Giáo Khoa Phật Học Cấp Ba

Bài 10: Tông Thiên Thai (Phần 3)

VIII. MỘT TÂM BA PHÉP QUÁN

Đối với vũ trụ vạn hữu, hãy quán niệm ba loại đế lí không, giả và trung, như đã nói ở bài trước. Điều mà bài này đề cập tới, là đối với ba đế lí này, cần phải dụng công quán sát, tức quán Không, quán Giả và quán Trung; gọi là “ba phép quán”. Ba phép quán này đều đầy đủ trong một niệm tâm, gọi là “một tâm ba phép quán”.

Tu tập ba phép quán ấy có thể phá trừ bóng tối của ba hoặc mà hiển lộ ba trí; mối quan hệ ấy như sau:

Tu không quán, phá trừ kiến tư hoặc, chứng Nhất thiết trí. Nhất thiết trí là trí tuệ của hàng Thanh văn Duyên giác, thấy biết như thật tổng tướng của tất cả các pháp. Tổng tướng tức là tướng không. Chứng đắc loại trí tuệ này thì thành tựu đức bát nhã, thấy biết như thật.

Tu giả quán, phá trừ trần sa hoặc, chứng Đạo chủng trí. Đạo chủng trí là trí tuệ của hàng Bồ tát, thấy biết rõ ràng chỗ sai khác của tất cả đạo pháp. Chứng đắc loại trí tuệ này thì thành tựu đức giải thoát, xa lìa mọi trói buộc, hoàn toàn tự tại.

Tu trung quán, phá trừ vô minh hoặc, chứng Nhất thiết chủng trí. Nhất thiết chủng trí là trí tuệ của chư Phật, thấu suốt tất cả tướng chung và tướng riêng của vạn pháp, hóa đạo chúng sinh phá trừ phiền não; vì bao gồm cả nhất thiết trí và đạo chủng trí, cho nên gọi là nhất thiết chủng trí. Chứng đắc loại trí tuệ này thì thành tựu đức pháp thân, thường trụ bất diệt.

Ba đức ấy vốn có sẵn trong mọi người, nhưng từ vô thỉ đến giờ, vì bị ba hoặc che lấp nên không thể hiển lộ. Nay nếu nhất tâm tu quán phá hoặc thì chứng được các đức vốn có ấy, thành tựu đạo Bồ Đề Niết Bàn. Xin tóm tắt trong đồ biểu sau đây:

IX. PHÉP TU QUÁN MƯỜI THỪA

“Thừa” nghĩa là cỗ xe. Hành giả tu đạo Phật, giống như ngồi trên chiếc xe trâu trắng lớn, đi thẳng đến bảo sở niết bàn, cho nên gọi là “thừa” (hay thặng). Mười thừa này, tuy nêu ra có mười, nhưng chỉ có một pháp, tức quán chiếu cảnh giới bất tư nghị, còn những pháp kia đều là phụ giúp, cả thảy có mười thứ, cho nên gọi là mười thừa.

Phép quán thứ nhất gọi là “quán cảnh giới bất tư nghị”, tức dùng trí năng quán mà quán chiếu vọng niệm vi tế trong tự tâm. Vọng niệm này chính là khởi nguyên của tất cả pháp, cho nên, tâm đó cũng là pháp đó, pháp đó cũng là tâm đó; phải đem vọng niệm ấy quán chiếu thành ra cảnh giới bất tư nghị – là cảnh giới tức không tức giả tức trung (1), nếu là người thượng căn thì liền ngộ nhập diệu tâm niết bàn, thẳng đến bảo sở.

Phép quán thứ hai gọi là “phát tâm bồ đề chân chính”, chỉ cho người trung căn khi tu tập phép quán thứ nhất chưa chứng ngộ thật sự, thì phát tâm bồ đề chân chính, trên cầu thành Phật dưới hóa độ chúng sinh, trợ giúp cho phép quán thứ nhất thành tựu.

Phép quán thứ ba gọi là “thiện xảo an tâm”. Đây là nói, đối với phép quán thứ hai mà vẫn không chứng ngộ được, thì lại phải tu tập phép “chỉ quán”, lấy đó làm phương tiện thiện xảo để được an trú nơi cảnh giới “nhất tâm”.

Phép quán thứ tư gọi là “phá pháp biến khắp”. Đây là nói, đối với phép quán thứ ba mà vẫn không chứng ngộ được, phải dùng trí “một tâm ba phép quán” để phá trừ mọi trói buộc của ba hoặc, nhiên hậu mới được chứng ngộ.

Phép quán thứ năm gọi là “biết rõ nghẽn và thông”. Đây là nói, đối với phép quán thứ tư mà vẫn chưa ngộ nhập được pháp tánh, hãy biết rõ phiền não, sinh tử, sáu thứ che lấp là con đường tắt nghẽn; trái lại, bồ đề, niết bàn, sáu pháp qua bờ là con đường thông suốt. Hãy lìa bỏ con đường tắt nghẽn mà đi theo con đường thông suốt.

Phép quán thứ sáu gọi là “đạo phẩm điều hòa thích đáng”. Đây là nói, đối với phép quán thứ năm mà vẫn chưa đạt được chân tánh, thì biết rằng những pháp môn trước chắc chắn không tương ứng với mình. Như thế thì phải dò tìm từng phẩm trong 37 phẩm trợ đạo, chọn pháp nào phù hợp với căn cơ của mình, tu tập pháp đó để nhập đạo. Người trung căn, đến phép quán thứ sáu này, ắt phát chân tâm.

Phép quán thứ bảy gọi là “đối trị giúp khai tâm”. Đây là nói về người căn tánh quá thấp kém, đối với phép quán thứ sáu mà vẫn chưa thông đạt, thì chắc chắn là bị những thứ hoặc thô nặng làm chướng ngại, thành ra mê sự(2). Như thế thì phải tu tập năm phép quán dừng tâm hay sáu pháp qua bờ, để đối trị với các hoặc về sự(2), giúp tâm khai mở, quán lí chánh đạo.

Phép quán thứ tám gọi là “biết vị thứ”, nghĩa là vị thứ của quá trình tu hành cho đến chứng quả, phải biết rõ đúng như thật.

Phép quán thứ chín gọi là “hay an nhẫn”, nghĩa là đến bước này thì các chướng đã chuyển hóa, trí tuệ khai mở, thần trí sáng suốt lanh lẹ, tất cả những chướng ngại trong ngoài đều hay an nhẫn(3), không giao động.

Phép quán thứ mười gọi là “lìa pháp ái”, nghĩa là đến bước này thì các hoặc các chướng trong ngoài đều đoạn trừ hết, chỉ có pháp ái(4) còn tồn tại; nếu đoạn trừ nốt pháp ái thì con đường trung đạo chân thật liền phát sinh.

X. TU BỐN PHÁP TAM MUỘI

Tu bốn thứ tam muội cũng tức là phép tu quán của tông này.

1. Thường tọa tam muội, cũng gọi là nhất hạnh tam muội, lấy 90 ngày làm một

4 kì, ở một mình nơi yên tĩnh, ngồi tư thế kiết già, bỏ mọi tạp niệm, chuyên tâm

5 niệm tưởng pháp giới . Nếu gặp các sự chướng ngại như mệt mỏi, đau yếu, buồn ngủ, hay những thứ che lấp khác, phải nhất tâm xưng niệm danh hiệu một đức Phật để cầu gia hộ, mà niệm niệm đều không rời nơi tam muội này.

2. Thường hành tam muội, cũng gọi là bát chu tam muội, cũng lấy 3 tháng làm một kì, đi nhiễu niệm Phật A Di Đà, không dừng nghỉ. Do sức oai thần của Phật cùng sức tam muội, cộng với sức công đức của chính mình, hành giả có thể thấy Phật trong cảnh giới định.

3. Bán hành bán tọa tam muội, lấy 7 ngày làm một kì, đi nhiễu trì chú, tư duy về thật tướng, hay y theo kinh Pháp Hoa, trong khoảng thời gian 21 ngày, hoặc đi mà đọc kinh này, hoặc ngồi mà đọc kinh này, đều được.

4. Phi hành phi tọa tam muội, cũng gọi là tùy tự ý tam muội8. Pháp này, trong tất cả mọi thời, nơi tất cả mọi việc, tùy theo ý mà quán niệm, không kể kì hạn, chỉ quán chiếu tự tâm, hễ niệm khởi dậy thì dùng trí giác chiếu soi mà diệt trừ đi.

CHÚ THÍCH

01. Kinh Pháp Hoa lấy xe dê dụ cho thừa Thanh văn, xe hươu dụ cho thừa Duyên giác, xe trâu dụ cho thừa Bồ tát, đó là 3 thừa phương tiện; xe trâu trắng lớn dụ cho Phật thừa, đây mới là thừa chân thật.

02. Bảo sở là chỗ quí báu, là từ được dùng trong kinh Pháp Hoa, để ví dụ cho cảnh giới niết bàn rốt ráo. 03. Chữ “tế” nghĩa là che lấp; có 6 thứ che lấp tâm thanh tịnh, gọi là “lục tế” (sáu thứ che lấp): 1) Tâm xan tham che lấp tâm bố thí, không cho phát sinh; 2) Tâm phá giới che lấp tâm giữ giới, không cho phát sinh; 3) Tâm sân nhuế che lấp tâm nhẫn nhục, không cho phát sinh; 4) Tâm giải đãi che lấp tâm tinh tấn, không cho phát sinh; 5) Tâm tán loạn che lấp tâm thiền định, không cho phát sinh; 6) Tâm ngu si che lấp tâm trí tuệ, không cho phát sinh. Xem đó thì biết rằng, sáu thứ che lấp (lục tế) tức là mặt trái của sáu pháp qua bờ (lục độ) vậy.

04. Xin xem lại chú thích số 7, bài 38, sách Trung Cấp Giáo Bản.

05. Có hai cách giải thích về pháp giới: 1) Đứng về sự mà nói, pháp là các pháp, giới là giới vức; giới vức của các pháp, mỗi mỗi không đồng nhau, gọi là “pháp giới”. Nhưng, mỗi một pháp gọi là pháp giới, mà gồm cả vạn pháp cũng có thể gọi là một pháp giới. 2) Đứng về lí mà nói, lí tánh của chân như gọi là pháp giới, cho nên, pháp giới tức là thể tánh mà các pháp nương tựa; vả lại, các pháp đều đồng một thể tánh, cho nên gọi là pháp giới. Ở đây nói “chuyên tâm niệm tưởng pháp giới” tức chỉ cho pháp tánh chân như mà nói, cũng tức là nhớ tới tự tánh của chính chúng ta; nhân vì Pháp tánh của các pháp vô tình và Phật tánh của chúng sinh hữu tình, tên gọi tuy khác mà thể tánh không khác vậy.

06. Đó là những thứ che lấp (cái) tâm tính, không cho phát sinh các pháp lành; hợp lại năm thứ phiền não là tham dục, sân nhuế, thùy miên, trạo hối, nghi pháp, gọi là “ngũ cái”. Xin xem lại chú thích số 5, bài 15, sách Sơ Cấp Giáo Bản.

07. Thiên Thai đại sư đã y cứ vào kinh Đại Phương Đẳng Đà La Ni mà chế lập phép hành trì Phương Đẳng tam muội, cùng với Pháp Hoa tam muội, đều thuộc loại bán hành bán tọa tam muội trong bốn thứ tam muội. Trong luận Chỉ Quán (q. 2) và sách Phương Đẳng Tam Muội Hành Pháp, có ghi rõ về nghi thức tác pháp. 08. Phi hành phi tọa tam muội tức tùy tự ý tam muội. Thiên Thai đại sư vì làm thành bốn câu mà gọi là phi hành phi tọa, Nam Nhạc đại sư thì đi sát với thực tế mà gọi là tùy tự ý, nghĩa là loại tam muội tùy ý mà tu tập, đi hay ngồi đều không quan trọng.

PHỤ CHÚ

(01) Tức không tức giả tức trung: Vạn pháp nương nhau mà có, tự chúng không có bản chất chân thật, tức là KHÔNG; vì vậy, tuy hiện hữu nhưng chúng biến đổi không thường, sự hiện hữu của chúng chỉ là giả hợp tạm bợ, không trường cửu, tức là GIẢ; cho nên quán chiếu thâm sâu thì vạn pháp vừa là không, vừa là giả, đồng thời không phải không, không phải giả, đó là cái thấy TRUNG ĐẠO. “Cảnh giới tức không tức giả tức trung” là như thế.

(02) Mê sự: tức là “sự hoặc”, chỉ cho tư hoặc, là những phiền não tham, sân, si v.v... làm cho tâm ý mê đắm theo sự tướng trần cảnh; trái lại là “mê lí”, tức kiến hoặc, là các thứ phiền não làm cho thấy biết sai lầm tà ngụy, không thấy được chân lí, không tỏ ngộ bốn sự thật, không có chánh kiến.

(03) An nhẫn: tức là tâm an trụ, không bị loạn động, nhờ đó mà chịu đựng được, không bị lung lạc bởi tất cả những não hại do vui buồn, vinh nhục, được mất v.v... từ nội tâm cũng như ngoại cảnh gây ra. Như vậy, tâm an nhẫn cũng tức là tâm nhẫn nhục trong sáu pháp qua bờ (lục độ).

(04) Pháp ái: Chữ “pháp” ở đây là nói về pháp lành. Người mới chứng ngộ thường sinh tâm yêu thích thiện pháp; theo tông Thiên Thai, như thế vẫn chưa gọi được là chứng ngộ chân thật – vì tâm “ái” vẫn còn, dù là áí thiện pháp! Phải hoàn toàn diệt trừ cái tâm “pháp ái” ấy thì mới thực sự chứng ngộ.

BÀI TẬP

1) Sao gọi là nhất thiết trí, đạo chủng trí và nhất thiết chủng trí?

2) Hãy dùng đồ biểu nêu lên mối quan hệ giữa tu 3 quán, phá 3 hoặc, chứng 3 trí, và thành tựu 3 đức.

3) Kinh Pháp Hoa dùng 4 loại xe để dụ cho hai thừa quyền thật; trong 4 loại xe đó, loại xe nào dụ cho thừa nào?

4) Quán cảnh giới bất tự nghị, phải quán như thế nào?

5) “Sáu thứ che lấp” là gì? Mỗi thứ che lấp cái gì? 6) Tu tập “bát chu tam muội” như thế nào?

Bài 11: Tông Thiên Thai (Phần 4)

XI. SÁU TỨC PHẬT

Đại sư Trí Giả lập ra giáo nghĩa “sáu tức Phật”(1) nhằm trình bày vị thứ trên quá trình tu hành từ địa vị phàm phu cho đến quả vị Phật. Học giả nếu biết tuy “sáu” mà đều là “tức”, thì sẽ không tự khinh mình để đến nỗi sinh ra chán nản; nếu biết tuy là “tức” nhưng quả thật có “sáu”, thì sẽ không tự cao đến nỗi sinh ra thượng mạn, do đó mà nỗ lực tu hành, từ tức đầu tiên mà tuần tự tiến lên đến tức thứ sáu, như thế là muôn hạnh đều viên mãn.

1. Lí tức Phật: Tất cả chúng sinh tuy luân hồi trong sáu nẻo, lúc nào chỗ nào cũng đầy dẫy phiền não trần lao, trái ngược với thể tánh giác ngộ, vậy mà vẫn có đầy đủ công đức Phật tánh; cho nên gọi là “lí tức Phật”. Có bài tụng rằng:

Động tĩnh(2), lí toàn đúng, Hành tàng(3), sự toàn sai.

Mê mờ theo vật dục, Không biết lối quay về.

Câu đầu của bài tụng nói rằng: Chúng sinh đều có Phật tánh, trong bốn oai nghi đều không rời Phật tánh đó; đêm đêm ôm Phật mà ngủ, sáng sáng cùng Phật thức dậy, cho nên về lí thì hoàn toàn đúng. Câu thứ nhì nói rằng: Nhưng mọi hành vi động tác của phàm phu đều hợp theo trần cảnh mà trái ngược với tánh giác, cho nên về sự thì hoàn toàn sai lầm. Hai câu thứ ba và thứ tư nói rằng: Thời thời khắc khắc luôn luôn mê mờ hôn ám, hướng ngoại theo đuổi tìm cầu, trôi lăn theo vật dục, không biết phản tỉnh để tự soi xét lại mình; đó là hoàn toàn thuộc về địa vị phàm phu.

2. Danh tự tức Phật: hoặc từ nơi thiện tri thức, hoặc do trong kinh điển mà biết được ngay nơi tâm vốn có đủ Phật tánh, tịch chiếu(4) viên dung, không sinh không diệt; ở trong danh tự mà hiểu rõ thông suốt, biết tất cả pháp đều là Phật pháp, tất cả chúng sinh đều có thể thành Phật, gật đầu hội ý, tâm có khai ngộ, cho nên gọi là “danh tự tức Phật”. Có bài tụng rằng:

Vừa nghe khúc vô sinh,

Cùng bài ca bất tử,

Biết đương thể là vậy, (5)

Tự hận uổng ngày qua.

Hai câu một và hai của bài tụng nói rằng: Từ trước không biết tâm tức là Phật, ngày nay mới được nghe nói đến tự tánh chân thường, không sinh không diệt. Hai câu ba và bốn nói rằng: Đã biết đương thể là như vậy, cho nên rất lấy làm hối hận trước nay đã để thì giờ trôi qua uổng phí, đến nỗi chưa từng chứng ngộ được lẽ thật.

3. Quán hành tức Phật: Đây là địa vị Năm phẩm Ngoại phàm theo Viêngiáo. Tiến thêm một bước, y theo giáo pháp tu tập quán chiếu, biết tất cả pháp đều là Phật pháp, tâm quán chiếu sáng tỏ, chân lí và trí tuệ tương ưng, gọi là “quán hành tức Phật”. Có bài tụng rằng:

Niệm niệm lí thường soi,

Tâm tâm dứt huyễn trần,

Quán chiếu khắp pháp tánh,

Không giả cũng không chân.

Hai câu một và hai của bài tụng nói rằng: Đã ngộ được Phật tánh, y theo giáo pháp tu tập quán chiếu, tự soi rõ nội tâm, dứt hết các duyên lự trần cảnh. Hai câu ba và bốn nói rằng: Quán chiếu tự tánh các pháp, thường trụ không biến đổi, cho nên nói là không giả; không thể nắm bắt được, không có gì để sở hữu, cho nên nói là không chân.

4. Tương tợ tức Phật: Đây là địa vị Thập tín Nội phàm theo Viên giáo. Bậc Tín đầu tiên đoạn trừ kiến hoặc, bậc Tín thứ 7 đoạn trừ tư hoặc, ba bậc Tín thứ 8, 9 và 10 đoạn trừ trần sa hoặc. Hành giả ở địa vị này, đối với giai đoạn “quán hành tức”, càng quán chiếu càng tỏ rõ, càng ngưng chỉ càng vắng lặng; tuy chưa có thể chứng ngộ chân thật, nhưng trên lí lẽ thì phảng phất như có chứng ngộ chân thật, cho nên gọi là “tương tợ tức Phật”. Có bài tụng rằng:

Bốn trụ tuy thoát trước,

Sáu trần chưa sạch không;

Trong mắt có cợn bụi,

Trông không thấy hoa hồng.

Hai câu một và hai của bài tụng nói rằng: Giả sử bậc Tín đầu tiên đã đoạn trừ kiến hoặc, bậc Tín thứ 7 đoạn trừ tư hoặc, tuy đã thoát khỏi bốn trụ phiền não, nhưng đối với tập khí của sáu trần thì vẫn chưa dứt hết. Hai câu ba và bốn nói rằng: Kiến tư hoặc tuy đã dứt hết nhưng vô minh chưa phá trừ, không thể thấy được bản thể chân không của pháp giới, như trong mắt có cợn bụi, giữa hư không mà thấy có hoa đốm.

5. Phần chứng tức Phật: Đây là ở nơi hậu tâm của cấp Thập tín, phá trừ một phần vô minh, chứng được một phần ba đức(6), tiến vào bậc Trụ đầu tiên, chứng nhập pháp thân, từ đó trở thành vị Pháp thân Đại sĩ(7). Trong thời gian ấy, bắt đầu từ bậc Trụ đầu tiên, mỗi mỗi đều phá trừ vô minh, chứng ba đức, cho đến bậc Đẳng giác, trải qua cả thảy 41 bậc, phá trừ 41 phần vô minh, cho nên gọi là “phần chứng tức Phật”. Có bài tụng rằng:

Rỗng sáng tâm khai ngộ,

Tất cả đều suốt thông; Tận nguồn còn chưa tới,

Thường thấy trăng lờ mờ.

Hai câu một và hai của bài tụng nói rằng: Thẳng đường phá một phần vô minh, chứng một phần pháp thân, tầng tầng khai ngộ, như thông ống trúc, từng đốt từng đốt rỗng không thông suốt. Hai câu ba và bốn nói rằng: Dù cho địa vị đã lên đến bậc Đẳng giác, nhưng vẫn chưa phá trừ được nguyên phẩm vô minh, cho nên chưa có thể triệt để thấy tâm tánh, giống như mặt trăng còn bị che bởi một lớp mây mỏng, trông lên chỉ thấy lờ mờ.

6. Cứu cánh tức Phật: Đây là từ bậc Đẳng giác mà phá trừ nốt một phần vô minh cuối cùng, thì hoặc tận diệt, trở nên chân thuần, triệt để chứng Phật tánh chân như vốn có nơi tự thân, nhập vào địa vị Diệu giác mà thành Phật, cho nên gọi là “cứu cánh tức Phật”. Có bài tụng rằng:

Từ trước chân là vọng,

Ngày nay vọng đều chân,

Chỉ trở về tánh cũ,

Không pháp nào mới sinh.

Câu một của bài tụng nói rằng: Từ vô thỉ đến giờ, trong tự tánh chân như có vô minh tồn tại, đến nỗi toàn thể chân như đều trở thành mê vọng. Câu hai nói rằng: Cho đến hôm nay thì vô minh sạch hết, triệt để chứng ngộ bản tánh vốn có từ xưa, thì toàn thể mê vọng đều trở thành chân như. Hai câu ba và bốn nói rằng: Trí giác ngộ cao tột vốn có đầy đủ nơi tự tánh, không phải đến từ bên ngoài. Ngày nay tuy thành Phật, nhưng chỉ là khôi phục cái thể tánh nguyên lai của cái lúc vô minh chưa khởi, hoàn toàn không phải là một pháp mới mẻ nào từ đâu đến.

Giờ đây xin đem 10 giai vị và 6 loại tức Phật liệt kê thành đồ biểu như sau:

MƯỜI GIAI VỊ SÁU TỨC PHẬT

1. Vị Phàm phu (đối với Phật pháp hoàn toàn Lí tức không nghe không tin)

2. Vị Phàm phu (đối với Phật pháp có nghe Danh tự tức có tin)

3. Vị Ngũ phẩm đệ tử (địa vị Ngoại phàm) Quán hành tức

4. Vị Thập tín (địa vị Nội phàm) Tương tợ tức

5. Vị Thập trụ

6. Vị Thập hạnh

7. Vị Thập hồi hướng (địa vị Bồ tát) Phần chứng tức

8. Vị Thập địa

9. Vị Đẳng giác

10. Vị Diệu giác (địa vị Phật) Cứu cánh tức

CHÚ THÍCH

01. “Thượng mạn” là nói tắt của “tăng thượng mạn”, bảo rằng ta đã đạt được pháp tăng thượng, rồi sinh ra kiêu mạn; như chưa chứng đắc thánh đạo mà cho là mình đã chứng đắc, chưa chứng thánh quả mà bảo là đã chứng, đại loại như thế.

02. Bốn oai nghi là đi, đứng, ngồi, nằm.

03. Năm phẩm là: 1) Tùy hỉ phẩm: được nghe pháp thật tướng mà tin hiểu và tâm sinh hoan hỉ; 2) Đọc tụng phẩm: đọc tụng kinh Pháp Hoa và các kinh điển đại thừa khác để giúp thêm cho công phu quán chiếu, hiểu rõ giáo nghĩa; 3) Giảng thuyết phẩm: đem kiến giải của mình về Phật pháp nói ra, làm lợi ích cho người khác; 4) Kiêm hành lục độ phẩm: tu thêm sáu pháp qua bờ để giúp cho tâm quán chiếu; 5) Chánh hành lục độ phẩm: chuyên tu tập sáu pháp qua bờ để độ mình độ người, sự lí đầy đủ, cả quán chiếu và thực hành đều tốt đẹp. Từ cấp Thập trụ trở lên thuộc vào hàng thánh, dưới đó đều là phàm phu. Để phân biệt với cấp Thập tín, là địa vị Nội phàm, địa vị Năm phẩm này được gọi là Ngoại phàm.

04. Viên giáo lấy cấp Thập tín làm địa vị Nội phàm. Nói “Nội phàm” là để phân biệt với “Ngoại phàm”.

05. Bốn trụ là: 1) Kiến nhất thiết trụ địa: đem kiến hoặc trong ba cõi tập hợp lại làm một địa, gọi là “kiến nhất thiết”; 2) Dục ái trụ địa: tức tư hoặc cõi Dục; 3) Sắc ái trụ địa: tức tư hoặc cõi Sắc; 4) Hữu ái trụ địa: tức tư hoặc cõi Vô sắc.

06. Hơi hám còn lại của các hoặc chính, gọi là “tập khí”; như cái hũ đựng chao, tuy chao đã lấy ra hết, rửa hũ nhiều lần sạch sẽ, nhưng cái mùi chao vẫn còn trong hũ. Hành giả vì đã từng tích tập phiền não nhiều đời, bây giờ tuy có trải thời gian dài tu hành gột sạch, nhưng cái dư khí vẫn còn, giống như cái hũ đựng chao vậy. Xin xem lại chú thích số 1, bài 31, sách Trung Cấp.

07. Hết cấp Thập tín, gọi là “hậu tâm”.

08. Nguyên phẩm vô minh cũng gọi là căn bản vô minh, hoặc vô thỉ vô minh, là mê mờ đối với lí thật tướng trung đạo, là loại hoặc căn bản làm cho lưu chuyển trong dòng sinh tử; đó cũng là tánh mê căn bản từ buổi nguyên sơ của tất cả chúng sinh, cho nên gọi là “nguyên phẩm”, hoặc “căn bản”. Lại nữa, loại vô minh này cùng với chân như đều có từ vô thỉ, cho nên cũng gọi là “vô thỉ”; đoạn dứt nó thì liền thành Phật.

PHỤ CHÚ

(01) Sáu tức Phật: Đó là sáu hành vị (địa vị tu hành) của “Bồ tát viên giáo” do tông Thiên Thai thành lập. (Xin xem chú thích số 15, bài “Tổng Hợp Yếu Chỉ Các Bài 13, 14 và 15”, sách GKPH II, q. thượng, có nói rõ.)

(02) Động tĩnh: tức là trong sinh hoạt hằng ngày và trong lúc nghỉ ngơi; ở nơi đông đúc ồn ào náo nhiệt cũng như ở nơi vắng vẻ yên tĩnh.

(03) Hành tàng: “Hành” là chỉ cho thời gian làm việc mưu sinh, tranh đua kiếm sống, chìm nổi trong danh vọng, địa vị, quyền hành, lợi lộc; trái lại, “tàng” là chỉ cho thời gian ẩn cư, nghỉ ngơi dưỡng già.

(04) Tịch chiếu: “Tịch” nghĩa là vắng lặng, không có tiếng động, ở đây là chỉ cho bản thể tĩnh lặng của Phật tánh, “chiếu” nghĩa là soi sáng; Phật tánh vốn thường vắng lặng nhưng cũng thường có tác dụng soi sáng.

(05) Đương thể là vậy: “Đương thể” là ngay nơi thể tánh của vạn pháp. Thuật ngữ Phật học có câu “đương thể tức thị”, ý nói, ngay nơi thể tánh các pháp là như vậy, không cần phải phân tích, suy nghĩ, hay gán ghép gì cả. Như đương thể của sóng tức là nước, đương thể của khổ đau là an lạc, đương thể của phiền não là bồ đề, đương thể của sinh tử là niết bàn. Đây là loại giáo nghĩa tối cao của tông Thiên Thai.

(06) Ba đức: 1. Chỉ cho 3 đức tướng của cảnh giới đại niết bàn là: pháp thân đức (thể tánh chân như xưa nay vốn có của thực tại vạn hữu), bát nhã đức (trí tuệ giác ngộ) và giải thoát đức (thoát khỏi mọi sự ràng buộc của phiền não). 2. Chỉ cho 3 đức tướng của quả vị Phật là: trí đức (trí tuệ giác ngộ quán sát thấy rõ thật tướng của vũ trụ vạn hữu), đoạn đức (diệt trừ tận gốc mọi phiền não hoặc nghiệp) và ân đức (công ơn cứu độ chúng sinh).

(07) Pháp thân Đại sĩ: tức là Bồ tát Pháp thân. (Xin xem lại phụ chú số 2, bài 3, sách GKPH I.)

BÀI TẬP

1) “Thượng mạn” nghĩa là gì?

2) Hãy giải thích thế nào là “lí tức Phật” và “danh tự tức Phật”.

3) Vì sao nói tự tánh của các pháp là không giả cũng không chân?

4) Bậc Tín đầu tiên theo Viên giáo đoạn trừ những gì? Bậc Tín thứ 7 đoạn trừ những gì? Các bậc Tín thứ 8, 9 và 10 đoạn trừ những gì?

5) Sao gọi là “tập khí”? Hãy lấy một ví dụ để làm rõ nghĩa ấy.

Bài 12: Tông Tam Luận (Phần 1)

I. NGUỒN CỘI TÔNG NÀY

Khoảng 700 năm sau ngày Phật diệt độ, Bồ tát Long Thọ đã y cứ vào kinh Bát Nhã do Phật nói mà trước tác bộ Trung Quán Luận (gọi tắt là Trung Luận) và bộ Thập Nhị Môn Luận, nhằm xiển dương ý nghĩa KHÔNG của giáo pháp trung đạo. Đệ tử của ngài là Bồ tát Đề Bà lại trước tác bộ Bách Luận để bài bác giáo lí tiểu thừa, cũng như phá bỏ các học thuyết ngoại đạo. Đó là “Tam Luận” (Ba Bộ Luận).

Thời Diêu Tần, vào năm thứ 3 niên hiệu Hoằng thỉ, pháp sư Cưu Ma La Thập đến Trung quốc dịch ba bộ luận này và ra sức tuyên dương, trở thành một tông phái, gọi là Tam Luận tông. Lại nữa, nhân vì tông ấy phát dương lí KHÔNG của đại thừa, cho nên cũng có tên là Đại Thừa Không tông. Rồi nhân vì nó nắm lấy giáo nghĩa chủ yếu của kinh hệ Bát Nhã, cho nên cũng có tên là Bát Nhã tông. Nó đặc biệt hiển thị pháp tánh, nên cũng có tên là Pháp Tánh tông. Lại nữa, nhân vì nó phá(1) hình tướng các pháp, nên cũng có tên là Phá Tướng tông. Sau ngài La Thập, đời nào cũng có người thừa kế. Đến thời đại nhà Tùy, đại sư Cát Tạng ở chùa Giatường, trước tác nhiều sách sớ giải cho các bộ luận trên, được học giả các nơi ngưỡng mộ, theo học đông đảo, làm cho tông này thịnh hành một thời. Cùng thời với đại sư Cát Tạng, còn có pháp sư Minh Thắng(2), ngoài ba bộ luận trên, còn thêm vào bộ luận Đại Trí Độ, cho nên tông này lại cũng có tên là Tứ Luận tông. Vào khoảng cuối nhà Tùy đầu nhà Đường, tông này từng hưng thạnh một thời, nhưng từ sau khi tông Pháp Tướng hưng khởi, được các học giả ngưỡng mộ lối phân tích tinh mật của nó mà đua nhau nghiên cứu, đã làm cho số học giả của tông Tam Luận thưa thớt dần. Cho đến khi Thiền tông phát đạt với giáo pháp và phong hạnh của ngài Tào Khê, thì tông này không còn ai hỏi han tới nữa.

II. HAI TẠNG BA PHÁP LUÂN

Giáo pháp của tông này lấy “vô tướng, vô đắc” làm tông chỉ, nhưng cũng thừa nhận các lời dạy của Phật, cho đó là tùy bệnh cho thuốc; nhân đó mà thu nhiếp tất cả giáo pháp đức Thích Tôn đã nói vào “Hai Tạng” và “Ba Pháp Luân”.

Hai Tạng là: 1) Thanh Văn Tạng, lại gọi là Tiểu thừa giáo, như bốn bộ kinh A

Hàm3. 2) Bồ Tát Tạng, lại gọi là Đại thừa giáo, như kinh Hoa Nghiêm và các kinh đại thừa khác.

Ba Pháp Luân cũng gọi là Ba Chuyển Pháp Luân, đó là y vào thời kì thuyết pháp của đức Phật mà phân chia ra. 1) Căn Bản Pháp Luân: Khi Phật vừa mới thành đạo, liền nói kinh Hoa Nghiêm cho hàng Bồ tát. Đó là giáo pháp Nhất thừa, là căn bản của các pháp, cho nên gọi là “Căn bản pháp luân”. 2) Chi Mạt Pháp Luân: Giáo pháp Nhất thừa rất khó hiểu đối với chúng sinh, do đó, Phật mới tuần tự nói các kinh A Hàm, Bát Nhã, Phương Đẳng. Các kinh này, đối với loại căn bản mà nói, thì chúng thuộc về loại chi mạt, cho nên gọi là “Chi mạt pháp luân”. 3)

Nhiếp Mạt Qui Bản Pháp Luân: Phật nói kinh Pháp Hoa, gom ba thừa về NhấtPhật thừa, tức thu nhiếp các loại chi mạt đem trở về loại căn bản, cho nên gọi là

“Nhiếp mạt qui bản pháp luân”.

III. PHÁ TÀ HIỂN CHÁNH

Tông này lấy việc “phá tà hiển chánh” làm cương lĩnh, như sách Tam Luận Huyền Nghĩa nói: “Phá tà thì dưới cứu vớt trầm luân; hiển chánh thì trên hoằng dương đại pháp.” Thực ra, tà đã phá thì chánh liền tự hiển lộ, chứ không có cái gì để gọi là “hiển chánh”. Vào thời đại đó, các loại tà cần phải phá, gồm có bốn loại: thứ nhất là TÀ KIẾN ngoại đạo; thứ nhì là kiến chấp về CÓ của Tì Đàm; thứ ba là kiến chấp về KHÔNG của Thành Thật; và thứ tư là kiến chấp CÓ SỞ ĐẮC của các hành giả đại thừa.

“Tà kiến ngoại đạo” là nói tới các học phái ngoài Phật giáo; ở đây là chỉ cho các tà kiến của 96 học phái tại Ấn độ ngày trước, hoặc chấp về tà nhân tà quả, hoặc nói không nhân không quả, hay không nhân có quả, có nhân không quả, v.v... đều hoàn toàn trái ngược với lí nhân quả.

“Tì Đàm chấp có” là chỉ cho các bộ luận Câu Xá v.v..., cho tứ đế và vạn pháp là có; đó là vì không hiểu rõ diệu chỉ của Phật pháp, cho nên thấy ngón tay mà không thấy được mặt trăng.6

“Thành Thật chấp không” là bộ luận Thành Thật tuy chủ trương ngã pháp hai không, nhưng chỉ chấp nghiêng về một bên là “không” mà thôi, không biết rằng ở trong cái không còn có tồn tại cái “bất không”! Cho nên đã rơi vào chỗ “thiên không”(3), và đã bị các tông phái đại thừa không chấp nhận.

“Kiến chấp có sở đắc đại thừa” là chỉ cho các hành giả đại thừa, tuy có công năng tự lợi lợi tha, tiến đến thành tựu quả Phật, nhưng cho rằng quả Vô thượng Chánh giác là có sở đắc.

Nếu muốn phá trừ bốn kiến chấp trên, phải biết rõ lí lẽ của “nhị đế”(4) và “bát bất trung đạo”(5).

CHÚ THÍCH

01. Như các tác phẩm: Tam Luận Huyền Nghĩa (1 quyển), Đại Thừa Huyền Luận (5 quyển), Nhị Đế Nghĩa (2 quyển), Tam Luận Du Ý (1 quyển), Trung Luận Sớ (20 quyển), Bách Luận Sớ (90 quyển), Thập Nhị Môn Luận Sớ (6 quyển), Đại Phẩm Bát Nhã Kinh Sớ (10 quyển).

02. Tổ thứ 6 của Thiền tông là Tuệ Năng, ở tại huyện Tào khê, phủ Thiều châu, thuyết pháp giáo hóa chúng nhân; người đời sau bèn lấy tên Tào Khê để dùng làm tên ngài.

03. Phật nói kinh A Hàm, chia làm bốn bộ: Trường A Hàm, Trung A Hàm, Tạp A Hàm, và Tăng Nhất A Hàm, gọi là Bốn A Hàm.

04. Phật thuyết pháp gọi là “Chuyển Pháp Luân”. Xin xem lại chú thích số 1, bài 37, sách Trung Cấp.

05. Tì đàm: là gọi tắt của “A tì đàm”, nghĩa là “Vô tỉ pháp”, tân dịch là “Đối pháp”, là tên gọi chung của Luận Tạng; nhưng về sau thường được dùng để chỉ cho tạng Luận của Tát Bà Đa bộ (thuộc tiểu thừa), như các bộ luận Phát Trí, Lục Túc, Bà Sa, Câu Xá v.v... đều là Tì đàm.

06. Ngón tay là dụ cho ngôn ngữ văn tự, mặt trăng là dụ cho chánh pháp; như dùng ngón tay để chỉ mặt trăng, người học phải nhân nơi ngón tay để thấy mặt trăng, không nên cứ nhìn nơi ngón tay và cho đó là mặt trăng; vì như thế thì chỉ thấy ngón tay chứ không thể thấy được mặt trăng. Cũng vậy, phải nhân nơi ngôn ngữ văn tự để thấy chánh pháp, không nên bám vào ngôn ngữ văn tự mà cho đó là chánh pháp; vì như vậy thì chỉ thấy ngôn ngữ văn tự chứ không thể thấy được chánh pháp.

PHỤ CHÚ

(01) Phá: Chữ “phá” được dùng trong các bộ Luận vốn là một thuật ngữ thuộc Nhân Minh luận, có nghĩa là đả kích, bài xích, đánh đổ những lập luận sai lầm, không đúng chân lí trong các luận thuyết ngoại đạo; chữ “phá” trong các từ “phá tà”, “phá chấp”, “phá tướng” v.v... là nằm trong ý nghĩa này. Trong Luật, chữ “phá” có nghĩa là không tuân giữ giới luật, không thi hành đúng qui trình đã định, như các từ “phá giới”, “phá trai”, “phá hạ”; cũng có nghĩa là làm cho sứt mẻ, làm mất sự toàn vẹn, như câu “phá hòa hợp tăng”, v.v... Trong Kinh, chữ này được dùng với ý nghĩa phỉ báng, hủy hoại, diệt trừ, hàng phục, như các từ “phá pháp” (phỉ báng chánh pháp), “phá hữu” (chấm dứt sinh tử), “phá tội nghiệp” (dứt trừ tội chướng), “phá ác, phá hoặc, phá vô minh” (tiêu trừ phiền não, vô minh), “phá ma quân” (hàng phục ma quân), “phá địa ngục” (thoát li cảnh giới khổ đau), v.v... Trong Thiền tông, chữ “phá” còn được dùng với những ý nghĩa đặc biệt, như nói “phá nhan vi tiếu” (đổi sắc mặt nghiêm nghị mà mỉm cười chỉ cho trường hợp tôn giả Đại Ca Diếp mỉm cười trong pháp hội Linh sơn khi đức Thế Tôn đưa cành hoa lên trước đại chúng), “phá môn” (chỉ cho người đệ tử bị thầy đuổi ra khỏi chùa), “phá phàm phu” (chỉ cho thiền sinh tâm tánh quá ám độn), v.v...

(02) Minh Thắng: Sự tích của pháp sư Minh Thắng không được tài liệu nào ghi lại, chỉ biết ngài sống và hành đạo cùng thời với đại sư Cát Tạng (549 623); và cả hai cùng là môn nhân của đại sư Pháp Lãng (507 581), một trong những ngôi sao sáng của Tam Luận tông. Đó là thời kì từ giữa thời đại Nam Bắctriều (420 581) sang nhà Tùy (581 618), đến đầu nhà Đường (618 907). Trong khi ngài Cát Tạng xiển dương tông Tam Luận ở Nam địa (Nam triều) thì ngài Minh Thắng xiển dương tông Tứ Luận ở Bắc địa (Bắc triều). Theo Phật Quang Đại Từ Điển (mục “Tứ Luận Tông”) thì Tứ Luận tông nguyên đã được đại sư Đàm Loan (476 531) khai sáng từ thời Bắc Ngụy (386 534). Ngài Đàm Loan đã kế thừa Không Luận của ngài Tăng Triệu (đệ tử lớn của ngài Cưu Ma La Thập), đem luận Đại Trí Độ thêm vào Ba Bộ Luận, hoằng dương Không nghĩa, sáng lập Tứ Luận tông.

(03) Thiên không: nghĩa là nghiêng về không.

(04) Nhị đế: là hai chân lí, hai sự thật. (Xin xem lại chú thích số 1, bài “Tổng Hợp Yếu Chỉ Các Bài 7, 8 và 9” ở trên.)

(05) Bát bất trung đạo: “Bát bất” tức là 8 câu phủ định: bất sinh, bất diệt, bất thường, bất đoạn, bất nhất, bất dị, bất lai, bất xuất. Sinh diệt, thường đoạn, nhất dị, lai xuất là bốn cặp mâu thuẫn trong cái thấy biết của người phàm phu về vũ trụ vạn hữu. Chúng sinh vì tâm mê vọng, với thói quen so đo phân biệt, nên nhìn vạn pháp thấy có sinh, có diệt, thường còn, diệt mất, là một, là khác (nhiều), khi đến, khi đi. Do đó mà không có được sự thấy biết chân chính, không thấy được lí trung đạo, tức là thật tướng của vũ trụ vạn hữu. Giáo pháp của Tam Luận tông, y cứ vào giáo nghĩa của Ba Bộ Luận, đã đề ra 8 câu phủ định (bát bất) trên, giúp cho người học Phật thực tập quán chiếu để có cái thấy chân chính về vạn pháp, chứng nhập lí trung đạo, thành tựu đạo Giác ngộ. Đó là ý nghĩa của thuật ngữ “bát bất trung đạo” (bát bất tức là trung đạo).

BÀI TẬP

1) Gọi là “Tam Luận” là ba bộ luận nào? Do ai trước tác? Về sau bộ luận nào nữa lại được thêm vào để có tên là “Tứ Luận”?

2) Vào đầu nhà Đường, vì sao số người nghiên cứu Tam Luận thưa thớt dần? Rồi sau đó lại bị ảnh hưởng bởi đâu để đến nỗi tông Tam Luận không còn ai hỏi han tới?

3) Hãy giải thích ý nghĩa của ba loại pháp luân căn bản, chi mạt và nhiếp mạt qui bản.

4) Bốn loại kiến chấp nào là đối tượng đả phá của tông Tam Luận?

5) Luận Thành Thật nói ngã và pháp đều không, nhưng tại sao lại rơi vào chỗ “thiên không”? Hành giả đại thừa khi thành Phật, đối với quả Vô thượng Chánhgiác, có thấy là có sở đắc không?

Tổng Hợp Yếu Chỉ Các Bài 10, 11 và 12

1. Pháp môn tu tập của tông Thiên Thai cũng có phần kiêm tu Tịnh Độ; như trong lúc thực tập phép thường tọa tam muội, nếu bị mệt mỏi hay buồn ngủ thì chuyên xưng niệm danh hiệu một đức Phật để cầu gia hộ; lại như trong lúc thường hành tam muội, thì đi nhiễu mà niệm danh hiệu Phật A Di Đà. Đó đều là pháp môn Tịnh Độ vậy. Xem thế thì biết rằng, nhờ tha lực để phụ giúp cho tự lực, quả là pháp phương tiện tốt nhất; lại nữa, pháp môn niệm Phật này từng được dùng phổ biến rất sớm trong các tông phái, chứ không phải chỉ riêng tông Tịnh Độ mới có. Tu bốn pháp tam muội, dụng ý cũng không ngoài việc lắng đọng hoàn toàn mọi hoạt động của năm căn và năm thức, chỉ sinh hoạt đơn thuần với ý thức, đem sức nhớ nghĩ của ý thức tập trung tại một điểm mà được tam muội vậy. Xét cho cùng, vẫn không ra ngoài 16 chữ của đức Bồ tát Đại Thế Chí: “Thu nhiếp sáu căn, tịnh niệm tiếp nối, được tam ma địa, đó là thứ nhất.”(1)

2. Tu sáu pháp qua bờ, tốt nhất là bắt tay thực hành ngay ở cõi này; nếu chờ sang đến cõi Cực lạc thì e rằng không thể tu tập toàn vẹn được! Ở cõi ấy không có hạng người cùng khổ thì không có cơ hội để tu hạnh bố thí; không có kẻ cường bạo, không có nghịch cảnh, thì không có cơ hội để tu hạnh nhẫn nhục; không có việc phá giới thì không cần phải tu hạnh trì giới; ai cũng ở bậc bất thối chuyển thì chẳng cần phải tu hạnh tinh tấn; v.v... Cõi này đầy nhiễm ô, nhiều nhân duyên xấu ác; cõi kia hoàn toàn thanh tịnh, nhân duyên thù thắng. Cho nên kinh Vô Lượng

Thọ nói: “Ở cõi này tu hành một ngày một đêm, công hiệu còn hơn làm việc thiện một trăm năm ở cõi Cực lạc.”

3. Ở trong “100 pháp”(2), thùy miên thuộc về loại tâm sở bất định(3), nhưng ở trong “ngũ cái” thì nó thuộc về ác pháp. Điều này cũng có lí do: Ngủ nghỉ điều độ, không nhiều cũng không ít, để cho đầu óc được nghỉ ngơi, tiêu tan lao nhọc; như thế là thuộc về thiện pháp. Nếu ngủ quá nhiều hoặc quá ít, đều rơi vào trạng thái hôn trầm, thuộc về ác pháp. Do đó mà thùy miên được liệt vào loại tâm sở bất định. Đã là bất định thì thiện hay ác còn phải xem xét tình hình, mới trông thấy đừng vội vàng đoán định ngay đó là thiện hay ác. Đến như thùy miên ở trong ngũ cái thì rõ ràng lắm, như con heo ở trong chuồng, ăn rồi là ngủ, suốt ngày mơ mơ màng màng, ít có lúc đầu óc được tỉnh táo, cho nên tâm tánh bị che lấp, không thể phát sinh pháp lành.

4. Tông Thiên Thai có nêu lên giáo nghĩa “sáu tức Phật”, trong đó, phàm phu tuy vốn có đầy đủ Phật tánh, nhưng không biết tu hành, cho nên chỉ thuộc vào “lí tức”. Người tu hành lợi căn, tuy có thể hiểu trong tự tâm vốn tồn tại lí thể không sinh diệt, nhưng không tiến tới một bước để tu trì, cũng ví như chỉ nghe tên món ăn mà không ăn, thì cái sở đắc cũng chỉ giới hạn nơi danh tự mà thôi; cho nên gọi là “danh tự tức”. Đến như 3 “tức” tiếp theo là quán hành, tương tợ và phần chứng, thì đều ở trong địa vị tu hành, đã cách xa hạng danh tự tức, lại tu hành thực tiễn. (...(4)...) Hành giả nhất định phải tu để đạt đến chỗ phiền não bị tận diệt, trí giác viên mãn, chứng nhập quả Phật, mới gọi là “cứu cánh tức”.

5. Căn bản vô minh cùng với chân như, cả hai đều từ vô thỉ. Chân như là lìa tất cả tướng, không phải nhân không phải duyên, không sinh không diệt, cho nên không có chỗ bắt đầu. Căn bản vô minh trong như lai tàng là nương nơi chân như mà có, cho nên cũng không có chỗ bắt đầu. Luận Khởi Tín nói: “Như lai tàng không có ranh giới ở phía trước, cho nên tướng vô minh cũng không có chỗ bắt đầu.” Thế nhưng, vô minh không có bắt đầu mà lại có lúc cuối cùng. Khi thành Phật, đó là lúc vô minh tan biến hết, còn chân như thì không có lúc bắt đầu mà cũng không có lúc cuối cùng; đó là chỗ khác nhau giữa chân như và vô minh. Thật ra, chân như với vô minh chỉ là hai mặt của một pháp, giống như băng với nước, tuy có hai tên mà thật chỉ là một vật, tự tánh của băng là nước, tự tánh của vô minh tức là chân như. Chúng sinh chưa đoạn trừ vô minh thì vĩnh viễn vẫn là băng; các đức Như Lai đoạn trừ vô thỉ vô minh tức là băng tan thành nước, trở lại tính bản nhiên vậy.

6. Thiền tông nói “kiến tánh thành Phật”, cũng như Mật tông nói “tức thân thành Phật”, đều chỉ cho “danh tự tức”, nhiều lắm thì cũng chỉ đạt đến “phần chứng tức”, nhất định không phải là hàng “Phật cứu cánh” có phúc tuệ đầy đủ, vạn hạnh viên mãn. Người tu thiền, nếu được minh tâm kiến tánh tức là thành Phật. Vậy mà các vị tổ sư mẫu mực nhất của Thiền tông như các ngài Đạt Ma, Tuệ

Năng, Đạo Nhất(5), vì sao vẫn chưa thành Phật? Người tu Mật, nếu gia trì “ba mật”(6) tức là thành Phật. Vậy mà các vị tổ sư mẫu mực nhất của Mật tông như các ngài Thiện Vô Úy, Kim Cang Trí, Bất Không, vì sao vẫn chưa thành Phật? Cho nên biết, chưa trải qua ba kì, chưa phá hết ba hoặc mà khoe khoang thành Phật, đều là chuyện hoang đường, không thể nào thành sự thật. Hành giả tu hành chân thật thì đừng lo không có ngày thành Phật. Nếu hi vọng thành Phật, thì cái niệm hi vọng ấy tức là vô minh. Nếu cái tâm niệm ấy cứ tồn tại thì đó là cái chướng ngại cho sự thành Phật. Vì vậy, chỉ cần nỗ lực cầy bừa, làm cỏ, chăm bón, mà đừng hỏi gì tới chuyện thu hoạch.

7) Tất cả các loài hữu tình đều do không sinh mà có sinh. Có sinh thì có khổ đau. Con đường của khi đến này gọi là “lưu chuyển”. Tu hành là quay đầu đi ngược lại, do chỗ có sinh mà đi về chỗ không sinh. Không sinh thì không có khổ đau. Con đường của khi đi này gọi là “hoàn diệt”. Từ “niết bàn” được dịch là

“diệt độ”, hoặc “nhập diệt”. Người đời không biết được cảnh giới niết bàn, cho “không sinh” và “diệt” là tiêu diệt mất, hay không có tri giác; do đó mà không muốn chứng niết bàn. Đó là sự hiểu lầm của tuyệt đại đa số người ta. Chư Phật đều là người chứng đắc cảnh giới diệt độ. Nếu là vô tri vô giác hay diệt vong, thì làm sao các Ngài có thể thị hiện ứng thân với đầy đủ tướng tốt tôn nghiêm, vì chúng sinh mà diễn nói diệu pháp? Lại làm sao có thể kiến lập Phật độ thanh tịnh, tiếp dẫn người tu hành sinh về cõi an vui? Lại làm sao có thể hiển hiện báo thân tự thọ dụng, hưởng thọ pháp lạc? Lại làm sao có thể hóa thân thành ngàn trăm ức, thi hành Phật sự rộng rãi khắp nơi để cứu độ chúng sinh? Cho nên, đừng hiểu cảnh giới “diệt độ” của niết bàn là diệt vong! Chẳng những không diệt vong mà còn trường tồn vĩnh viễn, lại có thể phát khởi thần thông biến hóa, diệu dụng vô cùng!

8) Quả Vô thượng Chánh giác nguyên là không sở đắc, nếu cho là có sở đắc thì rất sai lầm. Kinh Viên Giác nói: “Như người trong mộng, khi mộng thì không phải là không, nhưng khi tỉnh dậy thì mới biết là không sở đắc.” Đức Lục Tổ nói: “Xưa nay không một vật.” Thiền tông vạch rõ cho người học biết rằng: Trước khi cha mẹ sinh, bản lai diện mục (của mình) chỉ là trần truồng không mảnh vải che thân. Những lời nói đó đều cho ta hình dung rằng: Cảnh giới nguyên thỉ thanh tịnh bản nhiên, không dính một hạt bụi. Cảnh giới đó là Thường tịch quang độ, cánh cửa huyền diệu thấu suốt, vắng lặng thường hằng; vậy có cái gì để được? Cho nên các hành giả đại thừa, tuy cần phát tâm bồ đề, quyết chí đạt đến quả Phật, nhưng nếu không biết tháo gỡ cái niệm kiến chấp “có sở đắc”, thì không biết đến bao giờ mới chứng được quả Vô thượng Chánh giác! Bởi vì cái kiến chấp có sở đắc này chính là căn bản vô minh, là pháp chấp, hoàn toàn trái nghịch với thể tánh giác ngộ.

9. Thánh nhân cũng khó nói

Trâu trắng(7) dáng ra sao

Một niệm không dính bụi

Thành Phật liền phút giây

Có tâm là có nhiễm

Không tưởng cũng lệch nghiêng

Thức dậy mở cửa sổ

Mây tan hiện trăng tròn

CHÚ THÍCH (của người dịch)

(01) Câu này tác giả trích từ Kinh Lăng Nghiêm (do sa môn Bát Lạt Mật Đế dịch ra Hán văn vào đời Đường), nằm trong đoạn chót của quyển 5, từng được chư cổ đức đặt tựa đề là “Đại Thế Chí Bồ Tát Niệm Phật Viên Thông Chương”. Ở phần đầu của quyển 5, đức Phật có hỏi các vị Đại Bồ tát và Đại A la hán rằng: “Nay tôi hỏi các ông: Lúc ban đầu mới phát tâm, trong mười tám khu vực (thập bát giới), các ông chứng ngộ viên thông ở khu vực nào? Và do phương tiện gì mà nhập vào chánh định?” Có tất cả 25 câu trả lời cho câu hỏi của đức Phật; và đoạn kinh văn trên là câu trả lời thứ 24 của Bồ tát Đại Thế Chí. Để trả lời câu hỏi của đức Phật, có vị chọn thanh trần, nhãn căn, thân thức, v.v... Riêng Bồ tát Đại Thế Chí thì đã không chọn lựa một căn nào, mà thu nhiếp cả sáu căn, nhất tâm niệm Phật, từ đó mà nhập vào chánh định.

(02) 100 pháp (bách pháp): Chữ “pháp” ở đây có nghĩa là mọi sự mọi vật trong vũ trụ, cụ thể hay trừu tượng, bất cứ cái gì có thể cho ta một khái niệm về nó thì gọi là pháp. Theo tông Câu Xá (thuộc truyền thống tiểu thừa), mọi sự vật trong vũ trụ được bao gồm trong 75 pháp; nhưng theo tông Pháp Tướng (thuộc truyền thống đại thừa) thì bao gồm trong 100 pháp (xin xem bài 15 ở sau).

(03) Tâm sở bất định: “Bất định” là một trong 6 loại tâm sở. Những tâm sở này, tùy lúc mà có thể là thiện hoặc có thể là ác, không nhất định, cho nên gọi là “bất định”. (Xin xem bài 15 ở sau.) (04) Dịch giả lược bỏ một câu, không dịch.

(05) Đạo Nhất (709 788 ): là vị thiền sư nổi tiếng vào đời Đường. Ngài người huyện Quảng hán, tỉnh Tứxuyên, họ Mã, tên Đạo Nhất, người đời thường gọi là Mã đại sư, hay Mã tổ, hoặc gộp lại thành Mã Tổ Đạo Nhất. Dung mạo của ngài rất kì dị, tướng đi như trâu, mắt nhìn như cọp, lưỡi thè ra dài quá mũi, dưới bàn chân có hai chỉ tròn. Ngài xuất gia với thiền sư Xứ Tịch (648 734) ở chùa Đức thuần tại Tưchâu, Tứ xuyên; rồi thọ giới cụ túc với luật sư Viên (??) ở Du châu. Trong khoảng niện hiệu Khainguyên (713 741), ngài xin theo thiền sư Hoài Nhượng (677 744) học tập thiền pháp của dòng Tào Khê, và được truyền tâm pháp. Sau một thời gian du phương hành hóa, vào năm 769, ngài trú tích tại chùa Khai nguyên ở Chung lăng (tỉnh Giang tây). Bấy giờ người học các nơi vân tập đông đúc, công cuộc hóa duyên rất hưng thịnh. Ngài chuyên dùng hai câu “Bình thường tâm thị đạo” và “Tức tâm thị Phật” để hoằng dương thiền phong. Số đệ tử ưu tú và thân cận thường xuyên bên ngài có 139 vị, trong đó, nổi bật nhất có các thiền sư Bách Trượng Hoài Hải, Nam Tuyền Phổ Nguyện, Đại Mai Pháp Thường, v.v... Vào thời đó, các thiền tăng chưa có tự viện riêng, mà thường ở nhờ trong các luật viện. Ngài là người khởi đầu kiến tạo tòng lâm làm cơ sở sinh hoạt riêng cho thiền lữ, do đó mà tông môn càng thịnh. Năm 788 ngài thị tịch, thế thọ 80 tuổi.

(06) Ba mật (tam mật): tức là ba nghiệp (thân, ngữ, ý) bí mật, là pháp môn tu trì của Mật giáo.

a) Theo sự giải thích của Hiển giáo, không thể dùng trí óc suy nghĩ của phàm phu mà biết được ba nghiệp của Phật, gọi là “ba mật”. 1. Đức Phật ở trong pháp hội, đại chúng mỗi người thấy màu sắc và chiều cao của thân Phật không giống nhau, cho đến Phật hiện thần biến rộng lớn, đều không thể nghĩ bàn; đó là “thân mật”. 2. Khi đức Phật thuyết pháp, hoặc ở xa một dặm, hoặc xa mười dặm, hoặc trăm ngàn vạn dặm, đều nghe được âm thanh của Phật; lại cùng trong một pháp hội, hoặc nghe nói về bố thí, hoặc nghe nói về trì giới v.v..., mỗi người tùy tâm mà nghe được điều mình muốn nghe, tất cả đều không thể nghĩ bàn; đó là “ngữ mật”. 3. Phật thường an trụ trong định, hoàn toàn vắng lặng, tất cả những tư duy, quán sát của Ngài đều không thể nghĩ bàn; đó là “ý mật”.

b) Mật giáo giải thích rằng, ba nghiệp của Phật là tác dụng của chân như, vô cùng sâu xa, vi tế, trí óc suy nghĩ của phàm phu không thể nào hiểu biết được; đến như hàng Bồ tát Thập địa và Đẳng giác cũng không thể nghe thấy, cho nên gọi là “ba mật”. Nếu ba nghiệp của chúng sinh mà tương ưng được với ba mật thì sẽ thành tựu nghiệp dụng không thể nghĩ bàn. Mật giáo còn nhấn mạnh rằng, không những ba nghiệp của chúng sinh khế hợp với ba nghiệp của Phật, mà còn được hàm nhiếp ở trong đó. Lại nữa, cái bản tánh ẩn bí trong tâm chúng sinh vốn tương đồng với ba nghiệp của Phật, cho nên chúng sinh cũng vốn có đầy đủ ba mật. 1. Hành giả Mật giáo tay bắt ấn tương ứng với bản thệ của đức Bổn Tôn, cho đến tất cả các sự nghiệp (pháp sự) trong lúc đi đứng ngồi nằm, đều thuộc về “thân mật”. 2. Hành giả miệng tụng thần chú, cho đến mọi lời nói năng, đều thuộc về “ngữ mật”. 3. Hành giả tâm quán niệm đức Bổn Tôn, cho đến mọi niệm tưởng tùy theo sự việc mà sinh khởi, đều thuộc về “ý mật”. Khi hành giả tu trì ba mật thì ba nghiệp thân ngữ ý đều cảm nhận được sức gia trì từ ba nghiệp của Phật; ba mật của Phật và hành giả tương ưng, dung hòa, không ngăn cách, thì sản sinh công năng không thể nghĩ bàn; ngay thân này tức có thể thành Phật.

(07) Trâu trắng: Thiền tông dùng hình ảnh con “trâu trắng” để tượng trưng cho tâm giác ngộ. Trong kinh Pháp Hoa, đức Phật dùng “xe trâu trắng” để dụ cho Nhất Phật thừa.

Bài 13: Tông Tam Luận (Phần 2)

IV. HAI SỰ THẬT

Tông này thành lập hai sự thật để giải thích tất cả ngôn giáo. Hai sự thật là: sự thật tuyệt đối và sự thật tương đối1. Sự thật tuyệt đối chỉ cho lí thể thật tướng trung đạo, phá bỏ tất cả pháp, cho nên dứt đường ngôn ngữ, diệt chỗ tâm hành(1). Trong kinh luận, nếu nói không tu không chứng, không trí không đắc, lìa tánh lìa tướng, không có sở hữu, rốt ráo không; đó đều là thuận theo sự thật tuyệt đối mà nói. Sự thật tương đối chỉ cho tác dụng của sum la vạn tượng, kiến lập tất cả pháp, cho nên thánh phàm, lớn nhỏ v.v..., sai biệt rõ ràng. Trong kinh luận, nếu nói bốn sự thật, mười hai nhân duyên, sáu pháp qua bờ, việc thiện nên làm, việc ác đừng làm, nhân như thế, quả như thế, có niết bàn có thể đạt đến, có quả Phật có thể thành tựu; đó đều là thuận theo sự thật tương đối mà nói. Nếu không có sự thật tuyệt đối thì sa vào hữu vi, không phù hợp với lí lẽ tự tánh vắng lặng, đối với nghĩa lí của Phật pháp hiển nhiên là có chỗ không rốt ráo; cho nên không bỏ giả danh mà nói thật tướng. Nếu không có sự thật tương đối thì sa vào đoạn diệt, lại không phù hợp với tông chỉ dùng phương tiện độ sinh, trên phương diện thi thiết hiển nhiên là có chỗ không viên mãn, cho nên không dấy động pháp tánh bình đẳng mà kiến lập các pháp. Dựa vào các lí do nêu trên, tông này đã thành lập giáo nghĩa “hai sự thật” để bao quát tất cả ngôn giáo của đức Phật; như một bài kệ trong Trung Luận nói: “Chư Phật y hai đế, vì chúng sinh nói pháp: một là thế tục đế, hai đệ nhất nghĩa đế.” Do đó có thể biết, hai sự thật cần giúp nhau mà sử dụng, nếu thiên bên tuyệt đối hay thiên bên tương đối, đều không thể được.

V. BÁT BẤT TRUNG ĐẠO

Phá tà hiển chánh đã là cương lĩnh của tông này, nhưng tà vọng thì nhiều vô lượng vô số, tất cả những kiến giải tà vọng ấy đều không phù hợp với lí trung đạo, mà nói một cách khái quát, thường không ngoài tám khái niệm: sinh, diệt, thường, đoạn, một, khác (nhiều), đến, đi. Chỉ có lí thể chân như là không dính mắc vào tám khái niệm ấy. Do đó, tông này đã lập nên giáo nghĩa “bát bất” (8 câu phủ định), như Trung Luận nói: “Không sinh cũng không diệt, không thường cũng không đoạn, không một cũng không khác, không đến cũng không đi; nói đó là nhân duyên, khéo diệt các hí luận, con cúi đầu lạy Phật, đứng đầu trong các thuyết.” Tám câu phủ định: không sinh, không diệt, không thường, không đoạn, không một, không khác, không đến, không đi, được gọi là “bát bất trung đạo”. Có điều nên chú ý là, thể tánh chân như xa lìa ngôn thuyết, dứt tuyệt hình tướng, cái gì được thành lập đều không khế hợp trung đạo. Nếu nói trên nghĩa rộng, những khái niệm cần nên phá bỏ thật không phải chỉ có tám, mà bất luận là chấp trước vào cái gì cũng đều gọi là tà, phải bị liệt vào danh sách những cái cần phá bỏ, chứ không riêng gì chấp sinh, chấp diệt, chấp thường, chấp đoạn, v.v...

VI. NƯƠNG VÀO SỰ THẬT TƯƠNG ĐỐI KIẾN LẬP 52 GIAI VỊ HÀNH CHỨNG

Tông này đã y cứ vào các giáo nghĩa “vô sở đắc” và “duyên khởi tánh không”3 trong các bộ kinh Bát Nhã mà lập thành một tông; cho nên không lập một pháp nào, có không đều phá, chỉ thẳng lí duyên khởi trung đạo4. Trí quán sát chân chánh “vô sở đắc” này tức là căn bản trí, thân chứng cảnh giới hai không chân như, năng và sở đều tiêu mất. Tuy vậy, tông này bàn về ý nghĩa thành Phật, lại nói có hai sự thật tuyệt đối và tương đối. Đứng trên sự thật tuyệt đối mà nói, tất cả các loài hữu tình xưa nay vốn là Phật, không mê không ngộ, trong trẻo vắng lặng. Bỏ ngoài cái này, nếu nói có quả Phật riêng để chứng thành, thì tức là trên đầu lại đặt thêm cái đầu, trở thành hí luận. Nhưng nếu đứng trên sự thật tương đối mà nói, thì mê và ngộ rõ ràng khác nhau. Chúng sinh từ mê đến ngộ, phải trải qua công phu tu hành, nhiên hậu mới chứng quả; đến như muốn chứng quả vị Vô thượng Chánhgiác, phải trải qua 52 giai vị, không thể nhảy vọt. Nay xin đem trình tự tu hành và chứng đắc liệt kê thành đồ biểu sau đây:

VII. PHÁ BỐN CHẤP

Do các ý nghĩa vừa trình bày trên, có thể biết rằng, tông này đối với các tà kiến ngoại đạo, thì dùng chánh quán bát bất để phá bỏ; đối với quan điểm chấp có của Tì Đàm thì dùng duyên khởi tánh không để phá bỏ; đối với quan điểm chấp không của Thành Thật thì dùng hai tạng, ba pháp luân và 52 giai vị thuộc sự thật tương đối để phá bỏ; đối với kiến chấp có sở đắc của hành giả đại thừa thì dùng không sở đắc để phá bỏ; khiến cho tất cả đều qui về trung đạo. Đó là tác dụng lớn để phá tà hiển chánh, ứng bệnh cho thuốc.

CHÚ THÍCH

01. Xin xem lại hai chú thích số 1 và số 2, bài 18, sách Trung Cấp.

02. Xin xem chú thích số 6, bài 36, sách Sơ Cấp.

03. Tất cả sự vật nhờ duyên mà sinh khởi, thỉ tự thân của sự vật là do các điều kiện hòa hợp mà sinh, hoàn toàn không có tự tánh độc lập, cho nên nói là “duyên khởi tánh không”.

04. Duyên khởi tức là tánh không, tánh không mà hay duyên khởi, đó tức là cái nghĩa trung đạo. Trung đạo tức là trí tuệ bát nhã không phân biệt, cũng gọi là trí vô sở đắc.

05. Cũng gọi là như lí trí, vô phân biệt trí, chánh trí, chân trí. Vì để phân biệt với “hậu đắc trí”, cho nên nói là “căn bản trí”. Trí này có công năng phát sinh tất cả pháp lạc, là căn bản xuất sinh lòng đại bi và tất cả công đức, cho nên có tên là căn bản trí. Trí này không nương tựa nơi tâm, không duyên ngoại cảnh, thấy rõ tất cả pháp đều tức là chân như, cho nên phù hợp với chân lí, không có sai khác giữa năng duyên và sở duyên.

06. Các vị thánh ở hai thừa ngộ được lí không có nhân ngã, gọi nhân không, hay ngã không, hoặc sinh không. Cái cảnh giới chân như chứng được sau khi ngộ gọi là “ngã không chân như”. Hàng Bồ tát ngộ được lí pháp không, cái cảnh giới chân như chứng được sau khi ngộ gọi là “pháp không chân như”; hợp lại gọi là “hai không chân như”.

07. Khi có hai pháp đối đãi nhau, pháp chủ động gọi là “năng”, như nói năng kiến, năng tác v.v...; pháp bị động gọi là “sở”, như nói sở kiến, sở tác v.v...; nói tắt là “năng sở”.

08. Câu này ví dụ cho sự việc trùng phức vô ích. Như người ta vốn đã có đầu, nếu lại đặt thêm lên trên một cái đầu nữa thì dư thừa mà lại không cần thiết.

09. Chữ “phục” nghĩa là chế phục; chữ “đoạn” nghĩa là dứt tuyệt. Chế phục hoặc nghiệp, khiến cho nó nhất thời không khởi dậy được, gọi là “phục”; dứt hẳn hạt giống hoặc, khiến cho nó rốt ráo không sinh khởi được, gọi là “đoạn”. Bốn trụ địa là kiến tư phiền não của ba cõi. Xin xem lại chú thích số 5, bài 11 ở trước.

10. Cái tâm khi mới nhập gọi là “sơ tâm”. 11. Mỗi một Địa đều có vô minh, cho nên mười Địa có mười lớp vô minh.

PHỤ CHÚ

(01) Tâm hành: là chỉ cho tất cả những trạng thái, hoạt động, tác dụng, cùng những biến chuyển, chí hướng, ước nguyện, quyết chí của tâm.

(02) Dục ái: luyến ái cõi Dục. - Sắc ái: luyến ái cõi Sắc. - Hữu ái: luyến ái ba cõi.

BÀI TẬP

1) Trong kinh luận, loại câu nói nào là thuận theo sự thật tuyệt đối mà nói? Loại câu nói nào là thuận theo sự thật tương đối mà nói? Hãy thử nêu ví dụ để chứng minh.

2) Chư Phật y theo hai sự thật, vì chúng sinh mà thuyết pháp, có bài kệ nào làm chứng? Hãy thử viết bài kệ ấy ra.

3) Bát bất trung đạo, “bát bất” là những gì?

4) Thế nào là “duyên khởi tánh không”?

5) Hãy giải thích: căn bản trí, chân như hai không, năng sở, phục đoạn.

6) Dùng biểu liệt kê trình tự của 52 giai vi thánh hiền, bao quát cả phục đoạn bốn trụ địa và mười lớp vô minh.