Giáo Khoa Phật Học Cấp Ba

Bài 14: Tông Pháp Tướng (Phần 1)

I. BIỆT DANH của TÔNG NÀY và CÁC KINH LUẬN Y CỨ

Tông này trình bày hết sức rõ ràng tánh tướng của vạn pháp, cho nên có tên là Pháp Tướng tông. Lại y nơi Duy Thức Luận, nói rõ lí duy thức của vạn pháp, cho nên cũng có tên là Duy Thức tông. Phật diệt độ khoảng 900 năm, Bồ tát Vô Trước, tại giảng đường ở nước A du đà, mỗi đêm lên cung trời Đâu suất nghe đức Bồ tát Di Lặc giảng Du Già Sư Địa Luận, ban ngày lại đem tuyên thuyết trước đại chúng. Vì đó là chỗ căn cứ chủ yếu của tông này, cho nên ở Ấn độ nó được gọi là Du Già tông. Ở Trung quốc, vào thời đại nhà Đường, pháp sư tam tạng Huyền Trang, học môn Duy Thức với luận sư Giới Hiền (1), về nước truyền cho đệ tử là đại sư Khuy Cơ ở chùa Từ ân; cho nên cũng gọi là Từ Ân tông. Trong những tên ấy thì hai tên Pháp Tướng và Duy Thức là được phổ biến hơn hết.

Kinh luận mà tông này y cứ gồm có 6 bộ kinh và 11 bộ luận. 6 bộ kinh là: Hoa

Nghiêm Kinh, Giải Thâm Mật Kinh, Lăng Già Kinh, Như Lai Xuất Hiện Công Đức

Trang Nghiêm Kinh, A Tì Đạt Ma Kinh, Hậu Nghiêm Kinh7. 11 bộ luận là: Du

Già Sư Địa Luận, Hiển Dương Thánh Giáo Luận, Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh Luận, Tập Lượng Luận, Nhiếp Đại Thừa Luận, Thập Địa Kinh Luận, Phân Biệt Du

Già Luận, Biện Trung Biên Luận, Nhị Thập Duy Thức Luận, Quán Sở Duyên Duyên Luận, A Tì Đạt Ma Tạp Tập Luận. Trong số kinh luận trên thì kinh Giải Thâm Mật cùng hai bộ luận Du Già và Duy Thức là chủ yếu.

II. NGUỒN GỐC và TRUYỀN THỪA

Tuy đức Thích Tôn có thuyết minh nguyên lí “thức biến” trong các kinh Thâm Mật, Lăng Già v.v..., nhưng chưa tổ chức thành một học phái có hệ thống. Cho đến khi Bồ tát Di Lặc nói ra luận Du Già Sư Địa, thì Bồ tát Vô Trước mới căn cứ vào đó mà soạn các bộ luận Hiển Dương, Nhiếp Đại Thừa, Tạp Tập, Biện Trung Biên; rồi em của ngài là Bồ tát Thế Thân lại y cứ vào các bộ luận trên mà soạn thành Duy Thức Nhị Thập Luận và Duy Thức Tam Thập, thuyết minh tổng quát ý nghĩa Duy Thức, từ đó, học phái Duy Thức đã được coi là chính thức thành lập.

Sau hai ngài Vô Trước và Thế Thân, rất nhiều học giả ở Ấn độ đều nghiên cứu tác phẩm Tam Thập Luận, trứ danh nhất có các ngài Trần Na (2), Đức Tuệ (3), An Tuệ (4), Hộ Pháp, là những vị đại sư đầy quyền uy về Duy Thức Học ở Ấnđộ. Sau đó, khi pháp sư Huyền Trang du học trở về lại Trung quốc, đã đem các trước thuật của 10 vị luận sư Duy Thức Học ở Ấn độ như Hộ Pháp v.v..., 14 tập hợp soạn thành một bộ luận, gọi là Thành Duy Thức Luận, truyền cho đại sư Khuy Cơ ở chùa Từ ân; Khuy Cơ lại y theo khẩu truyền của ngài Huyền Trang mà viết thành bộ Thành Duy Thức Luận Thuật Kí, gồm 20 quyển. Trong khi đó, 5 vị đại sư ở chùa Tây Minh là Viên Trắc(5), Phổ Quang(6), Tuệ Quán, Lập Phạm, và Nghĩa Tịch, cũng có các trước thuật nổi tiếng16. Hai phái Từ Ân và Tây Minh về sau đều có người thừa kế.17 Ngoài hai phái đó ra, các học giả theo học Duy Thức rất nhiều, khí thế hưng thịnh. Cho đến ngày nay, bởi vì nó phù hợp với lí tắc khoa học, cho nên người nghiên cứu nó cũng rất nhiều.

III. ĐỊNH NGHĨA DUY THỨC và BA THỜI THUYẾT GIÁO

Tông Pháp Tướng thuyết minh về lí duy thức, nói rằng, vạn pháp đều do THỨC biến hiện. Trong sự sinh khởi của vạn pháp, sức ảnh hưởng của tâm thức lớn nhất, và cũng là nhân tố trọng yếu nhất. Cho đến cảnh và thức cũng là đối lập. Giả như xa lìa thức, thì ngoại cảnh cũng không thể thành lập. Do đó, nói vạn pháp duy thức, hoàn toàn không phải phủ định sự tồn tại của tất cả sự vật khách quan ở ngoài thức.

Cứ theo ý chỉ kinh Giải Thâm Mật, tất cả giáo thuyết của Phật có thể phân làm ba thời: Khi đức Thích Tôn mới thành đạo, tất cả phàm phu ngoại đạo đều chấp trước có thật ngã, cho nên trong bốn bộ kinh, Phật đã vì họ mà nói pháp ngũ uẩn, minh thị NGÃ là do năm uẩn giả hợp làm thành. Cái ngã đó tuy không, nhưng có năm uẩn tồn tại. Đây tức là “ngã không pháp hữu luận”, thuộc thời thứ nhất HỮU GIÁO, lại gọi là SƠ GIÁO. Những người nghe nói về năm uẩn mà không hiểu được mật ý của đức Thích Tôn, bèn cho rằng, ngã tuy không nhưng pháp thì có; cho nên kế đó đức Thích Tôn lại nói các kinh Bát Nhã, minh thị tất cả đều không. Ngã đã là không, pháp cũng không có, đây tức là “ngã pháp nhị không luận”, thuộc thời thứ hai KHÔNG GIÁO. Nhưng đức Thích Tôn nói giáo lí không là nhằm phá chấp có; nếu một mực chấp không thì không có phiền não có thể đoạn trừ, cũng không có quả Phật có thể thành tựu, như thế là sẽ sa vào cái không đoạn diệt, không phải nghĩa trung đạo. Cho nên Phật lại nói kinh Giải Thâm Mật v.v... để minh thị lí “cảnh không tâm có”, thuộc thời thứ ba TRUNG ĐẠO GIÁO. Tông Pháp Tướng đã y vào Trung Đạo Giáo của thời thứ ba này mà kiến lập.

CHÚ THÍCH

01. Chỉ cho các bộ Duy Thức Nhị Thập Luận, Tam Thập Luận và Thành Duy Thức Luận.

02. Xin xem chú thích số 2, bài 20, sách Trung Cấp.

03. Xin xem chú thích số 18, bài 23, sách Trung Cấp. Vì ngài Huyền Trang tinh thông Kinh Luật Luận, cho nên gọi là tam tạng, hay tam tạng pháp sư.

04. Giới Hiền là đệ tử của ngài Hộ Pháp, vị cao tăng ở chùa Na lan đà, nước Ma kiệt đà, Ấn độ.

05. Kinh này chưa được truyền vào Trung quốc.

06. Kinh này chưa được truyền vào Trung quốc.

07. Kinh này chưa được truyền vào Trung quốc; nhưng có thuyết cho rằng kinh này là đồng bản với Kinh Đại Thừa Mật Nghiêm do ngài Địa Bà Ha La dịch vào đời Đường.

08. Cũng gọi là Duy Thức Nhị Thập Tụng, hay Nhị Thập Duy Thức, ngài Huyền Trang dịch vào đời Đường, 1 quyển, do con số kệ tụng mà đặt tên, cả thảy có 21 bài tụng; nhưng bài tụng sau cùng chỉ là lời kết luận tán thán, không phải chính thức thuyết minh tông nghĩa.

09. Thường gọi là Tam Thập Duy Thức, 1 quyển, ngài Huyền Trang dịch vào đời Đường, là bài tụng căn bản của bộ luận Thành Duy Thức.

10. Ngài sinh ở Nam Ấn độ, đệ tử của Bồ tát Thế Thân, ngoài nghiên cứu Duy Thức, ngài còn chú trọng đặc biệt môn Nhân Minh; trước tác có Tập Lượng Luận, Nhân Minh Chánh Lí Môn Luận, Quán Sở Duyên Duyên Luận, Chưởng Trung Luận.

11. Ngài cũng là đệ tử của Bồ tát Thế Thân, trước tác có bộ Nhiếp Đại Thừa Luận Thích.

12. Ngài sinh ở Nam Ấn độ, đệ tử của ngài Đức Tuệ, lại cũng là đệ tử tái truyền của Bồ tát Thế Thân; trước tác có Câu Xá Luận Thích, Ngũ Uẩn Luận, Ngũ Uẩn Luận Thích, Duy Thức Tam Thập Luận Thích, Đại Thừa A Tì Đạt Ma Tạp Tập Luận, Đại Bảo Tích Kinh Luận, Đại Thừa Trung Quán Thích Luận, v.v... 13. Ngài người Nam Ấn độ, từng trụ trì chùa Na lan đà, là vị học giả trung tâm của học phái Duy Thức, lúc chết chỉ mới 30 tuổi. Ngài Giới Hiền là đệ tử của ngài, và ngài Huyền Trang là đệ tử tái truyền của ngài. Trước tác của ngài có bộ Thành Duy Thức Luận, 10 quyển.

14. Đem các soạn phẩm giải thích tác phẩm Duy Thức Tam Thập Tụng của 10 vị đại luận sư Hộ Pháp, Nan Đà, An Tuệ, Thân Thắng, Hỏa Biện, Đức Tuệ, Tịnh Nguyệt, Thắng Hữu, Tối Thắng Tử, và Trí Nguyệt, tập hợp soạn thành bộ Thành Duy Thức Luận, 10 quyển, trong đó, lấy tư tưởng của ngài Hộ Pháp làm chủ đạo.

15. Vua Đường Cao tông đã ban sắc kiến tạo chùa này tại Trường an. Khi hoàn thành, nhà vua mời pháp sư Huyền Trang về cư trú.

16. Ngài Viên Trắc soạn Thành Duy Thức Luận Sớ (10 quyển), Thành Duy Thức Luận Biệt Chương (3 quyển); ngài Phổ Quang soạn Thành Duy Thức Luận Sao (8 quyển); ngài Tuệ Quán soạn Thành Duy Thức Luận Sớ (4 quyển); ngài Lập Phạm soạn Thành Duy Thức Luận Sớ (20 quyển); ngài Nghĩa Tịch soạn Thành Duy Thức Luận Vị Tường Quyết (3 quyển).

17. Hệ phái Từ Ân có các ngài Tuệ Chiểu, Nghĩa Trung, Trí Châu v.v...; hệ phái Tây Minh có các ngài Thắng Trang, Đạo Chứng, Thái Hiền v.v..., đều là thầy trò nối tiếp truyền thừa.

PHỤ CHÚ

(01) Giới Hiền (Silabhadra): là vị luận sư của Du Già Hành phái thuộc Phật giáo đại thừa, trú tại chùa Na lan đà, nước Ma kiệt đà, Ấn độ, vào khoảng giữa hai thế kỉ 6 và 7. Ngài thuộc dòng dõi Bà la môn trong gia đình vương tộc nước Samatata ở Đông Ấn độ. Từ thuở nhỏ đã có chí ham học, đi khắp các nơi để cầu minh triết. Khi đến chùa Na lan đà thì được gặp Bồ tát Hộ Pháp, được nghe pháp, liễu ngộ và phát khởi lòng tin, bèn xin xuất gia. Ngài từng chủ trì chùa Na lan đà trong một thời gian dài, hoằng truyền giáo nghĩa Duy Thức, y cứ vào kinh Giải Thâm Mật và luận Du Già Sư Địa, đem giáo pháp của Phật phân định làm 3 thời Có, Không và Trung đạo; đồng thời chủ trương thuyết “5 chủng tánh”. Khi ngài Huyền Trang sang Ấn độ du học thì ngài đã hơn trăm tuổi, trở thành vị đại trưởng lão của chùa Nalan đà. Ngài Huyền Trang thờ ngài làm thầy, và được truyền cho giáo nghĩa Duy Thức. Bấy giờ ngài được cả đại chúng tôn trọng, không gọi tên ngài mà xưng là Chánh Pháp Tạng.

(02) Trần Na (Dinnaga): Ngài người nước Hương chí (có thuyết nói là nước Án đạt la) ở Nam Ấn độ, sống vào khoảng giữa thế kỉ thứ 5 và 6, là người đã tập đại thành môn Nhân Minh Luận của Phật giáo

Ấn độ. Ngài thuộc chủng tánh Bà la môn, thuở nhỏ theo học ngoại đạo, rồi lại theo học Độc Tử bộ của Phật giáo tiểu thừa; về sau theo học với Bồ tát Thế Thân, nghiên cứu cả Phật giáo đại tiểu thừa. Ngài cũng từng thọ minh chú với một vị a xà lê Mật giáo, thâm nhập được pháp bí mật; rồi lại đến nước Ô trà tu tập thiền định. Ngài nói năng khéo léo, hàng phục rất nhiều ngoại đạo; nhân biện luận với học phái Ni Dạ Da mà nổi tiếng. Ngài về trú tại học viện Na lan đà để giảng dạy Câu Xá, Du Già Sư Địa, Duy Thức và Nhân Minh Luận. Về sau, ngài nhận được lời khuyến giới của Bồ tát Văn Thù mà soạn thành tác phẩm Tập Lượng Luận. Sau đó ngài chu du khắp xứ Nam Ấn, hàng phục rất nhiều luận sư ngoại đạo, khôi phục các đạo tràng hoang phế, thường tu 12 hạnh đầu đà. Ngài viên tịch tại nước Ô trà. Về phương diện tác dụng của tâm thức, khác với hai ngài Hộ Pháp và An Tuệ, ngài công nhận có ba phần: kiến phần, tướng phần và tự chứng phần (gọi là “nhà ba phần”); trong khi đó, ngài Nan Đà (một trong 10 vị đại luận sư Duy Thức) thì thừa nhận có hai phần: kiến phần và tướng phần (gọi là “nhà hai phần”). Đặc biệt, ngài có công rất lớn đối với môn Nhân Minh Học của Phật giáo Ấn độ. Không những đã tập đại thành học thuyết Nhân Minh, ngài còn sáng lập môn “Tân Nhân Minh”, tạo thành Thời Đại Nhân Minh Học trong nền luận lí học Ấn độ, được người đời xưng là sáng tổ Tân Nhân Minh, hay hơn thế nữa, là vị cha đẻ của nền Chánh Lí Học của trung thế kỉ. Trước tác của ngài liên quan đến Câu Xá, Duy Thức và Nhân Minh có rất nhiều, như Quán Chưởng Trung Luận, Quán Sở Duyên Duyên Luận, Thủ Nhân Giả Thiết Luận,

Quán Tổng Tướng Luận Tụng, Phật Mẫu Bát Nhã Ba La Mật Đa Viên Tập Yếu Nghĩa Luận, Nhân Minh Chánh Lí Môn Luận, v.v...

(03) Đức Tuệ (Gunamati): Ngài người Nam Ấn độ, sống vào khoảng từ hậu bán thế kỉ thứ 5 sang tiền bán thế kỉ thứ 6, là thầy của ngài An Tuệ, và là một trong 10 vị đại luận sư Duy Thức. Ngài từ tuổi nhỏ đã rất thông tuệ, thấu đạt lí tứ đế, học suốt Tam Tạng, lại chuyên về thiền định. Lúc bấy giờ ở nước Ma kiệtđà có vị luận sư ngoại đạo rất nổi tiếng, thuộc phái Số Luận, rất được quốc vương sùng kính, phong cho thực ấp hai thành. Ngài đã cùng với vị luận sư ấy tranh luận. Đàn tranh luận ấy được đặt dưới sự chủ tọa của chính quốc vương, cho đến ngày thứ 6 thì vị luận sư phải đuối lí, uất ức mà chết. Nhà vua bèn đem hai thành thực ấp kia phong cho ngài, nhưng ngài không nhận làm của riêng, chỉ xin nhà vua cho xây dựng già lam trong hai thành ấy để hoằng dương Phật pháp. Sau đó ngài về trú tại chùa Na lan đà, danh dự cực cao một thời. Trước tác hiện còn của ngài có Tùy Tướng Luận, Trung Luận Sớ và Duy Thức Tam Thập Tụng Thích.

(04) An Tuệ (Sthiramati – 475 555): Ngài người nước La la ở Nam Ấn độ, là một vị học giả lớn của Phật giáo đại thừa, đệ tử của ngài Đức Tuệ, và là thầy của ngài Chân Đế. Ngài tinh thông Duy Thức Học và Nhân Minh Luận, giỏi nghị luận, trở thành một trong 10 vị đại luận sư Duy Thức. Ngài cùng thời với ngài Hộ Pháp, nhưng quan điểm của hai vị có nhiều chỗ bất đồng; như về phương diện tác dụng của tâm thức chẳng hạn, ngài chỉ thừa nhận “tự chứng phần” là thật có (gọi là “nhà một phần”), trong khi đó, ngài Hộ Pháp thì thừa nhận cả bốn phần: kiến phần, tướng phần, tự chứng phần, và chứng tự chứng phần (gọi là “nhà bốn phần”). Ngài rất tôn sùng và kế thừa học thuyết của Bồ tát Thế Thân, đã soạn Duy Thức Tam Thập Tụng Thích Luận. Nguyên bản Phạn văn của tác phẩm này gần đây đã được phát hiện tại Nepal, và đã được dịch ra Pháp và Nhật văn. Ngoài ra, trước tác của ngài còn có: Đại Thừa A Tì

Đạt Ma Tạp Tập Luận, Đại Thừa Quảng Ngũ Uẩn Luận, Đại Thừa Trung Quán Thích Luận, Câu Xá Thật Nghĩa Sớ.

(05) Viên Trắc (613 696): Ngài vốn xuất thân từ vương tộc nước Tân la (tên cũ của bán đảo Triều tiên), họ Kim, tên Văn Nhã. Năm 15 tuổi, ngài sang Trường an (Trung quốc) du học, từng theo học với các vị đại sư Pháp Thường (567 645), Tăng Biện (568 642) v.v... Ngài thông hiểu các bộ luận Tì Đàm, Thành Thật, Câu Xá, Tì Bà Sa v.v..., được vua Đường Thái tông (627 649) mời về cư trú tại chùa Tây minh, cho nên người đời xưng ngài là Tây Minh Viên Trắc. Khi pháp sư Huyền Trang du học Ấn độ trở về, lập đạo tràng dịch kinh, ngài lại được vua mời tham dự, cùng với các ngài Khuy Cơ, Phổ Quang v.v... là những thành viên cột trụ của ban phiên dịch. Về sau ngài rất được Võ hậu (690 705) sùng kính, thờ làm thầy, vua nước Tân la sai sứ sang thỉnh ngài về nước, nhưng Võ hậu không cho về. Trước tác của ngài có

Thành Duy Thức Luận Sớ, Giải Thâm Mật Kinh Sớ, Nhân Vương Kinh Sớ, Tâm Kinh Sớ, Nhân Minh Chánh Lí Môn Luận Sớ.

(06) Phổ Quang (??): là một vị cao tăng sống vào đời Đường, quê quán và tuổi tác đều không rõ. Ngài tư chất thông minh, ở chùa Từ ân, thờ pháp sư Huyền Trang làm thầy, tuy học ít nhưng chứng nhập nhiều, được pháp sư Huyền Trang âm thầm ấn khả. Trong 20 năm (645 664) pháp sư Huyền Trang dịch được 75 bộ kinh luận, đa phần do ngài bút thọ. Năm 654, khi pháp sư Huyền Trang dịch xong luận Câu Xá, trước tiên trao cho ngài. Nhân đó ngài đã soạn bộ Câu Xá Luận Kí, gồm 30 quyển, trở thành một trong những điển tịch chủ yếu của tông Câu Xá. Ngoài ra ngài còn soạn Câu Xá Luận Pháp Tông Nguyên, Bách Pháp Minh Môn Luận Sớ v.v... Người sau đã công nhận ngài là đệ tử chánh truyền của pháp sư Huyền Trang về môn học Câu Xá.

BÀI TẬP

1) Hãy nói rõ vì sao có tên Du Già tông và Từ Ân tông.

2) Tông Pháp Tướng y cứ vào 6 kinh 11 luận, đó là những kinh luận nào? 3) Thành Duy Thức Luận được căn cứ vào 10 vị đại luận sư, 10 vị ấy là ai? 4) Tại sao nói “vạn pháp duy thức”?

5) Hãy giải thích “ngã có pháp không”. Nếu một mực chấp không thì hậu quả sẽ thế nào?

6) Trong ba thời thuyết giáo của đức Thích Tôn, tông Pháp Tướng thuộc Giáo nào, của thời thứ mấy?

Bài 15: Tông Pháp Tướng (Phần 2)

IV. 5 VỊ 100 PHÁP

Tông Câu Xá lập 75 pháp, tông Thành Thật lập 84 pháp, để chỉ tổng quát vũ trụ vạn hữu1. Tông Pháp Tướng này thì lập 5 vị 100 pháp. 5 vị(1) là: 1) Tâm pháp, cũng gọi là Tâm vương; 2) Tâm sở pháp; 3) Sắc pháp; 4) Bất tương ưng hành pháp; 5) Vô vi pháp. 100 pháp là: Tâm pháp có 8 pháp, là tự tánh của Thức; Tâm sở pháp có 51 pháp, là thuộc tính của Thức; Sắc pháp có 11 pháp, là những biến hiện của Tâm và Tâm sở pháp; Bất tương ưng hành pháp có 24 pháp, là những pháp phân lập với Tâm pháp, Tâm sở pháp và Sắc pháp, không tương ưng với Tâm pháp và Sắc pháp; Vô vi pháp có 6 pháp, tức là thật tánh của bốn pháp trước; cộng lại tất cả là 100 pháp. Sự trình bày này hơi giống với tông Câu Xá, nhưng có phần rõ ràng hơn; nhưng tông Câu Xá thì lấy Sắc pháp làm chủ yếu, còn tông này thì lấy Tâm pháp làm chủ yếu, đó là điểm khác nhau giữa hai tông. Nay xin liệt kê một cách chi tiết trong đồ biểu sau đây.

V. THỨC THỨ BẢY và THỨC THỨ TÁM

Hai tông Câu Xá và Thành Thật, đối với các pháp tâm vương, đều lấy ý thức làm cứu cánh, mà hoàn toàn không biết rằng, ngoài thức thứ sáu (là ý thức) còn có thức thứ bảy (là mạt na thức) và thức thứ tám (là a lại da thức) tồn tại. Do điểm này có thể thấy, tuệ giải của hai tông tiểu thừa không sâu xa bằng tông Pháp Tướng đại thừa.

“Mạt na” dịch là ý; vì sợ lẫn lộn với ý thức, nên không gọi là ý, mà vẫn dùng tên dịch âm là mạt na. Bởi vì nó chấp cố định kiến phần của thức thứ tám làm ngã, và thường xuyên xét đoán, suy lường, cho nên đặc điểm của nó là “chấp ngã” và “suy lường”; nhưng hành tướng của nó rất vi tế, thuộc vào tiềm ý thức, cho nên không dễ dàng xét biết. Tính chất của nó là “hữu phú vô kí”18; vì hữu phú mà chấp ngã, cho nên thường tương ưng với 4 phiền não ngã si, ngã kiến, ngã mạn, và ngã ái, dính chặt không rời, bởi vậy mà nó lại có biệt danh là “nhiễm ô thức”. Tất cả chúng sinh trên đại địa, vì mỗi mỗi đều có cái thức nhiễm ô này tiềm phục che ám, cho nên chỉ biết hại người lợi mình, phân chia ranh đây giới kia, tất cả tư tưởng và hành động đều lấy “ngã” làm điểm xuất phát; nhân đó mà đem toàn cả thế giới làm cho náo động, hỗn loạn, gây bao đau khổ!

Thức a lại da là nơi chứa giữ các chủng tử thiện ác từ vô thỉ đến nay; gồm có ba ý nghĩa: năng tàng, sở tàng và ngã ái chấp tàng, cho nên có tên là tàng thức, hoặc hàm tàng thức. Tất cả chúng sinh, mỗi khi dấy động một niệm thiện ác, đều tạo thành một chủng tử nghiệp. Chủng tử ấy, trước khi sinh thành quả báo, được huân tập chứa giữ trong thức này, cho nên nó có cái nghĩa “năng tàng”. Bảy thức trước, cả tâm và tâm sở pháp đều có tác dụng năng huân năng duyên, thức thứ tám là sở huân sở duyên của chúng. Vì tính chất của nó là vô kí, tự nó không có thành kiến, cho nên nhận sự huân tập làm thành chủng tử; như vậy, nó là nơi cất chứa các tập khí của bảy thức trước(3), cho nên nó có cái nghĩa “sở tàng”. Nếu đứng trên mối quan hệ giữa hai thức thứ bảy và thứ tám mà nói, thức thứ bảy vĩnh viễn chấp cứng kiến phần của thức thứ tám làm ngã, tức là thức thứ tám bị thức thứ bảy luyến ái, cho nên nó có cái nghĩa “ngã ái chấp tàng”.

Thức a lại da còn có nhiều tên khác: - Nó là nơi kí thác sinh mạng của tất cả hữu tình từ vô thỉ đến nay; ở trong “nhất kì vô thường”23, nó đến trước tiên và ra đi sau cùng, nhưng không tiêu mất theo sinh tử, cho nên nó cũng có tên là “vô một thức”. - Vì nó thu nhiếp chứa giữ chủng tử của tất cả pháp, cho nên cũng có tên là “nhất thiết chủng thức”. - Rất nhiều chủng tử ở trong nó đổi khác mà thành thục, khác loại mà thành thục, khác thời mà thành thục, cho nên nó cũng có tên là “dị thục thức”. - Nếu xét về thuận tự sinh khởi của 8 thức, thì thức thứ tám là đầu tiên của các thức, cho nên nó cũng có tên là “đệ nhất thức”. - Nhưng nếu dùng cách cuốn rèm mà nói, do từ ngọn mà trở về gốc, thì nó lại được gọi là “đệ bát thức”. - Nếu đứng trên ý nghĩa “nhất thiết duy thức” mà nói, thì khi thành Phật cũng không xa lìa thức; cho nên ở địa vị Phật, thức này được gọi là “vô cấu thức”, hoặc “đệ cửu thức”. Tóm lại, thức thứ tám này hòa hợp cả chân vọng, cho nên bao hàm cả hai nghĩa sinh diệt và không sinh diệt. Đứng về mặt sinh diệt mà nói, nó chính là nơi sinh khởi của tất cả tâm pháp và sắc pháp; đó tức là “thức tạng”. Đứng về mặt không sinh diệt mà nói, ở trong nó có tính “tùy duyên bất biến” của chân như, đó tức là “như lai tạng”. Thức tạng và như lai tạng không phải một cũng không phải khác.

CHÚ THÍCH

01. Xin xem các bài 32 và 34 của sách Trung Cấp.

02. Xin xem đồ biểu “75 Pháp” trong bài 32 của sách Trung Cấp.

03. Ác, ý nói là bất thiện, không chính xác; kiến tức là kiến giải ở trong tâm, không phải là cái thấy của con mắt. Ác kiến có 5 thứ, cũng gọi là 5 lợi sử. (Xin xem lại đoạn “Kiến Trược” trong bài 32, sách Sơ Cấp.)

04. Tức là trái ngược với tâm sở “niệm” trong 5 tâm sở “biệt cảnh”. (Xin xem lại lời giải thích về chữ “niệm” trong chú thích số 6, bài 32, sách Trung Cấp.)

05. Tức là ngược lại với chánh tri.

06. Bản tánh khiến cho con người làm phàm phu, gọi là “dị sinh tánh”; đó là chỉ cho chủng tử phiền não thuộc kiến hoặc mà nói. Luận Câu Xá nói: “Sao gọi là dị sinh tánh? Nghĩa là không đạt được chánh pháp.”

07. Cũng gọi là vô tưởng quả, hay vô tưởng sự, chỉ cho ngoại đạo tu vô tưởng định, khi mạng chung sinh lên cõi trời Vô tưởng, sống 500 đại kiếp, tâm và tâm sở đều diệt, thân như cây khô. Họ gọi đó là cảnh giới niết bàn chân thật, chứ đâu có biết rằng, sau khi đã hết 500 đại kiếp, trở lại động niệm, vào lại vòng luân hồi.

08. Ở trong nhân quả sai khác thì có sai khác nhau, mà thân phận và vị trí thì không lẫn lộn với nhau, cho nên gọi là “định dị”.

09. Theo ý của luận Du Già Sư Địa thì có 3 loại tương ưng: 1) Tất cả cảnh sở duyên tương ưng với tâm, gọi là “cảnh tương ưng”; 2) Hành tương ưng với lí, gọi là “hành tương ưng”; 3) Các pháp công đức mà các bậc thánh của cả ba thừa tu tập, quả đều phù hợp với nhân, gọi là “quả tương ưng”. Ba loại tương ưng này hàm nhiếp hết tất cả pháp.

10. Pháp hữu vi sinh diệt từng sát na, cái thế rất nhanh chóng, gọi là “thế tốc”.

11. Tức là cái thứ tự theo đó các pháp sinh khởi và đi qua.

12. Ở trong nhân quả, các duyên tập hợp, gọi là “hòa hợp tánh”.

13. Trái lại với hòa hợp tánh ở trên, tức là các duyên tan rã.

14. Sinh lên cõi trời Tứ thiền của Sắc giới, diệt phần thô động của hai loại cảm thọ khổ vui, chứng được chân như, gọi là “bất động diệt vô vi”.

15. Sinh lên cõi trời Phi tưởng của Vô sắc giới, nhập diệt tận định, cả thọ và tưởng đều diệt, gọi là “tưởng thọ diệt vô vi”.

16. Pháp tánh chân như vốn tự vô vi, xa lìa mọi tạo tác, thi thiết, gọi là “chân như vô vi”.

17. Xin xem lại chú thích số 8, bài 27, sách Sơ Cấp.

18. Không phải thiện, không phải ác, gọi là “vô kí”. Thức thứ tám là vô phú vô kí; thức thứ bảy là hữu phú vô kí. “Hữu phú: nghĩa là có nhiễm ô. Thức thứ bảy có 4 phiền não tương ưng sinh khởi, cho nên có nhiễm ô.

19. Si tức là ngu si, cũng tức là vô minh, hay vô tri, nghĩa là không có tri thức, không có lí trí. Vì thức thứ bảy không hiểu được chân lí của ngã tướng, cho nên gọi là “ngã si”.

20. Ngã kiến tức là ngã chấp. Nhục thể và tinh thần của tất cả chúng sinh đều là pháp do nhân duyên sinh, vốn không có thật tánh của ngã tồn tại, nhưng chúng sinh đối với các pháp “phi ngã” này đều vọng chấp là “ngã”, cho nên gọi là “ngã kiến”.

21. Mạn là kiêu ngạo, tức là cái tâm lí tự cao tự đại, xem mọi người mọi vật đều không bằng mình. Cái tâm lí này là y nơi ngã chấp mà có, cho nên gọi là “ngã mạn”.

22. Tương đương với “ngã tham”. Đối với cái ngã bị chấp lại càng sinh tham ái sâu đậm, gọi là “ngã ái”.

23. Vạn pháp luôn luôn ở trong tình trạng biến hóa sinh diệt, không thể thường trụ bất biến, gọi là “vô thường”. “Nhất kì vô thường” là chỉ cho một lần sinh tử.

24. Chủng tử của tất cả pháp huân tập thành thục, từ lúc là nhân dần dà biến đổi khác đi để thành quả, cho nên nói là “biến dị nhi thục”.

25. Nhân thì có thiện ác, nhưng nhân thiện chiêu cảm quả vui và nhân ác chiêu cảm quả khổ, đều thuộc tính vô kí. Nếu là “hữu kí” thì tự sinh nhân thiện nhân ác, đâu có đợi cái gì khác sinh. Thiện ác và vô kí, chủng loại không giống nhau, cho nên nói là “dị loại nhi thục”.

26. Trước là trồng nhân, sau mới chịu quả, thời gian trước và sau khác nhau, hoặc đến vô số kiếp, cho nên nói là “dị thời nhi thục”.

PHỤ CHÚ

(01) Chữ “vị” ở đây được hiểu là địa vức, lãnh vực.

(02) 100 pháp: Ở đây xin giải thích sơ lược một số thuật ngữ thuộc phạm vi “100 pháp”. 100 pháp này bao gồm vạn sự vạn vật trong vũ trụ, được phân làm 5 loại tổng quát:

1. Tâm pháp: là các hiện tượng tâm lí ở phương diện nhận thức, danh từ Duy Thức Học còn gọi là TÂM VƯƠNG, gồm có 8 pháp, tức là 8 THỨC (nhãn, nhĩ, tị, thiệt, thân, ý, mạt na, và a lại da thức).

2. Tâm sở pháp: là các hiện tượng tâm lí ở phương diện thuộc tính của 8 thức, gồm có 51 pháp, tức là 51 TÂM SỞ, chia làm 6 nhóm:

* Biến hành: là các hiện tượng tâm lí (tâm sở) hoạt động cùng khắp, tương ưng với tất cả 8 thức; bất cứ lúc nào có thức hoạt động thì những tâm sở này cùng xuất hiện; có 5 tâm sở:

- xúc: sự tiếp xúc giữa các căn và các cảnh

- tác ý: sự chú ý, kích thích để phát sinh nhận thức

- thọ: cảm thọ

- tưởng: tri giác, sự nhận biết đối tượng

- tư: sự quyết định, từ đó phát sinh ra các hiện tượng tâm lí khác, cùng các hành động của thân, miệng, tức là tạo nghiệp

* Biệt cảnh: là những tâm sở chỉ liên hiệp hoạt động với 6 thức trước mà thôi; có 5 tâm sở: - dục: ham muốn, mong cầu

- thắng giải: hiểu biết rõ ràng, không nghi ngờ niệm: nhớ, kí ức

- định: tác dụng làm cho thức và các tâm sở khác tậptrung vào một đối tượng

- tuệ: biết sự vật một cách sáng tỏ, nhưng không chắc là biết đúng – khác với “tuệ giác” là trí tuệ giác ngộ. Có thể nói, tâm sở “tuệ” này chính là đặc tính của thức mạt na, vì thức này luôn luôn thấy rõ rằng “có TA và những gì THUỘC VỀ TA”;cái thấy đó tuy là sáng tỏ, nhưng là cái thấy sai lầm.

* Thiện: là các đức tính tốt, có 11 tâm sở:

- tín: tin tưởng

- tàm: tự biết xấu hổ với lầm lỗi của mình

- quí: tự thẹn khi biết mình không tài đức bằng người

- vô tham: không tham lam

- vô sân: không oán giận

- vô si: sáng suốt, thấy biết đúng sự thật

- tinh tấn (hay cần): siêng năng tu tập thiện nghiệp

- khinh an: thư thái, nhẹ nhàng

- bất phóng dật: không buông lung theo dục vọng

- hành xả: tâm niệm bình đẳng, không chấp trước

- bất hại: không có ý làm tổn thương người khác

* Phiền não: tức là các căn bản phiền não, rất khó đoạn trừ, gồm có 6 tâm sở (tham, sân, si, mạn, nghi, ác kiến).

* Tùy phiền não: tức là các thứ phiền não phụ thuộc của các phiền não căn bản ở trên, dễ diệt trừ hơn, gồm có 20 tâm sở:

- phẫn: nóng giận, bực tức, cộc cằn

- hận: oán hờn

- não: buồn phiền, bứt rứt, ẩn ức không yên

- phú: che dấu tội lỗi

- cuống: dối gạt

- siểm: nịnh hót, gièm pha

- kiêu: tự phụ, khoe khoang

- hại: có ý làm thương hại người

- tật: ganh ghét

- xan: keo kiệt

- vô tàm: làm lỗi mà không biết tự xấu hổ

- vô quí: tài đức không bằng người mà không tự thẹn

- bất tín: đa nghi, không tin tưởng

- giải đãi: biếng nhác

- phóng dật: buông lung

- hôn trầm: không tỉnh táo, dật dờ, trì trệ

- trạo cử: chao động không yên

- thất niệm: lãng quên, không có chánh niệm

- bất chánh tri: hiểu lầm, biết không chính xác

- tán loạn: xao xuyến, rối loạn

* Bất định: là những tâm sở không thuộc về thiện, cũng không thuộc về bất thiện; hoặc giả, chúng có thể là thiện mà cũng có thể là bất thiện; có 4 tâm sở:

- thùy miên: ngủ

- ác tác (hay hối): hối hận, chán ghét việc mình đã làm

- tầm: suy tư, tìm hiểu phần dễ thấy của sự lí

- từ: nghiên cứu để hiểu rõ phần sâu sắc của sự lí

3. Sắc pháp: là các hiện tượng vật chất, gồm có 11 pháp, là 5 căn (nhãn, nhĩ, tị, thiệt và thân căn) và 6 cảnh (sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp cảnh).

4. Bất tương ưng hành pháp: là những hiện tượng không thuộc (nhưng có liên hệ với) tâm, tâm sở, hay sắc pháp ở trên; gồm có 24 pháp:

- đắc: cái tính cách từ đó các pháp có được hình sắc và tính chất của mình, ví dụ: nước có thể lỏng, không màu sắc, trong suốt, ướt, lưu nhuận v.v...; đó cũng là cái năng lực làm cho một người có (đạt) được một vật, ví dụ: ông B có được quyển sách; tổ Điều Ngự Giác Hoàng đạt được thành quả giác ngộ v.v...

- mạng căn: cái tính cách từ đó sinh mạng được duy trì

- chúng đồng phận: cái tính cách từ đó chúng sinh trong mỗi loài có cùng chung một quả báo đồng nhất

- dị sinh tánh: cái năng lực làm cho có bản tánh phàm phu, đầy tà kiến, khác với thánh nhân

- vô tưởng định: sự tu tập vô tâm định để đạt được quả Vô tưởng

- diệt tận định: sự tu tập rốt ráo, vượt cả vô tâm định, không còn cả thọ và tưởng, chứng đắc quả A la hán

- vô tưởng quả: cái tính cách làm cho chúng sinh ở cõi trời Vô tưởng, cả tâm và tâm sở đều tiêu mất

- danh thân: tên gọi để chỉ cho sự vật

- cú thân: lời nói để diễn tả sự vật

- văn thân: văn tự dùng để ghi chép những gì thuộc về “danh thân” và “cú thân” ở trên

- sinh: cái tính cách từ đó các pháp được sinh thành

- trụ: cái tính cách từ đó các pháp được tồn tại

- lão (hay dị): cái tính cách từ đó các pháp bị biến đổi, suy hoại

- vô thường (hay diệt): cái tính cách từ đó các pháp bị tiêu mất

- lưu chuyển: cái năng lực làm cho mọi loài cứ phải quanh quẩn trong vòng luân hồi

- định dị: dù khác biệt nhau nhưng luật nhân quả tác động trên mỗi sự vật vẫn phân minh, không lộn xộn, không hồ đồ

- tương ưng: cái tính cách làm cho các sự vật ăn khớp, tương ứng nhau, liên hiệp hoạt động với nhau

- thế tốc: cái tính cách làm cho vạn pháp sinh diệt tương tục từng sát na, di chuyển theo vận tốc

- thứ đệ: cái tính cách làm cho mọi sự vật có thứ lớp, có trật tự

- thời: thời gian

- phương: phương hướng

- số: cái tính cách làm cho sự vật có thể hay không thể đếm được hòa hiệp tánh: cái tính cách làm cho sự vật hòa hợp được với nhau

- bất hòa hợp tánh: cái tính cách làm cho sự vật không hòa hợp được với nhau

5. Vô vi pháp: là những hiện tượng không bị lệ thuộc vào nhân duyên, không sinh không diệt; gồm có 6 pháp:

- hư không vô vi: tính cách không làm chướng ngại cho bất cứ pháp nào, và cũng không bị bất cứ pháp nào làm cho chướng ngại, gần giống như tính chất của hư không – nói là “gần giống” vì hư không vẫn không phải là vô vi; hư không còn có thể được trông thấy; tuy nó không làm chướng ngại cho mọi vật nhưng lại bị mọi vật làm cho chướng ngại, như sức thấy của mắt, sức nghe của tai v.v... đều có giới hạn; hơn nữa, hư không còn bị lồng vào các khuôn khổ khác nhau như rộng, hẹp, vuông, tròn v.v...

- trạch diệt vô vi: cảnh giới niết bàn đạt được do dùng trí tuệ tiêu diệt tận cùng mọi phiền não

- phi trạch diệt vô vi: thể tính tịch tịnh vốn đã hiển nhiên (không phải do sức trí tuệ tận diệt phiền não mới có)

- bất động diệt vô vi (hay bất động vô vi): thể tính của niết bàn là như như, tĩnh lặng

- thọ tưởng diệt vô vi: trạng thái của sự tận diệt mọi tư tưởng và cảm thọ (cũng tức là niết bàn) - chân như vô vi: bản thể của vạn pháp

(03) Bảy thức trước (tiền thất thức): Đây là một thuật ngữ Duy Thức Học. Trong 8 thức thì thức a lại da được kể vào hàng thứ tám, là thức căn bản của tất cả các thức khác. Trong Duy Thức Học, khi cần thiết, 7 thức được kể trước thức a lại da (tức nhãn, nhĩ, tị, thiệt, thân, ý và mạt na) được gọi bằng một tên chung là “bảy thức trước” (tiền thất thức). Theo đó, thức mạt na được kể vào hàng thứ bảy, cho nên 6 thức đứng trước nó (nhãn, nhĩ, tị, thiệt, thân, và ý) được gọi bằng một tên chung là “sáu thức trước” (tiền lục thức). Cũng vậy, ý thức được kể vào hàng thứ sáu, cho nên 5 thức đứng trước nó (nhãn, nhĩ, tị, thiệt và thân) được gọi bằng một tên chung là “năm thức trước” (tiền ngũ thức); 5 thức này được xếp thành một nhóm, gọi là “năm thức cảm giác”, không có thứ tự trước sau, cho nên không thể gọi thức thứ nhất, thức thứ năm, hoặc một thức trước, bốn thức trước v.v...

BÀI TẬP

1. a/ Ở trong 5 vị, tông Câu Xá lấy pháp nào làm chủ? Tông này lấy pháp nào làm chủ? b/ Về sự thành lập các pháp tâm vương, hai tông Câu Xá và Thành Thật, cùng với tông này, khác nhau ở điểm nào?

2. Hãy giải thích các danh từ: định dị, thế tốc, hòa hiệp tánh, bất động diệt vô vi, tưởng thọ diệt vô vi.

3. Đặc điểm của thức mạt na là gì? Tính chất của nó thuộc loại nào?

4. Bốn thứ phiền não tương ưng với thức mạt na là gì? Thế giới này bị náo động, hỗn loạn, đau khổ như ta trông thấy là do nguyên nhân nào?

5. Tại sao gọi thức a lại da là “tàng thức”? Chủng tử của nghiệp, khi chưa sinh quả thọ báo thì được chứa giữ ở đâu? Thức thứ bảy thường xuyên chấp cố định cái gì làm ngã?

6. Tại sao gọi thức a lại da là “vô một thức”, là “dị thục thức”? Ở địa vị Phật, nó lại có tên là gì?

Tổng Hợp Yếu Chỉ Các Bài 13, 14 và 15

1. Tám tướng trạng sinh, diệt, đoạn, thường, một, khác, đến, đi, đều là sự suy lường, phán đoán do cái thấy mê vọng đối với lí thể chân như của người chưa thấy tánh. Vì Phật tánh, pháp tánh đều lìa khỏi tám bên đó, cho nên sự suy lường mê vọng này khó khỏi bị sa vào cái nhận thức sai lầm (phi lượng) phát sinh do biến kế chấp, mà thành ra cái thấy một bên, hoàn toàn trái ngược với bản tánh chân thật. Đối với lí thể chân như thì cả tám tướng trạng trên đều sai, cho nên ở trên tám chữ ấy đều phải thêm một chữ “không” (bất), mới có thể gọi là “tám không” (bát bất). Nhưng, nếu nói được một lời dứt khoát rằng: tất cả những từ thuộc trong phạm vi đối đãi, như có không, phải quấy, dơ sạch, thật dối, thiện ác, lớn nhỏ, xanh vàng, v.v... đều hoàn toàn là không đúng, thì có thể nói thẳng là có tới “ngàn không” (thiên bất), “vạn không” (vạn bất); ở đây sở dĩ nói “tám không” chẳng qua là nói cái đại lược để làm ví dụ mà thôi.

2. Dùng chữ “vạn” để nói gồm thâu tất cả hiện tượng trong vũ trụ, như: vạn hữu, vạn tượng, vạn vật, vạn pháp, đó chẳng qua là đại biểu cho số nhiều, chẳng phải là con số xác thật. Về sau tông Câu Xá lập 75 pháp, tông Thành Thật lập 84 pháp, tông Pháp Tướng lập 100 pháp, cũng đều tùy theo kiến giải của mỗi tông phái mà tóm lược nêu ra; tại vì trên thực tế, không thể có một biện pháp nào chỉ ra được một con số xác thật. Người học cần phải hiểu rõ rằng: các con số 75, 84 và 100 này đều thuộc vào loại đoán chừng một cách chủ quan, con số tuy có khác, nhưng dụng ý thì hoàn toàn giống nhau. Phẩm loại mà các con số ấy nêu lên, dù tỉ mỉ hay giản lược, nhưng về đại thể thì tương đồng; cũng giống như 6 phương hay 10 phương cũng thành cái hình cầu đồng nhất, chứ không phải 6 phương thì nhỏ hơn 10 phương.

3. Thức mạt na hoàn toàn không tạo nghiệp thiện ác, cho nên thuộc về “vô kí”; vô kí nghĩa là không phải thiện không phải ác. Nhưng, tại vì nó chấp ngã, lúc nào cũng có đủ bốn thứ phiền não đeo dính, cho nên thuộc về “hữu phú”; hữu phú tức là tánh bị nhiễm ô. Chỉ riêng trên mặt chữ nghĩa mà nhìn: tuy hữu phú nhưng lại vô kí, thì có thể biết rằng, nó chỉ là một thứ chấp trước, mà hoàn toàn chưa phát ra hành động; cũng tức là nói: nó đã khởi hoặc cho nên không bằng thức thứ tám vô tâm; nó chưa tạo nghiệp cho nên lại không đồng với thức thứ sáu vọng động. Nằm giữa thức thứ tám và thức thứ sáu, mà giữ được cái cá tính độc hữu của mình, đó là nét đặc trưng của thức mạt na. Nhân vì nó là tiềm thức, cho nên dù nó thường xuyên xét nét suy lường, cũng không dễ dàng bị khám phá. Bởi vậy, tiểu thừa và ngoại đạo, ngoài thức thứ sáu ra, không biết có thức này tồn tại. Họ còn không biết có thức thứ bảy, thì làm sao biết được có thức thứ tám! Nhưng mà, theo sự quán sát tuệ giải của chúng ta, chúng sinh từng lúc từng việc đều chấp ngã, đều lấy ngã làm điểm xuất phát. Như thế có thể biết, ở sau lưng thức thứ sáu chắc chắn phải có một thứ chấp ngã cực độc hại tồn tại, xúi giục, sai khiến thức thứ sáu, lấy cái ý chí của nó làm ý chí của mình, lợi mình hại người, ngấm ngầm bồi dưỡng cái tính ngạo mạn ngông cuồng; đó không phải là thức mạt na thì là cái gì? Lại nữa, sau khi sáu thức trước tạo nghiệp rồi, chắc chắn phải có một nơi để ghi chép, gửi gấm những tập khí thiện ác đã tạo nhiều lần, nhiên hậu, khi những tập khí ấy đã huân tập thành thục, mỗi mỗi lại phát sinh quả báo khổ vui; như thế thì trật tự mới không rối loạn, số lượng mới không thiếu sót; đó không phải là thức a lại da thì là cái gì? Thứ nữa, trong lúc ngủ say hoặc khi hôn mê, tri giác đều mất, chứng tỏ rằng thức thứ sáu đã bị đình chỉ; ở báo thân này, nếu quả thật chỉ có thức thứ sáu, vậy thì khi nó bị đình chỉ thì liền bị gián đoạn, gián đoạn thì liền tử vong; nhưng lúc bấy giờ báo thân vẫn không tử vong, thì chắc chắn phải có cái gì khác nữa để duy trì mạng sống; cái gì khác đó nếu không phải là thức a lại da thì là cái gì? Nếu không dùng tuệ giải mà chỉ bằng vào thức thứ sáu thô thiển để suy đoán, rồi lấy đó mà tin tưởng, đó là căn bệnh thông thường của người phàm phu. Các vị học giả chân chính, cái gì cũng phải lấy lí trí mà suy khảo, không nên đồng với dòng tục, cứ đem cái không thấy không biết của mình mà đoán định là không có.

4. Đã là vô vi thì xa lìa danh ngôn thi thiết, vốn không nên có 6 tên gọi, nhưng sở dĩ pháp vô vi có 6 thứ, cũng là tùy thuận thế tục mà lập nên; vì muốn khai mở trí tuệ cho người học cho nên mới tạm dùng văn tự. Kì thật, chỉ có chân như vô vi mới là vô vi của Phật tánh; còn 5 thứ vô vi kia đều là vì phương tiện mà nói.

5. Sở dĩ thế giới có tình trạng hỗn loạn như thế này, đều bởi cái niệm “riêng cho mình” mà ra. Căn nguyên của cái niệm riêng cho mình ấy là do từ sự chấp ngã của thức mạt na. Bởi vậy, thức mạt na của tất cả chúng sinh nếu không được chuyển thành TRÍ, thì bầu trời này vĩnh viễn không được thái bình. Mỗi một góc ở trên thế giới, bất luận là người đối với người, người đối với động vật, hay động vật đối với động vật, toàn là lấy sức mạnh mà lăng nhục nhau, tàn sát nhau, ăn thịt nhau. Nếu muốn trừ bỏ cái căn nguyên riêng cho mình đó, phải đem THỨC MẠTNA chuyển thành TRÍ BÌNH ĐẲNG TÁNH, biến đổi lợi mình thành lợi người, hoặc cả mình và người cùng có lợi; và muốn được như thế thì phải nhờ đến thức thứ sáu, dùng hai phép quán ngã pháp hai không và từ bi bình đẳng làm phương tiện tu tập, mới mong đạt được hiệu quả. Các nhà chính trị, nhà khoa học của các quốc gia trên thế giới, phần nhiều được đào tạo trong nền giáo dục cao cấp, nhưng ai cũng là người chỉ lo tính toán riêng cho mình! Hễ chỉ lo riêng cho mình, riêng cho quốc gia dân tộc mình, thậm chí riêng cho nhân loại mình, cũng đều đi ngược lại với ý nghĩa bình đẳng, bác ái, đều gọi là “tự tư” (riêng cho mình). Như thế có thể biết, đối với sự việc này, sự giáo dục không giúp ích gì được, mà phải nương nơi Phật pháp, phải tu quán chuyển thức, phát tâm đại thừa, nghĩ nhớ nỗi thống khổ của chúng sinh, thì mới có biện pháp tốt.

6. Tì Đàm chấp có phải nên phá; Thành Thật chấp không cũng phải nên phá; ngoại đạo chấp đoạn chấp thường phải nên phá; đại thừa chấp có sở đắc cũng phải nên phá; vậy thì Phật pháp rốt cuộc là có, hay là không? Là đoạn hay là thường? Là có sở đắc hay không sở đắc? Thật rất khó có được câu trả lời khẳng định cho các câu hỏi này; và cũng phải nói thật lâu dài mới mong thấu triệt được vấn đề. Tác giả xin tạm soạn 8 câu giải đáp, hi vọng mở được cánh cửa liễu ngộ, xem mà phá được nghi ngờ, cũng có thể đạt đến chỗ rỗng suốt:

Duyên sinh nên không có,

Tu trì chẳng phải không,

Nối nhau nên không dứt,

Thay đổi lại không thường,

Phần chứng tạm gọi “đắc”, Về nguồn đắc gì đâu?

Nếu rõ ràng thấy tánh, Thông suốt mọi nghi ngờ.

7) Nhân thì có thiện ác, quả thì lại vô kí, có nghĩa là: cái thân quả báo có được do nguyên nhân có thể là thiện mà cũng có thể là ác, cho nên nói là vô kí. Ví như tạo nghiệp thiện mà sinh làm trời, người, thì cái thân của trời, người đó thuộc về vô kí, tại vì cái thân ấy có thể là thiện, cũng có thể là ác. Tạo nghiệp ác mà sinh vào ba ác đạo, thì cái thân trong ba ác đạo ấy cũng thuộc vô kí, tại vì nó có thể là thiện mà cũng có thể là ác. Khi quả hiện hành, nếu giữa đường mà gặp một nghiệp đại thiện hay đại ác xâm nhập, thì cái quả liền bị thay đổi, và tính chất của cái quả mới này có thể không phù hợp với cái nhân đã tạo lúc đầu. Như người nghèo khổ, làm một việc thiện lớn, có thể trở thành giàu sang; một người sống lâu, làm một điều ác lớn, có thể trở thành chết yểu. Nhân ác mà biến thành quả thiện, thì chắc chắn là cái sức của nghiệp thiện làm về sau này đã vượt xa cái nhân lúc trước, nhưng, mặc dù cái quả đã biến thành thiện, mà cái ác của nhân lúc trước vẫn được tính toán ở bên trong, sau khi đã khấu trừ rồi thì cái quả kia liền kết thành; như người mắc nợ 1. đồng, bỗng được thưởng công 10. đồng, sau khi trừ món nợ kia, số tiền người ấy thật có là 9. đồng. Nhân thiện mà biến thành quả ác, thì chắc chắn là cái sức của nghiệp ác làm về sau này đã vượt xa cái nhân lúc trước, nhưng, mặc dù cái quả đã biến thành ác, mà cái thiện của nhân lúc trước vẫn được tính toán ở bên trong, sau khi đã khấu trừ rồi thì cái quả kia liền kết thành; như người có 1. đồng trong túi, bỗng dưng bị phạt 5. đồng, trừ đi 1. đồng đã có sẵn, người ấy thật sự thiếu nợ là 4. đồng. Hai ví dụ vừa nêu trên, mỗi ví dụ đều có hai lớp nhân quả. Nhân có tánh thiện tánh ác, quả thì chỉ bằng vào cái nhân mà có, hoàn toàn không thể lìa nhân mà có được; mà cũng không thể đảo điên, như nhân thiện sinh quả ác, hay nhân ác sinh quả thiện. Bởi vậy, quả lìa nhân mà có, hoặc quả không phù hợp với tính chất của nhân, đều là không hợp lí.

Bài 16: Tông Pháp Tướng (Phần 3)

VI. CHỦNG TỬ cùng HIỆN HÀNH

Những nghiệp thiện ác do 7 thức trước tạo nên, khí chất của chúng được chiêu cảm nhập vào trong thức thứ tám, để lại những tập khí đồng dạng với các nghiệp đã tạo, trong tương lai sẽ sinh ra quả cùng giống loại; đó gọi là “chủng tử”. Cũng như trong loài thực vật, hễ gieo xuống một hạt giống, trong tương lai nhất định sẽ sinh ra quả của hạt giống ấy. Trong thức thứ tám, khi chủng tử hoặc thiện hoặc ác chín muồi, sẽ sinh ra cái cảnh ngộ hoặc vui hoặc khổ; đó gọi là “hiện hành”.

Chủng tử phát sinh hiện hành tức là “nhân quả báo ứng” vậy.(1)

Tông Pháp Tướng thành lập 100 pháp, lấy thức a lại da làm căn bản. Chủng tử được hàm chứa trong thức này bao quát cả thiện và ác, hữu lậu cùng vô lậu, mỗi mỗi đều có năng lực vô hạn, từ đó mà sinh khởi vạn hữu trong vũ trụ. Về nguồn gốc của chủng tử, có hai thuyết: một là “bản hữu”; hai là “tân huân”. Bản hữu tức là từ vô thỉ đến nay, trong thức thứ tám có đầy đủ chủng tử của 10 pháp giới1. Loại chủng tử này đều là vốn có, không phải mới sinh ra, nhưng phải chờ sự giúp sức tương ứng của các ngoại duyên nhiễm tịnh, nhiên hậu mới hóa thành hiện hành2. Như Luận Du Già Sư Địa nói: “Từ vô thỉ đến nay, chủng tử của các pháp, tánh tuy vốn có, nhưng phải do các duyên nhiễm tịnh huân tập mà phát sinh.” Tân huân tức là loại chủng tử này không phải nguyên lai vốn có, mà đều là các pháp nhiễm tịnh cùng nhau huân tập mà có, như Kinh Đa Giới(2) nói: “Vì tâm của các loài hữu tình, các pháp nhiễm tịnh huân tập mà tích chứa vô lượng chủng tử.” Hai học thuyết về bản năng và huân tập như trên, đều hợp lí cả, do đó mà có phái chiết trung ra đời; và người chủ trương phái chiết trung này là luận sư Hộ Pháp. Ngài tiếp nhận cả hai thuyết bản hữu và tân huân, cho rằng, chủng tử bản hữu nếu không nhờ tân huân thì không biết nương vào đâu mà hóa làm hiện hành; chủng tử tân huân nếu không có bản hữu để làm căn bản huân tập thì cũng không được thành thục. Hai loại chủng tử bản hữu và tân huân đó có mối quan hệ vô cùng mật thiết, không thể bỏ đi một loại nào.

Các pháp nhiễm tịnh huân thành chủng tử, cất chứa vào trong thức thứ tám, cho đến khi huân tập thành thục, đợi các ngoại duyên dẫn động, nhiên hậu phát sinh thành quả báo. Điều này, ở trong Duy Thức Học đã thành đạo lí muôn đời, không thể thay đổi. Nhưng, trong đó lại có mối quan hệ thấy rõ giữa chủng tử và hiện hành, chúng ta không thể không biết: Tất cả chúng sinh bị luân hồi, trước tiên là do nguyên nhân ở chủng tử bản hữu, rồi sinh khởi hiện hành ở 7 thức trước; những hiện hành này trở lại làm nhân, huân tập trở vào thức thứ tám, thành các loại chủng tử tân huân. Sau đó, chủng tử tân huân ấy trở lại làm nhân, lại sinh khởi hiện hành ở 7 thức trước; cứ trăn qua trở lại như thế mà sinh thành nhau, không lúc nào chấm dứt. Đó là “nhân quả luận” của tông này vậy.

VII. BỐN PHẦN và BA CẢNH

Đối với mối quan hệ giữa TÂM và CẢNH, tông Pháp Tướng chủ trương rằng, đó là do thức chủ quan phân biệt rõ biết các hiện tượng khách quan. Có thể chia làm bốn phần để giải thích như sau:

Thứ nhất là “tướng phần”, tức ngoại cảnh do thức biến hiện. Tướng phần của 5 thức nhãn nhĩ tị thiệt và thân, là 5 trần sắc thanh hương vị và xúc; tướng phần của ý thức là pháp trần; tướng phần của thức mạt na là kiến phần của thức a lại da; tướng phần của thức a lại da là chủng tử, căn thân và khí giới.

Thứ hai là “kiến phần”, tức là cái tác dụng năng duyên (soi thấy) cảnh, tự duyên lấy tướng phần do nó biến hiện.

Thứ ba là “tự chứng phần”, tức là cái năng lực chứng biết kiến phần.

Thứ tư là “chứng tự chứng phần”, tức là tác dụng nội hướng của tự chứng phần, do kết quả của sự phản chiếu, chứng biết cái năng lực tự chứng. Như thế, tự chứng phần là tự thể làm chứng, kiến phần là tác dụng duyên ra ngoài của nó, và chứng tự chứng phần là tác dụng duyên vào trong của nó.

Bốn phần(3) như vừa trình bày trên, là tổng hợp thức chủ quan và cảnh khách quan mà nói; còn nếu chỉ nói về phương diện CẢNH, thì chia làm ba loại:

Thứ nhất là “tánh cảnh”, tức là tất cả các cảnh chân thật, tính chất của chúng như tính cứng của đá, tính ướt của nước, không thể biến cải.

Thứ hai là “độc ảnh cảnh”. Độc ảnh tức là ảnh tượng chỉ riêng nó có. 6 thức duyên sự vật đã qua rồi, gọi là “hữu chất độc ảnh”; duyên tất cả những ảo tượng như lông rùa, sừng thỏ, Hằng Nga trong mặt trăng v.v..., gọi là “vô chất độc ảnh”.

Thứ ba là “đới chất cảnh”. Đới chất nghĩa là mang theo tính chất của cái khác. Dùng tâm duyên tâm, như thức thứ bảy duyên thức thứ tám, gọi là “chân đới chất”; dùng tâm duyên cảnh, như thức thứ sáu duyên 5 căn 5 trần, gọi là “tợ đới chất”.

CHÚ THÍCH

01. Xin xem lại chú thích số 14, bài 8 ở trên.

02. Xin xem lại chú thích số 20, bài 7, sách Trung Cấp.

PHỤ CHÚ

(01) Để hiểu rõ thêm về “chủng tử” và “hiện hành”, xin xem lại chú thích số 7, bài “Tổng Hợp Yếu Chỉ Các Bài 19, 20 và 21”, sách GKPH I, và phụ chú số 11, bài 20, sách GKPH II.

(02) Kinh Đa Giới: cũng gọi là Kinh Pháp Cảnh, tức là Kinh Tứ Phẩm Pháp Môn, do ngài Pháp Hiền (?1001) dịch vào thời Bắc Tống (960 1127). Nội dung kinh này đem vạn pháp phân làm bốn phẩm loại: giới pháp, xứ pháp, duyên sinh pháp, và xứ phi xứ pháp. Nếu hiểu rõ về bốn phẩm loại này thì gọi là người trí; ngược lại là người ngu.

(03) Bốn phần (tứ phần): là một trong những giáo nghĩa cốt yếu của tông Pháp Tướng, nói rằng, tác dụng nhận thức của tâm và tâm sở (tức tâm thức) của chúng ta gồm có 4 phần vị:

1) Tướng phần: “Tướng” tức là tướng trạng, mang ý nghĩa “sở duyên” (được cái khác duyên), là đối tượng (khách thể) của nhận thức; hay nói cách khác, đó là những hình tướng khách thể (gồm cả bản chất và ảnh tượng) được chủ thể tâm nhận thức.

2) Kiến phần: “Kiến” tức là soi thấy, mang ý nghĩa “năng duyên” (khả năng thấy), là chủ thể nhận thức, cũng tức là cái khả năng soi thấy, nhận biết tướng phần.

3) Tự chứng phần: “Tự” tức là tự thể; “chứng” nghĩa chứng biết. Khi có tác dụng nhận thức (tức kiến phần duyên tướng phần) thì tự thể của tâm thức có cái khả năng chứng biết cái tác dụng đó của chính mình.

4) Chứng tự chứng phần: tức là cái khả năng chứng biết cái khả năng tự chứng vừa rồi; có nghĩa là, đã tự chứng biết rồi, lại chứng biết một lần nũa.

Ví dụ: Mắt thấy hoa. “Thấy” là tác dụng nhận thức của mắt (nhãn thức). Nhãn thức là chủ thể nhận thức, Duy Thức Học gọi là “năng duyên”, tức “kiến phần”. Cái hoa là đối tượng nhận thức, Duy Thức Học gọi là “sở duyên”, tức “tướng phần”. Khi mắt thấy cái hoa, thì cái khả năng tự biết mình thấy cái hoa, gọi là “tự chứng phần”; đồng thời cũng còn có một khả năng nữa chứng nhận cái khả năng tự biết mình thấy cái hoa, gọi là “chứng tự chứng phần”. Đó là 4 phần vị của tác dụng nhận thức (tức là của mọi tâm vương và tâm sở).

4 phần vị của thức trên đây là do ngài Hộ Pháp đề xướng, được coi là chánh nghĩa của tông Pháp Tướng; và ngài Hộ Pháp được xưng là “nhà bốn phần” (tứ phần gia). Các vị đại luận sư Duy Thức khác như ngài An Tuệ thì chỉ đề xướng thuyết “1 phần”, tức thừa nhận chỉ có “tự chứng phần” mà thôi, được xưng là “nhà một phần” (nhất phần gia); trong khi đó, ngài Nan Đà thì đề xướng thuyết “2 phần”, tức chỉ thừa nhận kiến phần và tướng phần mà thôi, được xưng là “nhà hai phần” (nhị phần gia); còn ngài Trần Na thì đề xướng thuyết “3 phần”, tức thừa nhận có kiến phần, tướng phần và tự chứng phần, được xưng là “nhà ba phần” (tam phần gia). Hợp lại cả 4 thuyết trên, Duy Thức Học có thuật ngữ là “An Nan Trần Hộ nhất nhị tam tứ” (An Tuệ một, Nan Đà hai, Trần Na ba, Hộ Pháp bốn).

BÀI TẬP

1) Sao gọi là chủng tử? Sao gọi là hiện hành?

2) Chủng tử bản hữu từ đâu mà đến? Tân huân chủng tử từ đâu mà đến? Ai đã tiếp nhận cả hai thuyết về bản hữu và tân huân này? Vị ấy đã chiết trung như thế nào?

3) Mối quan hệ hỗ tương giữa chủng tử và hiện hành như thế nào?

4) Bốn phần của tâm cảnh là những phần gì? Tướng phần của 5 thức trước, của thức thứ sáu, thức thứ bảy, và thức thứ tám là gì?

5) Hãy giải thích “hữu chất độc ảnh” và “vô chất độc ảnh”. 6) Sao gọi là “chân đới chất” và “tợ đới chất”?