Bích Nham Lục (bản Chân Nguyên)

Đồ biểu truyền thừa của các vị Thiền sư xuất hiện trong Bích Nham lục — 列祖畧系

I. 28 vị Tổ sư Ấn Độ (西天二十八祖)

Thích-ca Mâu-ni Phật

( śākyamuni buddha)

釋迦牟尼佛

01. Ma-ha Ca-diếp ( mahākāśyapa)

15. Ka-na-đề-bà ( kāṇadeva) hoặc Thánh Thiên

摩訶迦葉

( āryadeva)

02. A-nan-đà ( ānanda)

迦那提婆 (提婆)，聖天

阿難陀

16. La-hầu-la-đa ( rāhulabhadra)

03. Thương-na Hòa-tu ( śānavāsin)

羅睺羅多

商那和修

17. Tăng-già Nan-đề ( saṃghanandi)

04. Ưu-bà-cúc-đa ( upagupta)

僧伽難提

優婆掬多

18. Tăng-già Xá-đa ( saṃghayathata)

05. Đề-đa-ca ( dhītika)

僧伽舍多

提多迦

19. Cưu-ma-la-đa ( kumāralāta)

06. Di-già-ca ( miśaka)

鳩摩羅多

彌遮迦

20. Xà-dạ-đa ( śayata)

07. Bà-tu-mật (cũng gọi là Thế Hữu, vasumitra)

闍夜多

婆須密

21. Thế Thân ( vasubandhu)

08. Phù-đà Nan-đề ( buddhanandi)

世親，天親，婆修盤頭，

浮陀難提，佛陀難提

22. Ma-noa-la ( manorata)

09. Phù-đà Mật-đa ( buddhamitra)

摩拏羅

浮陀密多，佛陀密多

23. Cưu-lặc-na ( haklenayaśa)

10. Bà-lật Thấp-bà ( pārśva)

鳩勒那，鶴勒那

婆栗濕婆，脅尊者

24. Sư Tử Bồ Đề ( siṃhabodhi)

11. Phú-na Dạ-xa ( puṇayaśa)

師子菩提

富那夜奢

25. Bà-xá Tư-đa ( baśaṣita)

12. A-na Bồ-đề ( ānabodhi) hoặc Mã Minh

婆舍斯多

( aśvaghoṣa)

26. Bất-như Mật-đa ( puṇyamitra)

阿那菩提，馬鳴

不如密多

13. Ca-tì-ma-la ( kapimala)

27. Bát-nhã Đa-la ( prajñādhāra)

迦毘摩羅

般若多羅

14. Long Thụ ( nāgārjuna)

28. Bồ-đề Đạt-ma ( bodhidharma)

龍樹，那伽閼樹那

菩提達磨

II. Sáu vị Tổ và các nhánh thiền tại Trung Hoa (東地六祖及其支流)

1 Tổ sư Bồ-đề Đạt-ma 祖師菩提達磨

2 Nhị tổ Huệ Khả 二祖慧可

3 Tam tổ Tăng Xán 三祖僧璨 (著信心銘)

4 Tứ tổ Đạo Tín 四祖道信

5a Ngũ tổ Hoằng Nhẫn 五祖弘忍

5b Ngưu Đầu Pháp Dung 牛頭法融 (Ngưu Đầu Thiền tổ

牛頭禪祖)

6a Lục tổ Huệ Năng 六祖慧能

6b Thần Tú 神秀 (Bắc Thiền tổ 北禪祖)

Nam Thiền sơ đại (南禪初代)

7a (6a) Thanh Nguyên Hành Tư 清原行思

7b (6a)

Nam Nhạc Hoài Nhượng 南嶽懷讓

7c (6a) Vĩnh Gia Huyền Giác 永嘉玄覺 (Nhất Túc

Giác, trứ Chứng Đạo Ca 一宿覺著證道歌)

7d (6a) Nam Dương Huệ Trung 南陽慧忠 (Trung

Quốc sư 忠國師)

8 (7d) Đam Nguyên Chân Ứng 耽源真應 (Ứng Chân

應真)

III A. Lược hệ từ Thanh Nguyên đến Tuyết Đậu (清原下至雪竇畧系)

7 (6a) Thanh Nguyên Hành Tư

清原行思

8

Thạch Đầu Hi Thiên

石頭希遷

9a Thiên

Hoàng

Đạo Ngộ

9b Đại Điên Bảo Thông

9c Đan Hà Thiên Nhiên

天皇道悟

大顛寶通

丹霞天然

9d Dược Sơn Duy Nghiễm

藥山惟儼

10a (9a) Long Đàm Sùng Tín

10b (9b) Tam Bình Nghĩa Trung

10c (9c) Thuý Vi Vô Học 翠微無學

龍潭崇信

三平義忠

10d (9d) Đạo Ngô Viên Trí

10e (9d) Thuyền Tử Đức Thành

10f (9d) Vân Nham Đàm Thạnh

道吾圓智

船子德誠

雲巖曇晟

11a (10a) Đức Sơn Tuyên Giám

11b (10c) Đầu Tử Đại Đồng 投子大同 11c (10d) Tiệm Nguyên Trọng Hưng 德山宣鑑

漸源仲興

11d (10d) Thạch Sương Khánh Chư

11e (10e) Giáp Sơn Thiện Hội

11f (10f) Động Sơn Lương Giới

石霜慶諸

夾山善會

洞山良价

12a (11a) Nham Đầu Toàn Hoát

12b (11a) Cảm Đàm Tư Quốc

12c (11a) Tuyết Phong Nghĩa Tồn

巖頭全豁

感潭資國

雪峯義存

12d (11d) Đại Quang Cư Hối

12e (11d) Cửu Phong Đạo Kiền

12f (11e) Lạc Phổ Nguyên An

大光居誨

九峯道虔

洛浦元安

12g (11f) Long Nha Cư Độn

12h (11f) Khâm Sơn Văn Thuý

12i (11f) Tào Sơn Bản Tịch 曹山本寂

龍牙居遁

欽山文邃

12k (11f) Vân Cư Đạo Ưng

雲居道膺

13a (12c) Huyền Sa Sư Bị

13b (12c) Kính Thanh Đạo Phó

13c (12c) Trường Khánh Huệ Lăng

玄沙師備

鏡清道怤

長慶慧稜

13d (12c) Bảo Phúc Tòng Triển

13e (12c) Thuý Nham Lệnh Tham

13f (12c) Vân Môn Văn Yển 雲門文偃

保福從展

翠巖令參

13g (12e) Hoà Sơn Vô Ân 禾山無殷

13h (12a) La Sơn Đạo Nhàn

13i (12a) Thuỵ Nham Sư Ngạn

羅山道閑

瑞巖師彥

14a (13a) La-hán Quế Sâm

14b (13c) Vương Diên Bân 王延彬

14c (13c) Báo Từ Huệ Lãng 報慈慧朗

羅漢桂琛

14d (13d) Diên Thọ Huệ Luân

14e (13f) Phụng Tiên Thâm 奉先深

14f (13f) Hương Lâm Trừng Viễn

延壽慧輪

香林澄遠

14g (13f) Ba Lăng Hạo Giám

14h (13f) Động Sơn Thủ Sơ

14i (13h) Minh Chiêu Đức Khiêm

巴陵顥鑒

洞山守初

明招德謙

15a (14a) Pháp Nhãn Văn Ích

15b (14a) Thanh Khê Hồng Tiến

15c Qui Tông Đạo Thuyên

法眼文益

清谿洪進

(14d) 歸宗道詮

15d (14e) Liên Hoa Phong Tường

15e (14f) Trí Môn Quang Tộ

15f (14g) Linh Trừng Tán Thánh

蓮華峯祥

智門光祚

靈澄散聖

15g (12k) Lương Sơn Duyên Quán

梁山緣觀

16

(15e)

Tuyết Đậu Trọng Hiển

雪竇重顯

III B. Lược hệ từ Nam Nhạc đến Viên Ngộ (南嶽下至圓悟畧系)

7

Nam

Nhạc Hoài Nhượng

南嶽懷讓

8

Mã Tổ Đạo Nhất 馬祖道一

9a Bách

Trượng Hoài Hải

9b Nam

Tuyền Phổ Nguyện

9c Đại Mai Pháp Thường

百丈懷海

南泉普願

大梅法常

9d Diêm Quan Tề An

9e Qui Tông Trí Thường

9f Tây

Đường Trí Tạng

鹽官齊安

歸宗智常

西堂智藏

9g Chương Kính Hoài Huy

9h Ma Cốc Bảo Triệt 麻谷寶徹

9i Bàn

Sơn Bảo Tích

章敬懷暉

盤山寶積

9k Thạch Củng Huệ Tạng

9l Kim

Ngưu Hoà thượng

9m Bách

Trượng Duy Chính

石鞏慧藏

金牛和尚

百丈惟政

9n Trung

Ấp Hồng Ân

9o Bàng Uẩn cư sĩ 龐蘊居士

9p Ô Cữu 烏臼

中邑洪恩

10a (9a) Hoàng Bá Hi Vận

10b (9a) Qui Sơn Linh Hựu

10c (9a) Trường Khánh Đại An

黃檗希運

潙山靈祐

長慶大安

10d (9a) Bách Trượng Niết Bàn

10e (9a) Ngũ Phong Thường Quán

10f (9a) Thạch Sương Tính

百丈涅槃

五峯常觀

Không 石霜性空

10g (9b) Trường Sa Cảnh Sầm

10h (9b) Tử Hồ Lợi Tung 子湖利蹤

10i (9b) Triệu Châu Tòng Thẩm

長沙景岑

趙州從諗

10k (9b) Lục Cắng Đại phu

10l (9c) Thiên Long Hoà thượng

10m (9d) Quan Nam Đạo Thường

陸亙(亘)大夫

天龍和尚

關南道常

10n (9e) Cao An Đại Ngu

10o (9i) Phổ Hoá 普化

高安大愚

11a (10a) Lâm Tế Nghĩa Huyền

11b (10a) Mục Châu Đạo Minh

11c (10b) Ngưỡng Sơn Huệ Tịch

臨濟義玄

睦州道明

仰山慧寂

11d (10b) Lưu Thiết Ma 劉鐵磨

11e (10b) Linh Vân Chí Cần

11f (10b) Hương Nghiêm Trí

靈雲志勤

Nhàn 香嚴智閑

11g (10c) Đại Tuỳ Pháp Chân

11h (10c) Linh Thụ Như Mẫn

11i (10l) Câu Chi Hoà thượng

大隋法眞

靈樹如敏

俱胝和尚

11k (10m) Quan Nam Đạo Ngô

關南道吾

12a (11a) Hưng Hoá Tồn Tưởng

12b (11a) Bảo Thọ Diên Chiểu

12c (11a) Tam Thánh Huệ Nhiên

興化存獎

寶壽延沼

三聖慧然

12d (11a) Đồng Phong Am Chủ

12e (11a) Định Thượng toà 定上座

12f (11b) Trần Tháo Thượng thư

桐峯庵主

陳操尚書

12g (11c) Tây Tháp Quang Mục

西塔光穆

13a (12a) Bảo Ứng (Nam Viện)

13b (12b) Tây Viện Tư Minh

13c (12g) Tư Phúc Như Bảo

Huệ Ngung

西院思明

資福如寶

寶應(南院)慧顒

14 (13a) Phong Huyệt Diên Chiểu

風穴延沼

15

(14) Thủ Sơn Tỉnh Niệm

首山省念

16

(15) Phần Dương Thiện Chiêu

汾陽善昭

17a Thạch Sương Sở Viên

17b Đại Ngu (Thuý Nham) Thủ

17c Lang Da Huệ Giác

石霜楚圓

Chi 大愚(翠巖)守芝

瑯琊慧覺

18a (17a) Dương Kì Phương Hội

18b (17a) Hoàng Long Huệ Nam

18c (17b) Vân Phong Văn Duyệt

楊岐方會

黃龍慧南

雲峯文悅

19a (18a) Bạch Vân Thủ Đoan

19b (18b) Hối Đường Tổ Tâm

19c (18b) Bảo Phong Khắc Văn

白雲守端

晦堂祖心

寶峯克文

19d (18b) Đông Lâm Thường Tổng

東林常總

20a (19a) Ngũ Tổ (sơn) Pháp Diễn

20b (19b) Hoàng Long Tử Tâm

20c (19d) Tô Đông Pha 蘇東坡

五祖(山)法演

黃龍死心

21 (20a) Viên Ngộ Khắc Cần

圓悟克勤

◊ g: Theisten, Monotheisten.

◊ Tông môn đệ nhất thư – Viên Ngộ Bích Nham tập; 宗 門 第 一 書 圓 悟 碧 巖 集

◊ g: Paradoxon;

雪 竇 重 顯; 980-1052; cũng được phiên thiết là Tuyết Đậu Trùng Hiển.

智 門 光 祚; tk. 10; j: chimon kōso. Đồ biểu truyền thừa III A, 15.

◊ Trong đó có Thiền sư Thảo Đường (草 堂), Sơ tổ của thiền phái Thảo Đường tại Việt Nam.

◊ 語 錄; j: go-roku

◊ 景 德 傳 燈 錄; j: keitoku-dentōroku;

汾 陽 善 昭; j: fun'yo zenshō; 947-1024; đồ biểu truyền thừa III B, 16.

◊ 則; j: soku.

◊ 古 則; j: ko-soku

◊ 公 案; j: kōan.

◊ g: Problem.

◊ 頌; j: ju.

圓 悟 克 勤; j: engo kokugon; 1063-1135, đồ biểu truyền thừa III B, 21.

五 祖 法 演; j: goso hōen, 1024-1104.

◊ Đây là nguyên văn bài kệ ngộ đạo của sư Viên Ngộ: »金 鴨 香 鎖 錦 繡 幃。 笙 歌 叢 裏 醉 扶 歸。 少 年 一 段 風 流 事。 只 許 佳 人 獨 自 知 — Kim áp hương tiêu cẩm tú vi, sảnh ca tòng lí tuý phù qui. Thiếu niên nhất đoạn phong lưu sự, chỉ hứa giai nhân độc tự tri.« Định Huệ dịch: » Lò hương bên trướng khói vừa tan, say khước dìu về nhạc vấn vương. Một đoạn phong lưu thời trai trẻ, chỉ có giai nhân mới hiểu chàng.«

◊ s: buddhaphala.

◊ Hân Mẫn dịch.

Giáp Sơn Thiện Hội (夾 山 善 會; tk. 9; j: kassan zen'e); đồ biểu truyền thừa III A, II.

◊ Viễn sơn vô hạn bích tằng tằng 遠 山 無 限 碧 層 層;

◊ 大 慧; j: dai-e, 1089-1163.

◊ Đại Chuyết Trinh Thái Lang Linh Mộc (大 拙 貞 太 郎 鈴 木; 1870-1966).

◊ Thích Tông Diễn (釋 宗 演; 1859-1919).

◊ Gia Đằng Đốt Đường (加 藤 咄 堂)

◊ Bích Nham lục đại giảng toà (碧 巖 錄 大 講 座).

◊ Vũ Tỉnh Bá Thọ (宇 井 伯 壽).

◊ g: Philologie.

衲 僧; một vị tăng mang áo vá nhiều mảnh, danh hiệu tự xưng khiêm nhường của các vị tăng trong Thiền tông, tương tự như cách xưng »Bần tăng«, »Bần đạo.«

葛 藤; là dây leo chằng chịt, đôi lúc được dịch là sắn bìm. Nghĩa bóng: nói nhiều, rườm rà, dư thừa.

新 羅; Ngạn ngữ. Nước Tân La (e: silla) nằm ở Đông nam Hàn Quốc, bao gồm cả bán đảo này trong khoảng thời gian từ 669-917. Phía Đông nước này là Thái Bình dương, đối với dân Trung Quốc bấy giờ là nơi tận cùng của thế giới. Nghĩa câu này là: Bồ-đề Đạt-ma đã trả lời nhiều hơn Vũ Đế muốn biết.

野 狐 精; Dã hồ tinh. Người ta thường bảo rằng, chồn hiện đây hiện đó, rồi biến mất lúc nào không hay, có thể chiếm đoạt hồn người rồi nhập vào thân. Viên Ngộ cũng dựa vào đây mà nói bóng nói gió trong đoạn thứ hai của lời thùy thị: »… dù là bên Đông hoặc bên Tây – tha hồ mà biến hiện,.. «

◊ Nguyên văn: »Bất lập văn tự, trực chỉ nhân tâm, kiến tính thành Phật.«

◊ Thoát thể (脫 體) là một danh từ khó dịch. Thể là cái »thể« đối lập với »dụng«; thoát là thoát khỏi, vượt ra khỏi, giải thoát. Như vậy »thoát thể« có thể hiểu là cái bản tính thanh tịnh sẵn có đã được giải thoát khỏi sự vây bọc của vô minh.

◊ Nhị đế.

◊ Chân đế và Tục đế.

Một thùng sơn gỗ sử dụng lâu ngày thì người ta không còn nhận ra lớp gỗ bên ngoài – ngay cả hình dạng của nó cũng biến đổi vì bị lớp sơn dầy bao phủ; một ẩn dụ, ví người phàm là thùng sơn bị lớp sơn vô minh vây bọc xung quanh.

Vĩnh Gia Huyền Giác (永 嘉 玄 覺), trích từ bài Chứng đạo ca (證 道 歌).

Bạch Vân Thủ Đoan (白 雲 守 端; 1025-1072), thầy của Ngũ Tổ Pháp Diễn.

Lời trong ngoặc có trong nguyên bản, nhưng có thể là lời của người đời sau, của người sao chép lại. Nguỵ Hiếu Minh cai trị từ 516-528. Người sau muốn chứng minh rằng, Bồ-đề Đạt-ma còn sống trong thời kì này, nhưng chỉ có một điều là Tổ đã đến xứ này trước lúc này đã lâu.

◊ »Bích quán Bà-la-môn« 壁 觀 婆 羅 門;

Phần luận giải sẽ nói rõ hơn về hai vị này.

塌 薩 阿 勞; phiên âm từ chữ Phạn Tasat alau, có nghĩa là: »Á! Tan nát! Không thể tưởng tượng được! Đạt-ma đi lâu rồi mà Tuyết Đậu còn muốn tìm thấy trong chùa, trong bọn đệ tử. Ông ta chắc không còn bình thường!«

Một trong ba thanh bảo kiếm được nhắc đến trong thời Xuân Thu (770-404 trước công nguyên).

Một loài chim giống như con diều hâu nhỏ, chuyên bắt những loài chim nhỏ khác ăn thịt.

◊ Một cách nhìn quá tùy thuộc vào cảm nhận, nhân tình, không duy lí.

Nghĩa là ông già người Ấn Độ, là Bồ-đề Đạt-ma.

Nhiều người có nghi vấn về ý nghĩa của những câu cuối rất tối nghĩa này. Trong trường hợp nào thì cũng vô ích nếu muốn phân tích chúng theo phương diện nhận thức học. Chúng phải được hiểu theo ý nghĩa tổng quát hơn, ý nghĩa của Thiền – và nếu như thế thì ý nghĩa này có thể rất đơn giản. Để trả lời câu »Ai đứng trước trẫm«, Đạt-ma chỉ bảo là »Chẳng biết.« Đó chính là cái hiểu biết thông suốt của Tổ. Tâm trạng muốn hiểu sự việc này chính là sự truỵ lạc vào một ngã chấp và người ta sẽ không thông hiểu được Đạt-ma.

◊ s: kāśyapa.

◊ Nạp y 衲 衣; s: kanthā.

◊ s: nirvāṇa-sūtra.

◊ Đoạn văn trên trích từ Luận ngữ, quyển thứ tư. Nguyên văn: »不 憤， 不 啟， 不 悱， 不 發。 舉 一 隅 不 以 三 隅 反， 則 不 復 也 – Bất phẫn, bất khải, bất phỉ, bất phát. Cử nhất ngung bất dĩ tam ngung phản, tắc bất phục dã.«

◊ g: Realismus; e: realism

◊ e: flavius valerius aurelius constantinus (280?-337), một vị hoàng đế La-mã, cai trị từ 306-337, dốc lòng hỗ trợ Cơ Đốc giáo.

◊ g: Scholastik, e: scholasticism; người Hoa dịch rất hay là »mặc thủ thành qui (墨 守 成 規)«, nghĩa là chấp giữ (giấy) mực thành qui củ, hoặc »phiền toả triết học« (煩 瑣 哲 學), là triết học nhỏ nhặt phiền toái, chỉ chuyên chú đến việc chẻ tóc đếm hạt. Tiếc là trong tiếng Việt không có được chữ nào ngắn gọn mà hay tương ưng với chữ Scholastik này.

◊ Tề Vũ Đế.

◊ s: nāgārjuna.

◊ s: āryadeva.

◊ s: daśabhūmika-sūtra.

◊ s: avataṃsaka-sūtra.

◊ s: vinaya-piṭaka.

Triệu Châu đọc hai câu kệ đầu của bài Tín tâm minh (信 心 銘), một trứ tác của Tam tổ Tăng Xán (僧 璨).

Khó phân biệt được là Viên Ngộ muốn cho ai ăn đòn, Triệu Châu hay vị tăng đang hỏi. Người ta đều có thể tìm thấy câu giải thích dành cho cả hai trường hợp.

Cuối một cuộc đàm thoại với Tông sư mà có nghi lễ rõ ràng nhất định thì quả là một vinh hạnh; và ở đây có vẻ như vinh hạnh cho vị thầy, nhưng thật ra là vinh hạnh cho vị tăng đang thỉnh vấn. Hành động lễ bái chấm dứt một cuộc tranh luận về phân biệt chọn lựa và rõ ràng minh bạch một cách nhanh chóng, và Chí đạo bỗng nhiên lại trở thành »Vô nan«.

話 頭; chỉ cái trọng yếu, trung tâm, »chữ đầu« của một công án. Một công án có thể có một hoặc nhiều thoại đầu và một thoại đầu có thể chỉ là một chữ duy nhất.

Thiền sư Ngũ Tổ Pháp Diễn (五 祖 法 演; 1024-1104) trụ trì một thiền viện tại tỉnh Hồ Bắc, nơi Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn từng hoằng hóa.

Một thái độ thư thái nhưng rất bao hàm, súc tích và người ta có thể chiêm ngưỡng thái độ này trong những bức hoạ chân dung xưa tại Đông, Đông nam á.

Cân treo miền Đông á mang một đòn tay dài với quả cân, đầu cân là một móc câu treo vật được cân. Khi cân thì người ta kéo quả cân dọc theo đòn cân, cho đến khi đòn này đứng ngang. Nhìn thế của móc treo vật được cân hoặc đòn tay thì người ta sẽ nhận ra ngay là vật nặng hay nhẹ. Ngược lại, nếu chỉ nhìn trục cân với hoa cân (盤 星; bàn tinh) mà muốn biết trọng lượng thì quả là rồ dại. Cũng như thế, nếu chỉ để ý đến lời văn thì thật là si mê – thay vì lưu tâm đến ý nghĩa thâm sâu của nó, hay nói rõ hơn: Trọng lượng của nó.

Viên Ngộ giàn dựng Tuyết Đậu một cách châm biếm như một người đắm đuối vào cái nhất thể; quan điểm đích thật của sư: dĩ nhiên là kiến tính, trực nhận được nhất thể là sự kiện tối trọng đầu tiên, nhưng chỉ chấp đắm nơi ấy cũng dẫn đến một cái chết của tâm linh.

Một tiếng gọi đầy ngạc nhiên: chính ngay lúc hành giả tuyệt li thế giới hiện hữu, chỉ độc duy thâm nhập nhất thể thì một cuộc sống mới hoát nhiên xuất hiện: ông ta lại xoay về thế giới nhị nguyên bằng một cách khác, và vì vậy có vẻ như rời cõi minh bạch, như trường hợp Triệu Châu cho thấy rõ.

Đương nhiên là Viên Ngộ muốn ám chỉ trường hợp đối nghịch, muốn cho đệ tử biết phải trải qua khó khăn dường nào mới có thể nói được là »không khó«.

Nguyên bản không có phần tiếp theo, có lẽ đã bị huỷ.

Nhất chủng, cái »Rõ ràng minh bạch« hoàn toàn không phải là một cái gì đó nên hoặc phải được truy tầm, »bảo hộ hoặc đề cao«. Nếu không thì người ta dễ lạc vào quan điểm cho nó là một thứ gì đó đặc biệt, kì đặc mặc dù nó không phải như vậy, và hoài bão nó sai chỗ, tức là trong đầu thay vì để nó nắm giữ, bảo hộ. Chính vì thế nên Triệu Châu mới thú nhận: Ta không ở trong cõi minh bạch.

醍 醐; s: manda; có thể gọi là »crème de la crème«, một thức ăn được so sánh với trí huệ toàn hảo.

Trong nguyên bản còn một đoạn văn, và đoạn này chỉ lặp lại lời văn đã được nhắc đi nhắc lại nhiều lần. Có lẽ người sau đã sao chép lại một cách bất cẩn. Xem thêm trong nguyên bản Hán văn.

Hương Nghiêm Trí Nhàn (香 嚴 智 閑; ?-898), đệ tử của Qui Sơn Linh Hựu (潙 山 靈 祐). Công án thứ tư có liên hệ đến sư.

Tuyết Đậu trình bày lời này một cách khác trong bài tụng của mình, đảo ngược ý của nó: »Đầu lâu hết thức, làm sao biết vui?« Sư muốn thấy một cái chết thật sự, toàn vẹn với những gì hệ thuộc. Vì vậy nên Viên Ngộ mới bổ sung thêm những lời: »Nhưng ngay trong quan tài lại mở mắt ra!« Hương Nghiêm, tác giả của hai ẩn dụ này muốn người khác hiểu như sau: Ai đã trải qua một cái »Chết lớn«, người ấy mới bắt đầu một »Cuộc sống lớn«.

Thạch Sương Khánh Chư (石 霜 慶 諸; ?-888), môn đệ của Đạo Ngô Viên Trí (道 吾 圓 智), được nhắc đến trong công án 55 và 91.

Tào Sơn Bản Tịch (曹 山 本 寂; 839-910), đệ tử quan trọng nhất của Động Sơn Lương Giới (洞 山 良 价). Cùng với thầy, sư được xem là Khai tổ của tông Tào Động.

Được tìm thấy ở đầu bản Tào Sơn Bản Tịch Thiền sư ngữ lục.

Bách Trượng Hoài Hải (百 丈 懷 海; 720-814), một trong những môn đệ thượng thủ của Thiền sư Mã Tổ Đạo Nhất (馬 祖 道 一; 709-788) cũng như Nam Tuyền Phổ Nguyện (南 泉 普 願; 738-835), thầy của Triệu Châu. Sư được nhắc đến trong công án 26, 53, 70, 71, 72, 73.

Huệ Năng (慧 能; 638-713); đồ biểu truyền thừa II, 6.

◊ Nguyên văn: 七 歲 童 兒 勝 我 者， 我 即 問 伊， 百 歲 老 翁 不 及 我 者， 我 即 教 他

神 秀; ?-710.

◊ Nhất Hưu Tông Thuần (一 休 宗 純; j: ikkyū sōjun; 1394-1481).

Trong nhiều bài kinh, trong đó có kinh Niết-bàn, đức Phật đã kể lại ẩn dụ sau: Xưa kia có năm trăm con khỉ sống tại Benares. Từ một cây cao, chúng nhìn dưới đáy giếng sâu bóng trăng chiếu sáng. Từ một nhánh cây, chúng níu đuôi nhau tạo thành một cái cầu đến mặt nước giếng để nắm bắt mặt trăng. Cuối cùng, nhánh cây gẫy ngang và cả bầy khỉ đều chết đuối.

◊ Cũng được gọi là Ca-lâu-la (迦 樓 羅; s: garuḍa); một loài thần điểu, nửa người nửa chim. Ca-lâu-la được xem là một trong »thiên long bát bộ«, là thần vật của Phật Bất Không Thành Tựu (s: amoghasiddhi), là khắc tinh của những loại rồng rắn.

◊ Nguyên văn: »allem Abschied voran.«

◊ Nguyên văn: »Glaubst du, so hast du.«

◊ g: Esoterik.

◊ Nguyên văn: »Im Herzen kündet es laut sich an: zu was Besserem sind wir geboren. Und was die innere Stimme spricht, das täuscht die hoffende Seele nicht.«

◊ g: heikel

◊ g: Hybris

褻 瀆 神 靈; g: Blasphemie

◊ Đại tập kinh (s: mahāsaṃnipāta-sūtra), một bộ kinh tổng hợp tất cả những bài kinh của Đại chúng bộ (s: mahāsāṅghika).

Nột Đường (訥 堂) là tên của một thiền viện, nơi Viên Ngộ từng giáo hoá trong một thời gian ngắn. Tên này đứng thay cho Viên Ngộ và dẫn đầu một câu nói của sư. Có lẽ đoạn văn này được những người sao chép gán vào bởi vì nó chẳng nói gì thêm, thậm chí chướng mắt.

Cổ nhân ở đây chính là Động Sơn Lương Giới (洞 山 良 價), thầy của Tào Sơn Bản Tịch, được nhắc đến trong bài kệ ở công án thứ hai.

◊ Nguyên văn: »Blick' auf zu den Sternen, hab' acht auf die Gassen.«

◊ Bả định 把 定

百 丈 懷 海; j: hyakujō ekai; 720-814;

潙 山 靈 祐; j: isan reiyū; 771-853;

Tác giả của bài sớ sao này là Hoà thượng Đạo Nhân ở chùa Thanh Long, Trường An (青 龍 道 氤; j: seiryō dōin). Dưới thời Huyền Tông (713-756), sư cũng đại diện Phật giáo chống lại những cuộc công kích, phản bác của Đạo gia.

◊ g: Souveränität;

◊ Nguyên văn: »eine Seelenstärkung«.

Quá khứ, vị lai, hiện tại – đây chính là cách phân chia lô-gic, tinh tế hơn của bản kinh. Trong bài tường thuật của Viên Ngộ thì nó trở thành cách gọi phổ biến, nhưng lại thô hơn.

Long Đàm Sùng Tín (龍 潭 崇 信; j: ryūta sōshin; tk. 8/9), xem đồ biểu III A, 10.

Thiên Hoàng Đạo Ngộ (天 皇 道 悟; j: tennō dōgo, 738-807), xem đồ biểu III A, 9.

Bảo Chiếu, 鮑 照

Tuyết Phong cũng đảm nhận chức vụ phạn đầu nơi Đức Sơn, học hỏi đức tính của thầy mình nơi đây, nhưng lúc nào cũng có cảm giác như thâm tâm còn thiếu điều gì đó. Sau khi Đức Sơn tịch năm 865, Sư cùng bạn đồng học là Nham Đầu Toàn Hoát lại một phen hành cước. Lúc ấy là mùa đông, và khi hai người đang đi qua Lễ Châu, đến núi Ngao, tỉnh Hồ Nam thì bị bão tuyết cản trở, phải xin tá túc trong một căn nhà. Đoạn văn tiếp theo của Viên Ngộ thuật lại những gì xảy ra tại đây.

Bản Hán văn trình bày thi vị hơn: »Trên kính Tào Khê«. Ngôi chùa của Lục tổ Huệ Năng nằm ở Tào Khê.

◊ Nguyên văn: »ontologischer Idealismus.«

Tần Thuỷ Hoàng bắt đầu xây dựng một cung điện to lớn vào năm 212 trước Công nguyên với lực lượng của 700.000 tù nhân. Và để ráp nối những cột trụ to lớn thì người ta dùng những máy khoan vĩ đại để thực hiện. Hai năm sau, ông chết mất. Cung điện xây nửa chừng bị bỏ phế, những máy khoan to lớn kia chỉ còn nằm đó nếm mùi thời gian.

Trần Tháo là cư sĩ tham học nơi Mục Châu, và có thể là Vân Môn lưu lại nơi ông ta để chữa lành vết thương của mình. Đồng thời, cả hai đều cùng nhau toạ thiền và từ đó xuất phát nhiều cuộc đàm thoại; công án 33 sẽ trình bày lại.

Đoạn văn trên có trong nguyên bản, nhưng có lẽ do người sau chắp nối thêm vào một cách cẩu thả. Thiền môn chẳng bao giờ lưu tâm đến việc tu luyện đạt thần thông cũng như đề cao nó.

Từ trường phái này mà xuất phát ra vị thầy của Tuyết Đậu, tác giả quyển sách này. Xem thêm công án 17.

◊ Tên dịch ý của Tôn giả Tu-bồ-đề (s: subhūti), một trong mười Đại đệ tử của đức Phật, hiệu là »Giải không đệ nhất.«

Công án 14 và 15 sẽ lấy cuộc đời hoằng hoá của đức Phật cũng như toàn bộ hệ thống giáo pháp của ngài làm chủ đề.

Phạn ngữ: upāya; gọi đầy đủ là Thiện xảo phương tiện (s: upāya-kauśalya), là những kĩ xảo, phương pháp tạm thời giúp người mê dễ thâm nhập, để họ ít nhất có thể đến trước ngưỡng cửa chân lí.

Một bài kệ nổi danh của Thiền sư Trường Khánh Huệ Lăng, cũng là một môn đệ của Tuyết Phong, được sáng tác sau khi Sư đại ngộ, đạt được trình độ của thầy mình.

天 上 天 下 惟 我 獨 尊; Theo truyền thuyết sùng tín thì đây chính là lời phát biểu của đức Phật ngay sau khi ngài đản sinh, được lời thuỳ thị của công án kế đến xem là biểu thị của một sự việc bất khả thuyết, siêu việt mọi ngôn từ nhân thế. Viên Ngộ trích dẫn lời này ngay đây vì nó đưa ra lời mật giải về dòng kệ đầu »Vạn tượng chi trung độc lộ thân« của sư Huệ Lăng.

◊ s: dhātu;

◊ s: śakra;

Được tìm thấy trong tác phẩm Tổ anh tập.

Cũng trong Tổ anh tập, kệ 12, được viết dành cho một vị Thủ toà quá chuyên chú vào việc toạ thiền ở những chỗ tĩnh mịch, quá »chấp không.«

◊ Là cách phiên âm của chữ Śūnyatā; dịch nghĩa là Không tính.

Đây quả là một sự hiểu lầm của người Hoa. Śūnyatā có gốc từ hình dung từ śūnya = trống không. Như vậy có nghĩa là Không tính. Viên Ngộ tiếp tục diễn giảng quan điểm của mình.

Hành động búng tay thường được hiểu dưới hai nghĩa. Đầu tiên thì nó được dùng để khiến người khác chú ý đến, ví dụ như trong trường hợp bước qua cửa vào nhà; nói chung là kêu gọi hoặc cảnh cáo người khác. Người ta cũng có thể búng tay mạnh bạo hơn để cản trở, xua đuổi những gì không muốn mà đến, và trong ý nghĩa này, Tuyết Đậu sử dụng chữ »đàn chỉ«, nghĩa là búng tay cho biến mất.

◊ Thường Bàn Đại Định (常 盤 大 定).

◊ g: »Zen-Worte im Tee-Raume«.

Xem thêm trong lời bình giảng về Thiền sư Pháp Nhãn Văn Ích.

Theo vũ trụ quan và hệ thống lịch Trung Hoa, Bính và Đinh là tên của cặp đối đãi âm dương, là biểu thị của yếu tố hoả, một trong năm yếu tố (Ngũ hành): Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả và Thổ. Trong lời văn trên thì Bính Đinh được hiểu là cặp anh em.

Xem đồ biểu truyền thừa III A, 16.

Cái tên »Tào Khê« cũng xuất xứ từ con suối Tào (Tào nguyên) này, nơi Lục tổ Huệ Năng đã đóng dấu ấn đặc biệt của mình cho Thiền tông cũng như những thế hệ truyền thừa sau này.

Theo một bài văn khác thì sư hoát nhiên đại ngộ, nước mắt tuôn ướt đẫm ca-sa. Pháp Nhãn vui mừng, ấn khả và bảo rằng, sư sẽ trở thành một Đại tông sư hoằng dương Phật pháp.

Sư sau này trụ tại rặng núi Thiên Thai ở tỉnh Chiết Giang, trên đỉnh Thông Huyền nổi danh vì địa thế hiểm trở cao vút. Sư nhắc đến đỉnh Thông Huyền này trong một bài thơ ngắn, chuyển đến Pháp Nhãn và giờ đây, nó được Viên Ngộ trích dẫn.

Quả thật như lời tiên đoán trên. Sư chẳng những có công phục hưng trường phái giáo môn trên rặng Thiên Thai – vốn đã khô kiệt từ nhiều thế hệ – theo ý nghĩa Thiền của Pháp Nhãn mà thêm vào đó, được vị vương triều tại Chiết Giang kính trọng. Sư tịch năm 972, thọ 81 tuổi.

◊ Một loại gà rừng tương tự như con gà gô.

Người ta thường nhắc lại câu chuyện sau: Một nông gia ra đồng thấy một con thỏ chạy đâm đầu vào gốc cây mà chết mất. Quá sung sướng vì món quà không cầu mà đến dễ dàng như vậy nên ông ta quẳng gánh, bỏ cả việc cày cấy, chỉ còn ngồi ở gốc cây đợi con thỏ thứ hai.

Nơi Hoàng hà rời miền núi, tuôn xuống miền đồng bằng Bắc Trung Quốc, chính ngay chỗ nó đang chảy xuôi dòng Bắc nam bỗng dưng bẻ gắt qua hướng Đông.

Bạch Vân Thủ Đoan, 1025-1072, thầy của Ngũ Tổ Pháp Diễn, vị thầy của Viên Ngộ.

Một người bạn đồng học của Viên Ngộ trong thời gian lưu lại Qui sơn.

◊ s: buddhacarita.

◊ Dịch giả người Việt không rõ tên Hán Việt ra sao.

Pháp Nhãn Văn Ích (法 眼 文 益), xem đồ biểu truyền thừa III A, 15.

◊ s: dharmamitra.

◊ s: aśoka.

◊ s: kṣitigarbha.

◊ s: gaṇḍavyūha.

◊ e: Essay in Zen-Buddhism, vol. III.

◊ g: »Wie dünkt Euch um den Christus!«

◊ Tam cú ở đây cũng được gọi theo Thuật ngữ Thiền là Vân Môn tam cú. Hán Việt Thiền Tông Từ Điển của Thông Thiền (chưa được công bố) ghi như sau: »Ba câu nói của Vân Môn khái quát được tư tưởng thiền pháp và phương pháp tiếp hóa người học của tông Vân Môn. Đó là: 1. Hàm cái càn khôn: Muôn vàn sự vật đều là diệu thể chân như; 2. Tiệt đoạn chúng lưu: Chặt đứt con đường ngôn ngữ, trừ dẹp cơ dụng của vọng niệm phân biệt; 3. Tùy

◊ Ngay đây còn một câu: »Thả hỉ, một giao thiệp«, tức là: Hay quá, chẳng tương can gì cả. Một câu Viên Ngộ thường sử dụng. Nhưng nó có lẽ bị người sau chắp vá cẩu thả nơi đây, vì chẳng có nghĩa gì cả cũng như phi lí.

Nơi đây, chúng ta bỏ qua hai dòng rưỡi trong nguyên bản bởi vì đầu mối suy nghĩ trong đó không rõ; ý nghĩa chính có lẽ là: Những người hậu bối nếu có lầm hiểu Thuý Nham – vì bám chặt vào những câu nói của sư –, họ có thể lấy những lời bình siêu việt của Tuyết Đậu làm điểm tựa để hiểu. Nhưng thật sự hiểu được ý chỉ trong câu nói của Thuý Nham và ba vị kia chỉ có thể là người đã đạt được địa vị của những bậc tôn túc trên.

Katō Totsudō (加 藤 咄 堂) trình bày kiến giải của mình như sau: Chân lí của vũ trụ, nói rộng thì bao gồm tất cả những dạng trí huệ, nói hẹp thì bao gồm một tâm, một tâm thức mà ngoài nó ra không còn gì cả, là tự tính, là hiện thật chân chính duy nhất – ai ôm ấp, nắm giữ chặt nó thì không thể vướng mắc vào lời nói của kẻ khác, không xoay chuyển quanh nó. Chỉ như thế người ấy mới có thể hiểu được vì sao Tuyết Đậu gọi Thuý Nham là một tên trộm mặc dù vị này trong đời chưa hề trộm cắp một thứ gì cả.

◊ Thường Bàn Đại Định (常 盤 大 定).

Kinh Lăng-già I. XII; xem thêm Suzuki, The Lankāvatāra Sūtra, trang 124.

Hoàng hà, con sông »Vàng« xưa nay đóng một vai trò quan trọng trong chiến tranh. Thường là quân địch ra vẻ chuẩn bị khởi binh ở phía Bắc, để rồi đánh úp bất thình lình ở phía Nam, hoặc ngược lại. Chúng ta có thể nghĩ đến chủ ý hiểm hóc của vị tăng qua câu hỏi, không xác định là mình hỏi về thành phố, hay hỏi về bậc thầy.

Các học giả Thiên Thai tông chia kinh điển tuỳ theo nội dung thành ba phần giáo lí (›cỗ xe‹), với Đại thừa là cỗ xe cao siêu nhất. Còn ›Mười hai bộ phần giáo‹ chỉ cho nhiều thể loại kinh khác nhau, ví như Tự thuyết, Kệ-đà, Thụ kí, Tán thán,… như chúng được tìm thấy trong các bộ kinh.

Phần Dương Thiện Chiêu (汾 陽 善 昭), người đầu tiên làm kệ tán tụng cổ nhân, xem phần Dẫn nhập. Đồ biểu truyền thừa III B, 16.

Xem thêm tắc thứ 3, phần Bình xướng về kệ tụng.

Cổ nhân đây là Thiền sư Vĩnh Gia Huyền Giác (永 嘉 玄 覺, 665-713), được Lục tổ Huệ Năng ấn khả. Đoạn này được trích từ bài Chứng đạo ca (證 道 歌; j: shōdōka). Đồ biểu truyền thừa II, 7.

Xem Ōhasama-Faust, trang 84 và 148.

Hoàng Long Huệ Nam (黃 龍 慧 南; j: ōryū enan, 1002-1069), trụ tại Hoàng Long sơn ở nơi giáp ranh của ba tỉnh Giang Tây, Hồ Bắc và Hồ Nam, Khai tổ của Thiền phái Hoàng Long. Đồ biểu truyền thừa III B, 18.

Câu này xuất xứ từ Thiền sư Tỉnh Niệm (省 念; 926-993) thời Ngũ Đại thế kỉ thứ 10. Sư trụ trì tại Thủ Sơn và là thầy của Thiền sư Phần Dương Thiện Chiêu. Đồ biểu truyền thừa III B, 15.

◊ Không biết vì sao Giáo sư Gundert bỏ đoạn văn sau: »Đến nơi này, nếu mà biết được thế nào là tồn vong, biết được thế nào là cõi chân thật thì đâu có quản gì câu ›Tiếng hô thứ hai, tiếng hô thứ ba, sau đó còn gì nữa?‹«

Một biểu thị tán thán mối suy nghĩ mà Tuyết Đậu đề khởi trong »kẻ mù«. Câu hỏi của Sư khuyến khích chúng ta suy nghĩ xem, có phải trạng thái mù lúc nào cũng là một sự kiện không hay, phải bị chê trách.

Xà-lê là chữ viết tắt của A-xà-lê, dịch từ chữ Phạn Ācārya, một danh hiệu được dùng trong Bà-la-môn giáo Ấn Độ, chỉ một vị thầy dìu dắt đệ tử trên con đường chân chính. Từ này được Phật giáo hấp thụ, được các tông phái dùng, có lúc được xem như là một danh hiệu lớn, hoặc như ở đây, chỉ là một cách xưng hô mật thiết của vị thầy dành cho đệ tử.

Có hai chân lí: đệ nhất và đệ nhị. Độc giả, thính giả đã am tường có thể đọc, hoặc nghe ra câu trả lời trong câu hỏi.

Lâm Tế, cũng là đệ tử của Hoàng Bá như Mục Châu. Sư là đệ tử quan trọng nhất của vị này, thường sử dụng tiếng quát để dạy.

Một đệ tử của Lâm Tế, mất năm 925.

Hối Đường Tổ Tâm (晦 堂 祖 心; j: maidō soshin, 1025-1100); đệ tử của Hoàng Long Huệ Nam (黃 龍 慧 南). Đồ biểu truyền thừa III B, 19.

Trích từ một câu diễn giảng trong Dịch kinh.

Mục Châu Đạo Minh (睦 州 道 明; j: bokushū dōmei). Đồ biểu truyền thừa III B, II.

◊ Gia Đằng Đốt Đường (加 藤 咄 堂).

◊ Dữ nhân khán (與 人 看).

◊ Tức là sống trong khoảnh khắc hiện tại, không mơ mộng.

Câu nói về bã rượu của Hoàng Bá rất ngắn gọn. Nhưng ai suy nghĩ giây lát sẽ biết được Sư muốn gì: Rượu được ám chỉ qua mùi hèm – một thứ rượu khó tìm, khó uống.

Trên sườn núi này – nằm phía Tây của hồ Ba Dương –, người ta tìm thấy 500 tượng La-hán, được tạc với một vẻ nhìn khinh miệt thế gian cũng như những người hành hương thăm viếng. Núi Vân Cư cũng nằm trong tỉnh Giang Tây, tương tự như Thiền viện của Hoàng Bá, như vậy không xa lắm đối với khán thính giả đương thời.

Hoàng Bá Hi Vận. (黃 檗 希 運; j: ōbaku kiun; ?-850). Đồ biểu truyền thừa III B, 10.

Vị tăng này là đại biểu của một nhánh Phật giáo – tương tự những vị A-la-hán vừa nhắc đến – chỉ biết tu tập để tự liễu ngộ, đạt thần thông thay vì phục vụ chúng sinh như gương của những vị Bồ Tát trong Đại thừa. Ở điểm này thì Đại thừa khác hẳn nhánh Tiểu thừa. Mẩu chuyện này cho thấy rằng, sự tranh chấp giữa Đại và Tiểu thừa đã gây huyên náo trong thời Hoàng Bá và trở về sau, được nhà Thiền chú ý đến.

Bách Trượng Hoài Hải (百 丈 懷 海; j: hyakujō ekai; 720-814). Đồ biểu truyền thừa III B, 9.

Nghĩa là từ tỉnh Phúc Kiến đến, một vùng đất có một dãy núi với nhiều đỉnh cao (lĩnh 嶺) chắn ngang, kéo dài từ Tây nam đến Đông bắc.

Dựng phất tử có nghĩa là chỉ con đường hướng thượng, khước từ, phủ nhận tất cả những sự việc thế tục; người ta không cần những phương tiện này để hoà mình vào những sự việc thế gian. Bách Trượng muốn được chỉ giáo phải xử sự như thế nào khi xuất thế hoá độ chúng đệ tử. Xem thêm công án thứ 4.

Đọc kĩ thì độc giả sẽ thấy ngay là trong trường hợp này, trạng thái lặng thinh của Mã Tổ là móc ngoặt quyết định đối với Bách Trượng

Sợi dây nối giữa thầy và trò đảm bảo việc truyền trao, gìn giữ truyền thống từ thế hệ này sang thế hệ khác. Tôn trọng gìn giữ nó là một trong những điểm trọng yếu trong nền văn hoá Ấn Độ và Trung Hoa, và trong Thiền tông, nó được hiểu là cực điểm đối nghịch cần thiết của sự tự do tự tại đế vương.

Đây có sự lầm lẫn: Uyển Lăng là tên xưa của thành phố Ninh Quốc tại tỉnh An Huy ngày nay. Từ nội dung của đoạn văn trong đây thì chỗ trú trì mới này chỉ có thể là Nam Khang, tỉnh Giang Tây.

Biểu thị ›Khẩu thổ hồng liên‹ xuất phát từ việc so sánh Phật pháp với hoa sen, được đề cập đến trong bộ kinh Đại thừa nổi tiếng là Diệu pháp liên hoa (妙 法 蓮 華; s: saddharmapuṇḍarīka). Hoàng Bá chỉ muốn nói đến công trình hoằng hoá của mình, cố ý trình bày một cách hạ miệt, xem nó chỉ là một cơ hội kiếm sống, đối nghịch với niềm tin chân thật của Sư, niềm tin vào Tâm. Trên bình diện tối cao này thì tướng quốc Bùi Hưu chẳng có thể nào theo kịp, và chỉ đến nghe những buổi thuyết pháp của Sư thôi thì cũng chẳng đáng công.

Lâm Tế Nghĩa Huyền (臨 濟 義 玄; j: rinzai gigen; ?-867). Đồ biểu truyền thừa III B, 11.

Cao An Đại Ngu (高 安 大 愚) cũng là cháu của Mã Đại sư tương tự như Hoàng Bá, là đệ tử của Thiền sư Qui Tông Trí Thường (歸 宗 智 常), được nhắc đến trong công án thứ 69. Cơ phong của Hoàng Bá rất gần với vị này. Đồ biểu truyền thừa III B, 10.

Thiền sư Pháp Dung tại Ngưu Đầu sơn (Ngưu Đầu Pháp Dung 牛 頭 法 融), tỉnh Giang Tô sống từ 594 đến 657. Sư là đệ tử của Tứ tổ và là một vị thầy, một tác giả trứ danh. Dòng thiền của sư kéo dài khoảng sáu, bảy thế hệ rồi sau đó chấm dứt. Những tông phái thiền xuất phát từ Lục tổ Huệ Năng sau này không xem dòng thiền này là chính tông, như bản công án này cho thấy. Đồ biểu truyền thừa II, 5.

Thạch Đầu Hi Thiên (石 頭 希 遷; j: sekitō kisen), 700-790, là đệ tử của Thanh Nguyên Hành Tư, vị khai sáng nhánh thiền thứ nhất sau Lục tổ Huệ Năng. Mã Đại sư là đệ tử của Nam Nhạc, người khai sáng nhánh thiền thứ hai. Đồ biểu truyền thừa II, 7 và III A, 7, 8, III B, 7, 8.

Theo một cách giải thích khác: Núi Thái (Thái sơn) cũng chỉ đứng trên mặt đất, có cội nguồn từ đất ra mà thôi.

◊ Nơi đây, giáo sư Gundert bỏ qua một câu trước ngữ của Viên Ngộ. Xin xem phần nguyên bản Hán văn.

Và một Vương tử đã phải nếm vị thô bạo này trong thời gian lưu lại nơi Hoàng Bá, như đoạn văn đi sau trình bày. Vương tử này là Đường Tuyên Tông, trị vì từ 847-859, và khoảng thời gian này cũng được gọi là Đại Trung. Quyền hành lực lượng của nhà Đường lúc bấy giờ đã sa sút nhiều. Để kháng cự lại những chủng tộc xâm chiếm từ những vùng bán sa mạc lân cận, triều đình lại phải dựa vào những chủng tộc khác, với giá phải trả là nhượng đất cho họ sinh sống. Các vị chư hầu, các vị tướng quân ngày càng phản loạn tham nhũng, không chuyển tiếp thuế má về vương triều. Và ngay trong triều đình thì phe phái của bọn hoạn quan kháng cự nhau. Bọn này thường chơi một trò chơi ác hiểm với hoàng tộc.

Hiến Tông (憲 宗), cai trị từ 806-820.

Mục Tông (穆 宗), cai trị từ 820-824.

◊ Đúng ra là Trí Nhàn (智 閑).

Thắng cảnh được viếng thăm, ca tụng nhiều, nằm ở phía Nam thành phố cảng Cửu Giang bên bờ Dương Tử, tỉnh Giang Tây, không xa hồ Ba Dương bao nhiêu. Đây là nơi an trú cổ kính của nhiều vị cao tăng.

Diêm Quan Tề An (鹽 官 齊 安; j: enkan seian). Vị này lấy tên của thành phố Diêm Quan, chỗ mình trụ trì, nằm phía Bắc vịnh Hàng Châu. Như Bách Trượng, sư là đệ tử của Mã Đại sư. Tuyết Phong đã đến đây tham học trong thời hành cước đầu của mình (xem thêm công án 22). Sư là nhân vật chính của công án thứ 91. Đồ biểu truyền thừa III, B, 9.

Như đã ghi chú bên trên, sự kiện này chỉ có thể xảy ra trong thời kì pháp nạn dưới vương triều Vũ Tông, như vậy là vào năm 845 hoặc sau đó một thời gian, gần lúc Vũ Tông tạ thế 846 và hoàng tử lên ngôi với hiệu Tuyên Tông. Hoàng Bá lúc đó đã 77 tuổi!

Ông trích từ kinh Duy-ma, chương 6.

◊ Có thể xem là vị Tỉnh trưởng, người cai quản một tỉnh lị.

Thời nhà Chu, ba vị tướng quan trọng nhất của triều đình hội họp, luận đàm dưới ba cây Hoè (槐; l: sophora japonica), một loại cây thuộc họ Đậu cao khoảng 20m, có dáng đẹp, được các nhà thơ ca tụng, xem là hiện thân của sự an nhàn, cao quí tĩnh mịch. Trường hợp đối nghịch là cây Liễu (柳) với những nhánh mềm mại lòng thòng, phất phơ trong gió, được xem là loại cây biểu trưng cho phường chơi, là biểu tượng của sự trác táng. Như vậy thì ẩn dụ trên có nghĩa: Ông ta nhắm đến danh hiệu Phật, mắng là ›ba cân gai‹ và làm ra vẻ như đây là những danh hiệu cùng giá trị.

Xem lời bình giảng của công án 10.

Trừng Quán, Tổ thứ tư của tông Hoa Nghiêm. Câu này được tìm thấy trong một bài luận giải về kinh Hoa Nghiêm.

Được đề cập trong công án 77.

Thiền sư Pháp Diễn, 1025-1104. Xem phần nói về Viên Ngộ trong lời dẫn nhập.

◊ Tĩnh nhi thiện ứng (靜 而 善 應).

Và một cảnh tượng của việc tham thỉnh này sẽ được trình bày trong công án thứ 40. Thiền sư Nam Tuyền xuất hiện trong các công án 28, 63, 64 và 69.

Chúng ta đã biết về Trường Khánh, môn đệ của Tuyết Phong trong công án thứ 6 và 8. Có lẽ Trường Khánh nghe được câu chuyện Lục Cắng cười lớn lúc còn ở nơi Tuyết Phong, như vậy là khoảng hơn 40 năm sau khi sự kiện này xảy ra. Cũng có thể một môn đệ đề ra câu chuyện này xin được giải thích, và như vậy thì khoảng cách thời gian có thể lên tới 70 năm.

◊ g: Hanf.

◊ g: Flachs.

Lời bình xướng của Viên Ngộ về bản tắc cũng được D. T. Suzuki dịch một cách thoát nghĩa trong ›Essays in Zen Buddhism‹, second series, trang 87f.