi.«

Mã Đại sư là đứa con của thời đại văn hoá vinh hoa Trung Quốc, trong thời điểm mà nghệ thuật và thi ca đã đạt những thành tích tuyệt đỉnh. Theo tuổi tác thì sư đứng ở giữa hai thi hào vĩ đại nhất xứ Trung Hoa, Lí Thái Bạch (sinh 701) và Đỗ Phủ (sinh 712). Theo truyền thống thì sư sinh năm 709, theo một nguồn tài liệu khác khả tín hơn thì đã vào năm 707 tại tỉnh Tứ

Xuyên, »xứ của bốn giòng sông«, phía Bắc thành phố Thành Đô. Cũng như những danh nhân vừa được nhắc đến trong lĩnh vực thi pháp, những vị khác trong lĩnh vực nghệ thuật, Mã Tổ và một vị cháu thứ hai của Huệ Năng với hiệu Thạch Đầu, hệ thuộc vào một dòng thiền khác, đã đóng dấu rất đặc biệt của mình trong phạm vi Phật giáo đời Đường.

Ngay từ lúc còn nhỏ, Sư đã bước chân vào ngôi chùa nổi tiếng nghiêm khắc của một Thiền sư cao tuổi tại Từ Châu, tuy không phải là môn đệ của Huệ Năng, nhưng cũng là đệ tử của một vị đã từng tu học nơi Ngũ tổ Hoằng Nhẫn. Sau một thời gian, Sư xuống tóc, gia nhập tăng già và thụ giới sa-di. Sau đó, sư đến Thành Đô yết kiến một Cao tăng thuộc Luật tông, một tông phái có những phép tu học đặc biệt bởi vì rất chú trọng đến giới luật và cũng tuân thủ theo rất nhiều giới luật. Vị này truyền 250 giới luật cho Sư, những giới mà mỗi tăng sĩ phải thụ nhận để có thể trở thành một tỉ-kheo theo đúng nghĩa. Sư được đặt pháp danh Đạo Nhất (道 一), nghĩa là »Đạo – chỉ một duy nhất«, sau đó trở về với thầy cũ, ở lại đây cho đến khi ông ta viên tịch. Từ phong cách tu luyện một chiều này, người ta có thể biết được vị tăng trẻ họ Mã tu luyện theo một tông phái với khuynh hướng rất khắt khe, tìm thấy cứu kính trong sự việc hành hạ xác thịt, khổ hạnh cùng cực. Tâm thức phóng khoáng của Lục tổ có vẻ như chưa gây ảnh hưởng gì đến vị tăng Đạo Nhất này.

Sau khi bản sư tịch, Sư quyết định thực hiện một cuộc hành cước với tư cách của một vị khất sĩ, không lưu lại hai đêm một nơi cho đến khi nào tìm được một chỗ thích hợp, xa lánh những huyên náo thế tục để có thể thực hiện công phu thiền định chuyên nhất. Và cứ như thế, Sư dần dần xuôi dòng Dương Tử đến tỉnh Hồ Nam, và vào năm 734, Sư tìm được một ngôi chùa cô tịch có vẻ thích hợp cho việc tu tập của mình nằm phía Tây nam thành phố Trường Sa, trên dãy Hoành Nhạc. Sư làm một am cỏ trên một phiến đá lớn, chuyên chú toạ thiền như một pho tượng, ngày cũng như đêm tương tự như một du-già tăng Ấn Độ.

Nhưng, chính tại rặng núi này, trên một chóp núi tại phía Nam, Nam Nhạc, đã có một Thiền sư xuất xứ từ trường học của Lục tổ Huệ Năng với pháp danh Hoài Nhượng, trụ trì từ mười bốn năm và sau cũng được biết dưới tên này, Nam Nhạc Hoài Nhượng. Sư cũng đã được nhắc đến trong chương thứ hai nhưng bây giờ chúng ta cần biết thêm về Sư. Sinh tại miền Nam tỉnh Thiểm Tây năm 677 (như vậy thì hơn Mã Tổ 30 tuổi), Sư gia nhập tăng-già vào khoảng hai mươi tuổi. Sư được khuyên nhủ sống một cuộc sống hướng nội bởi một vị đệ tử của Ngũ tổ trên rặng Tung sơn, nơi Bồ-đề Đạt-ma từng an trú. Vị này chỉ Sư đến yết kiến Lục tổ Huệ

Năng tại phương Nam. Như vậy, vào khoảng năm 700, Sư đến Tào Khê, thuộc miền Bắc tỉnh Quảng Đông, được Lục tổ tiếp đón với một câu hỏi đầy thử thách hiểm trở: »Từ đâu đến?« Sư thưa: »Từ Thiền sư Huệ An tại Tung sơn đến.« Tổ hỏi tiếp: » Vật gì đến vậy?« Hoài Nhượng cảm nhận ngay chiều sâu của câu hỏi này, biết nó nắm bắt ngay tận đáy lòng của mình nhưng không biết ứng đáp ra sao. Huệ Năng rõ ngay những biến chuyển nội tâm của vị tăng trẻ này, cho phép nhập thất, nghĩa là được thâu nhận vào một nhóm tăng sinh biệt tài được thân cận không quá mười hai người. Sau bảy năm, Sư bỗng nhiên trình Lục tổ: »Bây giờ con đã hiểu câu hỏi ngày xưa của thầy.« »Hiểu như thế nào?« Tổ hỏi. »Những gì được nói đến«, Sư đáp,

»thì nhìn trông có vẻ như một vật, nhưng vẫn không phải«. Huệ Năng hỏi tiếp: »Vậy ngươi còn dùng những phương tiện như tu tập để đạt hay không?«. Sư thưa: »Chẳng phải là không tu chứng, nhưng chẳng được trét bẩn, bôi nhọ nó« (Nghĩa là cho việc nào đó mà mình đang tư duy là một sự việc đặc biệt rồi khởi vọng tưởng). Tổ bèn nói: »Chính cái ›Chẳng được trét bẩn, bôi nhọ‹ này là chỗ hộ niệm của chư Phật; ngươi đã như thế, ta cũng như thế.« Sự kiện này xảy ra vào năm 707. Sư lưu lại bốn năm nữa nơi Lục tổ và khi rời thầy, Sư được ấn khả.

Khi Lục tổ tịch vào năm 713, Sư đã lập am ẩn tu trên một dãy núi ở tỉnh Hồ Bắc để trưởng thành và trau dồi kinh nghiệm ngộ đạo của mình. Vào năm 720, Sư bắt đầu thâu nhận đệ tử.

Sư dời sang Hoành Nhạc tại tỉnh Hồ Nam, trụ tại một am nhỏ trên đỉnh Nam Nhạc và chỉ nhận khoảng năm người đệ tử. Từ Sư và một người bạn đồng học Thanh Nguyên Hành Tư xuất phát hai dòng thiền chính của Thiền tông Trung Quốc, đảm bảo truyền thống Thiền của Lục tổ Huệ Năng từ mười hai thế kỉ cho đến ngày hôm nay.

Chính vị Thiền sư tại Nam Nhạc này ngạc nhiên khi một ngày nọ thấy một vị tăng to lớn ngồi thiền trên một tảng đá như một pho tượng, chẳng lưu tâm gì đến những người xung quanh – lúc này chúng ta ghi năm 734. Và một ngày kia, Nam Nhạc đến hỏi thiền tăng Đạo Nhất này:

»Đại đức làm gì?« Đạo Nhất đáp: »Chẳng làm gì cả ngoài toạ thiền«. »Ông muốn thực hiện điều gì với việc toạ thiền này?«. »Tôi thiết nghĩ« đây là câu trả lời »toạ thiền để thành Phật.«

Nam Nhạc chỉ ứng thanh: »A, là như vậy!«. Sau đó, Nam Nhạc lấy một viên gạch ngói, đến trước am của vị này mài tới mài lui liên tục. Đạo Nhất thấy lạ hỏi: »Thầy làm gì thế?«. »Như ông thấy, tôi mài viên gạch này.« »Thầy mài gạch để làm gì?«, câu hỏi của Đạo Nhất. Sư đáp:

»Mài để làm gương.« Đạo Nhất cười to: »Mài gạch đâu có thể thành gương được?« Nam Nhạc cũng bật cười, ném viên gạch ngói qua một bên và nói: »Ngồi thiền cũng không thể thành Phật được.« Đạo Nhất bị chấn động thâm tâm, bật đứng và hỏi: »Vậy làm thế nào mới phải?« Nam Nhạc hỏi vặn lại: »Như bò kéo xe, nếu xe không đi, phải đánh bò hay đánh xe?«

Đạo Nhất lặng thinh, Nam Nhạc nói tiếp: »Ngươi tu học Thiền hay tu học thành Phật? Nếu tu học Thiền, bản chất của Thiền không nằm ở điểm khác biệt giữa ngồi và nằm. Nếu tu học thành Phật, Phật không có tướng nhất định. Khi sự việc là một cái gì đó không trụ nơi nào thì chẳng nên nắm bắt thứ này, xả bỏ thứ kia. Nếu ngươi muốn ngồi thiền để thành Phật tức là giết Phật, nếu còn chấp tướng mà ngồi thiền chẳng đạt ý kia.« Nghe được chân ngôn như vậy, tâm địa Đạo Nhất bừng sáng, liền quì xuống lễ bái, hỏi: »Dụng tâm thế nào mới hợp với vô tướng tam-muội.« Nam Nhạc đáp: »Ngươi học pháp môn tâm địa như gieo giống, ta nói pháp yếu như mưa móc, nếu duyên ngươi hợp sẽ thấy đạo này.« Đạo Nhất hỏi: »Đạo không có sắc tướng làm sao thấy?« Nam Nhạc bảo: »Con mắt pháp ở tâm địa có thể thấy đạo.« Đạo Nhất hỏi tiếp: »Có thành hoại chăng?« (Nghĩa là: Sự thâm nhập đạo này có lệ thuộc vào nguyên lí vô thường hay không, nó có bắt đầu và chấm dứt vào lúc nào đó hay không?) »Nếu thấy cái thành hoại, tụ tán mà nghĩ là thấy Đạo thì không thể thấy Đạo« và Nam Nhạc dạy qua bài kệ: Tâm địa chứa các giống

Gặp ướt liền nảy mầm

Hoa tam-muội không tướng

Thì sao có hoại thành?

心 地 函 諸 種。 遇 澤 即 皆 萌

三 昧 花 無 相。 何 壞 復 何 成

Tâm địa hàm chư chủng, ngộ trạch tức giai manh

Tam-muội hoa vô tướng, hà hoại phục hà thành?

Sau lời khai thị này, Đạo Nhất đạt cõi vô phân biệt, ranh giới giữa một cái »ta« và ngoại cảnh đã biến mất. Sư gia nhập tông môn Nam Nhạc và trở thành môn đệ thân cận và siêu việt nhất của vị này, là người duy nhất được truyền tâm ấn, được Nam Nhạc ấn khả. Khi Nam Nhạc mất vào năm 774, Mã Đại sư đã dời đến nơi hoằng hoá thứ hai của mình tại Giang Tây, nhưng không quên ra lệnh cho đệ tử xây một bảo tháp ngay tại Nam Nhạc để thờ phụng.

Mã Đại sư ngay từ đầu đã giáo hoá với toàn bộ năng lực của mình. Không bao lâu, học chúng bốn phương qui tụ, và nếu sư nhiều lần đổi chỗ trụ trì thì nguyên do chính là không đủ chỗ ở cho thiền sinh, Sư cần những nơi rộng rãi hơn. Những thiền viện sư chọn thuộc về Luật tông, một trường phái chuyên chú đến việc giữ giới luật và như chúng ta đã biết, chính Sư cũng xuất thân từ trường phái này. Trong hai thập niên cuối đời, Sư giáo hoá ở một thiền viện lớn tại thành phố Nam Khang, và vị quan hầu ở đây hỗ trợ Sư hết lòng. Năm 780, khi triều đình ra lệnh buộc tất cả tăng sinh trở về quê quán, ông vẫn cho phép tăng sinh lưu lại nơi này.

Trong mọi trường hợp, thành phố Nam Khang là trung tâm quan trọng nhất của nền Phật giáo Trung Quốc khi Mã Tổ còn hoằng hoá. Trong khi Nam Nhạc chỉ có Mã Tổ là người đắc pháp duy nhất thì bây giờ, dưới trướng vị đệ tử lừng danh này, người ta đếm không ít hơn tám mươi vị Thiền sư tiếng tăm, và trong số đó, không ít hơn mười một vị được nhắc đến trong tập công án này. Tầm quan trọng của Mã Đại sư cho việc phát triển thiền học Trung Quốc như vậy khó mà lường hết được.

Người ta cũng có thể nhận ra điều này từ những hành động, phương tiện giáo hoá quái gở của Mã Tổ được truyền cho đến ngày hôm nay qua những dòng thiền bắt nguồn chính từ ông ta.

Ngay trong lời thuỳ thị của công án thứ hai vừa qua, Viên Ngộ đã nhắc đến cây gậy và tiếng quát thường được sử dụng nơi nhiều vị Thiền sư, những phương tiện chính tự chúng nó chưa mang đến hiệu quả gì. Sử dụng những phương pháp này một cách rộng mở đầu tiên chẳng ai khác hơn là Mã Tổ. Và khi hiểu được tấm lòng nghiêm nghị, nhiệt tình với bản lĩnh phi thường của Sư thì sự việc nêu trên chẳng còn gì là lạ nữa, và người ta cũng chẳng nghe những đệ tử quyết tâm đạt đạo để những phương tiện thô bạo này làm sờn lòng, làm nản chí. Đúng là người ta gọi trong thiền lâm những vị Thiền sư giáo hoá như vậy là nguy hiểm, thô bạo, thậm chí »ác độc«, nhưng lúc nào cũng có một tiếng đệm tôn kính, thầm phục, hầu như cảm mến kèm theo sau. Bởi vì, nếu ai đó không chỉ muốn được giảng dạy, mà còn thật sự được giải thoát khỏi ngã kiến cũng như những tập khí, những khuynh hướng bất thiện nội tâm, người ấy cũng có thể thâu nhận gậy đập, lời mắng một cách mang ân – nếu chúng xuất phát từ một tấm lòng nhiệt tình, chân chính, không có mục đích nào khác hơn là giúp đỡ và giải thoát.

Tâm tư nhiệt tình của Mã Đại sư lúc dạy đệ tử thể hiện rất rõ qua những buổi vấn đáp, những cuộc đàm thoại với họ. Căn bản thì nó cũng chính là tâm thức của vị thầy, của sư Nam Nhạc Hoài Nhượng. Sau đây là một giai thoại đáng tin, được lưu lại trong một tập nói về các Cao tăng được xuất bản vào đời Tống:

»Vô Nghiệp đến yết kiến Mã Đại sư. Vị này cao hơn hai thước, đứng thẳng đứng như một ngọn núi, chỉ nhìn thẳng phía trước với một cặp mắt long lanh, và khi nói thì âm thanh vang vọng như chuông đồng. Mã Tổ thấy tướng mạo kì đặc bèn bảo: ›Phật đường to lớn ghê! Mà trong ấy không có Phật!‹ Vô Nghiệp lễ bái thưa: ›Về kinh điển của tam thừa con hiểu biết đơn sơ, thường nghe Thiền môn ›Tức tâm là Phật‹ thật chưa hiểu thấu.‹ Tổ bảo: ›Chỉ cái tâm chưa hiểu đó là phải, lại không có vật khác. Tuy nhiên, trong trạng thái chưa hoàn hảo thì nó bị vây phủ bởi vô minh; nhưng khi đã thức tỉnh thì nó là một tâm thức giác ngộ. Trong vô minh thì chúng ta là chúng sinh (đang cầu đạt giác ngộ); khi giác ngộ chúng ta lại là Phật.

Đạo (chân lí) chẳng xa lìa chúng sinh; ngoài chúng sinh ra làm sao có Phật được? Sự việc này tương tự như bàn tay của ta: ngay cả khi nắm lại thành một nắm tay, nó cũng vẫn chỉ là bàn tay.‹ Ngay câu này, Vô Nghiệp hoát nhiên tỉnh ngộ. Nước mắt chảy ròng, lễ bái Mã Tổ, nói:

›Con cứ nghĩ là muốn đạt Phật quả phải trải qua vô lượng kiếp, một con đường dài vô tận.

Ngày nay lần đầu tiên con mới biết chắc chắn là mình mang Phật tính trong tâm với trọn vẹn những nét toàn hảo, trong khi chư pháp nội ngoại chính là do tâm tạo. Chúng chẳng gì khác hơn là những danh tự, ngôn cú, hoàn toàn không có một thật thể nào.‹ Tổ bảo: ›Như thế, như thế! Bản tính của chư pháp không thành không hoại, trống không và tịch tĩnh từ xưa nay. Vì vậy nên kinh mới nói: ›Tất cả các pháp đều trống rỗng và tịch tĩnh từ xưa nay‹ ( Diệu pháp liên hoa kinh, II. 3. 73). Và nói (về bản tính của một vị Bồ Tát): ›Cuối cùng, vị Bồ Tát an trụ trong tính không‹ ( Duy-ma-cật sở thuyết kinh, VIII. 2). Và tiếp theo: ›Tính không của chư pháp là chỗ ngồi của ông ta‹ ( Diệu pháp liên hoa kinh, X. 2. 13). Như vậy thì nên biết tất cả chư Phật, tất cả Như Lai đều an trụ tại nơi vô sở trụ. Ai thấu được việc này thì đã ở ngay trong am trống không tịch tĩnh, đã ngồi ngay trên những pháp trống rỗng. Ông ta chẳng hề rời chỗ tu luyện, hoặc nhấc chân lên, hoặc đặt chân xuống. Ông ta chỉ cần nghe một lời dạy của tôn sư thôi là xong; chẳng cần vượt qua từng cấp bậc. Như chúng ta thường nói, người ấy leo núi niết-bàn, nhưng lại chẳng nhấc chân lên.‹

Qua những gì được truyền lại trong cuộc đàm thoại trên và những gì được nói về Mã Tổ và sư phụ Nam Nhạc, chúng ta thấy rõ là cả hai xuất xứ từ truyền thống Đại thừa như thế nào.

Không chỉ cái Ngã được hai vị xem là một dòng lưu chuyển kết cấu của các pháp – những pháp lúc nào cũng tự biến chuyển mới mẻ –, mà chính ngay những pháp này, chúng đều trống rỗng không mang một tự tính nào. Vô minh chính là không nhận thấy bản chất này của chúng. Từ vô minh này mà xuất phát tư tưởng chấp vào một ngã, bám chặt vào các sự vật hiện hữu và như thế, nỗi khổ của nhân thế được hình thành. Các vị Đại luận sư Ấn Độ đã phát triển những tư tưởng này thành những hệ thống lớn, một mặt nhấn mạnh tính không của tất cả những gì hiện hữu, mặt khác, lại cho những gì hiện hữu không có một tự tính, một bản thể, bởi vì chúng chỉ là những vọng kế của tư duy. Nhưng, đối với những vị Thiền sư Trung Hoa, những hành giả thực tiễn thì quan trọng chỉ là làm sao cho những nhận thức trên trở thành xương, thành tuỷ, như trường hợp chư vị Bồ Tát, chư Phật. Họ »li biệt tất cả«³ – như Rainer Maria Rilke trình bày –, và như thế, cái xa nhất lại trở nên thân cận họ, vị lai bước vào hiện tại, chẳng những đưa họ xác tín của Phật quả và an lạc, mà còn làm họ tự tin, can đảm để nói thẳng với mọi người: Bạn, như bạn đang là, chính là Phật. »Bạn tin, bạn thành tựu«,⁴

Wittenberg đã một lần nói như vậy – dù ông ta nghĩ khác như thế nào đi nữa nếu quan sát kĩ, niềm tin này rất đúng dưới dạng ngộ đạo bất thình lình cũng như phương cách nắm bắt thời cơ ngoạn mục với nhận thức của các vị Thiền sư Trung Hoa.

Trong ánh sáng này thì hình tượng của Mã Đại sư trình bày trong bản công án sau đây có thể được chiếu rọi rõ ràng hơn.