Pháp Hành

Sống Với Thực Tại

SỐNG VỚI THỰC TẠI

Liên Thu

Thực tại là khái niệm triết học dùng để chỉ hiện thực khách quan hay tổng thể những gì đang tồn tại và diễn biến xung quanh cuộc sống mà tư duy con người không dự phần. Nó có thể là con suối đang chảy, dòng sống đang trôi hay hơi thở vào ra... hết sức tư nhiên, biểu lộ như nó là, mà không phải những gì người ta nghĩ về hay suy dỉễn. Suy nghĩ hay diễn đạt một thứ gì đó dựa vào ký ức và ngôn ngữ tức không phải và không còn là thực tại. Đấy chỉ là hình ảnh được sao chép bởi ý thức và kinh nghiệm. Triết gia Hy Lạp cổ đại Heraciitus nói rằng người ta không thể đặt chân hai lần trên một dòng sông.

Trong tiếng Việt, có một câu nói hàm ý rất hay về thực tại: “Mãi lo suy nghĩ, bỏ quên thực tại”. Câu nói này, một mặt ám chỉ sự kiện rằng người ta cứ lo nghĩ vẩn vỡ đến độ bỏ quên những việc trước mắt, những việc lẽ ra cần phải được quan tâm giải quyết trước mắt hay cần làm ngay. Mặt khác, nó

ngụ ý rằng thực tại không nằm trong suy nghĩ; suy nghĩ rức là đánh mất thực tại.

Đạo Phật nêu quan điểm tương tự về thực tại. Trước hết, đạo Phật cho rằng thục tại là cái trước mắt mà mọi người có thể nhìn thấy hay cảm nhận, không phải những gì xa xôi trừu tượng. Trong số các từ ngữ Đức Phật dùng để ám chỉ thực tại, người ta tìm thấy từ dukkha (khổ dau), ngoài các từ ngữ khác như paṭíccasamuppàda (duyên sinh), anicca (vô thường), anatta (vô ngã). Tất cả chỉ là thực tại đang trôi chảy; không có gì tồn tại mãi, kể cả khổ đau. Từ đây đạo Phật đề xuất cách nhận diện và sống với thực tại, đó là tập trung quán sát về mọi hiện tượng khổ đau (ngũ uẩnthập nhị xứ, thập bát giới - con người và thế giới chung quanh), thấy rõ chúng là giả hợp, vô thường, vô ngã (không làm chủ đuợc), khiến tâm thức trở nên tĩnh táo, sáng suốt, không còn rơi vào luyến ái, vướng mắc, không thuận ứng hay nghịch ứng,¹ đạt đến thanh thản, tịch tịnh, Niết-bàn gọi là sống an lạc giải thoát ngay đây và bây giờ. Theo quan niệm của đạo Phật thì mọi sự vật và hiện tượng chỉ là một hợp thể gồm các nhân duyên đang vận hành, một dòng chảy tương

———

¹Chỉ cho thái độ tham và sân, tức là tham ái đối với những gì thích ý, hấp dẫn và bất mãn đối với những gì không thích, không hấp dẫn.

tục, thường xuyên thay đổi, không có tên tuổi; do vậy, cái mà ta gọi là đau khổ cũng chi là cảm thức đóng khung về cái thực tại đang chuyển biến, đang thay đổi, một ngã tưởng, một ý niệm nắm giữ, kỳ thực không có cái gọi là khổ đau trong một tâm thức vắng lặng, không khởi niệm, không có ngã tưởng Tự nó cơn đau nào rồi cũng ra đi; chỉ bởi ý tưởng ôm ấp mà dư âm của nó cứ ám ảnh, đeo bám ta mãi. Chính vì thế mà luận về phương pháp buông bỏ khổ đau, Buddhghosa nói rằng có sự thật khổ đau nhưng không có người đau khổ.¹

Nhận diện cho thật đúng về thực tại vô thường, vô ngã của hiện hữu để thiết lập một đời sống an lạc ngay trong dòng chảy đầy biến động của cuộc đời chính là thái độ minh triết của đạo Phật. Đó chính là quan niệm sống giải thoát an lạc ngay trong hiện tại, nhờ đưa tâm về với thực tại hay nhờ dứt trừ mọi ý tướng tầm cầu, so sánh, phân biệt, phán xét, gọi chung là vọng niệm. Đây chính là lẽ sống minh triết Phật giáo, tức là sống với những gì đang là, đang trôi chảy, với một tâm tư hoàn toàn sáng suốt, tinh giác, vắng bặt mọi ý niệm phân biệt, mọi ý tưởng vui buồn, mọi cảm giác yêu ghét. Nói cách khác, đó chính là lẽ sống giác ngộ, giải thoát, an nhiên tư tại

———

¹Thanh tịnh đạo luận, Chương XVI: Mảnh đất cho tuệ tăng trưởng.

của một tâm tư hoàn toàn tỉnh táo và sáng suốt, cảm thức trọn vẹn về những gì đang diễn tiến mà không một chút vấn vương, không một chút hệ lụy, không rơi vào ý niệm tìm cầu, suy tính thiệt hơn, hy vọng hay thất vọng. Kinh Niệm xứ (Satipatthànasutta) gọi đó là sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời (anissito ca viharati na ca kiñci loke upàdìyati), và đề xuất nhiều cách thức để thực nghiệm xoay quanh bốn chủ đề:

Quán thân trên thân, nhiệt tâm, tinh cần, tĩnh giác để diệt trừ tham ưu ở đời.

Quán thọ trên các cảm thọ, nhiệt tâm, tinh cần, tỉnh giác để diệt trừ tham ưu ở đời.

Quán tâm trên tâm, nhiệt tâm, tính cần, tỉnh giác để diệt trừ tham ưu ở đời.

Quán pháp trên các pháp, nhiệt tâm, tinh cần, tỉnh giác để diệt trừ tham ưu ở đời. Thân (kàya), thọ (vedanà), tâm (cítta), pháp (dhamma) là bốn đối tượng quán niệm được vận dụng để thực tập an trú tâm, đưa tâm về với thực tại, khiến cho tâm được an trú, an tọa, định tỉnh, nhất tâm,¹

———

¹Kinh Thân Hành Niệm, Trung Bộ.

không tán loạn, không dao động, đạt đến sáng suốt, sạch trong, không uế nhiễm, không còn bóng dáng các phiền não tham-sân-si. Đó cũng chính là lúc cái tâm được tu tập trở nên hoàn toàn tỉnh giác, vắng lặng, thanh tịnh, thấy rõ sự đến và đi, sanh và diệt của hết thảy mọi sự vật và hiện tượng một cách an nhiên tự tại, không phản ứng, không vui buồn, không yêu ghét. Nói cách khác, đó chính là sống với thực tại, sống với những gì đang là với một tâm tư hoàn toàn trống không, rỗng không, không suy nghĩ, không tư lường, không phân biệt, không phê phán. Các pháp hiệnhữu và diễn tiến như thế nào thì thấy như thế ấy mà không đóng khung, không tra vấn, không để ý thức xen vào làm công việc ướclượng, so sánh, phân biệt, đánh giá hay phán xét. “Khi khổ (mọi hiện tượng và sự vật) sanh thời xem là sanh, khi khổ diệt thời xem là diệt,vị ấy không có nghi ngờ, không có phân vân, không duyên vào ai khác, trí ở đây là của vị ấy”.¹ Kinh Niệm xứ gọi đó là sự tỉnh thức hay biết rõ: “Tỷ-kheo khi bước tới, bước lui, biết rõ việc mình đang làm,khi ngó tới ngó lui, biết rõ việc mình đang làm,khi co tay, khi duỗi tay, biết rõ việc mình đang làm; khi mang áo tăng-già-lê (sanghati), mang bát, mang y, biết rõ việc mình đang làm,khi ăn, uống, nhai, nếm, biết

———

¹ Kinh Kaccayanagotta, Tương Ưng Bộ.

rõ việc mình đang làm; khi đại tiện, tiểu tiện, biết rõ việc mình đang làm; khi đứng, ngồi, ngủ, thức, nói, im ,lặng biết rõ việc mình đang làm”.¹ Một cách triêt lý, Đức Phật nói về lẽ sống giải thoát, an nhiên tự tại trước mọi thực trạng biến đổi: “Trong cái thấy sẽ chỉ là cái thấy, trong cái nghe sẽ chỉ là cái nghe, trong cái thọ tưởng sẽ chỉ là cái thọ tưởng, trong cái thức tri sẽ chỉ là cái thức tri”²

Trong một văn cảnh khác, Ngài khuyên nhắc và giải thích chi tiết cho chúng ta về cách thứcsống với thực tại. Đó là:

Quá khứ không truy tìm,

Tương lai không ước vọng.

Quá khứ đã đoạn tận,

Tương lai lại chưa đến.

Chỉ có pháp hiện tại,

Tuệ quán chính ở đây...

Và này các Tỷ-kheo, thế nào là truy tìm quá khứ? Vị ấy nghĩ: “Như vậy là sắc của tôi trong quá khứ”, và truy tìm sự hân hoan trong ấy; “Như vậy là thọ của tôi trong quá khứ”, và truy tìm sự hân hoan trong ấy; “Như vậy là tưởng của tôi trong quá

———

¹Kinh Niệm Xứ, Trung Bộ.

²Kinh Phật tụ thuyết, Tiểu Bộ.

khứ”, và truy tìm sự hân hoan trong ấy; “Như vậy là hành của tôi trong quá khứ”, và truy tìm sự hận hoan trong ấy, “Như vậy là thức của tôi trong qua khứ”, và truy tìm sự hận hoan trong ấy. Như vậy, này các Tỷ-kheo, là truy tìm quá khứ.

Và này các Tỷ-kheo, thế nào là không truy tìm quá khứ? Vị ấy nghĩ: “Như vậy là sắc của tôi trong quá khứ”, và không truy tìm sự hân hoan trong ấy; “Như vậy là thọ của tôi trong quá khứ”, và không truy tìm sự hận hoan trong ấy; “Như vậy là tưởng của tôi... Như vậy là hành của tôi... Như vậy là thức của tôi trong quá khứ”; và không truy tìm sự hận hoan trong ấy. Như vậy, này các Tỷ-kheo, là không truy tìm quá khứ.

Và này các Tỷ-kheo, thế nào ước vọng tương lai? Vị ấy nghĩ: “Mong rằng như vậy sẽ là sắc của tôi trong tương lai”,và truy tìm sự hân hoan trong ấy; “Mong rằng như vậy sẽ là thọ của tôi trong tương lai”, và truy tìm sự hận hoan trong ấy; “Mong răng như vậy là tưởng của tôi... là hành của tôi... Như vậy là thức của tôi trong tương lai”, và truy tìm sự hân hoan trong ấy. Như vậy, này các Tỷ-kheo, là ước vọng trong tương lai.

Và này các Tỷ-kheo, thế nào là không ước vọng trong tương lai? Vị ấy nghĩ: "Mong rằng như

vậy sẽ là sắc của tôi trong tương lai”, và không truy tìm hân hoan trong ấy; “Mong rằng như vậy sẽ là thọ của tôi trong tương lai", và không truy tìm hân hoan trong ấy; “Mong rằng như vậy sẽ là tưởng... sẽ là hành... sẽ là thức của tôi trong tương lai,” và không truy tìm hân hoan trong ấy. Như vậy, này các Tỷ-kheo, là ước vọng trong tương lai.

Và này các Tỷ-kheo, như thế nào là bị lôi cuốn trong các pháp hiện tại? Ở đây, này các Tỷ-kheo, có kẻ vô văn phàm phu không đi đến các bậc Thánh, không thuần thục pháp các bậc Thánh, không tu tập pháp các bậc Thánh; không đi đến các bậc Chân nhân, không thuần thục pháp các bậc Chân nhân, không tu tập pháp các bậc Chân nhân; quán sắc là tự ngã, hay quán tự ngã là có sắc, hay quán sắc là trong tự ngã, hay quán tự ngã là trong sắc, hay vị ấy quán thọ là tự ngã, hay quán tự ngã là có thọ; hay quán thọ là trong tự ngã, hay quán tự ngã là trong thọ, hay vị ấy quán tưởng là trong tự ngã, hay quán tự ngã là có tưởng, hay vị ấy quán tưởng là tự ngã, hay quán tự ngã là có tưởng, hay vị ấy quán hành là tự ngã, hay vị ấy quán tự ngã là có hành, hay vị ấy quán hành là trong tự ngã, hay vị ấy quán tự ngã là trong hành,hay vị ấy quán thức là tự ngã, hay quán tự ngã là có thức, hay quán thức là trong tự ngã, hay quán tự ngã là trong thức. Như

vậy, này các Tỷ-kheo, là bị lôi cuốn trong pháp hiện tại.

Và này các Tỷ-kheo, thế nào là không bị lôi cuốn trong các pháp hiện tại? Ở đây, này các Tỷ-kheo, có vị Đa văn Thánh đệ tử đi đến các bậc Thánh, thuần thục pháp các bậc Thánh, tu tập pháp các bậc Thánh, đi đến các bậc Chân nhân, thuần thục pháp các bậc Chân nhân, tu tập pháp các bậc Chân nhân. Vị này không quán sắc là tự ngã, không quán tự ngã là có sắc, không quán sắc là trong tự ngã, không quán tự ngã trong sắc; không quán thọ... không quán tưởng... không quán hành... không quán thức là tự ngã, không quán tự ngã là có thức, không quán thức trong tự ngã, không quán tự ngã trong thức.Như vậy, này các Tỷ-kheo, là không bị lố cuốn trong các pháp hiện tại".¹

Với các định nghĩa trên thì sống giải thoát an lạc ngay trong hiện tại hay còn gọi là sống với thực tại chính là sống với một tâm thức hoàn toàn trong sáng, vắng lặng, không bị ám ảnh bởi ký ức quá khứ, không bị thôi thúc bởi vọng tưởng tương lai, cũng không bị lôi cuốn trong các pháp hiện tại, tức

———

¹Kinh Nhất Dạ Hiền Giả, Trung Bộ.

là không rơi vào ngã tưởng hay những ý nghĩ liên hệ đến tự ngã hay "tôi" khiến cho tâm thức bị dao động, tán loạn, quay cuồng trong thế giới của các tư duy phân biệt đối đãi, không định tỉnh, không an tịnh, không giải thoát. Nói khác đi, khi một tâm thức rời xa mọi ý niệm phân biệt, tìm cầu, mọi hoài nlệm, mọi vọng tưởng, đã trở nên thức tỉnh và vắng lặng, đãđạt đến chỗ tịch tịnh thì bấy giờ những gì xảy ra đều không ảnh hưởng gì đến nó. Nó là thanh thản, an nhiên tự tại, vì nó không phản ứng, không dao động, không rơi vào luyến ái, không chống đối, độc lập, không trói buộc, giải thoát, không hệ lụy.¹ Ngắm nhìn dòng sông đang chảy hay trông thấy chiếc lá đang rơi mà không động tâm suy nghĩ, ưu tư, lo lắng, hy vọng hay thất vọng tức là sống với thực tại, là an nhiên tự tại, không có đau khổ trong dòng biến dịch bất tận của hiện hữu.

Tóm lại, thực tại là những gì đang diễn biến, chuyển động, sinh diệt liên tục. Nó không dính dáng gì đến ý tưởng có không, hơn thua, đượcmất, buồn vui, lạc khổ của đầu óc con người. Tựa như dòng sông, tất cả đều chuyển biến, trôi chảy không ngừng và do vậy sống với thực tại tức là sống với những gì đang chuyển biến, đang trôi chảy,

———

¹Kinh Bất đoạn, Trung Bộ.

sống với cái tâm hoàn toàn tinh thức, vắng lặng,, không ái luyến, không tìm cầu, không chấp trước, không suy nghĩ, không ước lượng, không phán xét, không so sánh hay phân biệt. “Ưng vô sở trụ nhại sanh kỳ tậm.” Đây là lẽ sống minh triết được nhấn mạnh trong đạo Phật mà các bản kinh Trung Bộ như Niệm xứ, Nhất dạ hiền giả đã nói đến với các chỉ dẫn và giải thích chi tiết về phương pháp thực hiện.

Thực tại cuộc đời có thể là có hoặc không, hơn hay thua, được hay mất, vui hay buồn, lạc hay khổ tùy theo cách nhìn và ý chí của bạn; nhưng dù bạn có gọi nó là gì đi nữa thì tất cả chỉ là một dòng trôi liên tục, không do ai tạo ra, cũng không ai ngăn cản đươc. Nhận thức được như vậy thì bắt đầu thấy ra ý nghĩa và giá trị của pháp môn Niệm xứ hay cách thức sống với thực tại được nói đến trong đạo Phật, mới có đủ cơ sở để hiểu vì sao Đức Phật dạy quán niệm hơi thở vô hơi thở ra một cách nhiệt tâm, tinh cần, tỉnh giác thì có thể diệt trừ được tham (abhigijjhana) và ưu (domanassa) ở đời, cũng được gọi là tham (ràga) và sân (patigha), tức hai loạt phản ứng thuận và nghịch của tâm thức dẫn đến khổ đau cùngcó chung cội rễ là vô minh (avijjà) hay si mê (moha), là con đường độc nhất (ekàyano-maggo) đưa đến thanh tịnh cho chúng sinh, vượt khỏi sầu não, diệt trừ khổ ưu, thành tưu chánh trí, chứng ngộ Niết-

bàn.¹ Trong kinh Tương Ưng Bộ² có lưu một cuộc đốithoại lý thú giữa Đức Phật và vị Thiên tử Kakudha xoay quanh kết quả lợi lạc thiết thực của pháp môn Niệm xứ hay cách thức sống với thực tại do Đức Phật tự thân chứng nghiệm và chỉ bày. Thiên tử tên Kakudha đến hỏi Thế Tôn, bậc giác ngộ:

- Thưa Sa-môn, Ngài có hoan hỷ không?

- Ta được cái gì, này Hiền giả, mà Ta hoan hỷ?

- Nếu vậy, thưa Sa-môn, có phải Ngài sầu muộn?

- Ta mòn mỏi cái gì, này Hiền giả, mà Ta sầu muộn?

- Vậy thì thưa Sa-môn,. Ngài không hoan hỷ và không sầu muộn?

- Thật như vậy, này Hiền giả.

Thiên tử Kakudha:

Làm sao, này Tỷ-kheo,

Ngài không có sâu muộn,

———

¹Kinh Niệm xứ, Trung Bộ.

²Kinh Kakudha, Tương Ưng Bộ

Làm sao ở nơi Ngài,

Hoan hỷ không khởi lên.?

Làm sao nay Ngài lại,

Ngồi cô độc một mình,

Không có được hoan hỷ,

Cũng không bị dao đông?

Bậc Giác ngộ:

Hoan hỷ chỉ có đến,

Với người tâm sầu muộn,

Sầu muộn chỉ có đến,

Với người tâm hoan hỷ.

Do vậy, vị Tỷ-kheo,

Không hoan hỷ, sầu muộn.

Vậy nên, này Hiền giả,

Ông.phải biết như vậy.

Thiên tử Kakudha:

Đã lâu, con mới thấy,

Bà-la-môn tịch tịnh,

Vị Tỷ-kheo không sầu,

Cũngkhông có hoan hỷ,

Đã an toàn vượt khỏi,

Chỗ người đời đắm say.

Như Ngôi Nhà Khéo Lợp

NHƯ NGÔI NHÀ KHÉO LỢP

Ngọc Dung

Kinh Pháp Cú có hai bài kệ nói về tâm khéo tu tập và tâm không tu tập, được ví như ngôi nhà khéo lợp và ngôi nhà vụng lợp, từ đó an lạc hay khổ đau phát sinh:

Như ngôi nhà khéo lợp,

Mưa không xâm nhập vào;

Cũng vậy tâm khéo tu,

Tham dục không xâm nhập.

Như ngôi nhà vụng lợp,

Mưa liền xâm nhập vào;

Cũng vậy tâm không tu,

Tham dục liền xâm nhập.

Cái tâm mà khéo tu khéo tập thì tham dục không có cơ hội xâm nhập, giống như ngôi nhà khéo

———

¹Kinh Pháp Cú, kệ số 13 – 14.

lợp thì mưa không thể thấm vào. Trái lại, cái tâm mà không tu không tập thì tham dục liền xâm nhập, giống như ngôi nhà vụng lợp thì mưa sẽ thấm chảy vào. Ngôi nhà mà không bị mưa dột thì con người sống được an lạc, không chịu cảnh phiền muộn khổ sở. Ngược lại, nhà ở mà bị mưa thấm ướt thì con người sống bất an, phải chịu cảnh phiền muộn khổ đau. Để tránh cảnh cửa nhà thấm ướt vì mưa gió thì mái nhà cần phải được lợp che cho kỹ; tương tự, để tránh phiền muộn khổ đau do tham dục quấy nhiễu thì cái tâm cần phải khéo tu tập. Thế nào làtâm khéo tu tập?

Kinh Pháp Cú lại nêu rõ:

Tâm khó thấy, tế nhị,

Theo các dục quay cuồng;

Người trí phòng hộ tâm,

Tâm hộ, an lạc đến.¹

Tâm không tràn đầy dục,

Tâm không hận, công phá,

Đoạn tuyệt mọi thiện ác,

Kẻ tinh không sợ hãi.²

———

¹Kinh Pháp Cú , kệ số 36.

²Kinh Pháp Cú, kệ số 39.

Tâm khéo tu tập là tâm được phòng hộ kỹ lưỡng, khiến cho tham dục và sân hận không có cơ hội xâm nhâp, quấy nhiễu, cái tâm không còn dính mắc, quay cuồng giữa các đối cực tốt xấu, hơn thua, được mất, cái tâm luôn luôn tỉnh giác, thoát khỏi mọi ám ảnh sợ hãi. Đó chính là tâm giải thoát, tâm an lạc, cái tâm được khéo tu tập lâu ngày thành ra thuần thục, định tỉnh, vững vàng; dù có gặp cảnh ngộ nào, thuận duyên hay nghịch ý, cái tâm ấy vẫn thanh thản, an nhiên tự tại, không dao động, không thuận ứng hay nghịch ứng. Nói cách khác, đó là cái tâm đã thoát khỏi tham-sân-si, hoàn toàn tỉnh giácvà sáng suốt, thấy rõ bản chất hư huyễn của hếtthảy các pháp, không còn bị nội hay ngoại duyên ý chi phối, không mê say tham đắm khi gặp thuận duyên (các căn gặp các đối tượng thích ý, hấp dẫn), không giận dữ bực phiền khi đối diện nghịch cảnh (các căn tiếp xúc với các đối tượng không thích ý, không hấp dẫn). Trong sinh hoạt hàng ngày, nó được diễn tả như vầy:

Khi xúc chạm việc đời,

Tâm không động, không sầu

Không uế nhiễm, an ổn,

Là hạnh phúc tối thượng.¹

———

¹Kinh Điềm lành tối thượng, Kinh Tập, Tiểu Bộ.

Về phương pháp tu tập để tâm dần dần thoát khỏi các dục, thoát khỏi mọi ám ảnh và chi phối bởi tham-sân-si, đạt đến giải thoát, tự do, an nhiên tư tại, Đức Phật cho chúng ta nhiều lời khuyên thật căn bản và bổ ích. Ngài nói lại các kinh nghiệm tu tâm của mình giúp cho chúng ta tìm thấy được nhiều phương pháp hành trì thích hợp. Sau đây là một vài pháp môn thực tập căn bản:

- Pháp môn khởi tâm đoạn trừ các bất thiện pháp, nuôi dưỡng các thiện pháp:

“Này Cunda, Ta nói rằng sự khởi tâm rất có lợi ích cho các thiện pháp, còn nói gì thân nghiệp, khẩu nghiệp phù hợp với tâm ý. Do vậy, này Cunda: “Những kẻ khác có thể làm hại, chúng taở đây sẽ không làm hại”, cần phải khởi tâm như vậy. “Những kẻ khác có thể sát sanh, chúng ta ở đây sẽ từ bỏ sát sanh”, cần phải khởi tâm như vậy... “Những kẻ khác có thể nhiễm thế tục, cố chấp tư kiến, tánh khó hành xả, chúng ta ở đây sẽ không nhiễm thế tục, không cố chấp tư kiến, tánh dễ hành xả”, cần phải khởi tâm như vậy”.¹

- Pháp môn chú tâm cảnh giác, không để cho các bất thiện pháp hay các pháp chướng ngại tham-sân-si - sanh khởi quấy rầy tâm thức:

———

¹Kinh Đoạn giảm, Trung Bộ.

“Ở đây, này Mahànàmạ, vị Thánh đệ tử ban ngày trong khi đi kinh hành và trong khi đang ngồi, gột sạch tâm trí khỏi các chướng ngại pháp, ban đêm trong cạnh một, trong khi đi kinh hành và trong khi đang ngồi, gột sạch tâm trí khỏi các chướng ngại pháp, ban đêm trong canh giữạ, vị này nằm xuống phía hông bên phải, như dáng nằm con sư tử, chân gác trên chân với nhau, chánh niệm tỉnh giác, hướng niệm đến lúc ngồi dậy lại. Ban đêm trong canh cuối, khi đã thức dậy, trong khi đi kinh hành và trong khi đang ngồi, gột sạch tâm trí khỏi các chướng ngại pháp”.¹

- Pháp môn đoạn trừ các khuynh hướng bất thiện của tâm - dục tầm, sân tầm, hại tầm:

“Chư Tỷ-kheo, rồi Ta sống không phóng dật, nhiệt tâm, tính cần. Khi dục tâm khởi lên, Ta tuệ tri: “Dục tầmnày khởi lên nơi Ta, và dục tầmnày đưa đến tự hại, đưa đến hại người, đưa đến hại cả. hai, diệt trí tuệ, dự phần vào phiền não, không đưa đến Niết-bàn”.Chư Tỷ-kheo, khi Ta suy tư: “Dụctầm này đưa đến tự hại”, dụctầm được biến mất. Chư Tỷ-kheo, khi ta suy tư: “Dục tầm đưa đến hại người”, dục tầm được biến mất. Chư Tỷ-kheo, khi

———

¹Kinh Hữu Học, Trung Bộ.

Ta suy tư: “Dục tầm đưa đến hại cả hai”, dục tầm được biển mất. Chư Tỷ-kheo, khi Ta suy tư. “Dục: tầm diệt trí tuệ, dự phần vào phiền não, không đưa đến Niết-bàn”, dục tầm được biến mất. Chư Tỷ-kheo, như vậy Ta tiếp tục trừ bỏ, xả ly và đoạn tận dục tầm. Chư Tỷ-kheo, trong khi Ta sống không phóng dật, nhiệt tâm, tinh cần, sân tầm khởi lên… hại tầm khởi lên. Ta tuệ tri: ”Hại tầm này khởi lên nơi Ta, và hại tầm này đưa đến tự hại, đưa đến hại người, đưa đến hại cả hai, diệt trí tuệ, dự phần vào phiền não, không đưa đến Niết-bàn”. Chư Tỷ-kheo, khi Ta suy tư: “Hại tầm này đưa đến tự hại”... “Hại tầm diệt trí tuệ, dự phần vào phiền não, không đưa đến Niết-bàn”, hại tầm biến mất. Chư Tỷ-kheo, như vậy Ta tiếp tục trừ bỏ, xả ly và đoạn tận hại tầm. Chư Tỷ-kheo, Tỷ-kheo suy tư, quán sát nhiều vấn đề gì, thời tâm sanh khuynh hướng đối vấn đề ấy. Chư Tỷ-kheo, nếu Tỷ-kheo suy tư, quán sát nhiều về dục tầm, vị ấy từ bỏ ly dục tầm. Khi tâm đã nặng về dục tẩm, thời tâm vị ấy có khuynh hướng về dục tầm. Chư Tỷ-kheo, nếu Tỷ-kheo suy tư quán sát nhiều về sân tầm... về hai tầm, vị ấy từ bỏ vô hại tầm. Khi tâm đã đặt nặng về hại tầm thời tâm vị ấy có khuynh hướng về hại tầm. Chư Tỷ-kheo, ví như vào cuối tháng mùa mưa, về mùa thu, khi lúa đã trổ hạt, một người mục đồng chăn giữ bò, câgm roi đánh các con bò

bên này, đánh bên kia, chế ngự chúng, ngăn chận chúng. Vì sao vậy? Chư Tỷ-kheo, vì người mục đồng thấy do nhân duyên này, đưa đến sự chết, sự tù tội đánh đập hay sự trách móc. Chư Tỷ-kheo, cũng vậy, Ta đã thấysự nguy hai, sự hạ liệt, sự uế nhiễm của các pháp bất thiện, và thấy sự viễn ly, sự lợi ích, sự thanh tịnh của các thiện pháp”.¹

- Pháp môn đình chỉ các tư duy bất thiện liên hệ đến tham, sân, si:

“Chư Tỷ-kheo, Tỷ-kheo muốn thực tu tăng thượng tâm cần phải thường thường tác ý năm tướng. Thế nào là năm? Ở đây, Tỷ-kheo y cứ tướng nào, tác ý tướng nào, các ác bất thiện tầm liên hệ đến dục, liên hệ đến sân, liên hệ đến si sanh khởi, thời này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo ấy cần phải tác ý một tướng khác liên hệ đến thiện, không phải tướng kia. Nhờ tác một tướng khác liên hệ đến thiện, không phải tưởng kia, các ác bất thiện tầm liên hệ đến dục, liên hệ đến sân, liên hệ đến si được trừ diệt, đi đến diệt vong. Chính nhờ diệt trừ chúng, nội tâm được an trú,an tịnh, nhất tâm, định tĩnh. Chư Tỷ-kheo, ví như một người thợ mộc thiện xảo hay đệ tử mộr người chợ mộc, dùng một

———

¹Kinh Song Tầm, Trung Bộ.

cái nêm nhỏ đánh bật ra, đánh tung ra, đánh văng ra một cái nêm khác. Chư Tỷ-kheo, cũng vậy, khi một Tỷ-kheo y cứ một tướng nào, tác ý một tướng nào, các ác bất thiện tầm liên hệ đến dục, liên hệ đến sân, liên hệ đến si sanh khởi, thời này chư Tỷ-kheo, Tỷ-kheo ấy cần phải tác ý một tướng khác liên hệ đến thiện, không phải tướng kia. Nhờ tác ý một tướng khác liên hệ đến thiện, khác với tướng kia, các ác bất thiện tầm liên hệ đến dục, liên hệ đến sân, liên hệ đến si được trừ diệt, đi đến diệt vong. Chính nhờ diệt trừ chúng, nội tâm được an trú, an tịnh, nhất tâm, định tĩnh.

Chư Tỷ-kheo, nếu Tỷ-kheo ấy khi tác ý một tướng khác với tướng kia, liên hệ đến thiện, các ác bất thiện tầm liên hệ đến dục, liện hệ đến sân, liên hệ đến si vẫn khởi lên, thời này chư Tỷ-kheo, Tỷ-kheo ấy cần phải quán sát các nguy hiểm của những tầm ấy: "Đây là những tầm bất thiện, đây là những tầm có tội đây là những tầm có khổ báo”. Nhờ quán sát các nguy hiểm của những tầm ấy, các bất thiện tầm liên hệ đến dục, liện hệ đến sân, liên hệ đến si được trừ diệt, đi đến diệt vong. Chính nhờ diệt trừ chúng, nội tâm được an trú, an tịnh, nhất tâm, định tĩnh. Chư Tỷ-khẻo, ví như một người đàn bà hay người đàn ông trẻ tuổi, trong tuổi thanh xuân, tánh ưa trang sức, nếu mộtxác rắn, hay xác chó, hay xác người được quàng vào cổ, người

ấy phải lo âu, xấu hổ, ghê tởm. Chư Tỷ-kheo, cũng vậy, Tỷ-kheo ấy nhờ quán sát... nội tâm được an trú, an tịnh, nhất tâm, định tĩnh.

Chư Tỷ-kheo, nếu Tỷ-kheo ấy trong khi quán sát các nguy hiểm của những tầm ấy, các ác bất thiện tầm liên hệ đến dục, liên hệ đến sân, liện hệ đến si vẫn khởi lên, thời này chư Tỷ-kheo, Tỷ-kheo ấy cần phải không ức niệm, không tác ý những tầm ấy. Nhờ không ức niệm, không tác ý các tầm ấy, các ác bất thiện tầm liên hệ đến dục, liên hệ đến sân, liên hệ đến si được trừ diệt, đi đến diệt vong. Chính nhờ diệt trừ chúng, nội tâm được an trú, an tịnh, nhất tâm, định tĩnh. Chư Tỷ-kheo, ví như một người có mắt, không muốn thấy các sắc pháp nằm trong tầm mắt của mình, người ấy nhắm mắt lại hay ngó qua một bên. Chư Tỷ- kheo, cũng vậy, nếu Tỷ-kheo ấy, trong khi không ức niệm, không tác ý... nội tâm được an trú, an tịnh, nhất tâm, định tĩnh.

Chư Tỷ-kheo, nếu Tỷ-kheo ấy trong khi không ức niệm, không tác ý các tầm ấy, các ácbất thiện tầm liên hệ đến dục, liên hệ đến sân, liên hệ đến si vẫn khởi lên. Chư Tỷ-kheo, vị Tỷ-kheo ấy cần phải tác ý đến hành tướng các tầm và sự an trú các tầm ấy. Nhờ tác ý đến hành tưởng các tầm và sự an trú các tầm ấy, các ácbất thiệntầm liên hệ đến

dục... nội tâm được an trú, an tịnh, nhất tâm, định tĩnh. Ví như một người đang đi mau, suy nghĩ: “Tại sao ta lại đi mau? Ta hãy đi chậm lại". Trong khi chậm, người ấy suy nghĩ: “Tại sao ta lại đi chậm? Ta hãy dừng lại”. Trong khi dừng lại, người ấy nghĩ: “Tại sao ta lại dừng lại? Ta hãy ngồi xuống” Trong khi ngồi, người ấy suy nghĩ: “Tại sao ta lại ngồi? Ta hãy nằm xuống”. Chư Tỷ-kheo, như vậy người ấy bỏ dần các cử chỉ thô cứng nhất và làm theo các cử chỉ tế nhị nhất. Chư Tỷ-kheo, cũng vậy, nếu Tỷ-kheo ấy tác ý đến... nội tâm được an trú, an tịnh, nhất tâm, định tĩnh.

Chư Tỷ-kheo, nếu Tỷ-kheo ấy trong khi tác ý đến hành tưởng các tầm và sự an trú các tầm, các ác, bất thiện tầm liên hệ đến dục... liên hệ đến si vẫn khởi lên, thời chư Tỷ-kheo, Tỷ-kheo ấy phải nghiến răng, dán chặt lưỡi lên nóc họng, lấy tâm chế ngự tâm, nhiếp phục tâm, đánh bại tâm. Nhờ nghiến răng, dán chặt lưỡi lên nóc họng, lấy tâm chế ngự tâm, nhiếp phục tâm, đánh bại tâm, các ác bất thiện tầm liên hệ đến dục... liên hệ đến si được trừ diệt, đi đến diệt vong... nội tâm được an trú, an tịnh, nhất tâm, định tĩnh. Ví như một người lực sĩ nắm lấy đầu một người ốm yếu, hay nắm lấy vai, có thể chế ngự, nhiếp phục, và đánh bại. Chư Tỷ-kheo, cũng vậy, nếu Tỷ-kheo ấy trong khi tác y hành tướng các tầm và sự an trú các tầm ấy, các

ác bất thiện tầm liên hệ đến dục, liên hệ đến sân, liên hệ đến si vẫn khởi lên, thời chư Tỷ-kheo, Tỷ-kheo ấy phải nghiến răng, dán chặt lưỡi lên nóc họng, lấy tâm chế ngự tâm, nhiếp phục tâm , đánh bại tâm. Nhờ nghiến răng, dán chặt lưỡi lên nóc họng, lấy tâm chế ngự tâm, nhiếp phục tâm, đánh bại tâm, các ác bất thiện tầm liên hệ đến dục, liên hệ đến sân, liên hệ đến si được diệt trừ, đi đến diệt vong. Chính nhờ trừ diệt chúng, nội tâm được an trú, an tịnh, nhất tâm, định tâm”¹

Nhìn chung, có nhiều cách để tu tâm hay điều phục tâm ý thích ứng với các căn cơ khác nhau của chúng sinh được tìm thấy trong vô số huấn thị căn bản của Đức Phật lưu ở các bộ kinh Nikàya. Tuy nhiên, căn bản của việc tu tâm là phải nhận thức cho thật rõ những gì làm cho tâm vốn trong sáng thanh tịnh trở nên bị cấu uế ô nhiễm, phải thấy rõ dục tầm, sân tầm, hại tầm; dục tư duy, sân tư duy, hại tư duy; hay những khuynh hướng tâm thức liên hệ đến tham, liên hệ đến sân, liên hệ đến si chính là những thứ làm cho tâm cấu uế ônhiễm. Nhận thức rõ các cẩu uế rồi thì bắt đầu ứng dụng các phương pháp mà Đức Phật đã chỉ dạy để tu tập, kiên trì tu tập, khiến cho tâm sanh khởi và

———

¹ Kinh An trú tầm, Đình chỉ tư duy, Trung Bộ.

vận hành theo hướng chân chánh hiền thiện, không rơi vào đường tà ác; khiến cho tâm được phòng hộ thoát khỏi các bất thiện pháp hay các pháp chướng ngại tham-sân-si; khiến cho tâm được uốn nắn rời xa dục tầm, sân tầm, hại tầm; khiến cho tâm được điều phục thoát khỏi các tư duy liên hệ đến tham, liên hệ đến sân, liên hệ đến si. Đó chính là các biện pháp tu tập được khéo ứng dụng, khiến cho tham đục không có cơ hội xâm nhập tâm hay khiến cho tham-sân-si được khắc phục và loại trừ khỏi tâm thức, làm cho tâm dần dần trở nên trong sáng, thanh tịnh, không uế nhiễm, được thanh thản, an lạc, thoát khỏi mọi phiền muộn khổ đau; giống như ngôi nhà khéo lợp, không bị mưa thấm ướt thì con người sống ở trong đó được an lạc, tự tại, không còn phải chịu cánh phiền não khổ sở vậy.

Thoát Khỏi Lo Âu Phiền Muộn

THOÁT KHỎI LO ÂU PHIỀN MUỘN

Nguyên Giới

Đức Phật nói cho chúng ta biết, sở dĩ chúng ta cứ rơi vào lo âu phiền muộn ấy là bởi thói quen nghĩ tưởng không đúng đắn của chúng ta. Hết thảy mọi thứ đều biến đổi, vô thường, nhưng chúng ta cứ mong chúng thường hằng, tồn tại mãi mãi. Tất cả mọi thứ là duyên sinh, vô ngã, ta không làm chủ được, thế nhưng chúng ta cứ xem chúng “là của ta, là ta, là tự ngã của ta”. Đây chính là nguyên do khiến mọi lo âu phiền muộn không ngừng phát sinh, ám ảnh và chi phối tâm thức con người; khiến cho con người rơi vào sầu muộn, than vãn, khóc lóc, đấm ngực, đi đên bất tỉnh. Kinh Pháp Cú lưu nhắc như vầy:

Con tôi, tài sản tôi,

Người ngu sinh ưu não;

Tự ta, ta không cố

Con đâu, tài săn đâu?¹

———

¹Kinh Pháo Cú, kệ số 62

Lốì tư duy ngã tính hay những ý tưởng khởi gắn liền với tư ngã hoặc xoay quanh “cái tôi”, thói quen nghĩ tưởng như vậy đạo Phật gọi la phi như lý tác ý (ayoniso-manasikàra), là tà kiến (micchàditthi), điên đảo kiến (viparìtadassana) hay hý luận vọng tưởng (papañcasaññasankhà). Nó là sự vận hành của vô minh, tham ái, chấp thủ, những tập khí có công năng kích dẫn tư duy nhị nguyên đối đãi, nuôi lớn “cái tôi” hay “bản ngã” trong cái chuỗi tư tưởng nhầm lẫn bất tận. Theo lời Phật thi lối suy nghĩ và nhận thức sai lầm như vậy rất có hại vì nó tiếp tục làm tăng trưởng các tập khí bất thiện tiềm tàng ở bên trong như tham dục, sân hận, tà kiến, nghi ngờ, ngã mạn, luyến ái hiện hữu, vô minh; mở lối cho các hành vi không chính đáng thể hiện ra bên ngoài như luận tranh, tranh chấp, đấu tranh, vọng ngữ, ly giản ngữ, chiến tranh;¹ khiến cho con người không ngừng rơi vào lo âu phiền muộn.² Ngài nêu rõ:

“Ở đậy, này các Tỷ-kheo, có kẻ vô văn phàm phu, không đi đến yết kiến các bậc Thánh, không thuần thục pháp các bậc Thánh, không tu tập pháp các bậc Thánh, không đi đến yết kiến các bậc Chân

———

¹Kinh Mật Hoàn, Trung Bộ.

²Kinh Xà dụ, Trung Bộ.

Nhân, không thuần thục pháp các bậc Chân nhân, không tu tập pháp các bậc Chân nhân, xem sắc pháp: “Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi”, xem cảm thô: "Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi", xem tưởng: “Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi”, xem các hành: “Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi”, xem cái gì được thấy, được nghe, được cảm xúc, được ý thức, được đạt tới, được tìm cầu, được ý suy tư: “Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi", và bất cứ kiến xứ nào nói rằng: “Đây là thế giới, đây là tự ngã, sau khi chết, tôi sẽ thường còn, thường hằng, thườngtrú, không biến chuyển, tôi sẽ trú như thế nàycho đến mãi mãi”, xem như vậy là: “Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi”. Vị này do quán sát như vậy, đối với sự vật chẳng thật có nên khởi lên lo âu, phiền muộn”.¹

Được nghe nói vậy, một Tỷ-kheo bạch Thế Tôn:

- Có thể có cái gì không thực có ở ngoài, có thể gây lo âu phiền muộn?

- Có thể có, này Tỷ-kheo, ở đây, có người nghĩ như sau: “Cái gì chắc chắn đã là của tôi, nay chắc

———

¹Kinh Xà dụ, Trung Bộ.

chắn không còn là của tôi. Cái gì chắc chắn có thể là của tôi, chắc chắn tôi không được cái ấy. Người đó sâu muộn, than vãn, khóc lóc, đấm ngực, đi đến bất tỉnh. Này Tỷ-kheo, như vậy, có cái không thực có ở ngoài, có thể gây lo âu, phiền muộn.

- Bạch Thế Tôn, có thể có cái gì không thực có ở trong, có thể gây ra lo âu phiền muộn?

- Có thể có, này Tỷ-kheo, ở đây, này Tỷ-kheo, có người có tà kiến như sau: “Đây là thế giới, đây là tự ngã, sau khi chết, tôi sẽ thường còn, thường hằng, thường trú không biến chuyển. Tôi sẽ trú như thế này cho đến mãi mãi". Người này nghe Như Lai hay đệ tử Như Lai thuyết pháp để bạt trừ tất cả kiến xứ, cố chấp, thiên chấp, thiên kiến, tùy miên, sự tịnh chỉ mọi hành động, sự từ bỏ mọi sanh y, sự diệt trừ khả ái đưa đến ly tham, đoạn diệt, Niết-bàn. Người đó có thể nghĩ như sau: “Chắc chắn ta sẽ bị đoạn diệt, chắc chắn ta sẽ bị hoại diệt, chắc chắn ta sẽ không tồn tại". Người đó sầu muộn, than vãn, khóc lóc, đấm ngực, đi đến bất tỉnh. Này Tỷ-kheo, như vậy là có cái không thực có ở trong có thể gây ra lo âu phiền muộn.¹

———

¹Kinh Xà dụ, Trung Bộ.

Như vậy, kinh Phật lưu nhắc cho chúng ta rằng hết thảy mọi thứ trên cuộc đời, kể cả ý nghĩ của chúng ta, đều do nhân duyên mà có mặt, là giả hợp, không thực có, luôn luôn biến đổi, là vô ngã, ta không làm chủ được. Sự thật đã là như vậy thì không nên nuôi ảo tưởng muốn mọi thứ là thường hằng, tồn tại mãi mãi; không nên bám giữý nghĩ điên đảo cho rằng mọi thứ là của ta, là ta hay tự ngã của ta. Đây chính là cách thức loại bỏ tà kiến, điên đảo kiến hay hý luận vọng tưởng; dứt trừ tham dục, sân hận, tà kiến, nghi ngờ, ngã mạn, luyến ái hiện hữu, vô minh; thoát khỏi mọi lo âu phiền muộn; chấm dứt luận tranh, tranh chấp, đấu tranh, vọng ngữ, ly giản ngữ, chiến tranh. Nói cách khác, muốn thoát khỏi mọi lo âu, phiền muộn và khổ đau thì con người ta cần chấm dứt ngay lối suy nghĩ bám chấp mê lầm hay thôi quen tư duy hữu ngã và tập nhìn mọi sự với cái nhìn buông xả, ly ngã, không xem mọi thứ là của ta, là ta, là tự ngã của ta:

- Bạch Thế Tôn, có thể có cái gì không thực có ở ngoài, có thể không gây lo âu phiền muộn?

- Có thể có, này Tỷ-kheo, ở đây, này Tỷ-kheo, có người không nghĩ như sau: “Cái gì chắc chắn đã là của tôi, nay chắc chắn không còn là của tôi. Cái gì chắc chắn có thể là của tôi, chắc chắn tôi không được cái ấy”. Người đó không sầu muộn,

than vãn, khóc lóc, không đấm ngực, không đi đến bất tỉnh. Như vậy, này Tỷ-kheo, có cái không thực cóở ngoài, không gây lo âu phiền muộn,

- Bạch Thế Tôn, có thể có cái gì không thực cóở trong, không gây ra lo âu, phiền muộn?

- Có thể có, này Tỷ-kheo, ở đây, có người không có tà kiến như sau: “Đây là thế giới, đây là tự ngã, sau khi chết, tôi sẽ thường còn, thường hằng, thường trú, không biến chuyển, tôi sẽ trú như thể này cho đến mãi mãi”. Người này nghe Như Lai hay đệ tử Như Lai thuyết pháp để bạt trừ tất cả kiến xứ, cố chấp, thiên chấp, thiên kiến, tùy miên, sự tịnh chi mọi hành động, sự từ bỏ mọi sanh y, sự diệt trừ khát ái để đưa đến ly tham, đoạn diệt, Niết-bàn. Vị ấy không nghĩ như sau: “Chắc chắn ta sẽ bị đoạn diệt, chắc chắn ta sẽ bị hoại diệt, chắc chắn ta sẽ không tồn tại”. Vị ấy không sầu muộn, than vãn, khóc lóc; vị ấy không đấm ngực, không đi đến bất tỉnh. này các Tỷ-kheo, như vậy là có cái không thực có ở trong, không gây ra lo âu, phiền muộn.¹

Một cách thức khác là nhận diện các ý tưởng tự ngã hay các hý luận vọng tưởng khi chúng khởi

———

¹Kinh Xà dụ, Trung Bộ.

Lên, nỗ lực ngăn chận và loại trừ chúng bằng cách không cótùy hỷ, đón mừng hay nắm giữ chúng:

“Này các Tỷ-kheo, do bất cứ nhân duyên gì, một số hý luận cọng tưởng ám ảnh một người. Nếu ở đây không có gì đáng tùy hỷ, đáng đón mừng, đáng chấp thủ, thời như vậy là sự đoạn tận tham tùy miên, sự đoạn tận sân tùy miên, sự đoạn tận kiên tùy miên, sự đoạn tận nghi tùy miên, sự đoạn tận mạn tùy miên, sự đoạn tận hữu tham tùy miên, sự đoạn tận vô mình tùy miên, sự đoạn tận chấp trượng, chấp kiếm, đấu tranh, tránh tranh, luận tranh, kháng tranh, ly giản ngữ, vọng ngữ. Chính ở đây, những ác, bất thiện pháp này đều được tiêu diệt, không còn dư tàn".¹

Nhìn chung, thói quen suy nghĩ mê lầm hay nhận thức ngã tính của con người là nguyên nhân của mọi lo âu, phiền muộn, khổ đau, cần phải được thay đổi và loại trừ. Theo kinh nghiệm của Phật bậc đã giác ngộ không còn mê lầm, thì cách thức thoát khỏi mọi lo âu phiền muộn là từ bỏ lối tư duy ngã tính hoặc không có tùy hỷ, đón mừng hay chấp thủ các ý tưởng tự ngã khi chúng khởi lên. Hẳn nhiên, để làm được như vậy thì cân phải theo đúng

———

¹Kinh Mật hoàn, Trung Bộ.

phương pháp do Ngài chỉ dẫn và kiên trì thực tập lâu dài, vì thói quen là khó từ bỏ, nhất là thói quen suy nghĩ liên quan đến tự ngã vốn đã được tích tập và ứng dụng lâu ngày. Đức Phật không nói phải tu tập bao lâu thì lối tư duy hữu ngã hay thói quen suy nghĩ ngã tính sẽ được khắc phục và loại trừ. Ngài chỉ lưu nhắc cho chúng ta về sự nguy hại của thói quen nghĩ tưởng mê lầm và gợi cách thức thực tập như vầy:

“Này các Tỷ-kheo, có vị đa văn Thánh đệ tử đi đến yết kiến các bậc Thánh, thuần thục các pháp bậc Thánh, tu tập pháp các bậc Thánh, đi đến yết kiến các bậc Chân nhân, thuần thục pháp các bậc Chân nhân, tu tập pháp các bậc Chân nhân, xem sắc pháp: “Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi”; xem cảm thọ: “Cái này không phải củatôi, cái nàykhông phải là tôi, cái này không phải tựngã của tôi”; xem tưởng: “Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi”,xem các hành: “Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi”; xem cái gì được thấy, được nghe, được cảm xúc, được ý thức, được đạt tới, được tìm cầu, được ý suy tư: “Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi”, và bất cứ

kiến xử nào nói rằng: “Đây là thế giới, đây là tự ngã, sau khi chết tôi sẽ thường còn, thường hằng, thường trú, không biến chuyển, tôi sẽ trú như thế này cho đến mãi mãi”, xem như vậy là: “Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi”. Vị này do quán sát như vậy, đối với sự vật chẳng thật có nên không có lo âu, phiên muộn”.¹

Các bậc Thánh và các bậc Chân nhân tức chỉ cho các bậc giác ngộ và các hành giả Phật giáo đang nỗ lực đi trên con đường hướng đến giác ngộ. Pháp của các bậc Thánh và các bậc Chân nhân tức là Phật pháp hay đạo lý giác ngộ do Đức Phật giảng dạy. Người muốn ra khỏi mê lầm, thoát khỏi mọi lo âu, phiền muộn, khổ đau thì nên tiếp cận hai đối tượng trên để được khuyến khích, hướng dẫn học hỏi Phật pháp, tu tập Phật pháp và chứng nghiệm Phật pháp. Có như thế thì mới nhận ra thế nào là mê lầm, nguyên nhân của mọi lo âu phiền muộn, mới biết cách khắc phục dần dần các ý tưởng mê lầm, không để chúng có điều kiện dấy khởi, ám ánh và chi phối tâm thức khiến phát sinh phiền muộn khổ não. Nhờ tiếp cận học tập và thực hành Phật pháp lâu ngày thì con người ta mới vỡ lẽ ra

———

¹Kinh Xà dụ, Trung Bộ.

rằng cái thói quen suy nghĩ ngã tính thật ngó ngẩn và tai hại, nó cứ đưa đẩy, thôi thúc và dung dưỡng cái ýniệm hão huyền “tôi” và “của tôi", khiến cho số kiếp nhân sinh chỉ oằn thêm gánh nặng. Vì, như ĐứcPhật đã dạy rõ, “tự ta còn không có thì có đâu ‘con của tôi, tài sản của tôi’”?

Như Lý Tác Ý

NHƯ LÝ TÁC Ý

Nguyên Kim

Như lý tác ý (Yoniso manasikàra) hay còn gọi là như lý khởi tư duy là một thuật ngữ Phật học dùng để nói về cách nhìn sự vật hay hiện tượng một cách đúng đắn theo quan niệm của đạo Phật. Nó là một trạng thái của tâm thức dấy khởi do duyên sự tiếp xúc giữa các căn và các trần (các giác quan và các đối tượng tương ứng) đưa đến sự hiện hành của dòng tư duy hay chuỗi tư tưởng. Theo quan niệm của đạo Phật thì do sự xúc chạm giữa các giác quan và các đối tượng tương ứng mà ý thức bắt đầu sanh khởi và hoạt động gọi là tác ý hay còn gọi là tâm sanh.¹ Thông thường, tác ý hay tâm sanh hiện khởitheo hai khuynh hướng, hoặc thiện hoặc bất thiện, tùy thuộc vào thói quen,²tập khí hay nghiệp thức riêng biệt của mỗi người. Nếu một người chưa có

———

¹Kinh Nên hành trì, không nên hành trì, Trung Bộ.

²Kinh Song tầm, Trung Bộ.

nhân duyên học tập và hiểu sâu giáo pháp của Phật hoặc có tập khí nặng về tham, sân, si thì ý thức sanh khỏi theo chiều hướng đưa đến tà kiến hoặc tác ý theo một cách khiến các bất thiện pháp phát sanh và tăng trưởng. Kinh Phật gọi đó là phi như lý tác ý (ayoniso manasikàra)¹ hay tâm đặt sai hướng² Trái lại, một người có học tập và hành sâu về giáo pháp của Phật hoặc tâm thức không nặng về tham, sân, si thì ý thức sanh khởi theo hướng đưa đến chánh kiến hoặc tác ý theo một cách khiến các thiện pháp sanh khởi và tăng trưởng. Đây được gọi là như lý tác ý (yoniso manasikàra)³ hay tâm đặt đúng hướng,⁴ nghĩa là việc tác ý hay tâm sanh đúng pháp, đúng tinh thần lời Phật dạy, có khả năng dứt trừ các lậu hoặc đưa đến đoạn tận mọi khổ đau. Chính do có sự khác biệt trong cách tác ý hay tâm sanh như vậy nênđạo Phật chủ trương thực tập như lý tác ý hay đặt tâm đúng hướng.

Thế nào là như lý tác ý hay tâm đặt đúng hướng? Đó là khởi nghĩ về mọi sự vật và hiện tượng đúng như bản chất của chúng, nghĩa là duyên sinh, vô thường, khổ, vô ngã.Mọi sự vật và hiện tượng

———

¹Kinh Tất cả lậu hoặc, Trung Bộ.

²Kinh Tâm đặt sai hướng, Trung Bộ.

³Kinh Tất cả lậu hoặc, Trung Bộ.

⁴Kinh Tâm đặt sai hướng, Trung Bộ.

đều do nhân duyên mà có mặt, luôn luôn biến đổi, thuộc bản chất khổ đau, không ai làm chủ được. Khởi nghĩ và nhìn sự vật hay hiện tượng theo cách như vậy thì gọi là yoniso mansikàra. Đây là cách tác ý hay dụng tâm đúng đắn theo quan niệm của dạo Phật, dẫn đến sự vận hành của chánh tư duy hay dòng tư duy đúng đắn và hiền thiện, tức là dòng tư duy liên hệ đến ly dục, vô sân và bất hại gọi là ly dục tư duy, vô sân tư duy, bất hại tư duy. Ly dục tư duy nghĩa là dòng tư duy hay chuỗi tư tưởng trong sáng, không bị kích động và chi phối bởi tham dục hay lòng ham muốn vị kỷ. Vô sân tư duy là dòng tư duy hay chuỗi tư tưởng không bị ám ảnh và chi phối bởi cảm giác bất mãn hay tâm giận dữ bức phiền. Bất hại tư duy là dòng tư duy hay chuỗi tư tưởng chơn chánh, trong sáng, không rơi vào tà kiến mê lầm, không đưa đến hại mình và hại người. Nói cách khác, đó là dòng tư duy hay chuỗi các tư tưởng không bị tham-sân-si ám ảnh và chi phối, nhờ như lý tác ý hay thực tập suy tư đúng đắn về các pháp, nhìn các pháp đúng như bán chất của chúng, tức là vô thường, khổ, vô ngã.

Thông thường, có hai phản ứng tâm thức xảy ra do duyên xúc chạm giữa các căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) và các đối tượng tương ứng (sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp): hoặc hân hoan thích thú, hoặc giận dữ bực phiền. Đạo Phật gọi các phản

ứng như vậy là thuận ứng và nghịch ứng, phát sinh do si mê, xem chúng là các nhân tố trói buộc dẫn đến khổ đau. Loại phản ửng thứ nhất liên hệ đến tham và nuôi lớn tâm tham dục. Loại thứ hai liên hệ đến sân và trưởng dưỡng tâm sân hận. Ví dụ, khi mắt thấy sắc pháp hoặc khả ái hoặc không khả ái, nếu một người bình thường, chưa có dịp học tập và hành trì lời Phật dạy thì hoặc sanh tâm thích thú với sắc khả ái, hoặc sanh tâm bực phiền đối với sắc không khả ái. Vì sao lại có các phản ứng như vậy? Vì người ấy không như lý tác ý, không tập nhìn sắc pháp ấy là vô thường, khổ, vô ngã; do đó tâm vị ấy hoặc bị tham chi phối hoặc bị sân chi phối khiến cho vị ấy có những suy nghĩ hay hành động sai lầm đưa đến hại mình và hại người. Trái lại, nếu một người có hành trì lời Phật dạy, quen thuộc với cách nhìn sự vật và hiện tượng đúng như phương pháp mà bậc Đạo sư đã chỉ dạy, nghĩa là nhận diện các pháp là vô thường, khổ, vộ ngã, thì dù có thấy sắc pháp nào hoặc khả ái hoặc không khả ái, tâm tư vị ấy cũng không dao đông, không có thuận ứng hay nghịch ứng, không rơi vào tham ái đối với sắc khả ái sanh khởi bực phiền đối với sắc không khả ái, không có những suy nghĩ hay hành động sai lầm đưa đến hại mình và hại nguời. Kinh Phật gọi vậy là không thiên vị, không tham ái, không chấp trước, đưa đến tự do, giải thoát:

“Này Thiên chủ, nếu Tỷ-kheo được nghe như sau: “Thật không xứng đáng, nếu có thiên vị đối với tất cả pháp”, vị ấy biết rõ tất cả pháp. Sau khi biết rõ tất cả pháp, vị ấy biết một cách rốt ráo tất cả pháp. Do biết một cách rốt ráo tất cả pháp, nếu có một cảm thọ nào, lạc thọ, khổ thọ hay bất khổ bất lạcthọ,vị ấy sống quán tánh vô thường, sống quán tánh ly tham, sống quán tánh đoạn diệt, sống quán tánh xả ly trong các cảm thọ ấy. Vị ấy nhờ sống quán tánh vô thường, sống quán tánh ly tham, sống quán tánh đoạn diệt, sống quán tánh xả ly trong các cảm thọ ấy, nên không chấp trướcmột vật gì ở đời; do không chấp trước nên không phiền não, do không phiền não, vị ấy chứng đạt Niết-bàn. Vị ấy tuệ tri: “Sanh đã tận, phạm hạnh đã thành, những việc cần làm đã làm, không còn lại đời này nữa”.¹

Như vậy, nhờ như lý tác ý hay nghĩ tưởng đúng đắn với mọi hiện tượng tâm lý và vật lý mà tâm tư con người dần dần trở nên trong sáng và hiền thiện, trở nên tỉnh táo và sáng suốt, không rơi vào các cực đoan, không còn bóng dáng của các cấu uế như dục, sân, hại hay tham-sân-si. Nói cách khác, nhờ thực tập cách nhìn các pháp đúng

———

¹Tiểu kinh Đoạn tận ái, Trung Bộ.

như lời Phật dậy, nghĩa là nhận rõ hết thảy các pháp đều do duyên mà có mặt, luôn luôn biến đổi, thuộc bản chất khổ đau, không ai làm chủ được, mà tâm tư trở nên định tĩnh, quân bình, không dao động, không thiên vị, không ái luyến, không chấp trước, đạt đến thanh thản, tự do và giải thoát.

Về cách thức thực tập, bản kinh Sabbàsava TrungBộ nhấn mạnh đến việc phải thường xuyên thân cận gần gũi các bậc Thánh hay các bậc Chân nhân để được hướng dẫn học tập Phật pháp cho thật thuần thục. Nhờ thường xuyên học tập Phật pháp hay những lời khuyên dạy của bậc giác ngộ mà vị Thánh đệ tử biết rõ những gì cần tác ý và những gì không nên tác ý. Vị ấy thực tập các pháp môn điều phục tâm, không để tâm thức của mình duyên theo cácvọng tưởng liên hệ đến tự ngã hoặc thuộc quá khứ, vị tương lai hay hiện tại khiến rơi vào tà kiến hay ngã chấp. Thay vào đó, vị ấy tập trung nghĩ về thực tại khổ đau của mọi hiện hữu, xem xét nguyên nhân của khổ đau, lý do đoạn diệt và con đường đưa đến sự đoạn diệt khổ đau. Nhờ hành trì đúng pháp, nghĩa là khéo tác ý về khổ, khổ tập, khổ diệt và con đường đưa đến khổ diệt mà vị Thánh đệ tử diệt trừ được các kiết sử nhưthân kiến, nghi, giới cấm thủ, tức là các trói buộc phát sinh do chấp ngã, do nghi ngờ và do chấp trước các pháp môn tà vậy. Bản kinh nói rõ:

“Này các Tỷ-kheo, vị Thánh đệ tử nghe nhiều, được thấy các bậc Thánh, thuần thục pháp các bậc Thánh, tu tập pháp các bậc Thánh; được thấy các bậc Chơn nhơn, thuần thục pháp các bậc Chơn nhơn, tu tập pháp các bậc Chơn nhơn, tuệ trí các pháp cần phải tác ý, tuệ trí các pháp không cần phải tác ý. Vị này, nhờ tuệ trí các pháp cần phải tác ý, nhờ tuệ trí các pháp không cần phải tác ý, nên không tác ý các pháp không cần phải tác ý và tác ý các pháp cần phải tác ý, và này các Tỷ-kheo, thế nào là các pháp không cần phải tác ý và vị này không tác ý? Này các Tỷ-kheo, những pháp nào do tác ý mà dục lậu chưa sanh được sanh khởi, hay dục lậu đã sanh được tăng trưởng; hay hữu lậu... hay vô minh lậu chưa sanh được khởi, hay vô minh lậu đã sanh được tăng trưởng. Đó là những pháp không nên tác ý và vị ấy không tác ý. Và này các Tỷ-kheo, thế nào là các pháp cần phải tác ý và vị ấy tác ý? Này các Tỷ-kheo, những pháp nào do tác ý mà dục lậu chưa sanh không sanh khởi, hay dục lậu đã sanh được trừ diệt, hay hữu lậu... hay vô minh lậu chưa sanh không sanh khởi, hay vô mình lậu đã sanh được trừ diệt, đó là những pháp cần phải tác ý và vị ấy tác ý. Nhờ vị ấy không tác ý các pháp không cần phải tác ý, tác ý các pháp phải tác ý nên các lậu hoặc chưa sanh không khởi và các lậu hoặc đã sanh được trừ diệt.

Vị ấy như lý tác ý: “Đây là khổ”, nhưlý tác ý: “Đây là khổ tập”, như lý tác ý: ”Đây là khổ diệt”, như lý tác ý: “Đây là con đường đưa đến khổ diệt”.Nhờ vị ấy tác ý như vậy, ba kiết sử được trừ diệt: Thân kiến, nghi, giới cấm thủ".¹

Nhìn chung, như lý tác ý là một pháp môn tu tập liên hệ đến sự tiến triển tâm thức; thứ nhất, khiến cho tâm tránh rơi vào vọng tưởng dẫn đến tà kiến, chỉ chuyên chú vào thực tại khổ đau của ngũ uẩn để xem xét, tu tập, từng bước đi ra khỏi khổ đau; thứ hai, khiến cho tâm thức sanh khởi và vận hành theo chiều hướng đúng đắn, nghĩa là khởi nghĩ và nhận rõ các pháp là duyên sinh, vô thường, khổ, vô ngã dẫn đến rời bỏ tham ái, chấp thủ, thực nghiệm tâm giải thoát. Vìvậy, việc thường xuyên thực tập phương pháp như lý tác ý thì tâm thức sẽ dần dần trở nên chuyên nhất, định tĩnh, hết vọng động, hết tán loạn, trở nên tỉnh giác, sáng suốt, sắc bén, thấy rõ sự thật duyên sinh, vô thường, khổ, vô ngã của hết thảy hiện hữu, dẫn đến tâm giải thoát theo trình tựnhàm chán, ly tham, đoạn diệt, thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn” như được mô tả trong các bản kinh thuộc văn tạng Pàli.

———

¹Kinh Tất cả lậu hoặc, Trung Bộ.