Pháp Hành

Chánh Niệm Tỉnh Giác

CHÁNH NIỆM TỈNH GIÁC

Liên Hương

Chánh niệm tỉnh giác (Satisampaiañña) là một thuật ngữ Phật học ngụ ý một nếp sống thưthái trong đời sống sinh hoạt hàng ngày, với một tâm tư hoàn toàn tỉnh táo và sáng suốt, biết rõ đối tượng đang tiếp xúc hay thức tỉnh về việc mình đang làm. Nó là một hình thái thiền hành được áp dụng trong đời sống thường nhật, thể hiện qua việc chú tâm nhận biết hay chánh niệm tỉnh giác về các hoạt động của thân thể, vừa khiến cho tâm thức diễn tiến một cách thanh thản, hài hòa, thông suốt, vừa khiến cho mọi hoạt động trở nên khoan thai, nhịp nhàng, chuẩn xác. Đây là một trong các phương pháp “quán thân trên thân" (kàye kàyànupassanà)¹ hay “thân hành niệm” (kàyagatasati)²được nói đến trong kinh điển đạo Phật, nghĩa là chú tâm nhận

———

¹Kinh Niệm xứ, Trung Bộ.

²Kinh Thân hành niệm, Trung Bộ.

biết hay quán niệm về các hoạt động hàng ngày của thân thể, khiến cho tâm trí trở nên định tĩnh, thanh tịnh, sáng suốt, đạt đến giải thoát và giải thoát tri kiến. Kinh Sa-môn quả Trường Bộ nêu định nghĩa:

“Đại vương, thế nào là Tỷ-kheo chánh niệm tỉnh giác? Đại vương, ở đây, Tỷ-kheo khi đi tới, khi đi lui đều tỉnh giác; khi nhìn thẳng, khi nhìn quanh đều tỉnh giác; khi co tay, khi duỗi tay đều tỉnh giác; khi mang y kép, bình bát, thượng y đều tỉnh giác, khi ăn, uống, nhai, nuốt đều tinh giác; khi đi đại tiện, tiểu tiện đều tỉnh giác; khi đi, đứng, ngồi, nằm, thức, nói, yên lặng đều tỉnh giác. Như vậy, này Đại vương, Tỷ-kheo chánh niệm tinh giác”.¹

Giống như việc chú tâm theo dõi hơi thở vào ra nhằm mục đích an trú tâm, an tịnh tâm, khiến cho tâm không tán loạn, khôngdao động, đạt đến định tĩnh, trong sáng, giải thoát, an lạc; việc chú tâm nhận biết các hoạt động khác của thân thể cũng được vận dụng với mục đích tương tự. Đây gọi là nếp sống chánh niệm tỉnh giác hay thiền hành trong đời sống hàng ngày, nghĩa là chú tâm nhận biết hay tỉnh giác về các hoạt động của cơ

———

¹Kinh Sa-môn quả, Trường Bộ.

thể, có công năng làm lắng dịu và làm trong sạch nội tâm, khiến cho tâm thức trở nên định tĩnh, trong sáng, vắng lặng, quân bình, không phản ứng, không dao đông, không còn rơi vào các cảm thức đối cực như vui buồn, lạc khổ khiến tham (abhigijjhana) và ưu (domanassa) hay tham (ràga), sân (patigha), si (avijjà) có lý do sinh khởi và tăng trưởng. Đây cũng là một trong các phương pháp huấn luyện tâm, làm cho tâm trở nên tươi tỉnh, yên lặng, thanh tịnh, không còn bị chi phối bởi các tập khí tham-sân-si. Nói cách khác, đó là pháp môn tu tập và phát triển tâm thức dựa trên sự chú tâm nhận biết hay quán niệm về các sinh hoạt thường nhật, có công năng làm tăng trưởng niệm lức, định lực, tuệ lực, hướng đến loại bỏ hoàn toàn mọi gốc rễ của phiền não khổ đau là tham-sân-si hay dục lậu, hữu lậu, vô minh lậu. Kinh Niệm xứ mô tả như vầy:

“Tỷ-kheo đi, tuệ tri: “Tôi đi”, hay đứng, tuệ tri: “Tôi đứng”, hay ngồi, tuệ tri: “Tôi ngồi”,hay nằm, tuệ tri: “Tôi nằm”. Thân thể được sử dụng như thế nào, vị ấy tuệ trí thân như thế ấy. Như vậy, vị ấy sống quán thân trên nội thân,hay vị ấy sống quán thân trên ngoại thân; hay vị ấy sống quán thân trên nội thân, ngoại thân,hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên thân,hay vị ấy sống quán tánh diệt tận trên thân; hay vị ấy sống quán tánh sánh diệt trên thân. “Có thân đây”, vị ấy an trú chánh niệm như

vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời.

Lại nữa, Tỷ-kheo, khi bước tới bước lui, biết rõ việc mình đang làm; khi ngó tới ngó lui, biết rõ việc mình đang làm, khi co tay duỗi tay, biết rõ việc mình đang làm; khi mang áo Sanghati (Tăng già lê), mang bát, mang y, biết rõ việc mình đang làm; khi ăn, uống, nhai, nếm, biết rõ việc mình đang làm; khi đại tiện, tiểu tiện, biết rõ việc mình đang làm; khi đi, đứng, ngồi, ngủ, thức, nói, im lặng, biết rõ việc mình đang làm. Như vậy, vị ấy sống quán thân trên nội thân; hay sống quán thân trên ngoại thân; hay sống quán thân trên cả nội thân, ngoại thân. Hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên thân; hay sống quán tánh diệt tận trên thân; hay sống quán tánh sanh diệt trên thân. “Có thân đây”, vị ấy an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời”.¹

Thật là thực tế và giản dị lối sống giác ngộ an an lạc được trình bày trong đạo Phật. Giác ngộ hay an

———

¹Kinh Niệm xứ, Trung Bộ.

lạc có thể được tim thấy ở mọi lúc mọi nơi, trong đời sống hàng ngày, trong các sinh hoạt quen thuộc của con người. Cứ theo lời Phật thì người ta không cần phải đi đâu xa, cũng không cần phải tạo thêm điều gì khác như là phương tiện để tìm kiếm an lạc; bởi an lạc có sẵn trong mọi người, trong hơi thở vào ra có chánh niệm hay trong các sinh hoạt ăn, mặc, đi, đứng, nằm, ngồi có tỉnh giác của mỗi người. Nói khác đi, chỉ cần dứt bỏ mọi ý tưởng tìm cầu, tính toán, quay về với chính mình, nhận rõ hơi thở vào ra hay tỉnh giác về những gì mình đang làm thì con người sẽ đạt được giác ngộ, sẽ có được cuộc sống an lạc. Đây chính là lẽ sống minh triết được nói đến trong đạo Phật, một lẽ sống nêu rõ tính chất thiết thực của đạo Phật trong cách thực nghiệm hạnh phúc an lạc thông qua việc quán niệm về các sinh hoạt thường nhật hay chú tâm nhận biết về thực tại duyên sinh, vô thường, vô ngã của hết thảy mọi sự vật và hiện tượng để thực chứng tâm giác ngộ, tâm giải thoát ngay trong hiện tại.

Thông thường, chúng ta sống hàng ngày với cái tâm đổ đầy ký ức và dự tính, không còn chỗ trống cho một niệm dừng nghĩ hay an trú. Chúng ta cảm thấy căng thẳng và mệt mỏi bởi tâm của chúng ta đã phải làm việc quá sức và không hề được nghĩ ngơi. Chúng ta chưa hết suy nghĩ điều này thì lại

tính toán đến việc kia và do vậy tâm của chúng ta luôn luôn quay cuồng, dao động, không tỉnh lặng, không đứng yên một chỗ. Nó hết bị ám ánh bởi ký ức quá khứ lại bị thôi thức bởi vọng tưởng tương lai và do vậy nó không an trú trong hiện tại, không an tịnh, không thanh thản, không giải thoát. Hiện tại là cách gọi của một tâm thức thường xuyên nhận biết và thức tỉnh về các pháp hay hiện tượng đang diễn tiến mà ý thức hay ngã tưởng không có mặt. Khi chúng ta sống chú tâm nhận biết hay thức tỉnh về một sự vật hoặc một hiện tượng nào đó mà không để ý thức hay ngã tưởng xen vào làm công việc suy tỉnh, phân biệt hay phán xét thì giây phút ấy được gọi là sống với hiện tại, sống với thực tại hay sống với những gì đang là. Đây gọi là phương pháp quán niệm trong đạo Phật, theo đó hành giả Phật giáo thể hiện cuộc sống an lạc giải thoát ngay trong hiện tại bằng cách an trú tâm trên thực tại chuyển biến của các pháp, thấy rõ chúng là giả hợp, vô thường, vô ngã, khiến cho tâm trở nên quân bình, tỉnh táo và sáng suốt, không phản ứng, không dao động, không còn bị chi phối bởi các cảm thức đối cực như lạc hay khổ, vui hay buồn, yêu hay ghét. Chính ở đây không có khổ đau, không có phiền lao, không có ưu não, không có nhiệt não phát sinh, vì bây giờ tâm trí hoàn toàn vắng lặng, tịch tịnh, không phản ứng, không tìm cầu, không phân biệt, không dính mắc,

không bám víu, không chấp trước một vật gì trên đời (na kiñci loke upàdiyati).¹

Như vậy, sở dĩ chúng ta cứ rơi vào lo âu, phiền muộn và khổ đau ấy là bởi tâm của chúng ta thường xuyên quay cuồng và vọng động bởi các ý niệm phân biệt và vọng tưởng, không an trú, không an tịnh, không đứng yên một chỗ. Chúng ta bị phiền muộn và khổ đau chi phối bởi chúng ta không biết cách an trú tâm, an tịnh tâm, không biết đưa tâm về với hiện tại hay không biết cách sống với thức tại. Chúng ta thở vô thở ra hay đi, đứng, nằm, ngồi hoặc làm công việc trong mỗi phút giây và các động tác này cứ lập đi lập lại mãi, nhưng chúng ta không chú tâm nhận biết hay thức tỉnh về chúng. Chúng ta sống và hoạt động như một cổ máy! Nói khác đi, chúng ta không sống với thực tại, không sống với những gì đang là, bởi chúng ta không chú tâm nhận biết hay thức tỉnh về những gì mình đang làm. Chúng ta hít vô rồi thở ra và động tác này cứ lập đi lập lại hết sức tư nhiên đến độ chúng ta không cần nỗ lực để thở, không cần chú ý đến nó, không sống với nó. Nó đến và đi hết sức tư nhiện. Chẵng có gì quan trọng để chú ý đến hơi thở. Đúng như thế. Hơi thở không đẻ ra tiền! Và chúng ta có

———

¹Kinh Niệm xứ, Trung Bộ.

nhiều việc quan trọng khác cần phải làm. Thật hợp lý và hãy tưởng tượng! Hàng loạt công việc cấp thiết đang chờ chúng ta giải quyết. Nào lo học phí cho con đi học, sữa lại chiếc máy giặt vừa bị hỏng, đi thăm người bạn cùng công ty đang nằm bệnh... Tất cả cứ ùn đống khiến chúng ta phải xứ lý “mệt bở hơi tai”, nhưng tất cả đều cấp bách và quan trọng đối với cuộc sống vốn có nhiều tương quan buộc ràng đến độ chúng ta quên mất chính mình, quên mất chúng ta cần phải thở! Không, chẳng cần phải nỗ lực để thở bởi hơi thở đến và đi hết sức tự nhiên, nhưng cần chú ý đến hơi thở, cần thở đều, thở sao cho khỏe. Đạo Phật rất chú trọng đến hơi thở. Nó không bảo cho bạn điềugi khác ngoàiviệc kêu gọi bạn chú ý đến hơi thở. Trong đạo Phật, theo dõi hơi thở đồng nghĩa với việc chăm sóc sức khỏe các bài pháp của Ngài, Đức Phật dành riêng một bài, Kinh Niệm hơi thở vô hơi thở ra (Ànàpànasari Sutta), để nói về cách thức và lợi ích của việc chú tâm vào hơi thở. Hơi thở không mang cho ta tiền tài danh vọng nhưng hơi thở có thể mang lại sức khỏe và sự minh triết.

Cuộc sống càng văn mình tiến bộ thì con người càng ít chú ý đến hơi thở, đúng hơn, không có thời gian dành cho nó. Điều này cũng có nghĩa là con người đang dần dần bỏ quên chính mình,

bỏ quên việc chăm sóc sức khỏe nội tâm. Hơi thở không được quan tâm nhưng, thay vào đó, trí óc được vận dụng tối đa nhằm đối phó với môi trường sống ngày càng trở nên phức tạp và thích nghi với nhịp điệu sống ngày càng tăng nhanh. Thực tếnày cho thấy con người hiện đại chỉ chú ý phát triển một phần “con người tự thân” và bỏ qua phần còn lại. Con người không còn là con người tổng thể haytoàn diện mà bị xé mảnh ra và phát triển phiến diện bởi áp lực và quan niệm thực dụng. Đây phải chăng là nguyên nhân của khủng hoảng?

Hẳn là những ai cảm thấy trống trải, căng thẳng và mệt mỏi trong lối sống hiện đại sẽ tìm thấy chỗ đứng thanh thản ở đạo Phật. F. Nietzsche cho rằng “Phật giáo là tôn giáo dành cho sự kết thúc và mệt mỏi của văn minh”.¹Bởi ở đây mọi phức tạp thành ra đơn giản và người ta không cần phải làm gì thêm cho cái gọi là sốnghạnh phúc. Đạo Phật được biết như là đạo thức tỉnh. Mọi thứ đã có sẵn,chỉ thức tỉnh thôi, không cần phải làm gì thêm. Đức Phật sau khi trải qua các tìm cầu bên ngoài đã phát hiện ra sự thật giác ngộ không ở đâu xa mà nằm ngay nơi hơi thở của Ngài. Ngài liền buông bỏ mọi tìm cầu, mọi ý nghĩ tạo tác, tập trung thức tỉnh

———

¹F. Nietzsche, Kẻ phản Ki-tô, tr 67, NXB Tri Thức, 2011.

về hơi thở vào ra và cuối cùng đạt đến toàn giác, đạt được tâm giải thoát, tuệ giải thoát. Không có gì thực tế và giản dị hơn đạo giác ngộ của Ngài, bởi nó đơn giản chỉ là sự thức tỉnh. Thức tỉnh về cái đã sẵn có, không cần phải tạo thêm cái gì khác để thức tỉnh hay giác ngộ. Cố nhiên, đạo Phật không giúp nhiều cơ hội cho người ta giàu lên về của cải vật chất, nhưng nó có khả năng làm cho con người trở nên tỉnh táo và sáng suốt hơn trong lối sống hàng ngày, giúp con người nhận ra một giá trị hạnh phúc khác thường bị lãng quên. Đó là sự thanh thản an lạc của tâm thức biết thức tỉnh về hơi thở hay sự thoát ly mọi lo âu, căng thẳng, mệt mỏi và khổ đau nhờ quán niệm về các hoạt động của thân thể hay chánh niệm tỉnh giác về các sinh hoạt thân thuộc như ăn, mặc, ở, đi, đứng, nằm, ngồi... trong đời sống hàng ngày.

Nhận Diện Chính Mình

NHẬN DIỆN CHÍNH MÌNH

Giác Bảo Hòa

Phật nói cho chúng ta biết rằng cái tâm vốn thanh tịnh trong sáng nhưng bị ô nhiễm bởi các cấu uế từ bên ngoài,¹ nghĩa là do các căn (các giác quan) tiếp xúc với các trần (đối tượng của giác quan) mà tham, sân, si, các ác bất thiện pháp dấy khởi ở trong tâm, làm cho tâm trở nên ô uế, mê muội, u ám, không thanh tịnh, không tỉnh táo, không sáng suốt. Do vậy mà người tu Phật cần phải tập trung nhận ra các cấu uế hiện diện ở trong nội tâm để nỗ lực tinh tấn đoạn trừ, khiến cho cái tâm trong sáng trở lại, không còn bị tham, sân, si... làm cho ô nhiễm, mê mờ, u ám. Tâm ý mà bị tham, sân, si, các ác bất thiện pháp làm cho u ám thì mọi lời nói và việc làm đều trở nên u ám và đưa đến khổ đau. Trái lại, tâm ý mà sạch sẽ, trong sáng thì nói điều gì cũng trong sáng lợi lạc và làm việc gì cũng chính đáng lợi lạc?²

———

¹Kinh Tâm đặt sai hướng, Tăng Chi Bộ.

²Kinh Tâm đặt sai hướng, Tăng Chi Bộ.

Do quan niệm “mê ngộ tại tâm”, “nhất thiết duy tâm tạo”, hay tâm làm chủ và quyết định mọi hành vi thiện ác nên đạo Phật rất chú trọng phương pháo xem xét và uốn nắn nội tâm, mặt khác, có thái độ quan tâm sâu sắc đối với vấn đề khám phá và phát triển các tiềm năng tự nội. Theo đạo Phật, con người là một chỉnh thể sống động, có đầy đủ đáp ứng mục tiêu tự hoàn thiện hay có khả năng phát hiện và điều chinh các vấn đề của thân theo chiều hướng tốt đẹp. Phương thức căn bản để thực hiện điều đó là “hướng nội”, “nhận diệnchính mình” hay “rõ biết như thật về tự thân"(ajjhattam yathàbhùtam pajànàti) hoặc nói theo Socrates là “know thyself”.

Hướng nội hay nhận diện chính mình tức là quay về xem xét và nhận ra tâm ý tịnh hay bất tịnh của chính mình để từ đó mà nỗ lực tu tập, uốn nắn và cải thiện bản thân. Đây là hướng đi căn bản của đạo Phật nhằm hoàn thiện nhân tính và thực nghiệm an lạc tự nội. Đây cũng là mục tiêu căn bản của mọi đường hướng giáo dục. Mặc dù các chỉ tiêu hay mục tiêu có thể được đề ra mỗi lúc khác nhau, cứu cánh của giáo dục phải là hoàn thiện con người, giúp con người nhận diện và thực nghiệm hạnh phúc tự nội. Giáo dục mà bỏ quên mục tiêu hoàn thiện con người và không hướng con người nhận diện được chính mình thì không còn là giáo

dục đúng nghĩa. Xuất phát từ kinh nghiệm giác ngộ của Đức Phật, quan niệm và định hướng giáo dục của đạo Phật là hết sức rõ ràng. Đức Phật cho rằng con người tự thân làm cho cấu uế bởi tham-sân-si; do vậy không ai khác chính con người tự thân phải nỗ lực tẩy trừ các cấu uế tham-sân-si, phải làm cho mình thanh tịnh.¹ Bằng cáchnào? Bằng con đường xem chính tự nội. Nghĩa là phải quay về xem xét và nhân ra tâm ý của mình có trong sáng hay có bị tham-sân-si, các ác bất thiện pháp đeo bám và chi phối hay không. Nếu nội tâm trong sáng không bị tham-sân-si, các ác bất thiện pháp làm cho cấu uế thi cố gắng giữ cho cái tâm ấy luôn luôn trong sáng thanh tịnh. Nếu nội tâm bị tham-sân-si, các ác bất thiện pháp đeo bám làm cho cấu uế thì cần phải nỗ lực tinh tấn tẩy trừ các cấu uế ấy. Đây là cách thức xem xét và làm trong sạch nội tâm, khiến cho ba nghiệp thân-khẩu-ý hay mọi hoạt động của con người trở nên trong sáng, chân chính, lợi lạc. Kinh Phật nêu rõ các cấu uế của tâm và gợi phương pháp đoạn trừ như vầy:²

“Này các Tỷ-kheo, thế nào là những cấu uế của tâm? Tham dục³, tà tham⁴là cấu uế của tâm,

———

¹Kinh Pháp Cú,kệ số 165.

²Kinh Ví dụ tấm vả, Trung Bộ.

³ Tam dục (abhijjhà) tức là tham đắm những gì mình có.

⁴ Tà tham (visamlobha) tức là ham muốn thèn khát những gì thuộc về người khác.

sân là cấu uế cảu tâm, phẫn nộ là cấu uế của tâm, hận là cấu uế của tâm, hư ngụy¹, não hại, tật đố, xan tham, man trá, khi cuống²ngoan cố, cấp ³, quá mạn, kiêu, phóng dật là cấu uế của tâm.

Này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo nào nghĩ rằng: “Tham dục, tà tham là cấu uế của tâm” và sau khi biết vậy, vị ấy đoạn trừ tham dục, tà tham, cấu uế tâm; nghĩ rằng: “Sân là cấu uế của tâm”, và sau khi biết vậy, vị ấy đoạn trừ sân, cấu uế của tâm,phẫn nộ... hận... hư ngụy... não hại, tật đố, xan tham, man trá, khi cuống... ngoan cố... cấp tháo... mạn... quá mạn... kiêu; nghĩ rằng: “Phóng dật là cấu uế của tâm” và sau khi biết vậy, vị ấy đoạn trừ phóng dật, cấu uế của tâm.

Này các Tỷ-kheo, khi nào Tỷ-kheo biết được: tà tham, cấu uế của tâm đươc diệt trừ, …sân… phẫn nộ… hận… hư ngụy… não hại… tật đố… tháo... mạn... quá mạn... kiêu; khi nào Tỷ-kheo biết được: “Phóng dật là cấu uế của tâm”, phóng

———

¹Hư ngụy (makkho) tâm lý gian dối làm cho mọi người mất giá trị.

²Khi cuống (sàtheyya) tức tâm lý cao hay xem thường người khác.

³Cấp tháo (sàrambha) thói quen hành động hấp tấp vội vàng, không suy xét cân nhắc về hậu quả.

dật, cấu uế của tâm được diệt trừ, Tỷ-kheo ấy thành tựu lòng tin tuyệt đối với Phật, đối với Pháp, đối với Tăng. Đến giai đoạn này, đối với vị ấy có sự diệt trừ, có sự giải thoát, có có sự xả ly, chứng được nghĩa tín thọ, pháp tín thọ, chứng được hân hoan liên hệ đến hân hoan, hỷ sanh, từ hỷ thân được khinh an, thân khinh an, cảm giác được lạc thọ; với lạc thọ, tâm được thiền định”.

Nhìn chung, phương pháp làm trong sạch nội tâm cũng đồng thời làm trong sạch thân-khẩu-ý hay mọi ýnghĩ, lời nói và việc làm của bản thân được nói đến trong đạo Phật chính là con đường xem xét và điều phục tự nội. Đây là đường hướng giáo dục rất đặc trưng của đạo Phật, có khả năng giúp con người hoàn thiện đạo đức, hoàn thiện tâm linh, hoàn thiện trí tuệ, hướng con người đạt đến chân-thiện-mỹ hay giải thoát giác ngộ. Đáng chú ý rằng do tập khí tham, sân, si hay các cấu uế tích tập lâu ngày và sâu dày ở trong mỗi chúng sinh nên việc nhận diện và làm trong sạch nội tâm cần phải được chú trọng thực hiện thường xuyên và kiên trì thì mới đưa đến kết quả tốt đẹp, tựa như người thợ kim hoàn cần phải kiên trì tinh tấn trong việc nung nấu và đãi lọc quặng vàng thì sau cùng mới có được thỏi vàng tinh luyện. Người tu Phật mà không quay về nhận diện chính mình, không thấy rõ tâm mình là trong sáng

hay cấu bẩn thì khôn có cơ hội tu tiến và giải thoát tâm linh. Nói cách khác, muốn có được sự tiến bộ lợi lạc trong đời sống thực hành Phật pháp thì người Phật tử cần phải biết quay về xem và nhậ diện chính mình, phải hiểu rõ cái tâm của mình trong sáng hay không để từ đó mà nỗ lực ứng dụng trong các môn tu tập nhằm điều chỉnh, làm trong sạch nội tâm của chính mình. Kinh Anangana Trung Bộ nói rằng cái tâm con người cũng giống như cái bát bằng đồng vừa mới làm xong, nếu người chủ không dùng đến, không thường xuyên lau chùi mà quăng bỏ ở chỗ bụi bặm thì lâu ngày cái bát sẽ trở nên ô nhiễm, bám đầy bụi bặm. Trái lại, nếu người chủ biết sử dụng cái bát, thường xuyên chùi rửa thì càng ngày cái bát càng trở nên trong sáng, sạch sẽ. Bản kinh nêu hai trường hợp sau đây, lưu ý với chúng ta về kết quả không tốt đẹp của hạng người không nhận biết về bản thân mình và kết quả lợi lạc của hạng người thường xuyên xem xét, phản tỉnh và biết rõ chính mình”¹

“Ở đây, này Hiền giả, hạng người có cấu uế nhưng không như thật tuệ tri: “Nội thân ta có cấu uế”. Với người này, có thể chờ đợi như sau: “Người này sẽ không khởi lên ước muốn, sẽ không

———

¹Kinh Không uế nhiễm, Trung Bộ.

cố gắng, sẽ không tinh tấn để diệt trừ cấu uế, Người này sẽ từ trần, trong khi còn có tham, còn có sân, còn có si, trong khi còn có cấu uế, trong khi còn có uế nhiễm”. Này Hiền giả, giống như mọi cái bát bằng đồng, mang từ chợ về hay mang từ nhà thợ rèn về, phủ đầy bụi bặm, và người chủ cái bát không dùng đến, không lau chùi và quăng cái bát ấy vào chỗ đầy bụi bặm. Này Hiền giả, như vậy cái bát ấy, sau một thời gian càng ô nhiễm hơn, càng đầy bụi bặm hơn.

Ở đây, này Hiền giả, hạng người có cấu uế, và như thật tuệ tri: “Nội thân ta có cấu uế”. Với người này, có thể chờ đợi như sau: “Người này sẽ khởi lên ước muốn, sẽ cố gắng, sẽ tinh tấn để diệt trừ cấu uế ấy. Người này sẽ từ trần, trong khi không còn tham, không còn sân, không còn si, trong khi không còn cấu uế, trong khi tâm không còn ô nhiễm”. Này Hiền giả, giống như cái bát bằng đồng, mang từ chợ về hay mang từ nhà thợ rèn về, phủ đầy bụi bặm, và người chú cái bát ấy dùng đến, lau chùi và không quăng cái bát ấy vào chỗ đầy bụi bặm. Này Hiền giả, như vậy cái bát ấy, sau một thời gian được thanh tịnh hơn, được sạch sẽ hơn”.

Kiến Ngũ Uẩn Giai Không, Độ Nhất Thiết Khổ Ách

KIẾN NGŨ UẨN GIAI KHÔNG, ĐỘ NHẤT THIẾT KHỔ ÁCH

Diệu Hằng

Tâm kinh Bát-nhã có câu nói nỗi tiếng mô tả giải thoát khổ đau rất truyền thống của đạo Phật Nguyên thủy, được nhấn mạnh trong các bản kinh Nikàya: “Quán Tự Tại Bồ tát hành thâm Bát-nhã ba-la-mật-đa thời, chiếu kiến ngũ uẩn giai không, độ nhất thiết khổ ách”. Nghĩa là: "Bồ tát Quán Tự Tại (tên gọi khác của Bồ tát Quán Thế Âm) trong lúc hành sâu về trí tuệ ba-la-mật, quán thấy năm uẩn là trống không, vượt qua mọi gánh nặng khổ đau”.

Câu kinh là một cách nói khác về pháp môn Niệm xứ (Satipatthàna) trong kinh tạng Pàli, được mệnh danh là con đường duy nhất “ekàyano maggo” đưa đến thanh tịnh cho chúng sanh, vượt khỏi sầu não, diệt trừ khổ ưu, thành tựu chánh trí, chứng ngộ Niết-bàn. Cụ thể, đó chính là phương pháp quán pháp trên các pháp đối với năm thủ uẩn. Trong

Kinh Niệm xứ, Trung Bộ, pháp môn tu tập này được diễn tả như sau:

“Này các Tỷ-kheo, thế nào là Tỷ-kheo sống quán pháp trên các pháp đối với năm thủ uẩn? Này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo quán sát: “Đây là sắc, đây là sắc tập, đây là sắc diệt. Đây là thọ, đây là thọ tập, đây là thọ diệt. Đây là tưởng, đây là tưởng tập, đây là tưởng diệt. Đây là hành, đây là hành tập, đây là hành diệt. Đây là thức, đây là thức tập, đây là thức diệt”. Như vậy, vị ấy sống quán pháp trên các nội pháp; hay sống quán pháp trên các ngoại pháp; hay sống quán pháp trên các nội pháp, ngoại pháp. Hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên các pháp; hay sống quán tánh diệt tận trên các pháp; hay sống quán tánh sanh diệt trên các pháp. “Có những pháp ở đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời”.¹

“Hành thâm bát-nhã ba-la-mật-đa” tức thực tập sâu sắc trí tuệ giác ngộ hay trí tuệ đưa đến bờ kia, đưa đến giải thoát, cũng đồng nghĩa với việc thực hành sâu sắc pháp môn thiền quán hay tuệ

———

¹Kinh Niệm xứ, Trung Bộ.

Quán (vipassanà) được nói đến trong Kinh tạng Pàli nhằm đạt đến mục đích mục tiêu giải thoát gọi là tuệ giải thoát (paññàvimulti), tức thành tựu sự giải thoát nhờ phát triển trí tuệ.

Sao gọi là “kiến ngũ uẩn giai không, độ nhất thiết ách khổ?” Đó là nhờ thực tập pháp môn quán ngũ uẩn hay như lý giác sát năm uẩn nhiều lần và sâu sắc (hành thâm), thấy rõ với trí tuệ hay như thật tuệ trí (yathàbhùtam paiànàti) sự sanh khởi và đoạn diệt do nhân duyên, tính chất trống không, rỗng không, không tự tính, không thực thể, vô ngã của năm uẩn, nên tâm thức vị hành giả thoát khỏi mọi ái luyến, chấp thủ đối với sắc, thọ, tưởng, hành, thức, thoát khỏi mọi ảo tưởng về “tôi” hay “của tôi", thực chứng tâm vô ngã, tâm giải thoát. Không ái luyến, không chấp thủ thì tâm được giải thoát, trở nên an nhiên tự tại, thoát khỏi mọi hệ lụy khổ đau; chuyện gì xảy đến đối với sắc, thọ, tưởng, hành, thức cũng không bận lòng, không còn sầu, bi, khổ, ưu, não. Trong kinh tạng Pàli, Đức Phật nêu rõ kinh nghiệm giải thoát của Ngài nhờ tu tập pháp môn quán sát năm uẩn:

“Này Vaccha, đây là điều Như Lai đã thấy: “Đây là sắc, đây là sắc tập, đây là sắc diệt; đây là thọ, đây là thọ tập, dây là thọ diệt; đây là tưởng, đây là tưởng tập, đây là tưởng diệt; đây là hành,

đây là hành tập, đây là hành diệt; đây là thức, đây là thức tập, đây là thức diệt”.Do vậy ta nói rằng, với sự đoạn trừ, ly tham, đoạn diệt, xả bỏ, vứt bỏ ảo tưởng, tất cả hôn mê của tất cả ngã kiến, ngã sở kiến, mạn tùy miên, mà Như Lai được giải thoát, không còn chấp thủ”.¹

Thấy rõ năm uẩn là duyên sinh, là không, là vô ngã thì thoát khỏi mọi ảo tưởng về “tôi”, mọi ám ảnh về “tự ngã”, thoát khỏi tâm tham ái, chấp thủ đối với sắc, thọ, tưởng, hành, thức, không còn lý do cho mọi ý tưởng phân biệt sinh khởi quấy rầy tâm thức. Đây chính là kết quả của công phu Thiền quán sâu sắc đối với năm uẩn mà Tâm kinh Bát-nhã gọi là “hành thâm bát-nhã ba-la-mật-đa”, tức quán sát và thấy rõ năm uẫn là không, là vô ngã nhằm phân biệt đối đãi, buông bỏ tâm tham ái, chấp thủ đối với sắc, thọ, tưởng, hành, thức tức là thực chúng bát-nhã ba-la-mật, vượt khỏi mọi gánh nặng khổ đau (độ nhất thiết khổ ách), đạt đến bờ kia (đáo bỉ ngạn), thành tựu tuệ giải thoát (pannàvimutti) hay

———

¹Kinh Aggivacchagotta, Trung Bộ.

chứng đắc Niêt-bàn. Sau đây là bài kinh¹nêu rõ phương pháp quán sát nưm uẩn là trống không, rỗng không, không thực thể, vô ngã, do Đức Phật chỉ dạy cho các Tỷ-kheo nhằm giúp cho họ thưc tập và nuôi lớn tuệ giác giải thoát, thành tựu mục đích đoạn tận hhổ đau, đắc quả A-la-hán, thực chứng Niết-bàn:

“Một thời Thế Tôn ở Ayuiiàya, trên bờ sông Hằng. Ở đấy Thế Tôn gọi các Tỷ-kheo... .

Ví như, này các Tỷ-kheo, sông Hằng này chảy mang theo đống bọt nước lớn. Có người có mắt mìn đống bọt nước ấy, chuyên chú, như lý quán sát. Do nhìn chuyên chú, như lý quán sát nó,đống bọt nước ấy hiện rõ ra là trống không, hiện rõ ra là rỗng không, hiện rõ ra là không có lõi cứng. Làm sao, này các Tỷ-kheo, lại có lõi cứng trong đống bọt nước được?

Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, phàm có sắc gì thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại, hoặc nội hay ngoại, hoặc thô hay tế, hoặc liệt hay thắng, hoặc xa hay gần; vị Tỷ-kheo thấy sắc, chuyện chú, như lý quán sát sắc ấy. Do vị Tỷ-kheo nhìn chuyện chú, như lý quán sát nó, sắc ấy hiện rõ ra là trống không, hiện rõ ra là rỗng không, hiện rõ ra là không có lõi

———

¹Kinh Bót nước, Tương Ưng Bộ.

cứng. Làm sao, này các Tỷ-kheo, lại có lõi cứng trong sắc được?

Ví như, này các Tỷ-kheo, trong mùa thu, khi trời mưa những giọt nước lớn, trên mặt nước, các bong bóng nước hiện ra rồi tan biến. Một người nhìnchuyên chú, như lý quán sát nó, bong bóng nước ấy hiện rõ ra là trống không, hiện rõ ra là rỗng không, hiện rõ ra là không có lõi cứng. Làm sao, này các Tỷ-kheo, lại có lõi cứng trong bong bóng nước được?

Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, phàm có thọ gì thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại, hoặc nội hay ngoại, hoặc thô hay tế, hoặc liệt hay thắng, hoặc xa hay gần; Tỷ-kheo nhìn chuyên chú, như lý quán sát thọ ấy. Do Tỷ-kheo nhìn chuyên chú, như lý quán sát nó, thọ ấy hiện rõ ra là trống không, hiện rõ ra là rỗng không, hiện rõ ra là không có lõicứng. Làm sao, này các Tỷ-kheo, lại có lõi cứng trong thọ được?

Ví như, này các Tỷ-kheo, trong tháng cuối mùa hạ, vào đúng giữa trưa đứng bóng, một ráng mặt trời rung động hiện lên. Một người có mắt nhìn chuyên chú, như lý quán sát nó. Do người ấy nhìn chuyên chú , như lý quán sát, nên ráng mặt trời ấy hiện rõ ra là trống không, rỗng không, không có lõi

cứng… Làm sao, này các Tỷ-kheo, lại có lõi cứng trong ráng mặt trời được?

Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, phàm có tưởng gì thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại, hoặc nội hay ngoại, hoặc thô hay tế, hoặc liệt hay thắng, hoặc xa hay gần; Tỷ-kheo nhìn chuyên chú, như lế quán sát tưởng ấy. Do Tỷ-kheo nhìn chuyên chú, như lý quán sát nó, tưởng ấy hiện rõ ra là trống không, hiện rõ ra là rỗng không, hiện rõ ra là không có lõi cứng. Làm sao, này các Tỷ-kheo, lại có lõi cứng trong tưởng được?

Ví như, này các Tỷ-kheo, một người cần có lõi cây, tìm cầu lõi cây, đi tìm lõi cây, cầm cái búa sắc bén đi vào ngôirừng. Ở đây, người ấy thấy một cụm cây chuối lớn, mọc thẳng, mới lớn, cao vút. Ngườí ấy chặt rể cây ấy. Sau khi chặt rễ, người ấy chặt ngọn. Sau khi chặt ngọn, người ấy lột vỏ chuối ngoài.Khi lột vỏ chuối ngoài, giác cây còn tìm không được, tìm đâu cho có được lõi cây? Một người có mắt nhìn chuyên chú, như lý quán sát cụm cây chuối ấy. Khi người ấy nhìn chuyên chú, như lý quán sát nó, cụm cây chuối ấy hiện rõ ra là trống không, hiện rõ ra là rỗng không, hiện rõ ra là không có lõi cứng. Làm sao, này các Tỷ-kheo, lại có lõi cứng trong cụm cây chuối được?

Cũngvậy, này các Tỷ-kheo, phàm các hành gì thuộc quá khứ, hiện tại, vị lai, hoặc nội hay ngoại, hoặc thô hay tế, hoặc liệt hay thắng, hoặc xa hay gần; Tỷ-kheo nhìn chuyên chú, như lý quán sát hành ấy. Khi người ấy nhìn chuyên chú, như lý quán sát, hành ấy hiện rõ ra như trống không, hiện rõ ra là rỗng không, hiện rõ ra là không có lõi cứng. Làm sao, này các Tỷ-kheo, lại có lõi cứng trong các hành được?

Ví như, này các Tỷ-kheo, một ảo thuật sư hay đệ tử một ảo thuật sư, tại ngã tư đường bày trò ảo thuật. Một người có mắt nhìn chuyên chú, như lý quán sát trò ảo thuật ấy. Do người ấy nhìn chuyên chú, như lý quán sát nó, trò áo thuật ấy hiện rõ ra là trống không, hiện rõ ra là rỗng không, hiện rõ ra là không có lõi cứng. Làm sao, này các Tỷ-kheo, lại có lõi cứng trong trò ảo thuật được?

Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, phàm thức gì thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại, hoặc nội hay ngoại, hoặc thô hay tế, hoặc liệt hay thắng, hoặc xa hay gần; Tỷ-kheo nhìn chuyên chú, như lý quán sát nó, thức ấy hiện rõ ra là trống không, hiện rõ ra là rỗng không, hiện rõ ra là không có lõi cứng. Làm sao, này các Tỷ-kheo, lại có lõi cứng trong thức được?

Thấy vậy, này các Tỷ-kheo, vị Đa văn Thánh đệ tử nhàm chán đối với sắc, nhàm chán đối với thọ, nhàm chán tưởng, nhàm chán hành, nhàm chán đối với thức. Do nhàm chán, vị ấy ly tham. Do ly tham, vị ấy giải thoát. Trong sự giải thoát: “Sanh đã tận, Phạm hạnh đã thành, việc cần là đã xong, không còn trở lui trạng thái nỳ nữa”. Vịấy biết rõ như vậy”.

Quán năm uẩn là trống không, rỗng không,không thực thể nhằm buông bỏ tâm tham ái, chấp thủ, buông bỏ mọi gánh nặng khổ đau, không còn sanh tửluân hồi; cũng giống như quán năm uẩn là vô thường, là khổ đau, là vô ngã, là gánh nặng, là bệnh tật, là cục bứu, là mũi tên, là bất hạnh... đều là những pháp môn thực nghiệm tự nội có khả năng giúp cho con người trực tiếp nhận diện sự thật khổ đau, vô thường, vô ngã của mọi sự kiện hiện hữu để thực hiện tâm giải thọát, bình đẳng, buông bỏ tâm tham ái, cố chấp, loại bỏ mọi ngã tưởng hão huyền, thực nghiệm một cuộc sống tự do thanh thản an lạc ngay trong cuộc đời còn nhiều mê chấp khổ đau.

Khi Vua Không Phóng Dật

KHI VUA KHÔNG PHÓNG DẬT

Nguyên Định

Không phóng dật, đường sống,

Phóng dật là đường chết,

Không phóng dật, không chết,

Phóng dật như chết rồi.

Biết rõ sai biệt ấy,

Người trí không phóng dật,

Hoan hỷ, không phóng dật,

An vui hạnh bậc Thánh.¹

Hai câu kinh Pháp Cú trên nói cho chúng ta biết rằng không phóng dật, nghĩa là một nếp sống cẩn trọng, biết giữ gìn lời ăn tiếng nói, có tư tưởng lành mạnh trong sáng, tránh các hành vi bê tha, chính là con đường sống, con đường của hạnh phúc an lạc. Trái lại, phóng dật, nghĩa là một nếp sống buông thả, không tu tập thân, khẩu, ý, đắm say trong

———

¹Kinh Pháp Cú, kệ số 21 – 22.

mem rượu, men dục vọng hay men quyền lực, chính là con đường chết, con đường của mọi bất hạnh khổ đau. Có thể chết liền nhưng là chết dần chết hoặc sống đó như chết rồi vậy.

Thực tế chuyện đời cũng nói với chúng ta có rất nhiều nỗi bất hạnh khổ đau lẽ ra có thể tránh được, con ếu con người biết cân nhắc thận trọng trong cuộcsống, khéo tu tập giữ gìn thân, khẩu, ý, không buông thả phóng dật. Làm dân hay làm chủ một gia đình mà sống buông lung phóng túng thì sớm muộn phải chịu cảnh tán gia bại sản. Còn làm vua hay lãnh đạo một giang sơn do tổ tiên để lại mà dễ duôi phóng dật thì khó tránh khỏi cái họa nước mất nhà tan. Dân là người mà vua cũng là người. Nhưng vua cao hơn dân vì vua đứng trên dân, lãnh đạo dân, sống nêu gương cho dân, chịu trách nhiệm chăm lo hạnh phúc cho muôn dân. Làm vua to thế, được nhiều người ngưỡng mộ và kỳ vọng đến thế nên “cái đức” của vua cũng phải lớn phải cao thì mới đủ sức lãnh đạo và giáo dục thần dân trăm họ. Ngày xưa vua là Thiên tử nên vua là tất cả, mọi việc hưng vong của cơ đồ xả tắc đều trông chờ ở vua. Ngày nay lãnh đạo đất nước do dân bầu dân cử nên dân có quyền hơn trong việc chọn người thế vị. Nhưng dù thế nào đi nữa thì việc chọn ai bầu ai cũng chỉ là giải pháp nhất thời bên ngoài. Sự thực thì chính bản thân người lãnh đạo, cái đức cái trí thể hiện trong

cuộc sống và trong đường lối lãnh đạo của người ấy, mới quan trọng để quyết định một nhà nước có trong sạch vững mạnh, đủ sức lãnh đạo và hướng dẫn đời sống chân chính của toàn dân hay không.

Đức Phật đánh giá cao đức tính chân chính lãnh đạo đất nước, xem đó là yếu tố quyết định sự hưng thịnh của một xứ sở. Ngài cho rằng chính cuộc sống đạo đức sáng suốt của người lãnh đạo sẽ ảnh hưởng đến lối sống đạo đức chân chính của tất cả quan dân trong nước,nhờ vậy xứ sở được thái bình thịnh vượng.¹Những lời khuyên của Ngài cho đức vua Pasenadi được trích dẫn dưới đây²nói cho chúng ta biết cái may mắn to lớn của một đất nước khi có được một nhà lãnh đạo mẫu mực, sống chân chính đúng pháp, không phóng dật:

“Ngồi xuống một bên, vùa Pasenadi nước Kosala bạch Thế Tôn:

– Bạch Thế Tôn, có một pháp nào có thể đưa đến chứng đắc và tồn tại cả hai hạnh phúc: hạnh phúc đời này và hạnh phúc đời sạu?

———

¹Kinh Phi Pháp, Tăng Chi Bộ.

²Kinh Không phóng dật, Tương Ưng Bộ.

- Thưa Đại vương, co một pháp có thể đưa đến chứng đắc và tồn tại cả hai hạnh phúc: hạnh phúc đời này và hạnh phúc đời sau

- Bạch Thế Tôn, pháp ấy là gì, có thể đưa đến và tồn tại cả hai hạnh phúc: hạnh phúc đời này và hạnh phúc đời sau?

- Bất phóng dật, thưa Đại vương, là pháp có thể đưa đến chứng đắ và tồn tại hạnh phúc: hạnh phúc đời này và hạnh phúc đời sau. Do vậy, này Đại vương, Đại vương cần phải học tập như sau: “Tôi sẽ là thiện hữu, thiện bạn lữ, thiện giao du”. Như vậy, này Đại vương, Đại vương cần phải học tập. Này Đại vương, để có thể trở thành thiện hữu, thiện bạn lữ, thiện giao du, Đại vương cần phải y cứ, an trú vào một pháp, tức là không phóng dật trong các thiện pháp.

Thưa Đại vương, nếu Đại vương an trú không phóng dật, y cứ không phóng dật, thời các nữ cung nhân sẽ suy nghĩ: “Đại vương an trú không phóng dật, y cứ không phóng dật, vậy chúng ta hãy an trú không phóng dật, y cứ không phóng dật”.

Thưa Đại vương, nếu Đại vương an trú không phóng dật, y cứ không phóng dật, thời các vị Sát-đế-lỵ chư hầu sẽ suy nghĩ: “Đại vương an trú không

phóng dật, ý cứ không phóng dật; vậy chúng ta an trú không phóng dật, y cứ không phóng dật”.

Thưa Đại vương, nếu Đại vương an trú không phóng dật, y cứ không phóng dật, thời các dân chúng ở thị trấn và quốc độ suy nghĩ: “Đại vương an trú không phóng dật, y cứ không phóng dật; vậy chúng ta hãy an trú không phóng dật, y cứ không phóng dật”.

Thưa Đại vương, nếu Đại vương an trú không phóng dật, y cứ không phóng dật, thời tự ngã được che chở hộ trì, nội cung được che chở, hộtrì, kim tàng được che chở, hộ trì, quốc độ được che chở, hộ trì.

Ai ước mong tài sản,

Ai ước nguyện tuổi thọ,

Không bệnh, có diệu sắc,

Được sanh lên Thiên giới,

Sanh các nhà quý tộc,

Phải liên tục tăng thượng,

Tinh tấn, không dừng nghĩ,

Người hiền triết tán thán,

Hạnh lành, không phóng dật,

Đối với những người lành,

Làm các hạnh công đức,

Người hiền không phóng dật,

Được cả hai lợi ích,

Lợi ích trong đời này,

Lợi ích cả đời sau.

Kẻ anh hùng được gọi,

Là bậc chơn hiền trí,

Nếu biết nắm chụp lấy,

Hạnh phúc cho chính mình.”

Tu Là Cội Phúc

TU LÀ CỘI PHÚC

Nguyên Hiếu

Mỗi con người sinh ra ở đời hoặc may mắn hoặc không may mẳn, cơ bản là do người đã tích lũy các nghiệp nhấn thiện hoặc bất thiện trong quá khứ. Đức Phật thấy rõ nghiệp lực chi phối đời sống con người và mỗi người nên khuyên dạy mọi người lưu tâm tu tập thân, khẩu, ý như là biện pháp cải thiện cuộc sống hiện tại và tương lai. Ngài cho rằng hết thảy mọi người, bất luận là giàu hay nghèo, may mắn hay bất hạnh, đều có cơ hội cải thiện cuộc sống của mình theo chiều hướng tốt đẹp, miễn là người ấy có sự hiếu biết và kiên quyết. Ngài thấy rõ nhân quả nghiệp báo diễn tiến nhiều đời kiếp nên chủ trương cải thiện phẩm chất cuộc sống bằng biện pháp tu tập, chuyển hóa ba nghiệp theo tiêu chí làm lành lánh ác. Ngài đánh giá cao quyết tâm bỏ ác làm lành của mọi người và cho rằng phàm sinh ra ở đời, bất luận kẻ giàu người nghèo, chỉ có con đường tu mới là cội phúc. Những lời dạy của Ngài cho nhà vua Pasenadi sau

đây¹nói rõ quan niệm “Tu là cội phúc” của Ngài.

“Rồi vua Pasenadi nước Kosala đi đến bên Thế Tôn, sau khi đến, đảnh lễ Thế Tôn rồi ngồi xuống một bên, Thế Tôn nói với vua Pasenadi nước Kosala đang ngồi một bên:

Thưa Đại vương, có bốn loại người này có mặt, hiện diện ở đời. Thế nào là bốn?

Sốngtrong bóng tối hướng đến bóng tối, sống bóng tối hướng đến ánh sáng, sống trong ánh sáng hướng đến bóng tối, sống trong ánh sáng hướng đến ánh sáng.

Thưa Đại vương, và thế nào là người sống trong bóng tối hướng đến bóng tối? Ở đây, thưa Đại vương, có một số người sanh trong gia đình hạ tiện, gia đình kẻ chiên-dà-la hay gia đình người đan rổ, hay gia đình người làm bẫysập, hay gia đình người làm xe, hay gia đình người đổ rác nghèo đói, ăn uống thiếu thốn, sanh kế khó khăn, khó kiếm đồ ăn mặc, và người ấy xấu xí khó nhìn, còm lưng, nhiều bệnh, mù lòa, quẹo tay, bại chân, hay nửa thân tê liệt. Người ấy không nhận được đồ ăn, đồ uống, vãi mặc, xe cộ, vòng hoa, hương liệu, phấn sáp, không

———

¹Kinh Người, Tương Ưng Bộ.

nhận được chỗ nằm, chỗ ở, đèn đuốc. Người ấy thân làm ác, miệng nói ác, ý nghĩ ác. Do thân làm ác, miệng nói ác, ý nghĩ ác, sau khi thân hoại mạng chung, người ấy sanh vào cõi dữ, ác thú, dọa xứ, địa ngục. Thưa Đại vương, ví như một người đi từ tối tăm này đến tối tăm khác, hay đi từ hắc ám này đến hắc ám khác, hay từ vết máu đỏ này đến vết máu đỏ khác. Thưa Đại vương, Ta nói người ấy với ví dụ như vậy. Thưa Đại vương, như vậy là người sống trong bóng tối, hướng đến bóng tối.

Và thưa Đại vương, thế nào là người sống trong bóng tối hướng đến ánh sáng? Ở đây, thưa Đại vương, có một số người sanh trong gia đình hạ tiện, gia đình kẻ chiện-dà-la, hay gia đình người đan rổ, hay gia đình người làm bẫy sập, hay gia đình người làm xe, hay gia đình người đổ rác, nghèo đói, ăn uống thiếu thốn, sanh kế khó khăn, khó kiếm đồ ăn mặc. Và người ấy xấu xí, khó nhìn, còm lưng, nhiều bệnh, mù lòa, quẹo tay, bại chân hay nửa thân tê liệt. Người ấy không nhận được đồ ăn, đồ uống, vải mặc, xe cộ, vòng hoa, hương liệu, phấn sáp, không nhận được chỗ nằm, chỗở, đèn đuốc. Người ấy thân làm thiện, miệng nói thiện, ý nghĩ thiện. Do thân làm thiện, miệng nói thiện, ý nghĩ thiện, sau khi thân hoại mạng chung người ấy được sanh lên Thiện thú, Thiên giới, cõi đời này. Thưa Đại vương, ví như một người từ đất

leo lên kiệu, hay từ kiệu leo lên lưng ngựa, hay từ lưng ngựa leo lên thân voi, hay từ thân voi leo lên lầu. Thưa Đại vương, Ta nói người ấy với ví dụ như vậy. Thưa Đại vương, như vậy là người sống trong bóng tối hướng đến ánh sáng.

Và thưa Đại vương, thế nào là người sống trong ánh sáng hướng đến bóng tối? Ở đây, thưa Đại vương, có người sanh ra trong gia đình cao quý, trong gia đình Sát-đế-ly đại phú, hay trong gia đình Bà-la-môn đại phú, hay trong gia đình gia chủ đại phú, phú hào, có tiền của lớn, có tài sản lớn, có nhiều vàng và bạc, có nhiều tài sản vật dụng, nhiều tiền của, ngũ cốc. Người ấy đẹp trai, dễ nhìn, dễ thương, với màu da tuyệt đẹp, mỹ miều. Người ấy lại nhận được đồ ăn, đồ uống, áo mặc, xe cộ, vòng hoa, hương liệu, phấn sáp, chỗ nằm, chỗ trú, đèn đuốc. Người ấy thân làm ác, miệng nói ác, ý nghĩ ác. Do thân làm ác, miệng nói ác, ý nghĩ ác, sau khi thân hoại mạng chung, người ấy sanh vào cõi dữ, ác thú, đọa xứ, địa ngục. Ví như, thưa Đại vương, một người từ lầu leo xuống thân voi, hay từ thân voi leo xuốnglưng ngựa, hay từ lưng ngựa leo xuống chiếc kiệu, hay từ chiếc kiệu leo xuống đất, hay từ đất leo xuống lòng đất tối tăm. Thưa Đại vương, Ta nói người ấy với ví dụ như vậy. Thưa Đại vương, như vậy là người sống trong ánh sáng hướng đến bóng tối.

Và thưa Đại vương, thế nào là người sống trong ánh sáng hướng đến ánh sáng? Ở đây, thưa Đại vương, có người sanh ra trong gia đình cao quý, trong gia đình Sát-đế-lỵ đại phú, hay trong gia đình Bà-la-môn đại phú, hay trong gia đình gia chủ đại phú, phú hào, có tiền của lớn, có tài sản lớn, có nhiều vàng và bạc, có nhiều tài sản vật dụng, có nhiều tiền của, ngũ cốc. Và người ấy đẹp trai, để nhìn, dễ thương, với màu da tuyệt đẹp, mỹ miều. Người ấy lại nhận được đồ ăn, đồ uống, vải mặc, xe cộ, vòng hoa, hương liệu, phẩn sáp, chỗ nằm, chỗ trú, đèn đuốc. Người ấy thân làmthiện, miệng nói thiện, ý nghĩ thiện. Do thân làm thiện, miệng nói thiện, ý nghĩthiện, người ấy khi thân hoại mạng chung được sanh lện Thiện thú, Thiện giới, cõi đời này. Ví như, thưa Đại vương, một người từ chiếc kiệu này bước qua chiếc kiệu khác, hay từ lưng ngựa này bước qua lưng ngựa khác, hay từ thân voi này bước qua thân voi khác, hay từ lầu này bước qua lầu khác. Thưa Đại vương, Ta nói người ấy với ví dụ như vậy. Thưa Đại vương, như vậy là người sống trong ánh sáng, hướng đến ánh sáng.

Thưa Đại vương, những người như vậy có mặt, hiện diện trong đời.

Keo kiệt, ác tư duy,

Tà kiến, thiếu lễ nghĩa,

Nhiếc mắng và mạ lỵ,

Sa-môn, Bà-la-môn,

Cùng các khất sĩ khác,

Không cho, làm phiền nhiễu,

Ngăn chặn sự bố thí,

Cơm nước cho người xin.

Đại vương, người như vậy,

Khi thân hoại mạng chung,

Sanh địa ngục hãi hùng,

Ôi Nhân chủ, người vậy,

Được gọi sanh bóng tối,

Và hướng đến bóng tối.

Đại vương, người nghèo đói,

Có tín, không xan tham,

Bố thí, thiện tư duy,

Có chí, tâm không loạn,

Đứng dậy và chào đón,

Sa-môn, Bà-la-môn,

Cùng các khất sĩ khác,

Tu học hạnh thăng bằng,

Không ngăn sự bố thí,

Cơm nước cho người xin.

Đại vương, người như vậy,

Khi thân hoại mạng chung,

Được sanh lên Thiên giới,

Ôi Nhân chủ, người vậy,

Được gọi sanh bóng tối,

Nhưng hướng đến ánh sáng.

Đại vương, người hào phú,

Bất tín và xan tham,

Keo kiệt, ác tư duy,

Tà kiến, không lễ nghĩa,

Nhiếc mắng và mạ lỵ,

Sa-môn, Bà-la-môn,

Cùng các khất sĩ khác,

Không cho, làm phiền nhiễu,

Ngăn chặn sự bố thí,

Cơm nước cho người xin.

Đại vương, người như vậy,

Khi thân hoại mạng chung,

Phải sanh vào địa ngục,

Ôi Nhân chủ, người vậy,

Được gọi sanh ánh sáng,

Và hướng đến bóng tối.

Đại vương, người hào phú,

Có tín, không xan tham,

Bố thí, thiện tư duy,

Có chí, tâm không loạn,

Đứng dậy và chào đón,

Sa-môn, Bà-la-môn,

Cùng các khất sĩ khác,

Tu học hạnh hòa bĩnh,

Không ngăn sự bố thí,

Cơm nước cho người xin.

Đại vương người như vậy,

Khi thân hoại mạng chung,

Được sanh lê Thiên Giới,

Ôi Nhân chủ, người vậy,

Được gọi sanh ánh sáng,

Và hướng đến ánh sáng.”

Phật Nói Về Nguyên Nhân Thất Bại Ở Đời

PHẬT NÓI VỀ NGUYÊN NHÂN THẤT BẠI Ở ĐỜI

Huệ Văn

Có vị Thiên nhân nghĩ đến nỗi khổ của thế gian nên đến thỉnh vấn Đức Thế Tôn về nguyên nhân dẫn đến sự thất bại của con người sống ở trên đời. Với lòng thương tưởng chúng sinh, Phật lần lượt đưa ra những lời giải đáp, nêu rõ các nguyên nhân khiến con người rơi vào cửa bại vong. Bao giờ cũng thế, lời Phật giản dị nhưng rất thực tế và bổ ích, rất đáng cho chúng ta suy nghĩ và học tập:

Vị Thiên nhân:

Về bại vong con người,

Con hỏi Gotama!

Con đến hỏi Thế Tôn,

Cửa vào của bại vong?

Đức Thế Tôn:

Thật dễ hiểu thành công,

Thật dễ hiểu bại vong,

Ưa mến pháp, thành công,

Thù ghét pháp, bại vong.

Thiên nhân:

Như vậy, chúng con rõ,

Thứ nhất về bại vong,

Thứ hai, mong Ngài nói,

Cửa vào của bại vong?

Thế Tôn:

Ai mến kẻ bất thiện,

Không ái luyến bậc thiện,

Thích pháp kẻ bất thiện,

Chính cửa vào bại vong.

Thiên nhân:

Như vậy, chúng con rõ,

Thứ hai về bại vong,

Thứ ba, mong Ngài nói,

Cửa vào của bại vong?

Thế Tôn:

Người tánh ưa thích ngủ,

Thích hội chúng, thụ động,

Biếng nhác, thường phẫn nộ,

Chính cửa vào bại vong.

Thiên nhân :

Như vậy chúng con rõ,

Thứ ba về bại vong,

Thứ tư, mong Ngài nói,

Cửa vào cửa bại vong?

Thế Tôn:

Ai với mẹ hay cha,

Già yếu, tuổi trẻ hết,

Tuy giàu không giúp đỡ,

Chính cửa vào bại vong.

Thiên nhân:

Như vậy, chúng con rõ,

Thứ tư về bại vong,

Thứ năm, mong Ngài nói,

Cửa vào của bại vong?

Thế Tôn:

Ai nói dối lường gạt,

Sa-môn, Bà-la-môn,

Hay các khất sĩ khác,

Chính cửa vào bại vong.

Thiên nhân:

Như vậy, chúng con rõ,

Thứ năm về bại vong,

Thứ sáu, mong Ngài nói,

Cửa vào của bại vong?

Thế Tôn:

Người giàu có tài sản,

Có vàng bạc thực vật,

Hưởng vị ngọt một mình,

Chính cửa vào bại vong?

Thiên nhân:

Như vậy, chúng con rõ,

Thứ sáu về bại vong,

Thứ bảy, mong Ngài nói,

Cửa vào của bại vong.

Thế Tôn:

Người tự hào về sanh,

Về tài sản dòng họ,

Khinh miệt các bà con,

Chính cửa vào bại vong.

Thiên nhân:

Như vậy, chúng con rõ,

Thứ bảy về bại vong,

Thứ tám, mong Ngài nói,

Cửa vào của bai vong?

Thế Tôn:

Người đắm say nữ nhân,

Đắm say rượu, cờ bạc,

Hoang phí mọi lợi sắc,

Chính cửa vào bại vong.

Thiên nhân:

Như vậy, chúng con rõ,

Thứ tám về bại vong,

Thứ chín, mong ngài nói,

Cửa vào của bại vong?

Thế Tôn:

Không vừa đủ vợ mình,

Được thấy giữa dâm nữ,

Được thấy với vợ người,

Chính cửa vào bại vong.

Thiên nhân:

Như vậy, chúng con rõ,

Thứ chín về bại vong,

Thứ mười, xin Ngài nói,

Cửa vào của bại vong?

Thế Tôn:

Người trẻ tuổi đã qua,

Cưới cô vợ vú tròn,

Ghen nàng không ngủ được,

Chính cửa vào bại vong.

Thiên nhân:

Như vậy, chúng con rõ,

Thứ mười về bại vong,

Thứ mười một, xin nói,

Cửa vào của bại vong?

Thế Tôn:

Đàn bà, hay đàn ông,

Rượu chè, tiêu hoang phí,

Được địa vị quyền thế,

Chính cửa vào bại vong.

Thiên nhân:

Như vậy chúng con biết,

Thứ mười một bại vong,

Thứ mười hai, xin nói,

Cửa vào của bại vong?

Thế Tôn:

Tài sản ít, ái lớn,

Sanh gia đình hoàng tộc,

Ở đây muốn trị vì,

Chính vào cửa bại vong.

Bại vong này ở đời,

Bậc trí khéo quán sát,

Đầy đủ với chanh kiên,

Sống hạnh phúc ở đời.¹

———

¹Kinh bại vong, Kinh tập, Tiểu Bộ.