Pháp Hành

Tâm Buông Xả Là Tâm An Lạc

TÂM BUÔNG XẢ LÀ TÂM AN LẠC

Vân Ngọc

Kinh Phật cho chúng ta biết rằng có ba hình thái cảm thọ hay cảm giác phát sinh liên quan đến sinh hoạtxúc chạm hàng ngày của con người. Đó là lạc thọ, khổ thọ và bất khổ bất lạc thọ hay cảm giác khả ý, cảm giác bất khả ý và cảm giác khả ý bất khả ý. Thông thường, ba loại cảm thọ hay xúc cảm này phát sinh tùy thuộc vào tính chất sự xúc chạm giữa các căn và các trần. Nếu mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý tiếp xúc với sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp khả ái thì lạc thọ hay cảm giác khả ý phát sinh, nếu chúng tiếp xúc với các đối tượng không khả ái thì khổ thọ hay cảm giác bất khả ý phát sinh, nếu tiếp xúc với các đối tượng khả ái không khả ái thì bất khổ bất lạc thọ hay cảm giác khả ý bất khả ý phát sinh.

Có thể hiếu rằng con người là sinh vật sống theo cảm xúc, biểu lộ và phản ứng tùy thuộc cảm xúc, bị thôi thúc bởi cảm xúc; do đó cảm thọ hay

cảm xúc đóng vai trò rất lớn trong đời sống con người. Nó dẫn dắt và chi phối hầu như toàn bộ cuộc đời con người bởi tính chất gắn kết đặc biệt của nó trong cơ cấu vận hành của con người hay ngũ uẩn. Cảm thọ là các hiện tượng duyên sinh, sinh khởi do duyên xúc chạm, thường xuyên thay đổi, nhưng nó tác động rất lớn lên đời sống tinh thần hay tâm thức của con người. Nó khiến cho tâm thức con người không ngừng quay cuồng trong tưthế luôn luôn phản ứng dao động, biểu hiện qua việc khao khát tìm cầu (lạc thọ) hoặc phản kháng bực bội (đối với khổ thọ) hoặc mê mờ thụ động (đối với bất khổ bất lạc thọ). Theo quan điểm của đạo Phật, sự phản ứng của tâm thức trước các sự kiện xúc chạm hay thói quen tìm cầu lạc thọ, phản kháng khổ thọ hay vô thức đối với bất khổ bất lạc thọ chính là lý do khiến cho tập khí tham, sân, si dấy khởi và tăng trưởng, cũng có nghĩa là khổ đau sinh khởi và tăng trưởng. Tâm càng phản ứng hoặc quay cuồng theo cảm thọ thì tham, sân, sicàng có điều kiện tăng trưởng. Luận về nguồn gốc khổ đau do duyên xúc chạm hay do sự phần ứng mê mờ của tâm thức đối với các cảm thọ dẫn đến tham, sân, sỉ dấy khởi và tăng trưởng, Đức Phật nêu rõ:

“Này các Tỷ-kheo, do duyên mắt và do duyên các sắc, khởi lên nhãn thức. Sự gặp gở của ba pháp này là xúc. Do duyên xúc, khởi lên lạc thọ, khổ thọ hay bất khổ bất lạc thọ. Vị ấy do cảm xúc

lạc thọ, mà hoan hỷ, tán thán, trú ở ái trước. Tham tùy miên của vị ấy tùy tăng. Vị ấy do cảm xúc khổ thọ, mà sầu muộn, than vãn, than khóc, đập ngực, rơi vào bất tỉnh. Sân tùy miên của vị ấy tùy tăng. Vị ấy do cảm xúc bất khổ bất lạc thọ, mà không như thật biết sự tập khởi, sự đoạn diệt, vị ngot, sự nguy hiểm và sự xuất ly khỏi cảm thọ ấy. Vô minh tùy miên của vị ấy tùy tăng. Này các Tỷ-kheo, vị ấy chính do không đoạn tận tham tùy miên đối với lạc thọ, do không tẩy trừ sân tùy miên đối với khổ thọ, do không nhổ lên vô minh tùy miên đối với bất khổ bất lạc thọ, không đoạn tận vô minh, không làm cho minh khởi lên, có thể ngay trong hiện tai là người chấm dứt đau khổ, sự kiện như vậy không xảy ra. (Tương tự như trên, do duyên tai và do duyên các tiếng, do duyên mũi và do duyên các hương, do duyên lưỡi và do duyên các vị, do duyên thân và do duyên các xúc, do duyên ý và do duyên các pháp)".¹

Như vậy, sự mê mờ về tính chất duyên sinh, vô thường của cảm thọ hay thói quen phản ứng của tâmthức đối với các cảm giác phát sinh do duyên xúc chạm giữa các căn vàcác trần chính là lý do khiến cho tham, sân, si - gốc rễ của khổ đau - sinh

———

¹Kinh Sáu sáu, Trung Bộ.

khởi và tăng trưởng. Từ đây, luận đề giải thoát khổ đau tiếp tục được nêu ra. Nếu lạc thọ, khổ thọ hay bất khổ bất lạc thọ phát sinh mà không động tâm, không phần ứng dao động, hoặc đam mê thích thú hoặc giận dữ bực phiền hoặc mê mờ thụ động, thì bấy giờ tham, sân, si - cội rễ của khổ đau - không có lý do sinh khởi và tăng trưởng. Đây chính là hướng đi của tâm giải thoát, hướng đi của trí tuệ, hướng đi của sự nhận thức và quán sát thường xuyên về tính chất duyên sinh, không thường hằng của cảm thọ dẫn đến việc buông bỏ thói quen phản ứng đối với các loại cảm xúc. Không phản ứng hay tâm không duyên theo các cảm thọ thì tham, sân, sỉ không có lý do sinh khỏi và tăng trưởng. Đức Phật xác nhận:

“Này các Tỷ-kheo, do duyên mắt và do duyên các sắc khởi lên nhãn thức. Sự gặp gở của ba pháp này là xúc. Do duyên xúc, khởi lên lạc thọ, khổ thọ hay bất khổ bất lạc thọ. Vị ấy cảm xúc lạc thọ, mà không hoan hỷ, tán thán, trú ở ái trước,tham tùy miên của vị ấykhông tùy tăng. Vị ấy cảm xúc khổ thọ, mà không sầu muộn, than van, than khóc, đập ngực, rơi vào bất tỉnh; sân tùy miên của vị ấy không tùy tăng. Vị ấy cảm xúc bất khổ bất lạc thọ, mà như thật biết sự tập khởi, sự đoạn diệt, vị ngọt, sự nguy hiểm và sự xuất ly khỏi cảm thọ ấy; vô minh tùy miên của vị ấy không tùy tăng. Này các Tỷ-kheo, vị ấy chính do đoạn tận tham tùy miên

đối với lạc thọ, do tẩy trừ sân tùy miên đối với khổ thọ, do nhổ lên vô minh tùy miên đối với bất khổ bất lạc thọ, đoạn tận vô minh, làm cho minh khởi lên, có thể ngay trong hiện tại là người chấm dứt đau khổ, sự kiện như vậy xảy ra. (Tương tự như trên, do duyên tai và do duyên các tiếng, do duyên mũi và do duyên các hương, do duyên lưỡi và do duyên các vị, do duyên thân và do duyên các xúc, do duyên ý và do duyên các pháp)”.¹

Nhìn chung, cảm thọ là hiện tượng tâm thức, phát sinh do duyên xúc chạm giữa các căn và các trần. Nó gắn kết mật thiết với đời sống của mỗi cá nhân đến độmọi hoạt động của con người hầu như là sự biểu hiện và thôi thúc của cảm thọ. Nó kích thích và tạo nên các trạng huống đối cực trong đờisống con người như thích thú hay không thích, hài lòng hay bất mãn, vui hay buồn, sướng hay khổ, thương hay ghét. Nó đưa đẩy con người trôi dạt từ thái cực này sang thái cực khác trong thể giới của những cảm xúc bấn loạn, khiến cho con người cứ mãi quay cuồng, không tỉnh táo, không sáng suốt, không yên ổn. Vì cảm thọ là hiện tượng duyên sinh, biến đổi liên tục; do đó con người (chủ thể xúc cám) cũng được thấy hầu như thay đổi thường

———

¹Kinh Sáu sáu, Trung Bộ.

xuyên hoặc có những “biểu hiện thất thường”. Tất cả là do duyên cảm thọ hay do hệ quả của sự mê mờ chạy theo cảm xúc. Vì vậy, sự hiếu biết đúng đắn về cảm thọ là cơ sở khiến cho tâm trở nên táo, sáng suốt, bớt quay cuồng, bớt phản ứng, bớt rơi vào các đối cực, cũng đồng nghĩa là con người dần dần thoát khỏi mọi hệ lụy khổ đau do không còn quay cuồng mê đắm trong thể giới rối loạn của các xúc cảm sai biệt. Kinh Phật đề nghị giải pháp nhìn nhận và xử sự thế này đối với các loại cảm thọ:¹

“Ở đây, này Ànanda, vị Tỷ-kheo do mắt thấy sắc, khởi lên khả ý, khởi lên bất khả ý, khởi lên khả ý bất khả ý. Vị ấy tuệ tri như sau: “Khả ý này khởi lên nơi ta, bất khả ý này khởi lên, khả ý bất khả ý này khới lên. Cái này khởi lên, vì là hữu vi nên thô. Nhưng cái này là an tịnh, cái này là thù diệu, tức là xả”. Cho nên, dầu cho cái gì khởi lên là khả ý, bất khả ý hay khả ý và bất khả ý, tất cả đều đoạn diệt trong vị ấy, và xả tồn tại. Này Ànanda, như một người có mắt, sau khi mở mắt, lại nhắm mắt lại, hay sau khi nhắm mắt, lại mở mắt ra; cũng vậy, như vậy là tốc độ, như vậy là sự mau chóng, như vậy là sự dễ dàng đối với cái gì đã khởi lên, khả ý bất khả ý hay khả ý bất khả ý, tất cả đều đoạn diệt trong vị ấy, và xả tổn tại.

———

¹Kinh Căn tu tập, Trung Bộ.

Lại nữa, này Ànanđa, Tỷ-kheo đó tai nghe tiếng khởi lên khả ý, khởi lên bất khả ý, khởi lên khả ý bất khả ý. Vị ấy tuệ tri như sau: “Khả ý này khởi lên nơi ta, bất khả ý này khởi lên, khả ý bất khả ý này khởi lên. Cái này khởi lên, vì là hữu vi nên thô. Nhưng cái này là an tịnh, cái này là thù diệu, tức là xả”. Cho nên dầu cho cái gì khởi lên là khả ý, bất khả ý, hay khả ý bất khả ý, tất cả đều đoạn diệt trong vị ấy, và xả tồn tại. Này Ànanda, như một người lực sĩ có thể búng tay một cách để dàng; cũng vậy, như vậy là tốc độ, như vậy là sự mau chóng, như vậy là sự để dàng đối với cáigì đã khởi lên, khả ý, bất khả ý hay khả ý bất khả ý, tất cả đều đoạn diệt trong vị ấy và xả tồn tại.

Lại nữa, này Ànanda, Tỷ-kheo do mũi ngửi hương khởi lên khả ý, khởi lên bất khả ý, khởi lên khả ý bất khả ý. Vị ấy tuệ tri như sau: “Khả ý này khởi lên nơi ta, bất khả ý này khởi lên, khả ý bất khả này khởi lên. Cái này khởi lên, vì là hữu vi nên thô. Nhưng cái này là an tịnh, cái này là thù diệu, tức là xả”. Cho nên dẫu cho cái gì khởi lên là khả ý, bất khả ý hay khả ý bất khả ý, tất cả đều đoạn diệt trong vị ấy, và xả tồn tại. Này Ànanđa, như những giọt nước mưa chảy trượt đi, không có đọng lại trên một lá sen hơi chúc xuống; cũng vậy, như vậy là tốc độ, như vậy là sự mau chóng, như vậy là sự dễ đàng đối với cái gì đã khởi lên, khả ý,

bất khả ý hay khả ý bất khả ý, tất cả đều đoạn diệt trong vị ấy và xả tồn tại.

Lại nữa, này Ànanda, Tỷ-kheo do lưỡi nên vị khởi lên khả ý, khởi lên bất khả ý, khởi lên khả ý bất khả ý. Vị ấy tuệ trí như sau: “Khả ý này khởi lên nơi ta, bất khả ý này khởi lên, khả ý bất khả ý này khởi lên. Cái này khởi lên, vì là hữu vi nên thô. Nhưng cái này là an tính, cái này là thù điệu, tức là xả”. Cho nên dầu cho cái gì khởi lên là khả ý, bất khả ý, hay khả ý bất khả ý, tất cả đều đoạn diệt trong vị ấy, và xả tồn tại. Này Ànanđa, như một người lực sĩ có thể nhổ ra một cách dễ dàng cục đờm đọng lại trên đầu lưỡi; cũng vậy, như vậy là tốc độ, như vậy là sự mau chóng, như vậy là sự dễ dàng đối với cái gì đã khởi lên, khả ý, bất khả ý hay khả ý bất khả ý, tất cả đều đoạn diệt trong vị ấy và xả tồn tại.

Lại nữa, này Ànanđa, Tỷ-kheo do thân cảm xúc khởi lên khả ý, khởi lên bất khả ý, khởi lên khả ý bất khả ý. Vị ấy tuệ tri như sau: “Khả ý này khởi lên nơi ta, bất khả ý này khởi lên, khả ý bất khả ýnày khởi lên. Cái này khởi lên, vì là hữu vi nên thô. Nhưng cái này là an tịnh, cái này là thù diệu, tức là xả”. Cho nên dầu cho cái gì khởi lên là khả ý, bất khả ý hay khả ý bất khả ý, tất cả đều đoạn diệt trong vị ấy, và xả tồn tại. Này Ànanda,

ví như một người có thể duỗi ra cánh tay được co lại của mình, hay co lại cánh tay duỗi ra của mình; cũng vậy, như vậy là tốc độ, như vậy là sự mau chóng, như vậy là sự dễdàng đối với cái gì đã khởi lên, khả ý, bất khả ý hay khả ý bất khả ý, tất cả đều đoạn diệt trong vị ấy và xả tồn tại.

Lại nữa, nàyÀnanđa, Tỷ-kheo do ý nhận thức các pháp khởi lên khả ý, khởi lên bất khả ý, khởi lên khả ý bất khả ý. Vị ấy tuệ tri như sau: “Khả ý này khởi lên nơi ta, bất khả ý này khởi lên, khả ý bất khả ý này khởi lên. Cái này khởi lên, vì là hữu vi nên thô. Nhưng cái này là an tịnh, cái này là thù diệu, tức là xả”. Cho nên dầu cho cái gì khởi lên là khảý, bấtkhảý hay khảý bất khảý, tất cả dẫu đoạn diệt trong vị ấy, và xả tổn tại. Này Ànanda, như một người cho nhỏ hai ba giọt nước trong một cái chậu bằng sắt đun nóng cả ngày, các giọt nước rơi rất chậm nhưng chúng bị tiêu diệt, biến đi rất mau; cũng vậy, như vậy là tốc độ, như vậy là sự mau chóng, như vậy là sự dễ dàng đối với cái gì đã khởi lên, khả ý, bất khả ýhay khả ý bất khả ý, tất cả đều đoạn diệt trong vị ấy và xả tồn tại”.

Phật nói đến tâm buông xả như là cách thứcvượt qua mọi tác động và ảnh hưởng của cảm thọ. Đó là thái độ sáng suốt đưa đến an lạc. Xả là trạng thái tỉnh táo, trong sáng, quân bình, không thiên vị

của tâm, phát sinh nhờ kết quả nội quán, thấy rõ các cảm thọ (các hiện tượng) là duyên sinh, hữu vi, vô thường, khổ, vô ngã dẫn đến việc buông bỏ tâm ái luyến, phản kháng, cố chấp đối với các cảm thọ. Đó là công năng hay kết quả của trí tuệ, phát sinh nhờ chuyên tâm hành trì chánh tinh tấn, chánh niệm và chánh định. Nói cách khác, đó chính là trạng huống của tâm giải thoát, được thành tựu nhờ công phu Thiền quán kiên trì và sâu sắc, thấy rõ lý sinh diệt, nhận ra tính chất hữu vi vô thường, bất an của cảm thọ đưa đến cảm thức nhàm chán, ly tham, buông bỏ mọi cảm xúc, không còn tìm cầu, phản ứng hay nắm giữ bất kỳ ý tưởng hay cảm thức nào liên hệ đến sự xúc chạm. Trong phần giảng dạy cho du sĩ Dìghanakha, Thế Tôn xác chứng về công năng Thiền quán các cảm thọ dẫn đến tâm ly tham, buông xả, giải thoát, an lạc:

“Này Aggivessana, lạc thọ là vô thường, hữu vi, do duyên sanh, bị đoạn diệt, bị hủy hoại, bị suytàn, bị tiêu diệt. Này Aggivessana, khổ thọ là vô thường, hữu vi, do duyên sanh, bị đoạn diệt, bị hủy hại, bị suy tàn, bị tiêu diệt. Này Aggivessana, bất khổ bất lạc thọ là vô thường, hữu vi, do duyên sanh, bị đoạn diệt, bị hủy hoại, bị suy tàn, bị tiêu diệt. Thấy vậy, này Aggivessana, vị Đa văn Thánh đệ tử yểm ly lạc thọ, yểm ly khổ tho, yểm ly bất khổ bất lạc thọ. Do yểm ly, vị ấy không có tham

dục. Do không tham dục, vị ấy được giải thoát. Đối với tự thân đã giải thoát như vậy, khởi lên sự hiếu biết: “Ta đã giải thoát”. Vị ấy biết: “Sanh đã tận, Phạm hạnh đã thành, việc cần làm đã làm. sau đời hiện tại, không có đời sống nào khác nửa”.¹

———

¹Kinh Trường Trảo, Trung Bộ.

Phơi Bày Ra Những Gì Bị Che Kín

PHƠI BÀY RA NHỮNG GÌ BỊ CHE KÍN

Nguyên Hà

Để củng cố địa vị độc tôn của mình, các Bà- la-mộn dùng uy quyền tôn giáo thần thánh áp đặt các đức tin mang tính bó buộc lên đời sống tinh thần của các tầng lớp người trong xã hội. Họ tự nhận thuộc dòng dõi Phạm thiên tối cao và không muốn các tầng lớp khác đạt được vị thế ngang bằng với giai cấp của mình. Vì thế họ tìm đủ mọi cách để hạn chế cơ hội vươn lên của các tầng lớp khác không thuộc đẳng cấp Bà-la-mộn. Một trong số các dụng ý như vậy là chủ trương bốn loại tài sản cộ định dành cho bốn giai cấp:

“Thưa Tôn giả Gotama, các Bà-la-môn chủ trương bốn loại tài sản, chủ trương tài sản của người Bà-la-môn, chủ trương tài sản của người Khattiya, chủ trương tài sản củangười Vessa, chủ trương tài sản của người Sudda. Ở đây, thưa Tôn giả Gotama, các Bà-la-môn chủ trương tài sản của Bà-la-môn là khất thực. Nhưng khi người Bà-la-môn khinh

thường tài sản khất thực, người ấy không làm bổn phận của mình và giống như người chăn bò lấy của không cho. Như vậy, thưa Tôn giả Gotama, các Bà- la-môn chủ trương tài sản của Bà-la-môn. ở đây, thưa Tôn giả Gotama, các Bà-la-môn chủ trương tài sản của Khattiya là cung và tên. Nhưng khi người Khattiya khinh thường tài sản cung và tên, người ấy không làm bổn phận của mình, và giống như người chăn bờ lấy của không cho. Như vậy, thưa Tôn giả Gotama,các Bà-la-môn chủ trương tài sản của Khattiya. Ở đây, thưa Tôn giả Gotama, các Bà- la-môn chủ trương tài sản của Vessa là canh nông và nuôi bò. Nhưng khi người Vessa khinh thường tài sản canh nông và nuôi bò, người ấy không làm bổn phận của mình,và giống như người chăn bờ lấy của không cho. Như vậy, thưa Tôn giả Gotama, các Bà-la-môn chủ trương tài sản của Vessa. Ở đây, thưa Tôn giả Gotama, các Bà-la-môn chủ trường tài sản của Sudda là lưỡi liềm và đòn gánh. Nhưng khi người Sudda khinh thường tài sản lưỡi liềm và đòn gánh, người ấy không làm bổn phận của mình và giống như người chăn bờ lấy của không cho. Như vậy, thưa Tôn giả Gotama, các Bà-la-môn, chủ trương tài sản của người Sudda. Các Bà-la-môn, thưa Tôn giả Gotama, chủ trương bốn loại tài sản này. Ở đây, Tôn giả Gotama nói gì về vấn để này”¹

———

¹Kinh Esukàrì, Trung Bộ.

Đức Phật hiểu rõ dụng ý không mấy thân thiện của các Bà-la-môn đối với các giai cấp khác nên Ngài không đồng tình với chủ trương độc đoán như vậy. Việc áp đặt cho người khác một lối sống và buộc người ta phải tuyệt đối tuân thủ lối sống ấy như là bổn phận bất di dịch là hoàn toàn không thỏa đáng. Không ai có quyền ra lệnh cho người khác phải sống như thế này hay như thế kia như là bổn phận, trừ phi chính người ấy tự quyết định chọn lựa. Đức Phật cho rằng dù sinh ra trong các tầng lớp khác nhau nhưng mỗi người đều có quyền theo đuổi các ước mơ hay mục tiêu cao đẹp của riêng mình, đặc biệt là ước mơ vươn lên làm người thánh thiện. Không ai có quyền ban cho hoặc ngăn cấm người khác trở thành thánh thiện. Trong nhãn quan giác ngộ của Phật, mỗi người đều có khả năng chuyển hóa và hoàn thiện chính mình, nếu gặp được đạo sự tốt và môi trường thuận lợi. Vì thế Phật chủtrương mở cửa giác ngộ cho hết thảy mọi người, nhấn mạnh sự hoàn thiện nhân tính - hoàn thiện đạođức, tâm đức và tuệ đức - là tài sản cao quý nhất của con người, khuyến khích mọi người nỗ lực hướng thiện bằng cách nêu rõ sự bình đẳng của mọi tầng lớp trong khả năng làm người thánh thiện. Ngài nhấn mạnh:

“Này Bà-la-môn, Ta chủ trương tài sản cho con người là Thánh pháp vô thượng. Trong khi

nhớ đến gia hệ thuở xưa của mình về phía cha và mẹ, chỗ nào một tự thể sanh ra, thời sẽ được chấp nhận tuy thuộc chỗ ấy. Nếu tự thể được sanh ra trong một gia đình Khattiya, thời được chấp nhận là Khattiya. Nếu tự thể được sanh ra trong một gia đình Bà-la-môn, thời được chấp nhận là Bà-la-môn. Nếu tự thể được sanh ra trong một gia đình Vessa, thời được chấp nhận là Vessa. Nếu tự thể được sanh ra trong một gia đình Sudda, thời được chập nhận là Sudda.. Nhưng này Bà-la-môn, nếu một người từ một gia đình Khattiya xuất gia, từ bỏ gia đình, sống không gia đình nhờ pháp và luật được Như Lai tuyên thuyết, người ấy từ bỏ sát sanh, từ bỏ lấy của không cho, từ bỏ tà hạnh trong các dục, từ bỏ nói láo, từ bỏ nói hai lưỡi, từ bỏ nói lời độc ác, từ bỏ nói lời phù phiếm, không có tham tâm, không có sân tâm, có chánh kiến, người ấy thành tựu chánh đạo, thiện pháp. Này Bà-la- môn, nếu một người từ một gia đình Bà-la-môn.. từ một gia đình Vessa.. từ một gia đình Sudda xuất gia, từ bỏ gia đình, sống không gia đình, nhờ pháp và luật được Như Lai tuyên thuyết, người ấy từ bỏ sát sanh, từ bỏ lấy của không cho.. có chánh kiến, người ấy thành tựu chánh đạo, thiện pháp.

Này Bà-la-môn, Ông nghĩ thế nào? Ở đây, nếu có vị vua Khattiya đã làm lễ quán đánh, cho hội họp một trăm người thuộc nhiều chủng tánh

khác nhau và nói: “Quý vị hãy đến đây, quý vị nào thuộc gia đình Khattiya, thuộc gia đình Bà-la- môn, sanh ra từ hoàng tộc, hãy đem đến bộ phận trên của đồ quay lửa, bằng cây saka, hay cây sala, hay cây salala, hay cây chiên-đàn, hay cây sen, quay cho bật lửa và sức nóng hiện ra. Còn những người thuộc gia đình Chiên-đà-la (hạ tiện), thuộc gia cảnh săn bắn, thuộc gia đình làm đồ tre, thuộc gia đình làm xe cộ, thuộc gia đình đổ phân, hãy đến đây, đem đến bộ phận trên của đồ quay lửa làm bằng gỗ máng chó ăn, hay máng heo ăn, hay máng giặt đồ, hay củi khô từ cây y-la (elanda: cây thu đủ thầu dầu), và quay cho bật lửa và sức nóng hiện ra”. Này Bà-la-môn, ông nghĩ thế nào? Có phải chỉ có ngọn lửa được nhen lên và sức nóng được tạo ra từ người thuộc gia đình Khattiya, thuộc gia đình Bà-la-môn, sanh từ hoàng tộc, sau khi đem đến bộ phận của đồ quay lửa, làm bằng cây saka, hay cây sala, hay cây salala, hay cây chiên-đàn, hay cây sen, chỉ có lửa ấy mới có ngọn, mới có màu sắc, mới có ánh sáng, và chỉ có ngọn lửa ấy mới dùng được vào các cộng việc do lửa đem lại; còn ngọn lửa được nhen lên và sức nóng được tạo ra từ người thuộc gia đình hạ tiện, thuộc gia đình săn bắn, thuộc gia đình làm đồ tre, thuộc gia đình làm xe cộ, thuộc gia đánh đổ phân, saukhi đem đến bộ phận trên của đồ quay lửa làm bằng gỗ

máng chó ăn, hay máng heo ăn, hay máng giặt đồ, hay củi khô từ cây y-lan, lửa ấy không có ngọn, không có màu sắc, không có ánh sáng, và ngọn lửa ấy không có thể dùng được vào các công việc do lửa đem lại?

- Không phải vậy, thưa Tộn giả Gotama. Ngọn lửa được nhen lên, sức nóng được tạo ra, thưa Tôn giả Gotama, từ người thuộc gia đình Khattiya, thuộc gia đình Bà-la-môn, sanh từ hoàng tộc, sau khi đem đến bộ phận trên của đồ quay lửa, làm bằng cây saka hay cây sala, hay cây salala, hay cây chiên- đàn, hay cây sen, ngọn lửa ấy có ngọn, có màu sắc, có ánh sáng, ngọn lửa ấy dùng được vào các cộng việc do lửa đem lại; còn ngọn lửa được nhen lên, và sức nóng tạo ra từ người thuộc gia đình hạ tiện, thuộc gia đình săn bắn, thuộc gia đình làm đồ tre, thuộc gia đình làm xe cộ, thuộc gia đình đổ phân, sau khi đem đến bộ phận trên của đồ quay lửa, làm bằng gỗ máng chó ăn, hay máng heo ăn, hay máng giặt đồ, hay củi khô từ cây y-lan, lửa ấy cũng có ngọn, cũng có màu sắc, cũng có ánh sáng, và ngọn lửa ấy có thể dùng được vào các công việc do lửa đem lại. Thưa Tôn giả Gotama,tất cả ngọn lửa đều có ngọn, đều có màuánh sáng, tất cả loại lửa đều có thể dùng được vào các công việc do lửa đem lại.

- Cũng vậy, này Bà-la-môn, nếu có người từ gia đình Khattiya xuất gia, từ bỏ gia đình, sống không gia đình, nhờ pháp và luật do Như Lai tuyên thuyết, người ấy từ bỏ sát sanh.. có chánh kiến, người ấy được xem là thành tựu chánh đạo, thiện pháp. Nếu có người từ gia đình Bà-la-môn.. Nếu có người từ gia đình Vessa.. Nếu có người từ gia đình Sudda, xuất gia, từ bỏ gia đình, sống không gia đình, nhờ pháp và luật do Như Lai tuyên thuyết, người ấy từ bỏ sát sanh.. có chánh kiến, người ấy được xem là thành tựu chánh đạo, thiện pháp”.¹

Nhìn chung, quan niệm về tài sản do Đức Phật đề xướng là một quan niệm hoàn toàn xác đáng và nhân bản, khác biệt với chủ trương hẹp hòi và phi lý của các Bà-la-môn. Chủ trương tài sản của các Bà-la-môn chỉ là một tín điều độc đoán, có công năng duy trì cái trật tự không công bằng của một xã hội trì trệ, thiếu sáng suốt, thiếu tình người; trong khi chủ trương của Đức Phật mở ra một viễn cảnh hoàn toàn tươi sáng trong quan niệm về con người và tiến bộ xã hội. Các Bà-la-môn dùng uy quyền giai cấp và Đức tin tôn giáo nhằm mê hoặc quần chúng, hạn chế mọi cơ hội tiến triển của con người và xã hội; trong khi Đức Phật khuyến khích tiến bộ xã

———

¹Kinh Esukàrì, Trung Bộ.

hội bằng cách đề cao sự phát triển nhân tính. Hẳn nhiên, chủ trương mọi giai cấp đều bình đẳng về phương diện giác ngộ do Đức Phật đề xướng là một thách thức lớn đối với tầng lớp Bà-la-môn đương thời, những người luôn muốn giành cho mình những đặc ân và đặc quyền về vị thế xã hội. Mặt khác, quan niệm bình đẳng của Ngài đã chắp cánh ước mơ cho nhiều tâm hồn từ lâu bị khép kín trong niềm tin lầm lạc do các Bà-la-môn áp đặt. Các chuyện tích Phật giáo đề cập sự kiện có rất nhiều người sung sướng đến rơi nước mắt khi được Đức Thế Tôn chấp nhận cho xuất gia gia nhập đoàn thể Tăng già đáng kính của Ngài. Câu chuyện kẻ quét rác Sunìta trở thành bậc A-la-hán lưu trong tập Trưởng lão Tăng kệ là một ví dụ điển hình về tác dụng tích cực của chủ trương bình đẳng do bậc giác ngộ đề xướng, một chủ trương làm nức lòng các tầng lớp hạ đẳng đương thời, được thể hiện qua những lời tán thán trân trọng của quần chúng dành cho Ngài: “Như người dựng đứng lên những gì bị quăng ngã xuống, phơi bày ra những gì bị che kín, chỉ đường cho kẻ lạc lối, đem đèn sáng vào trong bóng tối để những ai có mắt có thể thấy sắc”.Chuyện kể như vầy:

“Sunìta ra đời trongmột gia đình đổ rác, và sống với nghề đi quét đường, không đủ tiền để sống khỏi đói. Một hôm, Thế Tôn cùng với một số

Tỷ-kheo tùy tùng vào thành Vương xá để khất thực và đi đến con đường Sunìta đang quét đọn. Sunìta đang quét các đống rác gom lại từng đống, đổ vào thùng rồi gánh mang đi. Khi Ngài thấy bậc Đạo sự đi đến với đoàn tùy tùng, Ngài cảm thấy hoan hỷ xúc động, và không tìm được chỗ để ấnnúp, Ngài đứng sát như đính vào vách tường và chấp tay vái chào. Khi đức Bổn sự đến gần, Đức Phật với lời rất dịu ngọt hỏi Ngài sao cam phận sống đời sống khổ sở như vậy, và có muốn xuất gia không? Ngài vuimừng chấp nhận và được đức Phật độ cho xuất gia với câu nói: “Hãy đến, này các Tỷ-kheo!” Bậc Đạo sư đưa Ngài về tịnh xá, dạy cho Ngài một phương pháp Thiền quán. Phát triển thiền quán,Ngài chứng được sáu thắng trí. Rồi nhiều Tỷ-kheo khác hỏi Ngài sanh ra từ gia đình nào, vì sao lại xuất gia, làm thế nào để chứng quả, Ngài trả lời cho họ với những bài kệ:

Ta sanh nhà hạ tiện,

Nghèo khổ không đủ ăn,

Nghề Ta rất hèn hạ,

Ta kẻ quét hoa rơi.

Ta bị người nhàm chán,

Miệt thị và khinh bĩ,

Hạ mình xuống thật thấp,

Ta kính lễ quần chúng.

Rồi Ta thấy đức Phật,

Cầm đầu chúng tỷ kheo,

Bậc Đại hùng vào thành,

Magadha tối thượng.

Ta quăng bỏ đòn gánh,

Đến gần để đảnh lễ,

Với lòng thương xót Ta,

Bậc thượng nhân đứng lại.

Lễ chân Đạo sư xong,

Ta liền đứng một bên,

Ta xin được xuất gia,

Bậc tối thượng mọi loài.

Bậc Đạo sự từ bi,

Từ mẫn khắp thế giới,

Nói:”Hãy đến,Tỷ-kheo”,

Đại giới,Ta thọ vậy.

Rồi Ta sống trong rừng,

Một mình không biếng nhác,

Ta theo lời Đạosư,

Như bậc chiến thắng dạy.

Trong đêm canh thứ nhất,

Ta nhờ các đời trước,

Trong đêm canh chặn giữa,

Thiên nhãn Ta thanh tịnh,

Trong đêm canh cuối cùng,

Ta phá khối si ám”.¹

———

¹Trưởng lão Tăng kệ, Tiểu Bộ.

Lời Khuyên Nhẹ Nhàng

LỜI KHUYÊN NHẸ NHÀNG

Nguyên Ánh

Trong số các bậc đạo sự danh tiếng trên thế giới, Đức Phật luôn luôn được tôn kính là vị thấy có nếp sống minh triết và có lối giảng dạy minh triết. Sở dĩ như vậy là bởi Đức Phật là một vị chánh đẳng giác, có đầy đủ bốn vô sở úy và mười Như Lai lực.¹ Chúng ta ngày nay không được trực tiếp chúng kiến nếp sống giải thoát của Ngài, cũng không được trực tiếp lắng nghe những lời dạy sáng suốt đầy từ tâm của Ngài; nhưng những bài pháp do Ngài thuyết giảng ở nhiều nơi và được chư vị đệ tử chú tâm ghi lại thành các bài kinh mà nay chúng ta có duyên may được tiếp cận vẫn luôn luôn toát lên một vẻ đẹp và sức sống lạ thường, đánh dấu một thời kỳ an lạc sâu lắng của lịch sử nhân loại trong đó có bậc Chánh đẳng giác xuất hiện để dẫn dắt đời sống chơn chánh hiền thiện cho con người. Vậy Đức

———

¹Xem Đại kinh Sư Tử hống, Trung Bộ.

Phật đã dạy những gì và giảng dạy như thế nào để có thể tạo ra được một thế giới lợi lạc cho số đông? Một số trích đoạn sau đây của bài kinh “Không gì chuyển hướng” lưu ở tuyển tập Trung Bộ cho chúng ta lời giải đáp khá xác thực:

“Một thời, Thế Tôn du hành giữa dân chúng Kosala với Đại chúng Tỷ-kheo và đến tại Sala, một làng Bà-la-môn của dân chúng Kosala. Rồi các Bà-la-môn gia chủ ở Sala đi đến chỗ Thế Tôn, sau khi đến, một số người đánh lễ Thế Tôn rồi ngồi xuống một bên; có người nói lời chào đón hỏi thăm với Thế Tôn, sau khi nói lên những lời chào đón hỏi thăm thân hữu rồi ngồi xuống một bên; có người chắp tay vái chào Thế Tôn rồi ngồi xuống một bên; có người xưng tên và dòng họ rồi ngồi xuống một bên; có người yên lặng ngồi xuống một bên. Thế Tôn nói với các Bà-la-môn gia chủ ở tại Sala đang ngồi xuống một bên:

- Này các Gia chủ, các Ông có vị Đạo sự khả ý nào mà các Ông có lý do đặt được lòng tin không?

- Bạch Thế Tôn, chúng con không có vị Đạo sự khả ý nào để chúng con có lý do đặt lòng tin.

- Này các Gia chủ, nếu các ông không có một vị Đạo sự khả ý nào, thời hãy lấy pháp “không gì chuyển hướng” này mà thực hành. Này các Gia chủ, pháp không gì chuyến hướng này được khéo thọ trì, khéo thành tựu, sẽ đưa đến hạnh phúc an lạc lâu dài cho các Ông. Và này các Gia chủ, thế nào là pháp không gì chuyến hướng?

Này các Gia chủ, có một số Sa-môn, Bà- la-môn có những lập thuyết như sau, có những quan điểm như sau: “Không có kết quả của bố thí, không có kết quả của lễ hy sinh, không có kết quả của tế tự, không có kết quả, quả báo của các nghiệp thiện ác, không có đời này, không có đời sau, không có mẹ, không có cha, không có các loại hóa sanh, trên đời không có những vị Sa-môn, Bà-la-môn chơn chánh hành trì, chơn chánh thành tựu, và những vị này tuyên bố về đời này và về đời sau, sau khi đã tự chứng ngộ với thắng tri”. Nhưng này các Gia chủ, lại có một số Sa-môn, Bà-la-môn nói đối nghịch với các vị Sa-môn, Bà-la-môn kia, những vị này nói như sau: “Có kết quả của bố thí, có kết quả của lễ hy sinh, có kết quả của tế tự, có kết quả, quả báo của các nghiệp thiện ác, có đời này, có đời sau, có mẹ, có cha, có các loại hóa sanh, trên đời có những vị Sa-môn, Bà-la-môn chơn chánh hành trì, chơn chánh thành tựu, và những vị này tuyên bố về đời này và về

đời sau, sau khi đã chứng ngộ với thắng trí”. Này các Gia chủ, các Ông nghĩ thế nào, có phải những vị Sa-môn, Bà-la-môn ấy nói những lời đối nghịch với nhau?

- Thưa vâng, bạch Thế Tôn.

- Ở đây, này các Gia chủ, những Sa-môn, Bà-la-môn nào có lập thuyết như sau, có quan điểm như sau: “Không có kết quả của bố thí, không có kết quả của lễ hy sinh, không có kết quả của tế tự, không có kết quả, quả báo của các nghiệp thiện ác, không có đời này, không có đời sau, không có mẹ, không có cha, không có các loại hóa sanh, trên đời không có những vị Sa-môn, Bà-la-môn chơn chánh hành trì, chơn chánh thành tựu, và những vị này tuyên bố về đời này và về đời sau, sau khi đã chứng ngô với thắng trí”. Đối với những vị này, sự kiện này sẽ chờ đợi xáy ra: Sau khi từ bỏ ba thiện pháp này, thân thiện hành, khẩu thiện hành, ý thiện hành, và sau khi chấp nhận ba ác pháp này, thân ác hành, khẩu ác hành, ý ác hành, các vị này thực hành theo. Vì sao vậy? Vì những vị Tôn giả Sa-môn, Bà-la-môn ấy không thấy sự nguy hiểm, sự hạ liệt, sự cấu uế của các bất thiện pháp, sự thoát ly, sự lợi ích và sự thanh tịnh của các thiện pháp. Vì rằng có đời sau, nếu có quan điểm nào nói rằng không có đời sau, thời đó là một tà kiến.

Vì rằng có đời sau, nếu có ai suy tư rằng không có đời sau, thời đó là tà tư duy. Vi rằng có đời sau, nếu có ai nói rằng không có đời sau, thời đó là tà ngữ. Vì rằng có đời sau, nếu có ai nói rằng không có đời sau, thời tự mâu thuẫn đối nghịch với các vị A-la-hán đã biết được có đời sau. Vì rằng có đời sau, nếu có ai thuyết phục người khác là không có đời sau, thời sự thuyết phục ấy chống lại diệu pháp, và vì sự thuyết phục ấy chống lại diệu pháp, người ấy khen mình chê người. Như vậy, trước khi thiện giới của người ấy bị từ bỏ, các ác giới đã được chấp trì. Và tà kiến, tà tư duy, tà ngữ, sự đối nghịch với các bậc Thánh, sự thuyết phục chống lại diệu pháp, sự khen mình chê người, như vậy các ác bất thiện pháp sai biệt này khởi lên do duyên tà kiến.

Ở đây, này các Gia chủ, vị có trí suy nghĩ như sau:Nếu không có đời sau, thời vị này sau khi thân hoại mạng chung, tự ngã cảm thấy an toàn. Nếu có đời sau, thời vị này sau khi thân hoại mạng chung sẽ sanh vào cõi dữ, ác thú, đọa xứ, địa ngục. Nếu muốn đời sau không có đi nữa, nếu lời nói của các vị Sa-môn, Bà-la-môn ấy là đúng sự thật, thời vị này ngay trong hiện tại, bị những người có trí quở trách: “Người này theo ác giới, có tà kiến, chủ trương hư vô luận". Còn nếu có đời sau, thời vị này cả hai mặt đều gặp bất hạnh: ngay trong hiện tại, bị những người có trí quở trách; sau khi thân hoại

mạng chung, sẽ sanh vào cõi dữ, ác thú, đoạn xứ, địa ngục. Như vậy pháp “không gì chuyển hướng” này bị chấp trì, bị thực hành sai lạc, bởi vị này chỉ có chấp nhận một phía, và bỏ phía thiện pháp.

Ở đây, này các Gia chủ, những Sa-môn, Bà-la-môn nào có lập thuyết như sau, có quan điểm như sau: “Có kết quả của bố thí, có kết quả của lễ hy sinh, có kết quả của tế tự, có kết quả, quả báo của các nghiệp thiện ác, có đời này, có đời sau, có mẹ, có cha, có các loại hóa sanh, trên đời có những vị Sa-môn, Bà-la-môn chơn chánh hành trì, chơn chánh thành tựu, và những vị này tuyên bố về đời này và về đời sau, sau khi đã chứng ngộ với thắng trí”. Đối với những vị này, sự kiện này sẽ chờ xảy ra: Sau khi từ bỏ ba ác pháp này, thân ác hành, khẩu ác hành, ý ác hành, và sau khi chấp nhận ba thiện pháp này, thân thiện hành, khẩu thiện hành, ý thiện hành, các vị này thực hành theo. Vì sao vậy? Vì những vị Sa-môn, Bà-la-môn này thấy sự nguy hiểm, sự hạ liệt, sự cấu uế của các bất thiện pháp, sự thoát ly, sự lợi ích và sự thanh tịnh của các thiện pháp. Vì rằng có đời sau, nếu có quan điểm nào nói rằng có đời sau, thời đó là một chánh kiến. Vì rằng có đời sau, nếu có ai suy tư rằng có đời sau, thời đó là chánh tư đuy. Vì rằng có đời sau, nếu có ai nói rằng có đời sau thời đó là chánh ngữ. Vì rằng có đời sau, nếu có ai nói rằng có đời

sau, thời không tự mâu thuẫn đối nghịch với các vị A-la-hán đã biết được có đời sau. Vì rằng có đời sau, nếu có ai thuyết phục người khác là có đời sau, thời sự thuyết phục ấy thuận với diệu pháp, và vì sự thuyết phục ấy thuận với diệu pháp, vị ấy không khen mình chê người. Như vậy, trước khi ác giới của vị ấy được từ bỏ, các thiện giới đã được chấp trì. Và chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, sự không đối nghịch với các bậc Thánh, sự thuyết phục thuận với diệu pháp, sự không khen mình che người, như vậy những thiện pháp sai biệt này khởi lện, do duyên chánh kiến.

Ở đây, này các Gia chủ, vị có trí suy nghĩ như sau: Nếu có đời sau, thời vị này sau khi thân hoại mạng chung sẽ được sanh lên thiện thú, Thiện giới, cõi đời này. Nếu muốn cho đời sau không có đi nữa, nếu lời nói của các vị Sa-môn, Bà-la-môn ấy là đúng sự thật, thời vị này ngay trong hiện tại được những người có trí tán thán: “Người này theo thiện giới, có chánh kiến, chủ trường hữu luận”. Còn nếu có đời sau, thời vị này cả hai mặt đều gặp sự may mắn: ngay trong hiện tại, được những người trí tán thán, sau khi thân hoại mạng chung, sẽ sanh lên Thiện thú, Thiện giới, cõi đời này. Như vậy, “pháp không gì chuyểnhướng” này được chấp trì, được thực hành đúng đắn bởi vị này chấp nhận cả hai phía, bỏ qua hai phía bất thiện pháp”.

Rõ là nhẹ nhàng và minh triết cách Đức Phật khuyến thiện cho mọi người. Phật nói lên lẽ thiện ác giữa cuộc đời và khuyên mọi người nên xem xét, suy nghĩ và cân nhắc cho thật chín chắn để có sự lưa chọn thích đáng. Phật chỉ làm công việc nêu trỏ và phân tích lẽ thiệt hơn giữa thiện và bất thiện, nêu rõ sự lợi ích của các quan niệm đúng đắn dẫn đến suy tư đúng đắn và hành động đúng đắn, sự nguy hại của các quan niệm sai lầm đưa đến tư duy sai lầm và hành động sai lầm. Sau khi phân tích kỹ về sự thiệt hơn giữa thiện và bất thiện, Phật nói đến thái độ của người có trí biết đánh giá đúng đắn về lẽ thiện ác và kết quả của chúng như là một cách gợi ý cho mọi người về thái độ chọn lựa giữa hai lối sống thiện và bất thiện.

Cứ theo lời Phật thì người hiểu biết nên có sự xem xét, suy nghĩ và cân nhắc cho thật chín chắn các sở kiến hay quan niệm khác nhau hiện hữu trên cuộc đời để có sự quyết định đúng đắn trong việc theo hoặc không theo một chủ trương hay đường lối nào. Chẳng hạn, suy xét rằng quan niệm “không có kết quả hay quả báo của các nghiệp (hành động) thiện ác” là một quan niệm sai lầm, vì nếu được chấp trì thì sẽ dẫn đến hệ quả là con người sẽ xem nhẹ và dễ dàng tử bỏ các hành vi hiền thiện tốt đẹp thuộc về thân, lời và ý (như từ bỏ sát sanh, từ bỏ lấy của không cho, từ bỏ tà hạnh trong các dục, từ

bỏ nói láo, từ bỏ nói hai lưỡi, từ bỏ nói lời độc ác, từ bỏ nói lời phù phiếm, từ bỏ tham tâm, từ bỏ sân tâm, từ bỏ tà kiến) và sẵn sàng làm mọi việc xấu ác bất thiện liên quan đến ba nghiệp thân, khẩu, ý (như sát sanh, lấy của không cho, tà hạnh trong các dục, nói láo, nói hai lưỡi, nói lời độc ác, nói lời phù phiếm, tham dục, sân hận, tà kiến). Một khi đã chấp trì quan niệm sai lầm và rơi vào các việc làm xấu ác bất thiện thì không tránh được hậu quá phiền muộn khổ đau. Đó là bị người đời oán ghét chê trách và thứ hai là phải chịu quả báo tái sanh trong các cánh giới khổ đau do hành động sai trái xấu ác mà mình đã làm, đã tích tập. Trái lại, nếu chấp nhận quan niệm “có kết quả hay quả báo của các nghiệp thiện ác” thì con người sẽ biết trân trọng điều thiện và sẽ nỗ lực làm các việc hiền thiện tốt đẹp, sẽ sinh tâm sợ hãi điều xấu ác và sẽ tránh xa các việc ác bất thiện. Do nỗ lực làm các điều thiện, từ bỏ những việc xấu ác bất thiện, nên người ấy có được một đời sống tốt trong cả đời hiện tại cũng như trong tương lai. Đó là trong khi sống thì được mọi người quý mến và ngợi ca, sau khi chết thì được quả báo tái sanh trong các cảnh giới hiền thiện an lạc tương ứng với các nghiệp hiền thiện tốt đẹp mà mình đã làm, đã tích lũy. Như vậy, cứ bình tỉnh mà suy xét theo cách Đức Phật đã chỉ bày thì con người sẽ thấy ra lối sống nào cần phải từ bỏ và nếp sống nào nên nỗ lực theo đuổi.

Nhìn chung, Đức Phật là một bậc đạo sự chỉ nói lên điều chân thật và để cho mọi người tự nhận thức, tư đánh giá và quyết định về những gì Ngài nói. Phật không khuyên ép ai phải hoàn toàn tin tưởng ở Ngài, vì Phật là bậc giác ngộ chỉ nói lên sự thật và nói đúng sự thật. Phật cũng không cố thuyết phục ai phải tin theo lời Ngài, vì những gì Phật trình bày là chân thật, hiền thiện, lợi lạc và vì Phật tin những người có suy tư đúng đắn sẽ biết cách tiếp nhận những gì cần tiếp nhận. Nói cách khác, Phật chỉ thuyết pháp mà không cố thuyết phục người khác phải tin nghe, vì pháp của Phật là “thiết thực hiện tại”, “đến để mà thấy”, “có khả năng hướng thượng”, “để cho người có trí tự mình giác hiểu”. Đây hẳn là thái độ minh triết của một bậc giác ngộ biết rõ con đường đi đến giác ngộ và biết rõ cách thức giúp cho người khác có đủ tỉnh táo và sáng suốt để tự tìm hiểu và bước đi trên con đường lợi lạc hướng đến giác ngộ.

Giữ Tâm Ý Trong Sạch

GIỮ TÂM Ý TRONG SẠCH

Diệu Quý

¹Thông thường, có hai khuynh hướng tâm thức sinh khởi và vận hành đưa đến hai hệ quả khác nhau trong đời sống con người được nói đến trong kinh điển đạo Phật. Đó là tâm ý thiện và tâm ý bất thiện. Loại thứ nhất bao gồm các ý tưởng và tâm niệm hiền thiện, sinh khởi trong một người có căn tính hiền lành hoặc có sự tu tập và nuôi dưỡng tâm ý đúng như lời Phật dạy, có khả năng làm cho người ấy luôn luôn cảm thấy thanh thản, an lạc, không lo âu, phiền muộn, không rơi vào các việc làm sai trái, xấu ác. Kinh Phật gọi loại tâm ý này là ly dục tâm, vô sân tầm, bất hại tầm hay ly dục tư duy, vô sân tư duy, bất hại tư duy. Loại thứ hai gồm các ý tưởng và tâm niệm bất thiện, sinh khỏi trong một người có căn tính nặng về tham-sân-si, đưa đến lối sống buông lung phóng dật, khuyến khích các hành

———

¹Kinh Pháp Cú, Kệ số 1 - 2.

vi xấu ác, bất thiện, khiến cho con người luôn cảm thấy lo lắng, bất an, phiền muộn, khổ não. Kinh Phật gọi các tâm ý bất thiện này là dục tầm, sân tầm, hại tầm (đôi khi cũng được gọi là dục niệm, sân niệm, hại niệm¹) hay dục tư duy, sân tư duy, hại tư duy. Cứ theo cách hiểu ở trên thì giữ tâm ý trong sạch chính là giữ cho tâm thức luôn luôn được hiền thiện, trong sáng, không để cho nó rơi vào bất thiện, ô nhiễm; nói cách khác là giữ cho tâm thức lúc nào cũng vận hành theo chiều hướng ly dục, vô sân, bất hại, không để cho nó rơi vào chiều hướng bị chi phối bởi dục vọng, sân hận và não hại. Theo lời Phật thì một tâm ý trong sạch tức là một tâm ý không bị dục vọng, sân hận và não hại làm cho ô nhiễm; một tâm ý như vậy là hiền thiện, đáng được gìn giữ, đáng được nuôi dưỡng và phát triển vì nó mang lại nhiều lợi ích an lạc. Trái lại, một tâm ý bị dục vọng, sân hận và não hại làm cho ô nhiễm tức là một tâm ý bất thiện, cần phải được khác phục và loại trừ vì nó đưa đến nhiều bất hạnh khổ đau.² Về cách thức giữ tâm ý trong sạch, không để cho nó rơi vào ô nhiễm, Đức Phật nói cho chúng ta biết một kinh nghiệm hữu ích mà tự thân Ngài đã hành trì:

———

¹Xem Kinh Tất cả lậu hoặc, Trung Bộ.

²Kinh Song Tầm, Trung Bộ.

“Chư Tỷ-kheo, trước khi Ta giác ngộ, khi chưa thành Chánh giác và còn là Bồ-tát, Ta suy nghĩ như sau: “Ta sống suy tư và chia hai suy tầm”. Chư Tỷ-kheo, phàm có dục tầm nào, sân tầm nào, hại tầm nào, Ta phân thành phần thứ nhất; phàm có ly dục tầm nào, vô sân tầm nào, vô hại tầm nào, Ta phân thành phần thứ hai. Chư Tỷ-kheo, rồi Ta sống không phóng dật, nhiệt tâm, tính cần. Khi dục tầm khởi lên, Ta tuệ tri: “Dục tầm này khởi lên nơi Ta, và dục tầm này đưa đến tự hại, đưa đến hại người, đưa đến hại cả hai, diệt trí tuệ, dự phần vào phiền não, không đưa đến Niết-bàn”. Chư Tỷ-kheo, khi Ta suy tư: “Dục tầm này đưa đến tự hại”, dục tầm được biến mất, Chư Tỷ-kheo, khi ta suy tư: “Dục tầm đưa đến hại người”, dục tầm được biến mất. Chư Tỷ-kheo, khi Ta suy tư: “Dục tầm đưa đến hại cả hai”, dục tầm được biến mất. Chư Tỷ-kheo, khi Ta suy tư: “Dục tầm diệt trí tuệ, dự phần vào phiền não, không đưa đến Niết-bàn”, dục tầm được biến mất. Chư Tỷ-kheo, như vậy Ta tiếp tục trừ bỏ, xả ly và đoạn tận dục tầm. Chư Tỷ-kheo, trong khi Ta sống không phóng đật, nhiệt tâm, tính cần, sân tầmkhởi lên... (như trên)... hại tầm khởi lên. Ta tuệ tri: “Hại tầm này khởi lên nơi Ta, và hại tầm nàyđưa đến tự hại” đưa đến hai người, đưa đến hai cả hai, diệt trí tuệ, dự phần vào phiền não, không đưa đến Niết-bàn”. Chư Tỷ-kheo, khi ta suy tư:

“Hại tầm này đưa đến tự hai”... “Hại tầm diệt trí tuệ, dự phần vào phiền não, không đưa đến Niết-bàn”, hại tầm được biến mất. Chư Tỷ-kheo, như Ta tiếp tục trừ bỏ, xả ly và đoạn tận hại tầm… Chư Tỷ-kheo, ví như cuối tháng mùa mưa, về mùa thu, khi lúa đã trổ hạt, một người mục đồng chăn giữ bò, cầm roi đánh các con bò bên này, đánh bên kia, chế ngự chúng, ngăn chân chúng. Vì sao vậy? Chư Tỷ-kheo, vì người mục đồng thấy do nhân duyên này, đưa đến sự chết, sự tù tội, sự đánh đập hay sự trách móc. Chư Tỷ-kheo, cũng vậy, Ta đã thấy sự nguy hại, sự hạ liệt, sự uế nhiễm của các pháp bất thiện, và thấy sự viễn ly, sự lợi ích, sự thanh tịnh của các thiện pháp".¹

Trong kinh nghiệm tu tập của Ngài, Đức Phật bảo cho chúng ta do thấy rõ sự nguy hại, sự hạ liệt, sự uế nhiễm của các pháp bất thiện, tức là dục tầm, sân tầm, hại tầm, đưa đến hại mình, hại người, hại cả hai, diệt trí tuệ, dự phần vào phiền não, không đưa đến Niết-bàn, nên Ngài nỗ lực trừ bỏ và đoạn tận chúng, làm cho tâm trở nên trong sạch, không còn uế nhiễm; tựa như người mục đồng thấy rõ sự khiến trách, sự đánh đập, tù tội của việc lơ đễnh để cho các con bò xâm phạm vào lúa má của người

———

¹Kinh Song Tầm, Trung Bộ.

nên phải luôn luôn chú ý chăn giữ đàn hò cho thật kỹ càng. Đây là một trong số các phương oháp giữ cho tâm ý được trong sạch,¹ không uế nhiễm, nhờ thường xuyên theo dõi tâm thức, nhận diện cáccấu uế sinh khởi ở nội tâm - dục tầm, sân tầm, hại tầm - thấy rõ sự nguy hại của chúng và nỗ lực dùng chánh tư duy để đoạn trừ. Hẳn nhiên, tâm rấtkhó nhận biết vì nó không có hình tướng và luôn luôn thay đổi; do vậy mà vị hành giả cần phải thường xuyên theo dõi tâm thức của mình thì mới nhận ra nội tâm có cấu uế hay không có cấu uế để mà nỗ lực đoạn trừ. Bản kinh Không uế nhiễm Trung Bộ nói rằng người ta không thể đoạn trừ được các cấu uế nội tâm hay làm sạch tâm tư, nếu không có sự chú ý xem xét tâm thức của mình. Nói cách khác, nếu không có sự quan sát và nhận ra cấu uế ở nội tâm thì người ta sẽ không khởi lên ước muốn, sẽ không cố gắng, sẽ không tinh tấn để diệt trừ cấu uế ấy.Kinh An trú tầm cũng xác nhận, nhờ thường xuyên quán sát sự nguy hiểm và tai hại của tâm cấu uế mà các bất thiện tâm liên hệ đến dục, liên hệ đến sân, liên hệ đến si được trừ diệt,đi đến diệt vong. Chính nhờ diệt trừ bất thiện tầm, nội tâm được an trú, an tịnh, định tĩnh, nhất tâm.

———

¹Kinh An Trú Tầm, Trung Bộ, nói đến năm cách thức khác nhau để loại trừ các cấu uế nội tâm.

Như vậy,để giữ cho tâm ý được trong sạch thì điều quan yếu là phải thường xuyên theo dõi tâm tư của mình, xem nó có cấu uế hay không; nếu tâm ý không rơi vào uế nhiễm, nghĩa là không bị dục tầm, sân tầm, hại tầm hay dục tư duy, sân tư duy, hại tư duy chi phối và dẫn dắt, thì đó là tâm ý hiền thiện, đáng gìn giữ, đáng nuôi dưỡng và phát triển; trái lại, nếu tâm ý rơi vào uế nhiễm, bị dục tầm, sân tầm, hại tầm hay dục tư duy, sân tư duy, hại tư duy chi phối, thì đó là tâm ý bất thiện, cần phải nỗ lực tìm cách ngăn chặn và đoạn trừ. Trong bản kinh “Tất cả lậu hoặc”, Đức Phật gọi sự nỗ lực đoạn trừ dục tầm, sân tầm, hại tầm hay dục tư duy, sân tư duy, hại tư duy như vậy là pháp môn trừ diệt các lậu hoặc - dục lậu, hữu lậu, vô minh lậu - cội rễ của hết thảy phiền não khổ đau. Ngài nhấn mạnh:

“Này các Tỷ-kheo, ở đây, Tỷ-kheo như lý giác sát, không có chấp nhận dục niệm đã khởi lên, từ bỏ, trừ diệt, diệt tận, không cho tồn tại dục niệm ấy; không có chấp nhận sân niệm đã khởi lên, từ bỏ, trừ diệt, diệt tận, không cho tồn tại sân niệm ấy; không có chấp nhận hại niệm đã khởi lên, từ bỏ, trừ diệt, diệt tận, không cho tồn tại hại niệm ấy; không chấp nhận các ác bất thiện pháp luôn luôn khởi lên, từ bỏ, trừ diệt, diệt tận, không cho tồn tại các ác, bất thiện pháp ấy. Này các Tỷ-kheo, nếu vị ấy không trừ diệt như vậy, các lậu

hoặc tàn hại và nhiệt não ấy có thể khởi lên. Nếu vị ấy trừ diệt như vậy, các lậu hoặc tàn hại và nhiệt não ấy không còn nữa. này các Tỷ-kheo, các pháp ấy được gọi là các lậu hoặc phải do trừ diệt được đoạn diệt”.¹

Nhìn chung, tâm ý là yếu tố quan trọng đối với đời sống hạnh phúc của con người nhưng nó là đối tượng khó nắm bắt, khó nhiếp phục, vì nó thường xuyên thay đổi và chuyển biến hầu như không tuân theo một quy luật nào. Hiểu được tính chất phức tạp của nó, Đức Phật đã đề ra nhiều pháp môn tu tập khác nhau nhằm đối phó và uốn nắn tâm thức theo chiều hướng hiền thiện lợi lạc gọi là làm trong sạch nội tâm hay giữ tâm ý trong sạch. Hẵn nhiên, có nhiều cách thức khác nhau được đề xuất cho việc nhiếp phục các loại tâm thức khác nhau mà kinh Phật gọi là “gột sạch một tâm cấu uế bằng phương pháp thích nghi”? Tuy nhiên, căn bản của việc tu tập tâm ý hay giữ tâm trong sạch chính là sự tập trung theo dõi và nhận diện hai khuynh hướng vận hành, hiền thiện hoặc bất thiện, của tâm thức để có biện pháp ứng phó thích hợp. Lẽ tất nhiên, hành giả sẽ không có nhiều việc phải làm đối với một

———

¹Kinh Tất cả lậu hoặc, Trung Bộ.

² Kinh Ngày trai giới Uposatha, Tăng Chi Bộ.

tâm tư hiền thiện và trong sạch, ngoài việc ghi nhận hướng vận hành yên ổn của nó. Nhưng với một tâm tư còn nặng về tham-sân-si hoặc bị kích động và chi phối bởi tham dục, sân hận và não hại thì cần phải quyết tâm uốn nắn, nhiếp phục và loại bỏ tâm tư bất thiện ấy.

Cũng do tính chất phức tạp, khó nắm bắt, khó thu nhiếp của nó mà việc tu tập tâm ý hay giữ tâm trong sạch được nói đến rất nhiều trong giáo lý đạo Phật và được nhấn mạnh như là pháp môn tu tập cần phải được vận dụng thường xuyên và lâu đài. Trong số các pháp hành hình thành nên tiến trình Giới-Định-Tuệ của đạo Phật, ngoài Định học (Samàdhi)gồm các bước thực tập liên quan trực tiếp đến việc nhiếp phục và phát triển tâm thức (loại bỏ năm triền cái và phát triển năm thiền chi), một số các pháp hành khác thuộc Giới học (Sìla) như tàm quý, thân, khẩu, ý hành thanh tịnh, hộ trì các căn, tiết độ trong ăn uống, chú tâm cánh giác, chánh niệm tỉnh giác cũng đều trực tiếp hoặc giản tiếp nhắm đến việc làm sạch nội tâm hay giữ cho tâm ý được trong sạch, thoát khỏi tham-sân-si. Chẳng hạn, phần định nghĩa dưới đây về phương pháp chú tâm cảnh giác giúp cho chúng ta có thêm một hiểu biết căn bản về cách thức giữ tâm ý trong sạch:

“Và này Mahànàma, thế nào là vị Thánh đệ tử chú tâm cánh giác? Ở đây, này Mahànàma, vị Thánh đệ tử ban ngày trong khi đi kinh hành và trong khi đang ngồi,gột sạch tâm trí khỏi các chướng ngại pháp,ban đêm trong canh một, trong khi đi kinh hành và trong khi đang ngồi, gột sạch tâm trí khỏi các chướng ngại pháp; bạn đêm trong cạnh giữa, vị này nằm xuống phía hông bên phải, như dáng nằm con sư tử, chân gác trên chân với nhau, chánh niệm tỉnh giác, hướng niệm đến lúc ngồi dậy lại; ban đêm trong canh cuối, khi đã thức dậy, trong khi đi kinh hành và trong khi đang ngồi, gột sạch tâm trí khỏi các chướng ngại pháp. Này Mahànàmạ, như vậy là vị Thánh đệ tử chú tâm cánh giác”.¹

Để giữ cho tâm ý được trong sạch, thoát khỏi các cấu uế tham-sân-sỉ hay dục tầm, sân tầm, hại tầm, dục tư duy, sân tư duy, hại tư duy mà phần định nghĩa trên gọi là các pháp chướng ngại (àvaranìya-dhammà) (đối với mục tiêu đoạn trừ khổ đau, thành tựu hạnh phúc Niết-bàn), thì trừ những lúc ngủ nghỉ, thời gian còn lại trong đêm và cả ban ngày vị Thánh đệ tử phải luôn luôn chú tâm cảnh giác đối với các cấu uế tham-sân-si thuộc nội tâm, không để

———

¹Kinh Hữu Học, Trung Bộ.

cho các pháp chướng ngại ấy sanh khỏi làm ô uế tâm thức. Rõ ràng, với sự thực tập chuyên chú như vậy mà được ứng dụng trong một thời gian dài với sự nỗ lực đầy kiên trì thì chắc chắn tâm ý sẽ dần dần được chuyển hóa, sẽ được thanh lọc trở nên trong sạch, không còn cấu uế tham-sân-si, cũng có nghĩa là tâm được giải thoát, được an lạc, không có khổ đau và không còn là lý do cho mọi phiền não khổ đau phát sanh, vì:

Người tâm ý an tịnh,

Lời an, nghiệp cũng an,

Chánh trí, chơn giải thoát,

Tịnh lạc là vị ấy.¹

———

¹Kinh Pháp Cú, kệ số 96