Pháp Hành

Hãy Tự Mình Nương Tựa Chính Mình

HÃY TỰ MÌNH NƯƠNG TỰA CHÍNH MÌNH

Thanh Nhu

Khác với quan điểm của các tín ngưỡng thần quyền nhìn con người bằng con mắt yếu kém với số phận hoàn toàn tùy thuộc vào uy quyền phán xét của Thượng Đế hay ân sủngcủa các thần linh, Đức Phật khẳng định con người là chủ nhân của sốphận mình; rằng con người có khả năng hoàn thiện chính mình, rằng hạnh phúc hay khổ đau của con người không do ai ban cho mà do người ấy tự quyết định bằng chính lối sống của mình. Theo kinh nghiệm giác ngộ của Phật¹ thì mỗi cá nhân đều có sẵnnhững tiềm năng vô.tận, đáng được vận dụng để tạo lập hạnh phúc cho chính mình hay khiến cho mình trở nên hoàn thiện. Phật gọi các tiềm năng như vậy là tài sản tự nội (aiihattabhoga) hay năng lực giácngộ (bodhibala) và khuyên mọi người nỗ lực phát huy. Ngài nêu rõ:

———

¹Kinh Chưa được nghe, Trung Bộ.

“Này các Tỷ-kheo, có năm sức mạnh này của bậc Hữu học. Thế nào là năm? Tín lực, tàm lực, quỷ lực, tính tấn lực, tuệ lực.

Và này các Tỷ-kheo, thế nào là tín lực?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, vị Thánh đệ tử có lòng tin, tin tưởng sự giác ngộ của Như Lai: “Đây là Thế Tôn, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng giác, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian giải, vô Thượng Sĩ, Điểu Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật, Thế Tôn”. Như vậy, này các Tỷ-kheo, được gọi là tin lực.

Và này các Tỷ-kheo, thế nào là tàm lực?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, vị Thánh đệ tử có lòng hổ thẹn đối với thân làm ác, miệng nói ác, ý nghĩ ác, hổ thẹn đối với các pháp ác, bất thiện được thực hiện.Như vậy, này các Tỷ-kheo, được gọi là tàm lực.

Và này các Tỷ-kheo, thế nào là quỷ lực?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, vị Thánh đệ tử có lòng sợ hãi đối với thân làm ác, miệng nói ác, ý nghĩác, sợ hãi đối với các pháp ác, bất thiện được thực hiện. Như vậy, này các Tỷ-kheo, được gọi là quý lực.

Và này các Tỷ-kheo, thế nào là anh tấn lực?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, vị Thánh đệ tử sống tinh cần tính tấn, từ bỏ các pháp bất thiện, thành tựu các thiện pháp, nỗ lực, kiện trì tính tấn, không từ bỏ gánh nặng đối với thiện pháp. Như vậy, này các Tỷ-kheo, được gọi là tinh tấn lực.

Và này các Tỷ-kheo, thế nào là tuệ lực?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, vị Thánh đệ tử có trí tuệ, thành tựu trí tuệ về sanh diệt, với sự thể nhập bậc Thánh vào con đường đoạn tận khổ đau. Này các Tỷ-kheo, đây gọi là tuệ lực.

Những pháp này, này các Tỷ-kheo, là năm sức mạnh của bậc Hữu học. Do vậy, này các Tỷ-kheo, cần phải học tập như sau: “Ta sẽ thành tựu tín lực, được gọi là hữu học lực... tàm lực... quý lực... tinh tấn lực... ta sẽ thành tựu tuệ lực, được gọi là hữu học lực”. Như vậy, này các Tỷ-kheo, các Thầy cần phải học tập.¹

Đề cập về kết quả của việc vận dụng năm sức mạnh này, Đức Phật xác nhận:

———

¹Kinh Rộng rãi, Trung Bộ.

“Thành tựu năm pháp này, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo ngay trong hiện tại sống an lạc, không có tổn não, không có ưu não, không có nhiệt não; sau khi thân hoại mạng chung, được chờ đợi là cõi lành. Thế nào là năm? ở đây, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo có lòng tin, có lòng hổ thẹn, có lòng sợ hãi, tinh cần tinh tấn, có trí tuệ. Thành tựu năm pháp này, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo ngay trong hiện tại sống an lạc, không có tổn não, không có ưu não, không có nhiệt não; sau khi thân hoại mạng chung, được chờ đợi là cõi lành”.¹

Phật nói về con người và hạnh phúc của con người thật rõ ràng và thực tế. Con người là chủ nhân ông của chính mình, có đầy đủ tiềm năng hay năng lực để tự kiến tạo hạnh phúc an lạc cho chính mình. Con người không cần chờ mong ân huệ cứu rỗi của Thượng để hay cầu khẩn bất cứ năng lực siêu nhiên nào ở bên ngoài để giúp cho mình được hạnh phúc an lạc. Thay vào đó, con người cần nhận rõ các tiềm năng vốn có của mình - tín lực, tàm lực, quý lực, tấn lực, tuệ lực - và nỗ lực phát triển chúng thì an lạc sẽ đến và ở bên ta.

Tín lực (Saddhà-bala) hay sức mạnh của lòng tin là yếu tố thứ nhất mà con người cần phát huy

———

¹Kinh Khổ, Trung Bộ.

để thiết lập hạnh phúc an lạc. Đó chính làlòng tin tưởng mạnh mẽ vào sự giác ngộ của Phật, một con người giống như bao người khác đã nỗ lực hoàn thiện chính mình bằng cách phát huy các tiềm nàng giác ngộ - giới đức, tâm đức, tuệ đức, giải thoát và giải thoát tri kiến đức - trong chính mình và đã tận tâm trao truyền kinh nghiệm giác ngộ của mình cho người khác vì tin tưởng ở đức năng giác ngộ của mọi người. Tin tưởng ở sự giác ngộ của Phật cũng có nghĩa là tin tưởng ở khả năng giác ngộ của chính mình, vì Phật cũng chỉ là một con người đã đạt đến giác ngộ bằng nghị lực của bản thân. Một niềm tin như vậy là chính đáng, cần được phát huy, vì nó có công năng đánh thức thiện tâm, nuôi dưỡng ý chí giác ngộ, thức đẩy năng lức tinh cần trong tiến trình thực hành lý tưởng giác ngộ.

Tàm lực (Hiri-bala) hay sức mạnh của lòng hổ thẹn là yếu tố tiếp theo cần được phát huy để thiết lập đời sống hạnh phúc an lạc. Tàm có nghĩa là tâm lý thấy xẩu hổ hay cảm thức hổ thẹn về các hành vi xấu ác, bất thiện thuộc thân, khẩu, ý, hoặc đã biểu lộ ra bên ngoài hoặc đang tiềm tàngở trong tâm thức. Đây là một hình thái tâm thức hiềnthiện vốn có sẵn và trôi chảy khá tự nhiên trong mỗi con người. Nó có công năng bảo vệ và duy trì sự an ổn thanh thản trong cơ cấu nhân sinh, vì nó có khảnăng làm trong sạch nguồn lực tâm linh của con

người nhờ tính năng phản kháng đối với mọi cái xấu ác. Do tính năng của nó, tàm có chức năng giúp con người ngăn tránh mọi động cơ xấu ác, mọi hành vi bất thiện; vì vậy một khi nó được nuôi dưỡng và phát huy mạnh mẽ thì các động cơ xấu ác sẽ được đẩy lùi, được khắc phục, không còn cơ hội để biến thành hành động. Nói cách khác, khi nào tàm có mặt thì khi ấy mọi hành vi của con người sẽ là đạo đức, hiền thiện, không rơi vào xấu ác, bất thiện.

Yếu tố thứ ba là quý lực (Ottappa-bala) hay sức mạnh của lòng sợ hãi về việc vi phạm các điều ác, bất thiện thuộc thân hành, khẩu hành và ý hành. Tương tự như tàm, quý cũng là một dạng tâm lý hiền thiện hiện hữu và vận hành khá tư nhiên trong tâm thức con người. Đây cũng là một hình thái tâm thức có công năng giúp điều chinh và hoàn thiện tư cách đạo đức của nhân sinh, vì nó là tâm lý biết lo sợ về hậu quả nguy hại của các động cơ xấu ác, của mọi hành vi bất thiện, có chức năng phản kháng và ngăn tránh mọi điều ác, bất thiện. Vì thế một khi quý được nuôi dưỡng và phát huy thì mọi hành vi của con người sẽ hiền thiện, không xấu ác, đạo đức con người sẽ tăng trưởng và lớn mạnh. Trong giáo lý đạo Phật, cùng với tàm, quý (tàm quý) được xem là nền tảng của giới hạnh hay nhân trực tiếp của đời sống đạo đức.

Tinh tấn lực (Viriya-bala) hay sức mạnh của sự nỗ lực tinh cần trong lối sống tu học Phật pháp được xem là yếu tố quan trọng thứ tư trong tiến trình thực nghiệm hạnh phúc an lạc. Theo quan niệm của Phật thì hạnh phúc an lạc là sự vắng mặt các yếu tố gây phiền muộn khổ đau như tham-sân-si hay các hành vi ác, bất thiện thuộc thân, miệng, ý (sát sanh, lấy của không cho, tà hạnh trong các dục, nói láo, nói hai lưỡi, nói lời độc ác, nói lời phù phiếm, tham dục, sân hận, tà kiến). Vì vậy, để có được hạnh phúc an lạc thì trước hết con người cần phải nhận diện cho thật rõ về lẽ thiện ác và cần phải quyết tâm dứt bỏ điều ác, nỗ lực làm các việc lành. Đây chính là ý nghĩa căn bản của Chánh tinh tấn (Sammà-vàyàma) được nói đến trong đạo Phật. Ngoài ra, Chánh tinh tấn cũng có nghĩa là nỗ lực vượt qua chính mình trên bước đường tu tập để lần lượt đạt đến mục đích cứu cánh. Theo nghĩa này thì Chánh tinh tấn chính là sự vượt qua mọi tiến bộ đạo đức và tâm linh mà mình đã thực nghiệm được để tiếp tục hướng đến mục đích giải thoát tối hâu. Nhìn chung, người học tu theo pháp của Phật được xem là người luôn luôn tinh cần tinh tấn, tính tấn nuôi dưỡng đạo đức (giới), tinh tấn phát triển tâm thức (định) và tinh tấn phát huy trí tuệ (tuệ). Do chức năng của nó, tinh tấn được xem như một yếu tố trọng được vận dụng xuyên suốt trong tiến

trình tu học đạo lý giải thoát của người con Phật. Phật khuyên các học trò mình phát huy Chánh tinh tấn, vì nó là nguồn lực giúp cho con người tiến bộ về đạo dức, tâm linh và tri tuệ, tuần tự đạt đến mục tiêu cứu cánh giải thoát, giác ngộ.

Yếu tố thứ năm và cũng là yếu tố hết sức quan trọng để giúp cho con người tìm thấy hạnh phúc thực sự chính là tuệ lực (Panãñà-bala) hay sức manh của sự thấy rõ các pháp đúng như thật (yathàbhùtam paiànàti). Theo quan niệm của đạo Phật thì sở dĩ con người cứ bị khổ đau chỉ phối, không đạt được hạnh phúc thực sự ấy Ià bởi thiếu hiểu biết đúng đắn về bản chất của sự sống hay thiếu trí tuệ. Do thiếu trí tuệ hay do mê mờ về bản chất của sự kiện hiện hữu nên con người bị giam hãm mãi trong vòng trầm luân khổ đau bởi những việc làm sai lầm, những hành vi chứa đầy tham-sân-si. Hết thảy moi thứ trên cuộc đời là vô thường, khổ đau, ta không làm chủ được, nhưng do dục vọng và vô minh, con người không có đủ tỉnh táo và sáng suốt để tiếp nhận và hành xử mọi việc đúng như bản chất của chúng. Do thiếu trí tuệ, con người cứ bị ám ảnh và đẩy đưa qua lại giữa các đối cực có không, hơn thua, được mất giữa cuộc đời; không ngừng rơi vào tham đắm hoặc giận dữ bực phiền đối với mọi thứ thuận duyên hay nghịch ý. Đây chính là lý do khiến con ngườibị trói chặt trong vòng luẩn quẩn khổ đau,

không tìm thấy tự do, hạnh phúc, an lạc. Đức Phật thấy rõ thực trạng yếu kém này của chúng sinh nên khuyên dạy chúng ta phải biết nuôi dưỡng và phát huy trí tuệ.

Trí tuệ được nói đến trong đạo Phật là một loại năng lực tâm thức có khả năng phá vỡ và loại trừ các tập khí tham-sân-si, gốc rễ của mọi mê lầm khổ đau. Nó là hệ quả của lối sống thực hành giới đức và Thiền định sâu sắc, có khả năng chặt đứt mọi gốc rễ của khổ đau bởi nó thấy rõ bản chất vô thường, khổ, vô ngã của hết thảy mọi sự kiện hiện hữu, không còn mê lầm, không rơi vào các hành động sai lầm do tham và sân kích động. Nói cách khác, trí tuệ là một kinh nghiệm tâm linh sâu sắc, thấy rõ bản chất bất toại của mọi sự vật và hiện tượng nên không còn thích thú ôm ấp hoặc đeo bám vào những gì hiện hữu hoặc không hiện hữu. Nó là năng lực tâm linh có khả năng buông bỏ mạnh mẽ, hướng tâm thức vượt ra ngoài mọi đối cực, đạt đến tự do, giải thoát mà thuật ngữ đạo Phật gọi là “có khả năng đưa đến nhất hướng nhàm chán, ly tham, đoạn diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn”.

Nhìn chung, Đức Phật khuyên chúng ta phải biết nuôi dưỡng và phát huy tín lực, tàm lực, quý lực, tấn lực, tuệ lực, vì chúng là các yếu tố có khả năng giúp cho chúng ta đạt đến hoàn thiện, đạt đến

tư do, giải thoát, không còn bị khổ đau chi phối. Chúng là các sức mạnh tư nội, có khả năng điều chỉnh và hoàn thiện nhân tính, hướng con người đến hạnh phúc tối hậu, hoàn thành mục tiêu cứu cánh của nhân sinh. Theo lời dạy của Phật thi con người không cần phải tìm kiếm ở đâu xa các nguồn lực để hoàn thiện chính mình hay để thiết lập hạnh phúc an lạc. Con người chỉ cần nhìn vào chính mình thì thấy ngay các tiềm năng trọng yếu đang chờ mình khai sáng và vận dụng. Đó chính là tín lực, tàm lực, quý lực, tấn lực, tuệ lực, có khả năng giúp cho mỗi người hoàn thiện giới đức, tâm đức, tuệ đức, thành tựu mục đích giải thoát và giải thoát tri kiến. Một trong những lời nhắn nhủ gần như cuối cùng của Ngài trước lúc nhập Niết-bàn, Đức Phật khuyên các đệ tử: “Hãy tự mình là ngọn đèn cho chính mình, hãy tự mình nương tựa chính mình, chớ nương tựa một gì khác. Dùng Chánh pháp làm ngọn đèn, dùng Chánh pháp làm chỗ nương tựa, chớ nương tựa một gì khác”.¹Lời nhắn nhủ quan trọng ấy của bậc Đạo sự chính là lời khuyên nhắc mọi người phát huy năng lực giác ngộ vốn có trong chính mình, vì đó chính là chổ nương tựa vững chắc nhất cho mục tiêu giác ngộ của mỗi người, và vì đó chính là Chánh pháp mà chư Phật muốn chỉ bày cho hết thảy chúng sinh.

———

¹Kinh Đại bát Niết-bàn, Trường Bộ.

Hộ Trì Các Căn

HỘ TRÌ CÁC CĂN

Giác Hạnh Hiếu

Hộ trì các căn (lndriyesu guttadvàro) hay phòng hộ các giác quan (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) là một trong các biện pháp tu tập căn bản của đạo Phật, có công năng giúp ổn định tâm thức, không để tâm bị kích động chuyển biến chạy theo ngoại cảnh khiến tăng trưởng tham-sân-si. Thông thường, tâm không đứng yên một chỗ; nó hết nhảy theo đối tượng này lại chạy theo đối tượng khác trong thế giới của những ý tưởng và cảm thức biến loạn. Do duyên sự tiếp xúc giữa các căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) và các trần cảnh (sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp) mà tâm bắt đầu hiện khởi và chuyển biến tùy theo đối tượng mà nó cảm thấy thích thú hoặc không thích thú. Những gì nó thích thú thì nó nương theo, bám đuổi và cố giành giật cho bằng được; những gì nó không thích ý thì nó cố lẫn tránh, xua đuổi hoặc rơi vào phản ứng giận dữ. Vìlẽ đó, nó làm cho con người không ngừng quay cuồng trongthế giới của các đối cực, hân hoan tìm kiếm cái

thích ý và bức phiền cố tránh cái không hài Iòng. Nó đưa đẩy con người trôi dạt từ cực này sang cực khác trong thế giới cố chấp đối đãi, khiến cho con người luôn cảm thấy mệt mỏi và căng thẳng, vui mừng lại đến buồn rầu, hết sung sướng thì sanh khổ dau.Sở dĩ như vậy là bởi con người không chú ý nhận biết tâm mình và không biết cách phòng hộ các căn.

Đức Phật cho rằng các căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) có món ăn riêng biệt của chúng tức các cảnh giới tương ứng (sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp) và chúng thường xuyên tranh giành nhau trong việc tìm kiếm cảnh giới quen thuộc có món ăn thích hợp. Chúng giống như các loài vật hoang dã, nếu cứ để mặc cho chúng tư do chạy theo các cánh giới thỏa thích của chúng thì thân tâm (con người) sẽ bị chúng lôi kéo, chi phối và sau cùng trở thành nô lệ cho bản năng ham muốn không biết no chán của chúng. Nói cách khác, con người khó tránh khỏi sự mệt mỏi và phiền lụy, nếu cứ buông thả các căn, không biết cách phòng hộ và chế ngự các ham muốn thái quá của các giác quan. Đức Phật cho chúng ta các định nghĩa và ảnh dụ minh họa:

“Và này các Tỷ-kheo, thế nào là không hộ trì(các căn)?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo khi mắt thấy sắc, thiên chấp sắc khả ái, ghét bỏ sắc không khả ái, sống với thân niệm không an ttú, với tâm nhỏ hẹp. Vị ấy không như thật tuệ tri tâm giải thoát, tuệ giải thoát; chính ở nơi đây, các ác, bất thiện pháp ấy khởi lên không được đoạn diệt không có dư tàn. khi tai nghe tiếng... khi mũi ngửi hương... khi lưỡi nếm vị... khi thân cảm xúc... khi ý nhận biết pháp, thiên chấp pháp khả ái, ghét bỏ pháp không khả ái, sống với thân niệm không an trú, với tâm nhỏ hẹp. Vị ấy không như thật tuệ tri tâm giải thoát, tuệ giải thoát; chính ở nơi ấy, các ác, bất thiện pháp ấy khởi lên không được đoạn diệt không có dư tàn.

Ví như, này các Tỷ-kheo, có người bắt được sáu sinh vật, giới loại khác nhau, chỗ tìm món ăn khác nhau, và cột chúng với một sợi dây vững chắc. Sau khi bắt được con rắn, người ấy cột với một sợi dây vững chắc. Sau khi bắt được con cá sấu, người ấy cột với một sợi dây vững chắc. Sau khi bắt được con chim, người ấy cột với một sợi dây vững chắc. Sau khi bắt được con chó, người ấy cột với một sợi dây vững chắc. Sau khi bắt được con giả can, người ấy cột với một sợi dây vững chắc. Sau khi bắt được con khỉ, người ấy cột với một sợi dây vững chắc.Sau khi cột chúng với những sợi dây vững chắc,người ấy cột một cái gút ở chính giữa vàthảchúng đi. Này các Tỷ-kheo, sáu con sinh vật ấy, với giới

loại sai khác, với chỗ tìm món ăn sai khác, mỗi con sẽ lôi kéo tùy theo chỗ tìm món ăn và giới loại sai biệt của mình.

Con rắn lôi kéo, nghĩ rằng: “Ta sé đi gò mối.” Con cá sấu lôi kéo, nghĩ rằng: “Ta sẽ đi vào trong nước.” Con chim lôi kéo, nghĩ rằng: “Ta sẽ bay lên trời.” Con chó lôi kéo, nghĩ rằng: “Ta sẽ đi vào làng.” Con giả can lôi kéo, nghĩ rằng: “Ta sẽ đi vào nghĩa địa.” Con khỉ lôi kéo, nghĩ rằng: “Ta sẽ đi vào rừng.” Này các Tỷ-kheo, khi nào sáu con sinh vật ấy trở thành mệt mỏi, khi ấy, con sinh vật nào mạnh hơn các sinh vật còn lại, được chúng đi theo, chúng tuân theo, chúngphục tùng. Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, với Tỷ-kheo thân niệm không tu tập, không làm cho sung mãn, con mắt sẽ lôi cuốn nó đối với các sắc khả ái và ghét bỏ đối với các sắc không khả ái. Tai sẽ lôi cuốn nó đối với các sắc khả ái và ghétbỏ đối với các sắc không khả ái. Mũi sẽ lôi cuốn nó đối với các sắc khá ái và ghét bỏ đối với các sắc không khá ái. Lưỡi sẽ lôi cuốn nó đối với các sắc khá ái và ghét bỏ đối với các sắc không khả ái. Thân sẽ lôi cuốn nó đối với các sắc khả ái và ghét bỏ đối với các sắc không khả ái. Ý sẽ lôi cuốn nó đối với các pháp khả ái và ghét bỏ đối với các pháp không khả ái.

Như vậy, này các Tỷ-khéo, là không hộ trì.

Và này các Tỷ-kheo, thế nào là hộ trì?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo khi mắt thấysắc, không thiên chấp các sắc khả ái, không ghét bỏ các sắc không khả ái, sống với thân niệm an trú, với tâm vô lượng. Vị ấy như thật rõ biết tâm giải thoát, tuệ giải thoát, chính ở nơi đây, các ác bất thiện pháp khởi lện được đoạn diệt không có dư tàn... khi tai nghe tiếng... khi mũi ngửi hương... khi lưỡi nếm vị... khi thân cảm xúc... khi ý biết các pháp, không thiện chấp các pháp khả ái, không ghét bỏ các pháp không khả ái, an trú thân niệm, với tâm vô lượng. Vị ấy như thật rõ biết tâm giải thoát, tuệ giải thoát; chính ở nơi đây các ác bất thiện pháp khởi lên được đoạn điệt không có dư tàn.

Ví như, này các Tỷ-kheo, có người bắt được sáu con sinh vật, giới loại khác nhau, chỗ tìm món ăn khác nhau, và cột chúng với một sợi đây vững chắc. Sau khi bắt được con rắn, người ấy cột với một sợi đây vững chắc. Sau khi bắt được con cá sấu... Sau khi bắt được con chim... Sau khi bắt được con chó... Sau khi bắt được con giả can... Saukhi bắt được con khỉ, người ấy cột với sợi đây vững chắc. Sau khi cột chúng với sợi đây vững chắc, người ấy cột vào một cái cột hay cái trụ vững chắc. Rồi, này các Tỷ-kheo, sáu con sinh vật ấy, với giới

loại sai khác, với chỗ tìm món ăn sai khác, mỗi con sẽ lôi kéo, tùy theo chỗ tìm món ăn và giới loại sai biệt của mình... Này các Tỷ-kheo, khi nào sáu con sinh vật ấy trở thành mệt mỏi, chúng sẽ đứng gần bên, ngồi gần bên, nằm gần bên cái cột ấy hay cái trụ ấy. Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, khi nào Tỷ-kheo thân niệm được tu tập, được làm sung mãn, con mắt không lôi kéo vị ấy theo các sắc khá ái, đối với các sắc không khả ái, không có ghét bỏ... ý không lôi kéo vị ấy theo các pháp khả ái, đối với pháp không khả ái, không có ghét bỏ.

Như vậy, này các Tỷ-kheo, là hộ trì.

Cái cột hay cái trụ vững chắc, này các Tỷ-kheo, là đồng nghĩa với thân niệm. Do vậy, này các Tỷ-kheo, hãy học tập như sau: “Chúng ta sẽ tu tập thân niệm, làm cho sung mãn, làm cho như thành cỗ xe, làm cho như thành cơ sở, an trú, tích tập, khéo nỗ lực.” Như vậy, này các Tỷ-kheo, các ngươi cần phải học tập.”¹

Các định nghĩa và ảnh dụ trên cho ta biết sự tai hại của các căn môn không được chế ngự và sự lợilạc của việc phòng hộ các căn. Sự buông thả, không gìn giữ sáu căn khiến con người trở nên căng

———

¹Kinh Sáu sinh vật, Tươnng Ưng Bộ.

thẳng mệt mỏi bởi các phản ứng thuận nghịch bất tận của tâm phân biệt đối đãi; giam hãm con người trong thế giới mê muội của các tập quán yêu ghét, vui buồn, sướng khổ; dung dưỡng các tâm thái ích kỳ, nhỏ mọn; kích thích và làm tăng trưởng các tập khi bất thiện tham-sân-si. Trái lại, sự chế ngự và phòng hộ sáu căn khiến con người trở nên tỉnh táo và thanh thản, không còn bị lôi kéo và chi phối bởi các cảm xúc thuận nghịch; thoát khỏi các thói quen mê muội lưỡng cực; tâm tư trở nên trong sáng, rộng Iuợng, không còn bị các tập khí tham-sân-si làm cho cấu nhiễm.

Về phương pháp phòng hộ các căn, Đức Phật nêu rõ:

“Ở đây, vị Thánh đệ tử, khi mắt thấy sắc, không nắm giữ tướng chung, không nắm giữ tướng riêng. Những nguyên nhân gì vì nhãn căn không được chế ngự, khiến tham ưu, các ác, bất thiệnkh ởi lên, vị ấy tự chế ngự nguyên nhân ấy, hộ trì nhãn căn, thực hành sự hộ trì nhãn căn. Khi mũi ngửi hương... lưỡi nếm vị... thân cảm xúc… ý nhận thức các pháp, vị ấy không nắm giữ tướng chung, không nắm giữ tướng riêng. Những nguyên nhân gì vì ý căn không được chế ngự, khiến tham ưu, các ác, bất thiện páp khởi lên, vị ấy chế ngự nguyên nhân ấy, hộ trì ý căn,

thiệt hành sự hộ trì ý căn. Như vậy là vị Thánh đệ tử hộ trì các căn”.

Theo lời Phật thì phòng hộ các căn trước hết là thực tập tâm chánh niệm, tỉnh giác, không để cho các căn đeo dính vào các trần bằng cách không nằm giữ tướng chung hay tướng riêng đối với mắt thấy, tai nghe, mũi ngửi, lưỡi nếm, thân xúc chạm, ý nhận thức. Không nắm giữ tướng chung hay tướng riêng nghĩa là không ôm ấp, nắm giữ, không suy nghĩ, tư lường, không đánh giá, phán xét hay phân biệt về sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp; chỉ nhận biết sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp như chúng là; không luyến ái đối với sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp khả ái, hấp dẫn, không ghét bỏ đối với sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp không khả ái, không hấp dẫn. Không luyến ái cũng không ghét bỏ do nhận thức rõ tính chất duyên sinh, vô thường, khổ đau của sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp thì tham (abhijjhà) và ưu (domanassa), (hay còn gọi là tham và sân) không có điều kiện sanh khởi và tồn tại. Đây chính là kết quả lợi lạc của pháp môn phòng hộ các căn, tức thực nghiệm một nếp sống sáng suốt, thanh thản, an lạc với cái tâm không còn bị chi phối bởi ngoại cảnh, không còn phản ứng dao động bởi mọi thứ thuận duyên hay nghịch ý.

Đáng chú ý là có hai khuynh hướng tâm lý mê lầm tai hại thường phát sinh trong khi các căn tiếp xúc với các đối tượng tương ứng. Đó là tham (abhijjhà) hay ưu (domanassa), đi kèm với các pháp bất thiện khác cùng sinh khởi như là hệ quả của chúng. Tham là hiện tượng tâm lý thích thú phát sinh khi các căn gặp gở các đối tượng khả ái, thích ý, hấp dẫn. Ưu là tâm lý phiền não sinh khởi khi các căn đối diện với các đối tượng không khả ái, không thích ý, không hấp dẫn. Cả hai hiện tượng tâm lý này được xem là các phản ứng mê lầm, vì chúng có chung gốc rễ là si mê (moha) hay vô minh (avijjà) và vì chúng là các thái độ tâm lý cực đoan dẫn đến khổ đau. Chúng mê lầm vì chúng là các phản ứng cực đoan, không sáng suốt đối với mọi sự vật và hiện tượng giả hợp, không thực có, vốn chuyển biến, thay đối, không thường hằng, không tồn tại mãi. Chúng dẫn đến khổ đau bởi chúng là các tâm lý vị kỷ, cố chấp, hẹp hòi, không thích chia sẽ, không biết cảm thông, dung dưỡng các thái độ vui buồn, yêu ghét cực đoan, mở lối cho các hành vì bất chính, các hành động sai lầm xấu ác.¹ Vì vậy,sự thực tập phòng hộ các căn chủ yếu là để đối trị và loại bỏ tham và ưu (hay tham và sân), hai trạng huống tâm lý mê lầm có chung gốc rễ là vô minh.

———

¹Xem Đại kinh Khổ uẩn, Trung Bộ..

Một ý tứ khác đáng lưu tâm trong phương pháp phòng hộ các căn là cách cách ứng dụng sự phòng hộ sao cho có hiệu quả đối với từng căn môn và trường hợp cụ thể. Ví dụ, trong trường hợp do duyên mắt tiếp xúc với sắc mà tham hoặc ưu dấy khởi và chi phối tâm thức thì lúc bấy giờ cầ phải tập trung phòng hộ con mắt bằng các cách thức khác nhau; hoặc nhắm mắt lại, không nhìm sắc ấy nữa, hoặc nhìn sang một đối tượng khác” hoặc tác ý về tính chất vô thường biến hoại của sắc pháp, hoặc nghĩ đến sự nguy hại của tâm tham ái hay ưu phiền đối với sắc pháp ấy... Nhờ ứng dụng sự tu tập phòng hộ theo các cách như vậy mà dần dần sắc pháp không còn tác động, ám ảnh và chi phối tâm thức, nghĩa là tham (abhijjhà) và ưu (domanassa) không dấy khởi và tăng trưởng khi mắt thấy sắc. Đối với các căn môn khác cũng thực tập theo cách tương tự. Đây hẳn là các cách thức đối trị tham và ưu hết sức căn bản cho từng căn tánh và tâm thức riêng biệt và chúng không có gì là tiêu cực hay tích cực trong cách ứng dụng. Người đau bệnh gì thì phải biết tìm vị thuốc hiệu nghiệm nhất để mà chữa trị.

Có một mẫu đối thoại ngắn giữa Đức Phật và vị thị giả Ananda ngụ ý cách thức phòng hộ các căn được chép trong Kinh Trường Bộ mà một vài người nhầm tưởng cho là Đức Thế Tôn có ý xem nhẹ nữ

giới. Tôn giả Ànanda bạch hỏi Đức Phật:¹

- Bạch Thế Tôn, chúng con phải cư xử với phái nữ như thế nào?

- Này Ànanda, chớ có thấy họ.

- Bạch Thế Tôn, nếu phải thấy họ, thời phải như thế nào?

- Này Ànanda, chớ có nói chuyện với họ.

- Bạch Thế Tôn, nếu phải nói chuyện với họ, thời phải như thế nào?

- Này Ànanda, phải an trú chánh niệm.

Bậc giác ngộ có thiên vị nam nhân và xem nhẹ nữ giới hay không, chỉ có Ngài mới biết rõ; tuy nhiên, những ai tỉnh táo nhận ra sự nguy hiểm (àdìnava) tiềm tàng trong vị ngọt (assàda) của sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp và mong muốn tìm racon đường thoát ly (nissarana) thì mẩu đối thoại trên hiện rõ là những lời dạy hết sức căn bản cho các bước tu tập phòng hộ căn môn, với cái đích cuối cùng là đối diện với các pháp (tốt hay xấu, khả ái hay không khả ái) một cách thanh thản, tỉnh táo, có

———

¹Kinh Đại bát Niết-bàn, Trường Bộ.

chánh niệm. Bậc đạo sư giác ngộ hiểu rõ nguyên nhân của mọi bất hạnh khổ đau và quan tâm chỉ bày cách thức giúp cho mọi người từng bước đi ra khỏi khổ đau, tìm thấy hạnh phúc an lạc thực sự.

Độ Song Thân

ĐỘ SONG THÂN

Thiên Diệu

Từ xa xưa, cư dân đất Việt đã khéo tiếp thu tinh thần hiểu đạo được chú ý nhấn mạnh trong giáo lý đạo Phật và đã khéo chuyển tải tinh thần ấy vào trong đời sống dân gian, khiến làm phong phú và sâu sắc thêm ý nghĩa hiểu đạo trong quan niệm sống của người Việt. Đó là sự phổ biến tập truyện thơ“Nam Hải Quan Âm" với nhân vật Diệu Thiện dốc lòng tu hành đạt thành chánh quả để báo hiếu song thân và cứu vớt muôn loài. Suốt một thời gian đài, hầu như người Việt nào cũng thích ngâm nga các câu:

Chơn như đạo Phật rất mầu,

Tâm trung chữ hiếu, niệm đầu chữ nhân.

Hiếu là độ được song thân,

Nhân là cứu vớt trầm luân muôn loài.

Hay:

Trên thời hiếu báo sanh thành,

Dưới thời nhân cứu chúng sanh Ta-bà.

Trên đây là nghĩa chữ tu của Quan Âm Diệu Thiện trong câu chuyện, cũng chính là lý tưởng tu hành của người Phật tử hay còn được gọi là đạo hiếu của người con Phật. Hiếu đi đôi với tu; tu là để báọ hiếu, độ song thân. Bởi vì tu theo Phật chính là để độ mình, độ muôn loài chúng sinh thoát khỏi cánh trầm luân khổ đau trong đó có cha mẹ mình. Độ là đi qua, vượt qua, đưa qua, giúp đi qua, giúp vượt qua; tự mình nỗ lực dùng phương tiện từ bờ bên này vượt qua bờ bên kia gọi là tự độ, hoặc dùng phương tiện và năng lực của mình để giúp đưa người từ bờ bên này sang bờ bên kia gọi là độ tha. Người tu hành theo đạo Phật dùng giáo lý Giới-Định-Tuệ của Phật làm phương tiện để tự mình vượt qua mọi mê lầm khổ đau và nỗ lực khuyến khích, chỉ bày cho người khác cách thức giúp cho họ vượt qua mê lầm khổ đau, gọi là tự độ và độ tha. Vị hành giả ấy được ví như người đưa đò, muốn đưa người sang bờ bên kia một cách an toàn thì trước hết phải tư học chèo đò cho thật thông thạo rồi mới có đủ kinh nghiệm để giúp đưa người an toàn qua sông. Đây chính phương cách tu hành của người con Phật, theo đó chữ hiếu được nhấn mạnh trên cơ sở tự mình nỗ lực tu học lời Phật dạy và giúp cho cha mẹ tin tưởng và sống theo lời Phật dạy để cha mẹ tư vượt qua mọi phiền não khổ đau gọi là “độ song thân”.¹

Nhân mùa Vu-lan báo hiếu, chúng ta hãy nhẫm đọc lại cho thật kỹ những lời Phật nhấn mạnh

về phương pháp báo đáp thâm ân của cha mẹ để hiểu rõ hơn thế nào là “độ song thân”:

“Có hai hạng người, này các Tỷ-khẹo, Ta nói không thể trá ơn được. Thế nào là hai? Mẹ và Cha, Nếu một bên vai cõng mẹ, này các Tỷ-khẹo, một bên vai cõng cha, làm vậy suốt trăm năm cho đến 100 tuổi; nếu đấm bóp, thoa xức, tắm rửa, xoa gội, và dầu tại đấy, mẹ cha có vãi tiểu tiện đại tiện, như vậy, này các Tỷ-khẹo, cũng chưa làm đủ hay trả ơn đủ mẹ và cha. Hơn nữa, này các Tỷ-khẹo, nếu có an trí cha mẹ vào quốc độ với tối thượng uy lực, trên quả đất lớn với bảy báu này, như vậy, này các Tỷ-khẹo, cũng chưa làm đủ hay trá ơn đủ mẹ và cha. Vì cơ sao? Vì rằng, này các Tỷ-kheo, cha mẹ đã làm nhiều cho con cái, nuôi nấng, nuôi dưỡng chúng lớn, giới thiệu chúng vào đời này.

Nhưng này các Tỷ-khẹo, ai đối với mẹ cha không có lòng tin, khuyến khích, hướng dẫn an trú các vị ấy vào lòng tin; đối với mẹcha theo ác giới, khuyến khích, hướng dẫn, an trú các vị ấy vào thiện giới; đối với mẹ cha xan tham, khuyến khích, hướng dẫn, an trú các vị ấy vào bố thí,đối với mẹcha theo ác trí tuệ, khuyến khích, hướng dẫn, antrú các vị ấy vào trí tuệ. Cho đến như vậy, này các Tỷ-khẹo, là làm đủ và trá ơn đủ mẹ và cha”.¹

———

¹Kinh Đất, Tăng Chi Bộ.

Lời Phật dạy là hết sức rõ ràng cho những ai mong muốn báo đáp thâm ân sinh thành dưỡng dục của cha mẹ, gồm hai vế.

Vế thứ nhất là cách báo hiếu của những người chưa có nhân duyên học hỏi và hành trì giáo pháp giải thoát của Phật, gọi chung là hiếu hạnh của người thế gian. Ỏ đây chữ hiếu được thể hiện qua tấm lòng quý kính cha mẹ, hết lòng chăm lo săn sóc và phụng dưỡng cha mẹ một cách tận tâm tận lực trong lúc cha mẹ còn sinh tiền. Hẳn nhiên, đối với người thế gian mà có tấm lòng làm được những điều tốt đẹp như lời Phật dạy đối với cha mẹ thì đã là cao quý lắm rồi. Còn gì cao đẹp và yên lòng hơn việc tự tay chăm lo săn sóc cho cha mẹ từng li từng tí như đấm bóp, thoa xức, tắm rửa, xoa gội, ẵm bồng, dọn vệ sinh cho cha mẹ; hay còn gì hân hoan và sung sướng hơn một khi có đủ điều kiện để cung hiến đời sống vật chất cao sang nhất cho cha mẹ? Hãy nghĩ đến tấm lòng thương kính cha mẹ của những người con hiếu thảo nhưng gặp phải cánh ngộ khó khăn xa cách như được ghi lại trong các câu ca dao để nhận ra rằng mình thật may mắn hạnh phúc khi được sống gần gũi bên cha mẹ, được đủ điều kiện để dâng hiến các tiện nghỉ vật chất tốt đẹp cho cha mẹ:

Đói lòng ăn đọt chả-là

Để cơm nuôi mẹ, mẹ già yếu răng.

Ai về tôi gởi đôi giầy

Phòng khi mưa gió để thầy mẹ đi.

Chiều chiều ra đứng ngõ sau

Ngó về quê mẹ ruột đau chín chiều.

Như vậy, tận tâm tận lực hầu hạ chăm sóc cho cha mẹ, cung phụng đời sống vật chất đầy đủ cho cha mẹ chính là việc làm thiết thực lợi lạc của đạo làm con mà mọi người cần phải nỗ lực thực hiện để đền đáp phần nào công ơn cao dày của cha mẹ. Đây là vế thứ nhất trong những lời khuyên dạy của Đức Phật về hiếu hạnh, về cách thức báo đáp thâm ân của cha mẹ.

Tuy nhiên, với trí tuệ của bậc giác ngộ, Đức Phật thấy rõ tính cách hạn chế của phương pháp báo hiếu ở vế thứ nhất và vì vậy Ngài nói tiếp vế thứ hai, nhấn mạnh đến cách thức giúp cho cha mẹ thực thi lẽ sống giác ngộ hay lẽ sống chân chính hiền thiện, có trí tuệ, có từ tâm, khiến cho cha mẹ biết nuôi dưỡng và phát huy tiềm năng giác ngộ vốn có của chính mình để tự tìm thấy an lạc ở đờinày và đời sau. Đây gọi là thực hiện lòng hiếu kínhđúng như lời Phật dạy hay phương pháp báo hiếucủa người Phật tử, tức là thể hiện tâm hiếu “độ song

thân” bằng cách khuyến khich, hướng dẫn và an trú cha mẹ vào con đường giác ngộ, con đường của sự nuôi dưỡng và phát triển đạo đức, tâm đức, tuệ dức, khiến cho cha mẹ luôn luôn được sống trong tâm niệm an vui giải thoát, cả đời này và đời sau. Lẽ tất nhiên, để làm được điều này, nghĩa ià giúp cho cha mẹ thực thi lẽ sống giác ngộ, thì trước hết người làm con phải có lòng tin sâu và hành sâu về con đường giác ngộ rồi bấy giờ mới có thể giúp cho cha mẹ từng bước đi vào con đường giác ngộ. Nói cách khác, muốn độ cha mẹ thì trước hết phải biết độ mình. Đây là điểm then chốt trong phương pháp báo hiếu của người con Phật, nói rõ sự khác biệt về cách thức báo hiếu giữa một người chưa có nhân duyên học Phật và một người Phật tử thuần thục Phật pháp. Chăm sóc phụng dưỡng cha mẹ một cách đầy đủ, làm cho cha mẹ cảm thấy hài lòng sung sướng với cuộc sống sung túc hiện tại là điều mà mọi người cần làm và có thể làm được. Nhưng để “độ song thân” hay giúp cho cha mẹ dần dần đi ra khỏi cảnh u tối khổ đau của luân hồi thì không phải ai cũng biết cách thực hiện. Đây cũng chính là nỗi ưu tư lớn của người con Phật khi nghĩ nhớ đến cha mẹ mình, tức là phải làm sao để cho cha mẹ vừa có được cuộc sống thoái mái nhàn nhã hiện tại, vừa nuôi dưỡng và phát huy được các phẩm chất giác ngộ như tín tâm, giới đức, bố thí, trí tuệ để cha

mẹ có được hạnh phúc và an lạc lâu dài . Vì chỉ có làm được như thế thì mới báo đáp đầy đủ ân đức của cha mẹ mình đúng như lời Đức Phật dạy hay mới độ được cha mẹ mình.

May mắn thay, những lời Đức Phật dạy đã làm vơi đi nỗi ưu tư của người Phật tử hiếu thảo. Nội dung lời Phật chi bày về phương pháp báo hiếu báo ân đầy đủ cho cha mẹ hay về cách thức “độ song thân” là hoàn toàn dễ hiểu và dễ thực hành đối với mọi người con Phật. Đó không gì khác là nếp sống chân chính của một Phật tử, có đầy đủ lòng tin ở Tam Bảo, có nếp sống khéo gìn giữ các thiện giới, có tâm lượng rộng lớn sẵn sàng giúp đỡ người khác, có trí tuệ phân biệt rõ ràng đâu là thiện để theo, đâu là ác để từ bỏ. Nói cách khác, đó chính là nếp sống biết nuôi dưỡng và phát triển các phẩm chất đao đức, tâm đức, tuệ đức, có khả năng loại trừ mọi mê lầm khổ đau, hướng đến giác ngộ giải thoát mà bất cứ người Phật tử nào cũng được khuyến khích nỗ lực thực hành và chia sẻ với người khác.¹ Như vậy, một Phật tử, dù là xuất gia hay tại gia, nếu chuyên tâm sống theo lời Phật dạy nghĩa là thể hiện một nếp sống có tín tâm, có giới đức, có bố thí, có trí tuệ, thì đều có khả năng báo đáp công ơn

———

¹Kinh Hạnh phúc chi ai (4), Kinh Hai mươi pháp, Tăng Chi Bộ.

của cha mẹ mình một cách tốt đẹp hay có thể “độ song thân”. Trong giáo lý đạo Phật, tự mình nỗ lực thực hành lời Phật dạy về tăng trưởng tín tâm, tăng trưởng giới đức, tăng trưởng bố thí, tăng trưởng trí tuệ thì được gọi là tự lợi hay tự độ, nghĩa là tựmìnhđược lợi ích an lạc, được thoát khỏi phiền não khô đau nhờ sống theo giáo pháp giác ngộ hiền thiện của Phật. Tự mình được an lạc, vượt qua phiền não khổ đau rồi mà nỗ lực khuyến khích và chỉ bày cho người khác cách thức khiến cho họ cũng được an lạc, thoát khỏi phiền não khổ đau thì gọi là sống tự lợi và lợi tha hay còn gọi là độ mình và độ người. Đây là ý nghĩa căn bản của chữ “độ” trong quan niệm của đạo Phật, theo đó người con Phật được khuyên cần phải thường xuyên dốc tâm tu học Phật pháp, cùng lúc nỗ lực khuyến khích và hướng dẫn cha mẹ mình thực hành Phật pháp như là một nếp sống hiếu hạnh, một cách thức báo hiếu sáng suốt, vừa đem lại lợi lạc cho mình vừa mang lại lợi lạc cho cha mẹ mình.

Tóm lại, hiếu hạnh là một nếp sống cao quý luôn luôn được khuyến khích và nhấn mạnh trong đạo Phật. Đó không gì khác là hạnh tu của người con Phật trong ý nghĩa tự lợi và lợi tha. Người Phật tử muốn báo đáp công ơn sinh thành dưỡng dục trời biển của cha mẹ một cách tốt đẹp như lời Đức Phật dạy hay muốn “độ song thân” thì không những

phải hết lòng chăm lo cho cuộc sống hiện tại của cha mẹ một cách đầy đủ, tận tâm tận lực, mà quan trọng hơn là phải biết tư mình tu tập, thể hiện một đời sống có chánh kiến, có giới đức, có từ tâm, có trí tuệ để khuyến khích, tạo niềm tin cho cha mẹ mình, giúp cho cha mẹ dần dần nhận ra lợi ích của nếp sống chân chánh hiền thiện mà dốc tâm thực hành. Có như thế thì việc tu học Phật pháp của người con Phật mới thực sự có ý nghĩa và lợi ích, vì tu theo Phật là để lợi mình, lợi người, lợi cả hai; tu cũng chính là thể hiện tâm hiếu, bởi tu là nỗ lực để độ mình, độ cha mẹ mình, độ hết thảy chúng sinh vượt qua mọi mê lầm, phiền não, khổ đau, đạt đến Niết-bàn, an vui, giải thoát. Nhân ngày Vu-lan báo hiếu, cầu mong mỗi người con Phật chúng ta hãy noi gương hiếu hạnh của đức Mục-kiền-liên mà làm những gì tốt đẹp để báo đáp ân đức các bậc cha mẹ đã quá vãng; còn với những ai may mắn có các đấng sinh thành đang hiện hữu ở bên mình thì hãy tận tâm tận lực làm tròn những gì Đức Phật đã chỉ dạy để góp một chút công đức nhỏ nhoi làm vui lòng cha mẹ hiện tại và giúp cho cha mẹ có được cuộc sống thanh thản an lạc ở những đời sau.

Quý Trọng Nhân Tính

QUÝ TRỌNG NHÂN TÍNH

Nguyên Yên

Bà-la-môn Esukàrì nói lên chủ trương của các Bà-la-môn về bốn loại phụng sự và hỏi Đức Phật có ý kiến gì về chủ trương này:

1. Bà-la-môn phụng sự cho Bà-la-môn, Sát-đế-lỵ phụng sự cho Bà-la-môn, Phệ-xá phụng sự cho Bà-la-môn, Thủ-đà phụng sự cho Bà-la-môn.

2. Sát-đế-lỵ phụng sự cho Sát-đế-lỵ, Phệ-xá phụng sự cho Sát-đế-lỵ, Thủ-đà phụng sự cho Sát-đế-lỵ.

3. Phệ-xá phụng sự cho Phệ-xá, Thủ-đà phụng sự cho Phệ-xá.

4. Thủ-đà phụng sự cho Thủ-đà.

Đức Phật cho rằng chủ trương phụng sự của các Bà-la-môn chỉ là một sự áp đặt độc đoán lên đời sống và suy nghĩ của người khác, khiến cho các

tầng lớp khác phải chấp nhận đặc quyền tối cao của giai cấp Bà-la-môn. Việc làm này chẳng khác gì bắt ép một người nghèo khổ, không một xu dính túi, phải nuốt một miếng thịt và phải trả tiền cho miếng thịt oan nghiệt ấy.

Đức Phật không phủ nhận sự tồn tại của các tầng lớp khác nhau trong đời sống xã hội, nhưng Ngài không chấp nhận quan niệm cho rằng con người là cao sang hay hạ liệt do sinh ra trong một giai cấp nào đó; bởi theo nhận xét của Ngài thì người tốt và người xấu đều có thể được tìm thấy hiện diện trong các giai cấp.¹ Trong quan hệ giữa người và người, Đức Phật đề cao nhân tính và sự tiến bộ đạo đức nhân tính, xem đó là tiêu chí để con người thiết lập mọi quan hệ.² Ngài không tán đồng việc người này phải phụng sự người kia hay ngược lại, vì sinh ra trong một giai cấp nào đó hoặc vì lý do giàu nghèo. Ngài hiểu rõ sức mạnh của các thế lực xã hội và áp lực của đời sống kinh tế nhưng cho rằng đức hạnh của con người mới thật sự xứng đáng để cho con người nương tựa vàhọc tập lẫnnhau. Quan điểm phụng sự của Ngài là như thế này:

———

¹Kinh Esukàrì,Trung Bộ.

²Kinh Giáo thọ Thi Ca La Việt, Trường Bộ.

“Này Bà-la-môn, Ta không nói rằng, tất cả cần phải phụng sự. Nhưng này Bà-la-môn, Ta cũng không nói rằng, tất cả không cần phải phụng sự. Vì rằng, này Bà-la-môn, nếu có ai trong khi phụng sự, trở thành xấu hơn, không trở thành tốt hơn, Ta không nói rằng, người đó cần phải phụng sự. Nhưng này Bà-la-môn , nếu có ai trong khi phụng sự, trở thành tốt hơn, không trở thành xấu hơn. Ta nói rằng, người đó cần phải phụng sự. Và này Bà-la-môn, nếu có người hỏi vị Khattiya như sau: “Người phụng sự cho ông, do nguyên nhân phụng sự này trở thành xấu hơn, không trở thành tốt hơn; hay người phụng sự cho ông, do nguyên nhân phụng sự này trở thành tốt hơn, không trở thành xấu hơn. Và như vậy ông ở đây cần phải được phụng sự bởi người nào?” Vị Khattiya, này Bà-la-môn, nếu trả lời chân chánh cần phải đáp như sau: “Người nào phụng sự tôi, do nguyên nhân phụng sự này trở thành xấu hơn, không tốt hơn, thì tôi không cần người ấy phụng sự tôi. Nhưng nếu người nào phụng sự tôi, do nguyên nhân phụng sự này trở thành tốt hơn, không xấu hơn, thì tôi cần người ấy phụng sự tôi”. Và này Bà-la-môn , nếu có người hỏi Bà-la-môn… Này Bà-la-môn , nếu có người hỏi Vessa... Này Bà-la-môn, nếu có người hỏi Sudda như sau: “Người phụng sự choông, do nguyên nhân phụng sự này trở thành xấu

hơn, không trở thành tốt hơn; hay người phụng sự cho ông, do nguyên nhân phụng sự này trở thành tốt hơn, không trở thành xấu hơn. Và như vậy, ông ở đây cần phải được phụng sự bởi người nào?" Người Sudda, này Bà-la-môn, nếu trả lời chơn chánh cần phải đáp như sau: ”Người nào phụng sự tôi, do nguyên nhân phụng sự này trở thành xấu hơn, không tốt hơn, thì tôi không cần người ấy phụng sự tôi. Nhưng nếu người nào phụng sự tôi, do nguyên nhân phụng sự này trở thành tốt hơn, không xấu hơn, thì tôi cần người ấy phụng sự tôi". Do vậy, này Bà-la-môn, Ta không nói tất cả cần phải phụng sự. Nhưng này Bà-la-môn, Ta cũng không nói tất cả không cần phải phụng sự. Này Bà-la-môn, người nào phụng sự, do nguyên nhân phụng sự này, lòng tin được tăng trưởng, giới được tăng trưởng, sự nghe được tăng trưởng, bố thí được tăng trưởng, trí tuệ được tăng trưởng, Ta nói người ấy cần phải phụng sư".¹

Chúng ta đọc thấy cái nhìn rất nhân bản và rõ ràng của Đức Phật trong quan niệm về phụng sự. Đó là thái độ chân chính của người phụng sự và người được phụng sự đối với vấn đề đạo đức nhân tính và hạnh phúc của con người nói chung.

———

¹Kinh Esukàrì,Trung Bộ.

Con người cần có thái độ tôn trọng và hỗ trợ lần nhau trong đời sống thiết lập hạnh phúc bằng cách khuyến khích sự tiến triển về đạo đức và nhân tính. Người phụng sự cần nhận rõ việc phụng sự hay hầu hạ người nào đó có thực sự giúp cho mình tốt đẹp hơn không, nghĩa là có giúp cho mình tăng trưởng lòng tin đối với thiện pháp, tăng trưởng đạo Đức, tăng trưởng nghe pháp, tăng trưởng tâm bố thí, tăng trưởng trí tuệ hay không. Nếu việc phụng sự hay hầu hạ thực sự đem lại cho mình những điều tốt đẹp như vậy thì người ấy cần nỗ lực làm tốt công việc phụng sự. Tráilại thì cần phải tìm cách từ khước. Tương tự, người được phụng sự cũng cần phải có thái độ chính đáng đối với người phụng sự cho mình, phải có trách nhiệm làm cho người phụng sự đạt được lợi ích tiến bộ, nghĩa là phải xét đến việc người phụng sự có trở nên tốt đẹp hơn không, có tăng trường lòng tin đối với thiện pháp, tăng trưởng đạo đức, tăng trưởng nghe pháp, tăng trưởng tâm bốthí, tăng trưởng trí tuệ hay không khi phụng sự cho mình. Nếu được như vậy thì nên để cho người ấy phụng sự hầu hạ mình, trái lại thì không nên bắt ép người tạ phụng sự hay hầu hạ mình.

Nhìn chung, sự phân tích minh bạch của Đức Phật về quan điểm phụng sự là một cái nhìn nhân bản,hoàn toàn khác biệt với chủ trương phụng sự của các Bà-la-môn. Chủ trương của các Bà-la-môn

chỉ là một sự áp đặt độc đoán, xem nhẹ nhân tính, thiếu trí tuệ và tình người; trong khi quan niệm của Đức Phật phản ánh thái độ khách quan, tôn trọng nhân tính, sáng suốt và đầy tình người, các Bà-la-môn dùng uy quyền giai cấp để ép buộc người khác phải phụng sự cho mình, không cần biết mình có xứng đáng để được phụng sự hay không. Trái lại, Đức Phật để cao nhân tính, đề cao đức hạnh, xem đức hạnh là tiêu chuẩn để con người tìm đến với nhau, nương tựa lẫn nhau, học tập lẫn nhau và cùng nhau tiến bộ: “Ở đây, này Byagghapaiia, thiện nam tử sống tại làng hay tại thị trấn. Tại đây có gia chủ hay con người gia chủ, những trẻ được nuôi lớn trong giới đức, hay những người lớn tuổi được lớn lên trong giới đức, đầy đủ lòng tin, đầy đủ giới đức, đầy đủ bố thí, đầy đủ trí tuệ, vị ấy làm quen, nói chuyện, thảo luận. Với những người đầy đủ lòng tin, vị ấy học tập với đầy đủ lòng tin. Với những người đầy đủ giới đức, vị ấy học tập với đầy đủ giới đức. Với những người đầy đủ bố thí, vị ấy học tập với đầy đủ bố thí. Với những người đầy đủ trí tuệ, vị ấy học tập với đầy đủ trí tuệ. Này Byagghapajja, đây gọi là làm bạn với thiện”¹

———

¹Kinh Dighajànu,Tăng Chi Bộ.

Cứ theo tiêu chí lời Phật dạy thì việc phụng sự hay hầu hạ người khác đích thực là một việc làm lợi ích và hạnh phúc. Vì ở đó con người không bị xem nhẹ, không bị ngược đãi, không làm việc với tâm khổ tâm ưu, với nước mắt đầy mặt; trái lại con người được tôn trọng, được tư do, được khuyến khích tiến bộ về đạo đức và nhân tính. Một môi trường sống và làm việc đầy tính nhân văn như vậy thì con người sẽ đạt được lợi ích và hạnh phúc; tuy có giai cấp nhưng sẽ không có bóc lột, không có đấu tranh giai cấp; tuy có người làm chủ kẻ làm công nhưng sẽ không có chuyện tật đố, ganh ghét lẫn nhau; vì ở đấy con người tìm thấy chính mình, tìm thấy tiến bộ lợi ích trong môi trường làm việc, sẽ tự giác tự nguyện làm tốt mọi phận sự của mình.

Xem ra, con người mà biết ăn ở với nhau giống như lời Đức Phật dạy thì cuộc sống sẽ từ hòa và đáng quý biết bao! Đáng tiếc là do dục vọng chi phối quá mạnh, con người không còn làm chủ được bản thân mình, nên trong cách ăn ở với nhau người ta thường dùng quyền nhiều hơn dùng đức, dùng tiền nhiều hơn dùng tình; cũng chính vì thế mà nhân quyền tuy được tung hô rộng khắp nhưng nhân tính thì ít được phát triển.

Do nghiệp lực chi phối và dẫn dắt nên con người sinh ra ở đời lãnh thọ nhiều hoàn cảnh và

thân phận khác nhau. “Chúng sanh người hạ liệt kẻ cao sang, người đẹp đẽ kẻ thô xấu, người may mắn kẽ bất hạnh, đều do hạnh nghiệp của họ. Có người đoãn thọ, có người trường thọ,có người nhiều bệnh, có người ít bệnh; có người xấu sắc, có người đẹp sắc; có người quyền thế nhỏ, có người quyền thể lớn; có người tài sản nhỏ, có người tài sản lớn; có người thuộc gia đình hạ liệt, có người thuộc gia đình cao quý; có người trí tuệ yếu kém, có người có đầy đủ trí tuệ.”¹ Người con Phật hiểu rõ đạo lý nhân quar nghiệp báo do bậc Đạo sự giảng dạy, nên trong cách đối nhân xử thế người ta biết ăn ở chơn chánh, từ hòa, nỗ lực tu nhân tích đức, gieo trồng thiện nghiệp, thể hiện lòng từ bi, quý trọng nhân tính đối với hết thảy mọi người: “Thánh đệ tử tự mình từ bỏ sát sanh và khuyến khích người khác từ bỏ sát sanh; tự mình từ bỏ lấy của không cho và khuyến khích người khác từ bỏ lấy của không cho; mình từ bỏ tà hạnh trong các dục và khuyến khích người khác từ bỏ tà hạnh trong các dục,tự mình từ bỏ nói láo và khuyến khích người khác từ nói láo; tự mình từ bỏ nói hai lưỡi và khuyến khích người khác từ bỏ nói hai lưỡi; tự mình từ bỏ lời thô ác và khuyến khích người khác từ bỏ tới thô ác; tự mình từ bỏ nói lời phù phiếm và

———

¹ Kinh Tiểu nghiệp phân biệt, Trung Bộ

khuyến khích người khác từ bỏ nói lời phù phiếm; tự mình không tham và khuyến khích người khác không tham; tự mình không có sân tâm và khuyến khích người khác không có sân tâm; tự mình có chánh kiến và khuyến khích người khác có chánh kiến”.¹Đây chính là lẽ sống sáng suốt, đầy trí tuệ và từ bi, đưa đến lợi mình lợi người mà người Phật tử nỗ lực thể hiện trên cuộc đời. Hẳn nhiên, do nghiệp duyên sai biệt mà chuyện đời khó toàn vẹn như lòng người mong muốn. Nhưng dù sao thì một thái độ sống biết thương quý con người, quý trọng nhân tính như Đức Phật đã chỉ dạy vẫn là niềm mong ước đáng được nuôi dưỡng, đáng được nỗ lực học tập và theo đuổi bởi mỗi người chúng ta trong thế giới có sự hiếu biết vượt trội được mệnh danh là nhân loại

———

¹Kinh hai mươi pháp, Tăng Chi Bộ.