Giáo Khoa Phật Học Cấp Ba

Bài 4: Tông Hoa Nghiêm (Phần 1)

I. KINH HOA NGHIÊM CÓ 3 BẢN và 3 LẦN DỊCH

Kinh Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm, gọi tắt là Hoa Nghiêm, do đức Thích Tôn giảng nói trong khoảng thời gian 21 ngày đầu tiên sau khi thành đạo. Sau khi được Bồ tát Văn Thù và tôn giả A Nan kết tập, kinh này được cất giữ ở Long cung. Về sau Bồ tát Long Thọ vào Long cung thấy được kinh này. Theo truyền thuyết, kinh này có 3 bản, bản thượng có mười đại thiên thế giới vi trần số, vi trần số phẩm; bản trung có 49 vạn 8.800 câu câu kệ, gồm trong một tứ thiên hạ kệ, gồm trong 1.200 phẩm; bản hạ có 10 vạn câu kệ, gồm trong 38 phẩm. Vì hai bản thượng và trung quá đồ sộ, người phàm phu trong thế gian này không thể nào đọc nổi, nên Bồ tát Long Thọ chỉ mang về bản hạ để lưu truyền ở thế gian.

Bản kinh hạ này, sau khi được truyền vào Trung quốc, từng trải qua ba lần phiên dịch do ba vị dịch sư, tên kinh tuy giống nhau, nhưng quyển số khác nhau. Bản dịch của ngài Phật Đà Bạt Đà La vào đời Tấn gồm 60 quyển, gọi là Cựu Dịch Hoa Nghiêm, hay Lục Thập Hoa Nghiêm. Bản dịch của ngài Thật Xoa Nan Đà vào đời Đường gồm 80 quyển, gọi là Tân Dịch Hoa Nghiêm, hay Bát Thập Hoa Nghiêm. Bản dịch của ngài Bát Nhã vào đời Đường gồm 40 quyển, gọi là Hậu Dịch Hoa Nghiêm, hay Tứ Thập Hoa Nghiêm. Kì thật, cả ba bản Hoa Nghiêm này đều không phải là toàn bộ: bản Cựu Dịch chỉ có ba vạn sáu ngàn câu kệ, bản Tân Dịch chỉ có bốn vạn năm ngàn câu kệ, đều không được một nửa; bản Hậu Dịch thì chỉ có một phẩm, tức phẩm “Nhập Pháp Giới” của kinh này mà thôi. Cho nên, quí vị học giả nếu đọc tụng nghiên cứu, thì nên lấy bộ Bát Thập Hoa Nghiêm làm tiêu chuẩn, còn hai bộ kia chỉ để tham khảo thêm mà thôi.

II. PHÁP LÍ của TÔNG NÀY DO TRUNG QUỐC PHÁT MINH

Tông Hoa Nghiêm đã y cứ vào kinh Hoa Nghiêm mà thành lập giáo thuyết. Vị sơ tổ của tông này là hòa thượng Đỗ Thuận(1) ở núi Chung nam, trong khoảng Trần Tùy(2); truyền đến các ngài Trí Nghiễm(3), Pháp Tạng, Trừng Quán, Tông 5 (4), thì giáo nghĩa thêm hoàn bị. Chỗ lập luận của tông này là y cứ vào bộ Mật

Thập Địa Kinh Luận do Bồ tát Thế Thân trước tác. Pháp lí của tông này hoàn toàn do người Trung quốc phát minh, chẳng phải như các tông phái khác đã căn cứ vào các học thuyết từ Ấn độ đến, cho nên có thể nói, nó là tư tưởng đặc trưng của Trung quốc.

III. NĂM GIÁO MƯỜI TÔNG

Tông này đem giáo pháp của đức Thích Tôn chia là MĂM GIÁO và MƯỜI TÔNG(5). Năm giáo là do PHÁP mà chia; mười tông là do LÍ mà chia. Năm giáo là:

1) Tiểu thừa giáo, là giáo pháp dạy cho hàng căn cơ thấp kém, trì độn, chỉ nói

6 mà chưa nói đến “pháp không”, cho nên cũng gọi là “ngu pháp về “sinh không” Thanh văn giáo”7.

2) Đại thừa thỉ giáo, là vừa ra khỏi tiểu thừa, bước đầu nhập vào giáo pháp đại thừa. Tuy nói là đại thừa nhưng chưa đạt đến lí tánh vi diệu rốt ráo, cho nên nói là “thỉ giáo”; – thỉ giáo lại chia ra có tướng thỉ giáo và không thỉ giáo8.

3) Đại thừa chung giáo, là đối với căn cơ thuần thục đại thừa, nói giáo pháp tận cùng chân lí.

4) Đại thừa đốn giáo, là nói các pháp môn đốn ngộ đại thừa.

5) Nhất thừa viên giáo, là giáo pháp viên mãn tối thượng, nói rõ biển tánh viên dung, duyên khởi vô tận, cùng cực thể tánh các pháp. Như kinh Pháp Hoa, đối với hành giả tiệm căn, nói gộp ba thừa vào một thừa, gọi là “đồng giáo nhất thừa”; như kinh Hoa Nghiêm, đối với hành giả độn căn, không nói tới ba thừa, mà chỉ rõ thẳng một thừa, gọi là “biệt giáo nhất thừa”9.

Mười tông là:

1) Các bộ phái tiểu thừa như Độc Tử, Pháp Thượng, Hiền Trụ, Chánh Lượng, Mật Lâm Sơn, nói ngã pháp đều thật có, gọi là tông “Ngã pháp câu hữu”.

2) Các bộ phái tiểu thừa như Tuyết Sơn, Đa Văn, Hóa Địa, nói tất cả đều là vô ngã, nhưng pháp thể thì thường hằng, gọi là tông “Pháp hữu ngã vô”.

3) Các bộ phái tiểu thừa như Kê Dận, Pháp Tạng, Ẩm Quang, Chế Đa Sơn, Tây Sơn Trú, Bắc Sơn Trú, nói pháp hiện tại là có, còn pháp quá khứ và vị lai thì không có, gọi là tông “Pháp vô khứ lai”.

4) Bộ phái tiểu thừa như Thuyết Giả, nói pháp hiện tại là giả có mà cũng là thật có, gọi là tông “Hiện thông giả thật”.

5) Bộ phái tiểu thừa như Thuyết Xuất Thế, nói thế gian là hư vọng, xuất thế gian là chân thật, gọi là tông “Tục vọng chân thật”.

6) Bộ phái tiểu thừa như Nhất Thuyết, nói các pháp chỉ có giả danh, không có thật thể, gọi là tông “Chư pháp đản danh”.

7) Kinh Bát Nhã, luận Trung Quán v.v… thuộc Đại thừa thỉ giáo, nói các pháp đều không, gọi là tông “Nhất thiết giai không”.

8) Kinh Lăng Già, luận Khởi Tín v.v… thuộc Đại thừa chung giáo, nói rõ giáo nghĩa về thể tánh chân như, gọi là tông “Chân thật bất không”.

9) Thiền tông thuộc Đại thừa đốn giáo, dứt bặt nói năng suy nghĩ, trực chứng chân lí, gọi là tông “Tướng tưởng câu tuyệt”.

10) Nhất thừa viên giáo nói rõ giáo nghĩa về pháp giới viên mãn, đầy đủ muôn đức, gọi là tông: “Viên minh cụ đức”.

Tông Hoa Nghiêm này, trong năm giáo thì thuộc vào Biệt giáo nhất thừa của Nhất thừa viên giáo; trong mười tông thì thuộc tông Viên minh cụ đức.

CHÚ THÍCH

01. Tức là bằng số hạt bụi nhỏ do mười đại thiên thế giới nghiền nát ra.

02. Một tứ thiên hạ tức là bốn đại châu trong một tiểu thế giới. Xin xem lại đoạn thứ 3, bài 29, sách Sơ Cấp Giáo Bản.

03. Ngài Pháp Tạng vốn người nước Khương cư, Võ hậu ban hiệu là Hiền Thủ, là vị tổ thứ ba của tông Hoa Nghiêm. 04. Ngài Trừng Quán cư trú tại chùa Thanh lương ở núi Ngũ đài. Đời vua Đường Đức tông, ngài từng vào nội điện giảng kinh, vua nghe diệu pháp mà thấy tâm thần mát mẻ, bèn ban hiệu cho ngài là Thanh Lương pháp sư, là vị tổ thứ tư của tông Hoa Nghiêm.

05. Ngài Tông Mật cũng gọi là Khuê Phong pháp sư, là tổ thứ năm của tông Hoa Nghiêm. 06. Sinh không cũng gọi là ngã không hay nhân không, là một trong “hai không”, có nghĩa là chúng sinh do năm uẩn giả hợp mà thành, không có thật thể; đó là pháp nhân duyên sinh, ngay nơi pháp ấy đã là không, cho nên nói là “sinh không”.

07. Hàng Thanh văn mê chấp pháp tiểu thừa mà không biết gì về diệu lí pháp không của đại thừa, cho nên gọi là “ngu pháp”. Một ngày nào đó hiểu rõ lí đại thừa, hồi tâm hướng về đại thừa, thì gọi là “bất ngu pháp tiểu thừa”.

08. Như kinh Giải Thâm Mật, luận Duy Thức v.v… phân biệt có năm tánh, kiến lập vạn pháp y tha, gọi là tướng thỉ giáo; như kinh Bát Nhã, Tam Luận v.v… nói các pháp đều không, nêu rõ tính bình đẳng không thể nắm bắt v.v…, gọi là không thỉ giáo.

09. Xin xem lại đoạn “Cách phán giáo tướng của tông Hoa Nghiêm” trong bài 27, sách Trung Cấp Giáo Bản.

PHỤ CHÚ

(01) Đỗ Thuận (557 640): là vị Sơ tổ của tông Hoa Nghiêm, Trung quốc. Ngài họ Đỗ, người huyện Vạnniên, châu Ung (Trường an, Thiểm tây ngày nay), thời đại nhà Đường. Ngài xuất gia năm 18 tuổi, pháp hiệu là Pháp Thuận. Ngài bẩm tính thuần hậu, trí tuệ tuyệt luân, lúc đầu theo học Thiền với ngài Tăng Trân ở chùa Nhân thánh, sau vào ở núi Chung nam, tuyên dương giáo nghĩa Hoa Nghiêm. Vua Đường Thái tông nghe danh đức của ngải, bèn mời vào cung kính lễ. Ngài cũng du phương giáo hóa khắp nơi, nhất là ở vùng Lưỡng hà, khuyên người niệm Phật A Di Đà. Ngài cũng soạn một số bài văn tán vịnh cõi Tịnh độ. Cuối đời ngài lại trở về cư trú chùa Nhân thánh, đến năm 84 tuổi thì thị tịch, được người đời sau coi là hóa thân của Bồ tát Văn Thù. Ngài có chỗ sở đắc độc đáo đối với kinh Hoa Nghiêm, cho nên từng được người đời xưng là Hoa Nghiêm hòa thượng, và tôn làm vị tổ thứ nhất của tông Hoa Nghiêm. Có thuyết nói ngài là người quê ở Đôn hoàng, nên cũng xưng ngài là Đôn Hoàng Bồ tát; lại cũng xưng là Đế Tâm tôn giả. Trong số đệ tử của ngài, ngài Trí Nghiễm là nổi tiếng hơn hết. Trước tác của ngài có: Hoa Nghiêm Ngũ Giáo Chỉ Quán, Hoa Nghiêm pháp Giới Quán Môn và Hội Chư Tông Biệt Kiến Tụng.

(02) Trần Tùy: tức trong khoảng từ năm 557 đến năm 619.

(03) Trí Nghiễm (602 668): Ngài họ Triệu, người tỉnh Cam túc, hiệu là Chí Tướng đại sư, là vị cao tăng ở đời Đường, tổ thứ nhì của tông Hoa Nghiêm. Ngài từ tuổi ấu thơ đã có duyên với đạo Phật, trong các trò chơi thường chất đá thành tháp, hoặc tự mình làm như pháp sư giảng kinh, bảo các đứa bé khác ngồi quanh làm thính chúng. Năm 12 tuổi ngài được theo đại sư Đỗ Thuận vào núi Chung nam, ở tại chùa Chí tướng, theo học với sư huynh (đệ tử của ngài Đỗ Thuận) là pháp sư Đạt (??), ngày đêm chuyên cần. Năm 14 tuổi ngài được thế phát, sau đó được cho theo học Nhiếp Đại Thừa Luận với pháp sư Pháp Thường (567 645). Năm 20 tuổi ngài thọ giới cụ túc, học luật Tứ Phần và các kinh luận như Tì Đàm, Thành Thật, Thập Địa, Địa Trì, Niết Bàn, v.v… Sau đó lại theo học Hoa Nghiêm với pháp sư Trí Chánh (559 639). Ngài cũng đọc khắp Kinh Tạng, và nghiên cứu rất kĩ Thập Địa Luận. Năm 27 tuổi ngài bắt đầu trước tác, soạn Hoa Nghiêm Kinh Sưu Huyền Kí, trở thành giáo nghĩa nền tảng cho tông Hoa Nghiêm. Từ đó ngài chuyên giảng kinh Hoa Nghiêm, giáo hóa không biết mệt mỏi. Ngài thường ở chùa Chí tướng, cho nên từng được người đời xưng là Chí Tướngg đại sư; về cuối đời ngài lại cư trú chùa Vân hoa, cho nên lại được xưng là Vân Hoa tôn giả. Năm 67 tuổi ngài thị tịch. Trước tác của ngài có Hoa Nghiêm Kinh Sưu Huyền Phân Tề Thông Trí Phương Quĩ, Hoa Nghiêm Kinh Nội Chương Môn Đẳng Tạp Khổng Mục, Hoa Nghiêm Ngũ Thập Yếu Vấn Đáp, Hoa Nghiêm Nhất Thừa Thập Huyền Môn, Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Đa Lược Sớ, Vô Tánh Nhiếp Luận Sớ. Đệ tử của ngài có Hoài Tề, Pháp Tạng, Nguyên Hiểu, Nghĩa Tương, Bạc Trần, Tuệ Hiểu, Đạo Thành v.v…, trong đó, ngài Pháp Tạng (tức Hiền Thủ) được chính thức truyền nối tông chỉ Hoa Nghiêm, để rồi phát dương rực rỡ, làm cho tông Hoa Nghiêm trở thành một tông phái hoàn bị, đặc biệt của Phật giáo Trung hoa. Ngài Pháp Tạng, về phương diện truyền thừa thì là vị tổ thứ ba, nhưng trên thực tế, giới Phật học ai cũng coi ngài là vị tổ khai sáng chính thức của tông Hoa Nghiêm. Về tiểu sử ngài Pháp Tạng, xin xem lại phụ chú số 8, bài 30, sách GKPH II, quyển hạ, Hạnh Cơ dịch và chú thích bổ túc, BBTPDPTVN ấn hành năm 2006 tại California. (04) Tông Mật (780 841): là vị cao tăng đời Đường, tổ thứ năm của tông Hoa Nghiêm Trung quốc. Ngài họ Hà, quê ở Tứ xuyên. Năm 28 tuổi ngài lên kinh đô ứng thí, khi đến Toại châu, ghé lại đạo tràng của hòa thượng Đạo Viên nghe thuyết pháp, bèn xin xuất gia, được hòa thượng cho thọ giới cụ túc. Sau khi thọ giới, ngài được hòa thượng cho sang chùa Tịnh chúng ở Ích châu để học Thiền với thiền sư Nam Ấn (đệ tử của thiền sư Thần Hội); rồi lại đến chùa Báo quốc Lạc dương tham học với thiền sư Thần Chiếu. Năm 31 tuổi ngài xin nhập làm môn hạ của đại sư Trừng Quán, chuyên hành trì giáo học Hoa Nghiêm. Từ năm 37 tuổi ngài ở luôn tại chùa Trí cự trên núi Chung nam, quyết không xuống núi. Tại đây, trong 3 năm ròng rã ngài chuyên đọc Tạng Kinh, có soạn bộ Viên Giác Kinh Khoa. Sau ngài chuyển sang ở chùa Thảo đường, cũng trên núi ấy, có soạn bộ Viên Giác Kinh Đại Sớ; rồi lại chuyển sang Khuê phong lannhã ở đầu Nam của núi, chuyên tụng kinh, tu thiền. Năm 49 tuổi ngài vâng chiếu vào cung giảng kinh, được vua Đường Văn tông (827 840) dùng hậu lễ trọng đãi, các quan từ tướng quốc trở xuống, cho đến các thân hào nhân sĩ đều kính trọng; nhưng chẳng bao lâu thì ngài xin trở về núi. Năm 62 tuổi ngài thị tịch, pháp lạp 34 năm. Lúc tại thế, vì thấy đồ chúng trong thiền môn hay kích bác nhau, nên ngài đã soạn bộ Thiền Nguyên Chư Thuyên Tập (100 quyển), sưu tập thiền ngữ, đề xướng chủ trương “Giáo Thiền nhất trí”, đặt định cơ sở cho Phật giáo Trung quốc trong khoảng từ cuối nhà Đường cho tới nhà Tống. Những trước tác khác của ngài gồm có: Nguyên Nhân Luận, Vu Lan Bồn Kinh Sớ, Hoa Nghiêm Kinh Luận Quán, Viên Giác Kinh Đại Sớ Thích Nghĩa Sao, Kim Cang Bát Nhã Kinh Sớ Luận Toản Yếu, Khởi Tín Luận Sớ Chú, Chú Hoa Nghiêm Pháp Giới Quán Môn, Trung Hoa Truyền Tâm Địa Thiền Môn Sư Tư Tập Đồ, v.v… cả thảy hơn 30 bộ.

(05) Giáo và tông: Xin xem lại chú thích số 21, bài “Tổng Hợp Yếu Chỉ Các Bài 10, 11 và 12”, sách GKPH I, đã dẫn.

BÀI TẬP

1) Sau khi kết tập, kinh Hoa Nghiêm đã được cất giữ tại đâu? Về sau đã do vị Bồ tát nào lấy về? Bản Hạ của Kinh do ngài lấy về có bao nhiêu câu kệ, gồm trong bao nhiêu phẩm?

2) Dịch giả của ba bộ Kinh Hoa Nghiêm: Cựu dịch, Tân dịch và Hậu dịch, là ai? Mỗi bộ ấy có bao nhiêu quyển?

3) Thế nào là Đại thừa thỉ giáo, Tướng thỉ giáo, và Không thỉ giáo?

4) Đồng giáo nhất thừa và Biệt giáo nhất thừa khác nhau thế nào?

5) Hãy cho biết chủ trương của các tông Pháp vô khứ lai, Chân thật bất không và Viên minh cụ đức.

6) Tông Hoa Nghiêm thuộc về giáo nào trong năm giáo? Và thuộc tông nào trong mười tông?

Bài 5: Tông Hoa Nghiêm (Phần 2)

IV. PHÁP GIỚI DUYÊN KHỞI cùng PHÁP GIỚI TAM QUÁN

Tông Hoa Nghiêm cho rằng pháp giới là duyên khởi vô tận, và đều do một tâm phát hiện. Tác dụng của tâm không thể suy nghĩ luận bàn, rộng rãi vắng lặng, bao trùm pháp giới, sinh thành vạn hữu. Tất cả các pháp cùng làm duyên cho nhau mà sinh khởi, lớp lớp vô tận, một và nhiều dung nhau, lớn và nhỏ ở trong nhau, một pháp tức là muôn pháp, muôn pháp tức là một pháp, dung thông cùng khắp,

4 không chướng ngại nhau, như các viên ngọc báu trong tấm lưới của trời Đế Thích chiếu hiện lẫn nhau; đó gọi là “pháp giới duyên khởi”, hoặc “vô tận duyên khởi”. Tất cả mọi sự vật trong vô tận thế giới, khắp mười phương ba đời, đều là sự duyên khởi của một tâm này, bao quát tất cả, không hề bỏ sót.

Sơ tổ Đỗ Thuận đã y theo pháp giới mà lập ra ba phép quán:

1) Chân không tuyệt tướng quán: Quán chiếu tất cả mọi sự vật đến tận cùng pháp giới, đều không ngoài nhân duyên sinh, đều là y tha khởi(1), không có tự tánh, đồng qui về chân không bình đẳng(2), xa lìa mọi hình tướng. Tất cả sum la vạn tượng mà chúng sinh trông thấy, đều do vọng tình biến kế(3); cũng như con mắt bị đau nhìn thấy hoa đốm trên không trung, thật tánh của những hoa đốm ấy chỉ là hư không, một cái cũng không hề có. Quán chiếu như thế gọi là “chân không tuyệt tướng quán”.

2) Lí sự vô ngại quán: Đã thực tập phép quán chân không, tiêu trừ hết hình tướng hư vọng của các pháp, thấy được thật tánh của các pháp chỉ là chân như; nhưng cái chân như này lại có đầy đủ hai ý nghĩa bất biến và tùy duyên(4). “Bất biến” là đứng trên phương diện “thể” mà nói; “tùy duyên” là đứng trên phương diện “dụng” mà nói. Tại vì có đầy đủ hai mặt thể và dụng, cho nên từ trong chỗ ngưng đọng mà có thể sinh khởi ra vạn pháp, đó là thuộc về “sự”; mỗi sự mỗi vật đều lấy chân như làm tánh, đó là thuộc về “lí”. Lí có thể sinh ra sự, toàn sự tức là lí. Thực tập quán chiếu như thế, gọi là “lí sự vô ngại quán”.

3) Châu biến hàm dung quán: Đã biết tất cả sự tướng trong pháp giới đều do tính tùy duyên của chân như sinh khởi, vạn pháp đã được sinh khởi này hoàn toàn không xa cách tánh chân như, tánh đó nguyên một vị bình đẳng, không thể phân cách; vì nếu có thể phân cách thì không phải là chân như. Cho nên mỗi sự mỗi vật, cho đến hạt bụi nhỏ, đều hoàn toàn đầy đủ thể tánh chân như. Hành giả quán chiếu mỗi sự mỗi vật đều như thể tánh đó, dung thông toàn cả pháp giới, hàm nhiếp nhau, dung chứa nhau, trùng trùng vô tận. Trong anh cũng có tôi, trong tôi cũng có anh. Thực tập quán chiếu như thế, gọi là “châu biến hàm dung quán”.

V. BỐN PHÁP GIỚI

Vạn hữu đã phát sinh từ một tâm, thì một tâm dung nhiếp vạn hữu, từ đó mà có bốn loại pháp giới: 1, vạn pháp trong thế gian có hình tướng sai khác nhau, không pháp nào giống pháp nào, không thể lẫn lộn nhau, đó là “Sự pháp giới”; 2, lí thể chân như bình đẳng là nơi y cứ của vạn pháp, đó là “Lí pháp giới”; 3, chân như sinh khởi ra vạn pháp, cho nên vạn pháp cũng tức là chân như, lí thể và sự tướng dung chứa nhau, có đầy đủ trong nhau, thông suốt không chướng ngại, lí tức là sự, sự tức là lí, đó là “Lí Sự vô ngại pháp giới”; 4, các pháp hàm nhiếp nhau, trùng trùng vô tận, không chướng ngại nhau, một và nhiều tức là nhau, cái lớn cái nhỏ dung chứa nhau, nhấc lên một vật là đồng thời thu gồm toàn thể các vật khác, đầy đủ tương ứng, đó là “Sự Sự vô ngại pháp giới”.

VI. BỐN LOẠI DUYÊN KHỞI

Về vạn pháp duyên khởi, có bốn loại kiến giải khác nhau: Tiểu thừa giáo chủ trương “nghiệp cảm duyên khởi”, nghĩa là vạn pháp đều do sự cảm ứng của nghiệp lực mà sinh khởi; Đại thừa Thỉ giáo chủ trương “a lại da duyên khởi”, đó là giáo nghĩa của Tướng tông, giải thích rằng, thức a lại da chứa giữ vô lượng chủng tử của vạn pháp, tất cả căn thân khí giới đều từ thức đó mà sinh khởi; Đại thừa Chung giáo chủ trương “chân như duyên khởi”, nghĩa là chân như tùy duyên mà sinh khởi vạn pháp; Nhất thừa Viên giáo chủ trương “pháp giới duyên khởi”, nghĩa là tất cả mọi sự vật trong khắp pháp giới, hữu vi và vô vi, sắc và tâm đều tồn tại trong nhau, cả quá khứ, hiện tại, vị lai, tất cả đều thành một đại duyên khởi, do một pháp mà thành tất cả pháp, do tất cả pháp mà khởi sinh một pháp, tất cả pháp đều không thoát khỏi mối quan hệ hỗ tương để có thể từ chỗ không có mà tự sinh khởi một cách độc lập. Đây chính là quan điểm bất đồng giữa tông Hoa Nghiêm với ba giáo vừa nói trên(5). Lại nữa, trong năm giáo do tông này phân chia, thì chỉ có Đại thừa Đốn giáo là chưa nói tới duyên khởi, đó là vì loại giáo ấy xa lìa ngôn thuyết, văn tự, tâm tưởng, không nói tới giáo tướng vậy.

CHÚ THÍCH

01. “Pháp” tức các pháp, “giới” tức ranh giới; các pháp đều có tự thể và ranh giới khác nhau, gọi là “pháp giới”. Vì vậy, mỗi một pháp gọi là pháp giới, mà gọi tổng quát vạn hữu cũng là pháp giới.

02. Mọi sự vật đều do các duyên hợp lại mà sinh khởi, gọi là “duyên khởi”; vạn sự vạn vật trong pháp giới cùng làm duyên cho nhau mà sinh khởi, lớp lớp vô tận, gọi là “duyên khởi vô tận”.

03. Nghĩa là một vật hàm nhiếp nhiều vật, nhiều vật cũng hàm nhiếp một vật, vật lớn có thể ở trong vật nhỏ, vật nhỏ cũng có thể dung chứa vật lớn.

04. Trời Đế Thích treo tấm lưới toàn bằng ngọc báu để trang sức cung điện, ánh sáng của các hạt ngọc chiếu rọi lẫn nhau, một hạt ngọc chiếu hiện tất cả hạt ngọc, tất cả hạt ngọc hiện hết trong một hạt ngọc; mỗi một hạt ngọc đều như vậy, ảnh hiện trùng trùng vô tận.

05. Xin xem lại chú thích số 9, bài 27, sách Trung Cấp.

PHỤ CHÚ

(01) Y tha khởi: tức tự tánh “y tha khởi”, hay tự tánh “duyên khởi”, là một trong ba tự tánh (chân tướng) của vạn pháp do tông Duy Thức thành lập. Khi quán sát về chân tướng của vạn pháp, các nhà Duy Thức Học phân tích có ba tự tánh như sau: 1) Tự tánh “y tha khởi” (nói đủ là “y tha duyên nhi sinh khởi”), tức là nương vào những vật khác mà sinh khởi. Một vật không thể nào từ hư vô mà tự mình sinh ra một cách độc lập, mà phải do nhiều vật khác (duyên) hợp lại mới sinh ra nó. Tất cả vạn pháp đều như vậy, đều nương vào nhau mà sinh thành, tồn tại và hoại diệt. 2) Tự tánh “biến kế sở chấp”: tức là bị gán cho bởi nhận thức sai lầm của con người. Vạn pháp là đối tượng nhận thức của con người, mà nhận thức này thì hoàn toàn là vọng tưởng phân biệt, luôn luôn sai lầm, cho nên gọi là “biến kế”. Vạn pháp vốn bình đẳng, không có những tính chất đối đãi như tốt xấu, cao thấp, rộng hẹp, lớn nhỏ, dơ sạch, xấu đẹp, v.v… Nhưng sở dĩ vạn pháp bị coi là có tốt xấu, cao thấp, xấu đẹp, v.v… đều là do nhận thức sai lầm của con người. 3) Tự tánh “viên thành thật”: tức là tính chất viên mãn, thành tựu và chân thật của vạn pháp. Đó chính là bản thân, thể tính, hay chân tướng của vạn pháp, hoàn toàn không do tâm ý tạo tác ra. Với tự tánh này, vạn pháp không sinh không diệt, không thêm không bớt, không dơ không sạch, không lớn không nhỏ v.v…, không thể nhận thức bằng khái niệm, không thể diễn tả bằng lời nói. Vạn pháp hiện hữu như thế đó, trong cách thức của chúng, không qua trung gian của vọng tưởng phân biệt, của nhận thức sai lầm của con người. Bản chất nhận thức của con người là “biến kế” (vọng tưởng phân biệt). Vậy người tu học phải thực tập quán chiếu tính “y tha khởi” của vạn pháp để diệt trừ mọi nhận thức sai lầm (tính biến kế) về vạn pháp, ngay lúc đó thì chân tướng “viên thành thật” của vạn pháp liền hiển lộ.

(02) Chân không bình đẳng: Đã là chân không thì không có nhiều ít, cao thấp, dài ngắn, rộng hẹp, tốt xấu v.v…, hoàn toàn bình đẳng.

(03) Vọng tình biến kế: tức là biến kế chấp. Vạn pháp là đối tượng của nhận thức con người, vì nhận thức ấy hoàn toàn là vọng tưởng phân biệt, cho nên vạn pháp mới có lớn nhỏ, tốt xấu, còn mất v.v… Do vậy, nhận thức của con người được gọi là “vọng tình biến kế”, hay “biến kế chấp”; còn vạn pháp (tức đối tượng của nhận thức) thì gọi là “biến kế sở chấp”. (Xem lại phụ chú số 1 ở trên.)

(04) Bất biến tùy duyên: Tự tánh viên thành thật của vạn pháp (xem lại phụ chú số 1 ở trên) cũng được gọi là pháp tánh hay chân như. Chân như chính là thực thể của vạn pháp, nó không sinh không diệt, vô vi thường trú, cho nên gọi nó là “bất biến” (không bao giờ biến đổi). Đó là về mặt bản thể, nhưng về mặt ứng dụng thì nó lại tùy theo các duyên mà khởi động, làm hiển hiện ra vạn pháp thiên hình vạn trạng khắp trong vũ trụ, cho nên gọi nó là “tùy duyên”. Đó là hai mặt mà cũng là hai ý nghĩa của pháp tánh hay chân như bất biến thì vô vi, không sinh diệt; tùy duyên thì hữu vi, sinh diệt. Đối lại, khi nói “tùy duyên bất biến” thì có nghĩa là vạn pháp tuy do nhân duyên sinh khởi, nhưng thực thể của chúng vốn là thường hằng, bất biến.

(05) Tức Tiểu thừa giáo, Đại thừa Thỉ giáo và Đại thừa Chung giáo.

BÀI TẬP

1) Tất cả mọi sự vật trong vô tận thế giới, khắp mười phương ba đời đều do cái gì duyên khởi?

2) Quán chiếu như thế nào thì gọi là “lí sự vô ngại quán”?

3) Hãy trình bày về bốn pháp giới và ý nghĩa của chúng.

4) Hãy giải thích thế nào là “a lại da duyên khởi”, thế nào là “pháp giới duyên khởi”. 5) Vì sao Đại thừa Đốn giáo không nói tới duyên khởi?

Bài 6: Tông Hoa Nghiêm (Phần 3)

VII. MƯỜI DUYÊN KHỞI MẦU NHIỆM

Mười duyên khởi mầu nhiệm là mười pháp mầu nhiệm làm duyên cho nhau để sinh khởi các pháp khác, cũng tức là tướng trạng của “sự sự vô ngại pháp giới” trong bốn loại pháp giới vậy. Nếu hiểu rõ giáo nghĩa này thì có thể vào sâu trong biển mầu nhiệm của bộ kinh lớn Hoa Nghiêm; cho nên lại được gọi là “mười cánh cửa mầu nhiệm”. Nhưng đại sư Chí Tướng và đại sư Hiền Thủ đã trình bày về mười cánh cửa mầu nhiệm này khác nhau chút ít; nay xin y theo tác phẩm Thám

Huyền Kí của đại sư Hiền Thủ mà trình bày sơ lược như sau:

1) Đồng thời cụ túc tương ứng môn: Các pháp trong ba đời đều không xa rời nguyên lí duyên khởi, không những thế, mà trong cùng một lúc, chúng còn làm duyên cho nhau sinh khởi, đầy đủ trọn vẹn. Trong khắp mười phương thế giới, mối quan hệ của tất cả sự vật cực kì mật thiết vi diệu, hợp thành một “đại duyên khởi” mà tồn tại; một hạt bụi dấy động là toàn thể liền chịu ảnh hưởng. Cái cuộc diện vạn pháp hô ứng lẫn nhau một cách đầy đủ trọn vẹn ấy được gọi là “đồng thời cụ túc tương ứng môn”. Cánh cửa này được coi là tổng tướng của sự sự vô ngại pháp giới; chín cánh cửa còn lại chỉ là những ý nghĩa khác của cánh cửa này.

2) Quảng hiệp tự tại vô ngại môn: Do một pháp duyên khởi thành tất cả pháp, thì cái sức của một pháp ấy lớn bao trùm không có gì lọt ra ngoài, gọi là “quảng”. Nhưng nếu tìm đến cái chỗ gốc của một pháp ấy thì giới hạn của nó quá nhỏ hẹp, gọi là “hiệp”. Tất cả vạn pháp đều có đủ hai nghĩa rộng hẹp như thế, vận dụng một cách tự tại, không chướng ngại lẫn nhau, cho nên gọi là “quảng hiệp tự tại vô ngại môn”.

3) Nhất đa tương dung bất đồng môn: Theo ý nghĩa của môn “quảng hiệp tự tại vô ngại” vừa được trình bày ở trên, khi cái tư thế của một pháp nhập vào trong tất cả pháp, thì đồng thời cái tư thế của tất cả pháp cũng nhập vào trong một pháp ấy. Cái một và cái nhiều dung chứa nhau như thế, nhưng bản vị của cái một không mất mà bản vị của cái nhiều cũng không mất; vả lại, tướng một và tướng nhiều, hai cái tướng ấy thực hiển nhiên là không giống nhau, cho nên gọi là “nhất đa tương dung bất đồng môn”; – đây là đứng trên phương diện “dụng” mà nói.

4) Chư pháp tương tức tự tại môn: Theo ý nghĩa của môn “nhất đa tương dung bất đồng” vừa được trình bày ở trên, ngay khi cái thế lực của một pháp nhập vào trong tất cả pháp, thì một pháp này tức là một pháp của tất cả pháp. Cái thể của pháp này làm thành toàn vẹn tất cả pháp, như thế cũng có nghĩa là, ở ngoài tất cả pháp hoàn toàn không có một pháp này. Như thế thì thu hết tất cả pháp mà làm thành cái thể của một pháp, thì ở ngoài một pháp này hoàn toàn không có tất cả pháp. Như vậy tức là, cái thể của tất cả pháp là thể rỗng, còn cái thể của một pháp này là thể thật. Như thế đó, một rỗng một thật, một pháp tức ở nơi tất cả pháp, tất cả pháp tức ở nơi một pháp, tự tại vô ngại, cho nên gọi là “chư pháp tương tức tự tại môn”; – đây là đứng trên phương diện “thể” mà nói.

5) Ẩn mật hiển liễu câu thành môn: Theo ý nghĩa vừa trình bày trên, ngay khi một pháp tức ở nơi tất cả pháp, thì tất cả pháp là hiển rõ mà một pháp thì ẩn kín. Ngay khi tất cả pháp tức ở nơi một pháp, thì một pháp là hiển rõ mà tất cả pháp là ẩn kín. Hai tướng hiển và ẩn này đều đồng thời thành tựu đầy đủ. Như nấu vàng đúc thành sư tử, khi để ý thấy vàng thì vàng hiển rõ mà sư tử thành ra ẩn kín; khi để ý thấy sư tử thì sư tử hiển rõ mà vàng thành ra ẩn kín. Ẩn và hiển cùng lúc thành tựu đầy đủ mà không hề chướng ngại nhau, cho nên gọi là “ẩn mật hiển liễu câu thành môn”.

6) Vi tế tương dung an lập môn: Một pháp tuy cực nhỏ cũng dung chứa được tất cả pháp. Đó chính là điều mà trong kinh nói: Trong một lỗ chân lông mà an lập một cách rộng rãi vô lượng cõi Phật thanh tịnh trang nghiêm.3

7) Nhân Đà La võng pháp giới môn: Nhân Đà La dịch là Thiên Chủ, tức trời Đế Thích. Tấm lưới ngọc của trời Đế Thích, mỗi hạt ngọc đều chiếu hiện hình ảnh của tất cả các hạt ngọc khác của tấm lưới ấy; đó là một lớp mỗi mỗi hạt ngọc ảnh hiện. Hình ảnh của tất cả các hạt ngọc chiếu hiện trong một hạt ngọc ấy, mỗi hình ảnh lại chiếu hiện hình ảnh của các hạt ngọc; đó là hai lớp mỗi mỗi hạt ngọc ảnh hiện. Cứ như thế mà lớp lớp hình ảnh các hạt ngọc chiếu hiện, vô cùng vô tận. Mỗi một vi trần trong pháp giới đều ảnh hiện vô biên cõi nước, trong biển cõi nước ấy lại có vi trần, mỗi vi trần lại ảnh hiện biển cõi nước; cứ như thế trùng trùng vô tận, không khác gì tấm lưới ngọc của trời Đế Thích, cho nên gọi là “Nhân Đà La võng pháp giới môn”.

8) Thác sự hiển pháp sinh giải môn: Mượn một sự, một lí, liền đủ để biểu hiện pháp môn vô tận, khiến cho người sinh tâm tin tưởng và hiểu biết, gọi là “thác sự hiển pháp sinh giải môn”.

9) Thập thế cách pháp dị thành môn: Tám môn trên nhằm trình bày cái tướng viên dung vô ngại ở trong không gian, môn thứ chín này không những nói rõ cái chiều rộng không gian là như vậy, mà cả cái chiều dài thời gian cũng như vậy. 10 đời gồm có: quá khứ, hiện tại, vị lai là 3 đời; mà mỗi một đời trong ba đời này lại cũng có 3 đời quá khứ, hiện tại, vị lai, vị chi là 9 đời; chín đời này tức là nhau, ở trong nhau, tóm thâu thành 1 đời; cộng cả thảy là 10 đời. Các pháp trải cách nhau 10 đời, tuy khác biệt nhưng thành tựu cùng lúc; ý nói, một niệm và một kiếp dung thông nhau, tức là nhau, ví như trong một giấc mộng ngắn ngủi mà hiện rõ các sự việc đến cả 10 năm, hay sự việc của cả 10 năm mà hiện ra chỉ trong một giấc mộng ngắn, cho nên gọi là “thập thế cách pháp dị thành môn”.

10) Chủ bạn viên minh cụ đức môn: Các pháp trong mười phương ba đời đã thành là một đại duyên khởi, thì khi một pháp phát sinh, các pháp liền sinh theo; một pháp là chủ, các pháp là bạn. Theo đó mà nêu lên một pháp, pháp nào cũng như vậy. Một pháp đầy đủ trọn vẹn tất cả công đức, như mặt trăng tròn sáng rỡ là chủ, các ngôi sao quây quần chung quanh là bạn, cho nên gọi là “chủ bạn viên minh cụ đức môn”.

Mười cánh cửa mầu nhiệm như vừa trình bày trên đều đầy đủ trong một hạt bụi. Cũng vậy, vô số hạt bụi trong khắp thế giới mười phương cũng đầy đủ mười cánh cửa mầu nhiệm, hàm nhiếp nhau một cách vô ngại, dung thông nhau, ở trong nhau, trùng trùng vô tận; nêu lên một cái liền tóm thâu toàn thể các cái, tương ứng viên mãn; đó gọi là pháp môn “thập huyền duyên khởi”, hay cũng được gọi là pháp môn “vô tận duyên khởi”.(1)

CHÚ THÍCH

01. Vân Hoa Trí Nghiễm đại sư cũng có hiệu là Chí Tướng tôn giả, là tổ thứ nhì của tông Hoa Nghiêm.

02. Tức tác phẩm Hoa Nghiêm Kinh Thám Huyền Kí do ngài Hiền Thủ soạn để giải thích kinh Hoa Nghiêm. 03. Xin xem phẩm “Lô Xá Na” trong bản kinh Tấn dịch(2).

PHỤ CHÚ

(01) Tất cả 10 cánh cửa mầu nhiệm (thập huyền môn) mà tác giả trình bày trong bài trên, có thể được tóm gọn trong một mệnh đề “Một là tất cả, tất cả là một” (Nhất tức nhất thiết, nhất thiết tức nhất). Cũng có thể nói, đây là mệnh đề tóm tắt toàn bộ yếu nghĩa của kinh Hoa Nghiêm. Yếu nghĩa ấy nói về mối tương quan tương duyên chằng chịt của tất cả mọi sự vật trong vũ trụ: Sự vật này tức là sự vật kia, sự vật kia tức là sự vật này; một sự vật có mặt trong tất cả mọi sự vật, tất cả mọi sự vật có mặt trong một sự vật; một sự vật tức là tất cả sự vật, tất cả sự vật tức là một sự vật. Theo nguyên lí duyên khởi, một sự vật không thể tự nó có mặt, mà đã do vô số các sự vật khác, không phải là nó, hợp lại cấu thành. Một cuốn sách chẳng hạn, không phải tự nó hiện ra, nhưng đã do tất cả những cái “không phải là sách” (như giấy, mực, máy in, nhân công, những vật liệu làm ra giấy, làm ra mực, làm ra máy in, rồi những thứ đã nuôi sống thợ làm giấy, thợ làm mực, thợ nhà in, v.v… nhiều lắm, kể cả trời trăng không khí, núi sông hoa cỏ, cùng khắp vũ trụ, không kể hết được!), tất cả cùng hợp lại làm thành cuốn sách ấy. Bởi vậy, trong cuốn sách có mặt tất cả mọi thứ trong vũ trụ, mọi thứ trong vũ trụ đều có mặt trong cuốn sách; giữa cuốn sách và mọi thứ trong vũ trụ không có gì ngăn cách. Cuốn sách và mọi thứ trong vũ trụ cùng lúc làm thành nhau, có mặt trong nhau, tức là nhau. Hành giả quán chiếu đến khi đạt được tuệ giác này thì tâm ý tức khắc được giải thoát khỏi những ràng buộc, những hạn chế của ngã chấp và pháp chấp, chấm dứt khổ đau.

(02) “Bản kinh Tấn dịch” trong chú thích số 3 của tác giả, tức là bộ kinh Lục Thập Hoa Nghiêm, cũng gọi là Cựu dịch Hoa Nghiêm, do ngài Phật Đà Bạt Đà La dịch vào đời Tấn.

BÀI TẬP

1) Những gì là “mười duyên khởi mầu nhiệm”?

2) Hãy giải thích thế nào là “đồng thời cụ túc tương ứng môn”?

3) Sao gọi là “ẩn mật hiển liễu câu thành môn”? Hãy nêu một thí dụ để làm tỏ rõ lí lẽ ấy.

4) Vật vi tế có thể dung chứa tất cả pháp. Có câu kinh văn nào có thể chứng minh điều đó, xin hãy viết ra.

5) Hãy nói cái nghĩa “10 đời”. 6) Hãy giải thích “pháp giới như tấm lưới trời Đế Thích”.

Tổng Hợp Yếu Chỉ các bài 4, 5 và 6

1. Tương truyền kinh Hoa Nghiêm, sau khi do Bồ tát Văn Thù và tôn giả A Nan kết tập, đã được cất giữ tại Long cung. Về sau, Bồ tát Long Thọ vào Long cung, trông thấy có ba bản kinh, nhưng chỉ lấy Bản Hạ đem lưu truyền ở thế gian. Thuyết đó nghe gần như thần thoại, không đủ để tin tưởng chắc chắn. Lấy ý mà suy, suốt mấy trăm năm sau ngày đức Thích Tôn nhập diệt, trên toàn cõi Ấn độ chỉ có tiểu thừa giáo thịnh hành, tất cả kinh điển đại thừa đều bị mai một, không được lưu truyền; tình hình này thì đúng là sự thật. Nhưng, không được lưu truyền là vì không có người hoằng dương, chứ hoàn toàn không phải là bị hủy diệt mất. 600 năm sau ngày Phật nhập diệt, Bồ tát Mã Minh đã tập hợp tông yếu của hàng trăm kinh điển đại thừa để trước tác bộ luận Đại Thừa Khởi Tín, xem sự việc ấy thì đủ thấy, kinh điển đại thừa từng có nhiều ở nhân gian, nhưng không có người để ý đến, giống như là tuyệt tích vậy. Bồ tát Long Thọ lấy được kinh mà lại lúng túng trong việc lưu truyền, xét ra cũng hợp với tình lí, ban đầu không chắc đã phải nhờ nơi Long cung mới có Hoa Nghiêm vậy. Đến như truyền thuyết về Bản Thượng, Bản Trung, thì hãy cứ nghe như vậy đi, còn sự thật có hay không thế nào, chẳng cần phải cứu xét làm gì; tại vì, thuyết ấy dù đúng dù sai thì cũng không quan hệ gì đến tông chỉ của việc hoằng dương.

2. Pháp giới duyên khởi cũng như ba phép quán về pháp giới thật là cách nhìn cực kì mầu nhiệm của tông Hoa Nghiêm đối với vũ trụ vạn hữu. Pháp giới duyên khởi tức là do tất cả pháp mà sinh khởi một pháp, do một pháp mà sinh khởi tất cả pháp, cả hai sự việc đó xảy ra cùng một lúc, không cái nào trước, không cái nào sau. Hãy thử lấy một sợi lông trên người chúng ta làm một pháp để quán sát. Nếu muốn sợi lông ấy sinh khởi và tồn tại thì phải có một thân thể hoàn chỉnh, nếu không thì người đã không có, làm sao có sợi lông! Thứ đến, nếu muốn duy trì cái thân này, tất cả các điều kiện sinh hoạt cần phải đầy đủ, cái thân này mới có thể tồn tại. Như vậy thì toàn thể vũ trụ, tất cả trời trăng sông núi, cỏ cây nhà cửa, mỗi mỗi đều phải kiến lập. Do đó, sự thật là phải dùng tất cả thế lực của mối quan hệ hỗ tương của tất cả pháp mới có thể sinh khởi một sợi lông; đó gọi là do tất cả pháp sinh khởi một pháp. Nói trái lại, vì muốn sinh khởi và duy trì một sợi lông mà phải sinh khởi toàn thể vũ trụ vạn hữu; đó gọi là do một pháp sinh khởi tất cả pháp. Hai lớp ý nghĩa này giống như cây lau nương vào nhau mà đứng, mỗi duyên sinh khởi, sở duyên của nó cùng sinh khởi, trùng trùng vô tận, không có cái kia cho nên không có cái này, không có cái này thì cũng không có cái kia; đó gọi là “pháp giới duyên khởi”; đó cũng là nói rõ ý nghĩa về tính duyên khởi lẫn nhau của sự sự vật vật trong toàn thể pháp giới.

3. Căn nguyên của pháp giới duyên khởi là do ở chân như không giữ tự tánh, bất giác tâm giao động, bèn sinh ra vạn hữu. Nếu muốn trở về nguồn cội chân như, chỉ cần tâm trống rỗng thì vạn pháp liền tiêu diệt, không có gì khác! Như sau khi tỉnh mộng thì cảnh giới trong mộng liền mất; mà khi chưa tỉnh, người đó vẫn thấy cảnh giới đó là có thật. Trong 10 pháp giới(1), chỉ có Phật là người tỉnh mộng, chúng sinh trong 9 pháp giới kia đều còn mê trong cảnh giới mộng!

4. Cái lớn ở trong cái nhỏ, nhiều cái ở trong một cái, điều này có hai mặt lí và sự. Nói về mặt lí, bên trong một hạt bụi có hàm chứa thế lực của toàn thể vũ trụ, nếu không thế thì hạt bụi đó không thể tồn tại. Hàm nhiếp cái thế lực của toàn thể vũ trụ ở trong một hạt bụi, tức là cái lớn ở trong cái nhỏ, nhiều cái ở trong một cái. Nói về sự, nhét quả núi Tu di vào trong một hạt cải, đổ nước cả bốn biển lớn vào trong một lỗ chân lông, đặt ba vạn hai ngàn tòa sư tử trong căn phòng chỉ rộng một trượng vuông, đó là cái lớn ở trong cái nhỏ, nhiều cái ở trong một cái. Chư Phật và Bồ tát đã ở trong tự tánh, chứng nhập tận cùng cái lí, lại chứng nhập tận cùng cảnh giới lí sự vô ngại và sự sự vô ngại; đối với tâm thì tự tại, đối với pháp cũng tự tại, làm chủ vạn pháp, không có gì là không như ý. Cõi trời Tha hóa tự tại(2) ở Dục giới và cõi trời Ma hê thủ la(3) ở Sắc giới cũng có một phần bản lãnh này. Chúng ta mang thân phàm phu, không có trí tuệ sáng suốt, mới bị vạn pháp sai khiến, thì làm sao mà làm chủ vạn pháp! Cho nên đối với loại lí luận này, chỉ nên nghe để biết mà thôi; nếu muốn thật chứng thì phải đợi tu hành cho đến khi đạt được địa vị Bồ tát mới lại nói đến; tạm thời có thể không cần phải nghiên cứu kĩ càng.

5. Nghiệp cảm duyên khởi, a lại da duyên khởi, chân như duyên khởi, pháp giới duyên khởi, cả bốn luận thuyết ấy đều đúng lí. Thuyết “ba vi tế, sáu thô sơ” được nêu trong bộ luận Đại Thừa Khởi Tín, chính là hành tướng của “vạn pháp duyên khởi”. Trong “ba vi tế” thì tướng vi tế đầu tiên là “vô minh nghiệp tướng”, là chỉ cho ở một niệm ban sơ bất giác mà tâm giao động. Tâm động tức là nghiệp, và liền sau đó là sinh khởi tướng nghiệp; nghiệp ràng buộc với tướng khổ, lại vẫn là nghiệp vậy. Cho nên vạn pháp trong vũ trụ, từ đầu đến đuôi, toàn là nghiệp chủ động thao túng hoành hành, làm thành tấm lưới nghiệp rộng lớn bao la, trùm khắp vô tận. Cái cách lấy NGHIỆP để nhìn pháp giới như thế, gọi là “nghiệp cảm duyên khởi”; và đó là cái nhìn hoàn toàn đúng đắn, không có điểm nào sai lầm. Tiến thêm một bước mà nói, tất cả chúng sinh từ vô thỉ đến nay, chuyển từ một bản thể tinh ròng rỗng sáng thành ra tám thức. Trong tám thức ấy, thức thứ tám là a lại da làm chủ, bảy thức trước đều nương dựa vào nó. Trong thức a lại da, chủng tử của mười pháp giới, “pháp nhĩ”(4) đầy đủ, gặp các duyên nhiễm, tịnh huân tập thì phát khởi thành hiện hành. Mười phương ba đời, vô lượng cảnh giới y và chánh báo, đều được xây dựng nên dưới dạng thức này. Do cách này mà nhìn pháp giới, gọi là “a lại da duyên khởi”, và cũng hoàn toàn không có một điểm sai lầm. Lại tiến thêm một bước mà nói, vạn pháp bời bời chằng chịt, cái này khởi cái kia diệt, toàn là tùy duyên hiển hiện. Thức a lại da vốn là chân vọng hòa hợp, mà vọng y nơi chân mà khởi, chỉ nhân một niệm bất giác(5) đã khiến cho toàn chân thành vọng. Cách nhìn như thế đối với vạn pháp gọi là “chân như duyên khởi”, dù một điểm cũng không sai lầm. Sự vật tuy là như thế, nhưng khi một pháp khởi sinh thì thế lực nhân duyên của nó bủa khắp, như thân cây dưa, kéo bên trái, níu bên phải, bao la rộng rãi; nếu nói cho đến cùng thì toàn trong vũ trụ, không có một pháp nào mà không quan hệ với cây dưa ấy. Chạm một hạt bụi liền giao động cả toàn thế giới. Cách nhìn như thế đối với vạn pháp gọi là “pháp giới duyên khởi”, là cách nhìn hoàn toàn đúng đắn.

Bốn thuyết duyên khởi vừa được trình bày trên đại biểu cho bốn cách nhìn vạn pháp ở bốn khía cạnh, mà khía cạnh nào cũng phù hợp với chân lí. Nếu muốn điều hòa giữa bốn thuyết duyên khởi đó, chỉ cần đặt xuống một lời chuyển ngữ trên bốn chữ “nhất tâm duyên khởi”, là đủ để có một cái nhìn xuyên suốt. Lí do là vì, bất luận là duyên khởi theo cách nào, nếu tâm không giao động thì chẳng có pháp nào sinh khởi; vì tâm giao động cho nên vạn pháp mới sinh khởi. Chủ trương “đế duyên khởi” của ngoại đạo đương nhiên không thể trở thành một lí do. Vạn pháp nếu do thượng đế duyên khởi, thì thượng đế đã do từ duyên khởi nào? Nếu đã có duyên khởi thì “thượng đế duyên khởi” đã rơi vào giai đoạn thứ hai. Đã là giai đoạn thứ hai thì trước giai đoạn đó lại còn có duyên khởi, cho nên không nói thượng đế là “đầu tiên” được! Nếu không có duyên khởi thì thượng đế là loại quả không có nhân, đối với chân lí thì điều này hoàn toàn không phù hợp. Cho nên người có phước mới có duyên nghe được Phật pháp, nếu đời trước chưa gieo trồng thiện căn, chưa tu tập tuệ nghiệp, tuy có nhĩ căn lành lặn cũng chỉ nghe được ngôn thuyết của ma Ba tuần(6) mà thôi.

6. Tông Hoa Nghiêm đối với tông Tịnh Độ có mối quan hệ lớn, tại vì phần sau cùng của kinh Hoa Nghiêm, sau khi Thiện Tài đồng tử(7) tham học với 53 vị thiện tri thức(8), có chỗ chứng đắc ngang bằng với chư Phật, thì đức Bồ tát Phổ Hiền đã vì Thiện Tài và cả đại chúng trong pháp hội Hoa Nghiêm mà tuyên nói 10 đại nguyện vương(9), cùng hướng dẫn họ qui về thế giới Cực lạc ở phương Tây, để trong một đời mà viên mãn quả Phật. Do đó có thể thấy, nơi cuối cùng để trở về của kinh Hoa Nghiêm chính là cõi tịnh độ Cực lạc! Kinh Hoa Nghiêm từng được xưng hiệu là “Vua của các kinh” mà còn hoằng dương cõi tịnh độ Cực lạc, lấy đó làm chỗ cuối cùng để quay về, thì những người hủy báng pháp môn Tịnh Độ cũng tức là hủy báng kinh Hoa Nghiêm vậy! Chẳng lẽ các vị Bồ tát Đẳng giác như Phổ

Hiền, Thiện Tài, Văn Thù, mà trí thức không bằng bọn phàm phu chúng ta ư?! Những người từng khinh thị pháp môn Tịnh Độ, khi xem thấy điều này cũng nên cảnh tỉnh!

7. Có Sự pháp giới, Lí pháp giới, Lí Sự vô ngại pháp giới và Sự Sự vô ngại pháp giới, nhưng không có “Lí Lí vô ngại pháp giới”. Để giải thích về “LÍ”, trong bài học trên(10) có nói rõ: “Lí thể chân như bình đẳng là nơi y cứ của vạn pháp, gọi là Lí pháp giới.” Sự thì có hàng muôn ngàn thứ khác nhau, cho nên nói là “sự sự”; còn cái lí thể chân như bình đẳng này xưa nay vốn chỉ có một cái, không hề có cái thứ hai, thì làm sao nói “lí lí” được?! Ví như một ông cha sinh ra vài người con, lúc viết thư có thể tùy ý nói bốn câu như sau: cha bình an, con bình an, cha con bình an, các con đều bình an; nhưng không thể nói “các cha đều bình an”, vì ông cha cũng giống như lí thể chân như, chỉ có một người.

CHÚ THÍCH (của người dịch)

(01) Mười pháp giới (thập pháp giới, thập giới): Trong luận Ma Ha Chỉ Quán, đại sư Trí Giả có chia ra 10 loại thế giới trong vũ trụ:

1) Địa ngục: thế giới của đau khổ cùng cực;

2) Ngạ quỉ: thế giới của đói khát và bẩn thỉu cùng cực;

3) Súc sinh (Bàng sinh): thế giới của loài vật, ngu si tăm tối;

4) A tu la: thế giới của hận thù, cuồng bạo, chém giết;

5) Nhân: thế giới của loài người, hạnh phúc và đau khổ lẫn lộn;

6) Thiên: thế giới của loài trời, an vui, phúc đức cao hơn loài người;

7) Thanh văn: thế giới của bậc giải thoát do kết quả của công phu tu học theo giáo pháp của đức Phật mà được giác ngộ;

8) Duyên giác: thế giới của bậc giải thoát do kết quả của công phu tự mình quán chiếu thực tại mà được giác ngộ;

9) Bồ tát: thế giới của những bậc đại trí tuệ, luôn luôn đem tình thương yêu, trí hiểu biết và chí dũng mãnh để phục vụ làm lợi ích cho mọi loài, và quyết chí tinh tiến tu tập mãi cho đến ngày thành Phật – nói cách khác, đó là những đức Phật tương lai;

10) Phật: thế giới của bậc giác ngộ cao tột, giải thoát hoàn toàn, hai hạnh lợi mình và lợi người đều thành tựu viên mãn.

Trong 10 thế giới đó, 6 thế giới trước (Địa ngục, Ngạ quỉ, Bàng sinh, A tu la, Nhân và Thiên) gồm toàn chúng sinh phàm phu mê muội, được gọi là “sáu cõi phàm” (lục phàm), cũng tức là 6 nẻo luân hồi (lục đạo luân hồi); còn 4 thế giới sau (Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát và Phật) gồm toàn thánh nhân, được gọi là “bốn cõi thánh” (tứ thánh); gộp chung lại gọi là “sáu phàm bốn thánh” (lục phàm tứ thánh).

(02) Trời Tha hóa tự tại (Tha hóa tự tại thiên): là tầng trời thứ sáu, cao nhất trong 6 tầng trời cõi Dục (lục Dục thiên). Người ở tầng trời thứ năm là Hóa lạc thiên, kế ngay dưới, tự mình biến hóa ra năm trần cảnh để hưởng thụ; rồi người ở tầng trời thứ sáu này lại lấy năm trần cảnh ở tầng trời Hóa lạc thiên kia để hưởng thụ một cách tự tại, như luận Đại Trí Độ nói: Cõi này chiếm lấy sự biến hóa của người khác để làm vui cho mình, cho nên gọi là “Tha hóa tự tại”. Cõi trời này làm chủ của cả 6 cõi trời Dục giới. Đối với loài người thì thiên chúng ở cõi trời này sống lâu hơn, đoan chính hơn và sung sướng hơn rất nhiều. Họ sống đến 16. tuổi, mà một ngày đêm ở đó dài ước chừng bằng 1.600 năm ở cõi người. Cõi trời này cũng có duyên với Phật pháp, chính đức Thế Tôn đã từng nói một hội kinh Hoa Nghiêm và một hội kinh Bát Nhã ở cung trời này. Nhưng ở cõi trời này cũng có một cung điện vô cùng rộng lớn, đẹp đẽ, là chỗ ở của ma vương, chuyên để tâm phá hoại Phật pháp, mà luận Đại Trí Độ gọi đó là “Tha hóa tự tại thiên tử ma” (là một trong 4 loại ma).

(03) Trời Ma hê thủ la (Ma hê thủ la thiên): tức là trời Đại tự tại (Đại tự tại thiên), nguyên là thần Thấp Bà trong Bà la môn giáo. Những người tín phụng vị thần này đã lập một giáo phái gọi là “Đại tựtại thiên ngoại đạo”, cho rằng trời Đại Tự Tại là bản thể của thế giới, là chúa tể sinh ra vạn vật trong vũ trụ, tất cả những sự khổ, vui, buồn, mừng v.v… của con người cảm nhận cũng tức là những khổ, vui, buồn, mừng v.v… của trời Đại Tự Tại. Cho nên khi vị trời này vui mừng thì tất cả chúng sinh đều an vui; khi vị trời này giận dữ thì chúng ma xuất hiện, thế giới tao loạn, chúng sinh khổ sở. Khi thế giới bị hủy diệt thì tất cả vạn vật đều trở về cõi trời Đại tự tại này. Bên cạnh cái diện mạo độc ác, trời Đại Tự Tại cũng có cái diện mạo cát tường, hay cứu hộ và trị liệu cho chúng sinh. Ban đầu vị trời này được liệt vào bậc dưới đối với trời Phạm Thiên, về sau dần dần được nâng lên trở thành vị thần tối cao, và được Bà lamôn giáo coi là “bản thể thường trú biến khắp vũ trụ”. Sau khi được dẫn nhập vào Phật giáo, vị thần này đã trở thành một vị thần thủ hộ, cũng tên là Đại Tự Tại Thiên, trú tại cõi trời Tứ thiền.

(04) Pháp nhĩ: là một thuật ngữ Phật học. Chữ “nhĩ” (爾) ở đây có nghĩa là tự nhiên như vậy, không do ai tự ý đặt ra. “Pháp nhĩ” nghĩa là các pháp tự nhiên như vậy, tự chúng là như thế, không do ai tạo tác cả. Về phương diện tồn tại thì các pháp đều do nhân duyên hòa hợp mà thành, dù nước có sâu tới đâu, dù lửa có cao tới đâu, vẫn là việc tự nhiên như thế. Về tính chất, đất đá thì rắn chắc, nước thì lưu nhuận, lửa thì nóng, gió thì giao động, các pháp tự nhiên như vậy. Về bản thể chân như, thể tánh các pháp vốn thường hằng bình đẳng như vậy.

(05) Bất giác: nghĩa là mất cảnh giác, mê muội, không sáng suốt.

(06) Ba tuần: trong kinh điển thường gọi là ma Ba tuần hay thiên ma Ba tuần, dịch ý là cực ác, chỉ cho loài ác ma luôn luôn tìm cách diệt mạng sống cùng thiện căn của con người. Thời Phật tại thế, loài ma này thường hay theo quấy nhiễu, cốt cản trở sự nghiệp giác ngộ của Ngài. Đây là loại ma ở cõi trời, nên gọi là “thiên ma”, và vì cư trú tại tầng trời Tha hóa tự tại (tầng trời cao nhất của 6 tầng trời cõi Dục), nên luận Đại Trí Độ đã gọi đó là Tự tại thiên tử ma, hay Tha hóa tự tại thiên tử ma.

(07) Thiện Tài đồng tử: là vị Bồ tát đi cầu đạo được đề cập tới trong phẩm “Nhập Pháp Giới” của kinh Hoa Nghiêm. Trên đường cầu đạo, ngài đã từng đi về phương Nam, trải qua nhiều nước, tham phỏng với rất nhiều vị thiện tri thức gồm đủ mọi thành phần như tì kheo, tì kheo ni, cư sĩ nam, cư sĩ nữ, đồng tử, thiên nữ, quốc vương, vương phi, bà la môn, trưởng giả, y sư, thần cây, thần đất v.v…, được học nhiều pháp môn, cuối cùng đến đạo tràng của Bồ tát Phổ Hiền thì chứng nhập được pháp giới vô sinh. Phật giáo đại thừa thường đem Thiện Tài đồng tử (giống như nàng Long nữ trong kinh Pháp Hoa) làm ví dụ điển hình để chứng minh cho thuyết “tức thân thành Phật”.

(08) 53 vị thiện tri thức: Thuật ngữ Phật học thường nói là “ngũ thập tam tham”, hoặc đầy đủ hơn là “Thiện Tài đồng tử ngũ thập tam tham”, chỉ cho việc Thiện Tài đồng tử đi du phương cầu đạo được ghi chép trong kinh Hoa Nghiêm. Theo phẩm “Nhập Pháp Giới” trong kinh này, trên đường du phương học đạo, Thiện Tài đồng tử trước tiên cầu học với Bồ tát Văn Thù (ở tại tu viện Cấp Cô Độc trong vườn Kìđà, kinh đô Xá vệ, nước Kiều tát la), rồi tiến về miền Nam, lại trở ngược về Bắc, trải qua hơn trăm thành ấp, hỏi đạo với 53 vị thiện tri thức, mà vị cuối cùng là Bồ tát Phổ Hiền. 53 vị thiện tri thức ấy được ghi theo thứ tự như sau (theo bộ Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm Kinh, cũng tức là Tứ Thập Hoa Nghiêm Kinh, do Tam tạng pháp sư Bát Nhã dịch ra Hán văn vào thời nhà Đường, được thu vào Tạng Đại Chánh, quyển 10, mang số 293):

1) Tì kheo Cát Tường Vân ở núi Diệu phong, nước Thắng lạc;

2) Tì kheo Hải Vân ở nước Hải môn, phía Nam nước Thắng lạc;

3) Tì kheo Diệu Trụ ở tụ lạc Hải ngạn, bên đường Lăng già, phía Nam nước Hải môn; 4) Đại sĩ Di Già ở thành Kim cang tằng, nước Đạt la tỉ tra, phía Nam tụ lạc Hải ngạn;

5) Trưởng giả Trụ Giải Thoát ở tụ lạcTrụ lâm, phía Nam thành Kim cang tằng;

6) Tì kheo Hải Tràng ở xứ Biến vô cấu, phía Nam tụ lạc Trụ lâm;

7) Nữ cư sĩ A Xá Na ở khu lâm viên Phổ trang nghiêm, là vương phi của vua Diệu Viên Quang ở thành Viên mãn quang, xứ Hải triều, phía Nam xứ Biến vô cấu;

8) Tiên nhân Đại Uy Mãnh Thanh ở nước Na la tố, phía Nam xứ Hải triều;

9) Bà la môn Thắng Nhiệt ở tụ lạc Y sa na, phía Nam nước Na la tố;

10) Đồng nữ Từ Hạnh, con vua Vô Úy Tinh Tú Tràng, ở thành Sư tử tần thân, phía Nam tụ lạc Y sa

na;

11) Tì kheo Diệu Kiến ở nước Tam mục, phía Nam thành Sư tử tần thân;

12) Đồng tử Căn Tự Tại Chủ ở thành Diệu môn, nước Viên mãn đa văn, phía Nam nước Tam mục;

13) Nữ cư sĩ Biện Cụ Túc ở thành Hải biệt trụ, phía Nam thành Diệu môn;

14) Trưởng giả Cụ Túc Trí ở thành Đại hữu, phía Nam thành Hải biệt trụ;

15) Trưởng giả Tôn Pháp Bảo Kế ở thành Sư tử cung, phía Nam thành Đại hữu;

16) Trưởng giả Phổ Nhãn ở thành Phổ biến môn, nước Đằng căn, phía Nam thành Sư tử cung;

17) Vua Cam Lộ Hỏa ở thành Đa la tràng, phía Nam thành Phổ biến môn ;

18) Vua Đại Quang ở thành Diệu quang, phía Nam thành Đa la tràng; 19) Nữ cư sĩ Bất Động ở nước An trụ, phía Nam thành Diệu Quang;

20) Đạo sĩ ngoại đạo Biến Hành ở thành Đô tát la, phía Nam nước An trụ;

21) Trưởng giả Cụ Túc Ưu Bát La Hoa ở tụ lạc Quảng đại, nước Quảng đại, phía Nam thành Đô tát

la;

22) Thuyền trưởng Bà Thi La ở thành Lâu các, phía Nam tụ lạc Quảng đại;

23) Trưởng giả Tối Thắng ở ấp Lạc anh lạc, phía Nam thành Lâu các;

24) Tì kheo ni Sư Tử Tần Thân ở thành Yết lăng ca lâm, nướcVô biên tế hà, phía Nam ấp Lạc anhlạc;

25) Thiếu nữ Phạt Tô Mật Đa ở thành Bảo trang nghiêm của tụ lạc Hiểm nạn, phía Nam thành Yết

lăng ca lâm;

26) Cư sĩ Tì Sắc Để La ở thành Tịnh đạt bỉ ngạn, phía Nam thành Bảo trang nghiêm;

27) Bồ tát Quán Tự Tại ở núi Bổ đát lạc ca, phía Nam thành Tịnh đạt bỉ ngạn; 28) Bồ tát Chánh Tánh Vô Dị Hạnh ở tại đạo tràng của Bồ tát Quán Tự Tại;

29) Thần Đại Thiên ở thành Môn chủ, phía Nam núi Bổ đát lạc ca;

30) Địa thần Tự Tánh Bất Động ở Bồ đề đạo tràng, nước Ma kiệt đề, phía Đông Bắc thành Môn chủ; 31) Dạ thần Xuân hòa ở thành Ca tì la, phía Bắc nước Ma kiệt đề;

32) Dạ thần Phổ Biến Cát Tường Vô Cấu Quang ở Bồ đề đạo tràng, nước Ma kiệt đề, phía Nam

thành Ca tì la;

33) Dạ thần Hỉ Mục Quán Sát Nhất Thiết Chúng Sinh, cũng ở Bồ đề đạo tràng;

34) Dạ thần Phổ Cứu Hộ Nhất Thiết Chúng Sinh Oai Đức Cát Tường ở Bồ đề đạo tràng;

35) Dạ thần Cụ Túc Công Đức Tịch Tĩnh Âm Hải ở Bồ đề đạo tràng;

36) Dạ thần Thủ Hộ Nhất Thiết Thành Tăng Trưởng Uy Đức ở Bồ đề đạo tràng;

37) Dạ thần Năng Khai Phu Nhất Thiết Thọ Hoa An Lạc ở Bồ đề đạo tràng;

38) Dạ thần Thủ Hộ Nhất Thiết Chúng Sinh Đại Nguyện Tinh Tấn Lực Quang Minh ở Bồ đề đạo

tràng;

39) Lâm thần Diệu Uy Đức Viên Mãn Ái Kính ở lâm viên Lam tì ni, thành Ca tì la, phía Bắc Bồ đề đạo tràng;

40) Thiếu nữ Cù Ba, thuộc dòng họ Thích, ở thành Ca tì la, phía Tây Nam vườn Lam tì ni;

41) Ma Da phu nhân nơi tòa sư tử Đại ma ni Tì lô giá na Bảo Liên hoa tạng;

42) Thiên nữ Thiên Chủ Quang, con của thiên vương Cụ Túc Chánh Niệm ở cõi trời Đao lợi;

43) Sư đồng tử Biến Hữu ở thành Ca tì la;

44) Đồng tử Thiện Tri Chúng Nghệ ở thành Ca tì la;

45) Nữ cư sĩ Tối Thắng Hiền (Hiền Thắng) ở thành Bà đát na, nước Ma kiệt đề, phía Nam thành Ca

tì la;

46) Trưởng giả Kiên Cố Giải Thoát ở thành Ốc điền, phía Nam thành Bà đát na;

47) Trưởng giả Diệu Nguyệt, cũng ở thành Ốc điền;

48) Trưởng giả Vô Thắng Quân ở thành Quảng đại thanh, phía Nam thành Ốc điền;

49) Bà la môn Tối Tịch Tịnh ở tụ lạc Đạt ma, phía Nam thành Quảng đại thanh;

50) Đồng tử Đức Sinh và đồng nữ Hữu Đức ở thành Diệu ý hoa môn, phía Nam tụ lạc Đạt ma;

51) Bồ tát Di Lặc ở tòa lầu Tì lô giá na trang nghiêm quảng đại, nước Hải ngạn, phía Nam thành

Diệu lí hoa môn;

52) Bồ tát Văn Thù Sư Lợi ở thành Tô ma na;

53) Bồ tát Phổ Hiền.

(Nếu đồng tử Đức Sinh và đồng nữ Hữu Đức –số 50– được kể làm 2 vị, và kể luôn vị đầu tiên –trước khi Thiện Tài đi về phương Nam– là Bồ tát Văn Thù, thì tất cả là 55 vị (ngũ thập ngũ thiện tri thức). (09) 10 đại nguyện vương: tức 10 hạnh nguyện lớn của Bồ tát Phổ Hiền:

1) Thường kính lễ chư Phật (lễ kính chư Phật);

2) Thường khen ngợi công đức viên mãn của các đức Như Lai (xưng tán Như Lai);

3) Thường thờ phụng và đem tâm cúng dường tối thượng để cúng dường chư Phật (quảng tu cúng dường);

4) Thường sám hối các nghiệp xấu mình đã tạo ra từ vô thỉ đến nay, và tinh cần giữ gìn giới luật (sám hối nghiệp chướng);

5) Thường tùy hỉ các công đức của chư Phật, Bồ tát, thánh nhân, cho đến của tất cả các loài chúng sinh phàm phu trong sáu nẻo luân hồi (tùy hỉ công đức);

6) Thường thỉnh chư Phật, chư vị pháp sư thuyết pháp để cho Phật pháp tồn tại mãi ở thế gian (thỉnh chuyển pháp luân);

7) Thường thỉnh chư Phật, chư Bồ tát thánh chúng không nhập niết bàn, thị hiện lâu dài ở thế gian để thuyết pháp cứu độ chúng sinh (thỉnh Phật trụ thế);

8) Vĩnh viễn nguyện theo Phật để tu học (thường tùy Phật học);

9) Thường tùy thuận mọi yêu cầu của chúng sinh trong mục đích hóa độ bình đẳng (hằng thuận

chúng sinh);

10) Tất cả công đức có được do thực hành 9 hạnh nguyện trên, xin đem hồi hướng cho tất cả chúng sinh, để hoàn thành đại nguyện thành Phật (phổ giai hồi hướng).

10 hạnh nguyện trên đây vô cùng rộng lớn, cho nên nói là “nguyện vương”; được nói rõ trong phần chót (tức quyển 40) của kinh Tứ Thập Hoa Nghiêm (cũng tức là bộ kinh Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm Kinh Nhập Bất Tư Nghị Giải Thoát Cảnh Giới Phổ Hiền Hạnh Nguyện Phẩm) do pháp sư Bát Nhã dịch ra Hán văn nào thời đại nhà Đường.

(10) Tức bài 5 (mục “V. Bốn Pháp Giới”) ở trên.