Pháp Hành

Như Thân Nhân Đón Chào

NHƯ THÂN NHÂN ĐÓN CHÀO

Diệu Huệ

Cứ mỗi dịp năm mới Tết đến, lòng tôi lại dấy lên một niềm vui khi nghĩ đến cảnh đoàn tụ vui vầy của nhiều gia đình trong không khí ấm áp của ngày xuân. Nhìn cảnh hàng loạt người tấp nập mua sắm quà Tết cho người thân tại các siêu thị hay kiên nhẫn sắp thành hàng hàng dài tại các bến xe chờ mua cho được tấm vé để quay về nhà cho kịp lúc mừng đón giao thừa cùng với gia đình, tôi lại thấy quý trọng chừng nào cái cảm giác hạnh phúc mà mọi người đang cố mang lại cho nhau vào những giây phút bận rộn cuối năm. Chỉ nghĩ đến thôi mà lòng đã ấm lại. Cảm giác bồi hồi háo hức của người khách từ phương xa về bắt nhịp với cảm giác mong ngóng mừng vui của thân bằng quyến thuộc tạo nên một khoog gian ngập tràn hạnh phúc. Nghĩ đến cảnh hội ngộ vui vầy ấy, lòng tôi lại chợt nhớ đến hai lời dạy quan trọng của Đức Phật ghi trong Kinh Pháp Cú, trong đó Ngài đã nói đến cái không khí hạnh phúc của ngày đoàn tụ thân thương đi kèm với những

lời khuyên thật giản dị mà hết sức lợi lạc cho viễn cảnh hạnh phúc an lạc lâu dài:

Khách lâu ngày ly hương,

An toàn từ xa về,

Bà con cùng thân hữu,

Hân hoan đón chào mừng.

Cũng vậy các phước nghiệp,

Đón chào người làm lành,

Đời này đến đời sau,

Như thân nhân đón chào.¹

Lời Phật dạy nhẹ nhàng mà lợi lạc biết chừng nào! Phật nói đến cảnh đoàn tụ thân thương, nói đến một cảm nghiệm rất thực và rất đáng nhớ trong cuộc sống. Đó là cảm giác an lạccuủa những người con xa xứ được trở về hội ngộ đầm ấm bên gia đình và bạn bè thân thương sau những năm tháng bôn ba xứ người. Người về thật bình an, tràn đầy hạnh phúc, bởi khách về được an toàn và bởi sự hân hoan chào đón của tất cả mọi người.

Phật nói đến cảm nghiệm hạnh phúc con ngườixa xứ để làm gì? Để nhắc nhở và khuyến khích mọi người làm lành. Làm lành để luôn được thực nghiệm

———

¹Kinh Pháp Cú, kệ số 219 – 220.

hạnh phúc an lạc, hạnh phúc hiện tại và an lạc tương lai. Vì người làm lành, làm các phước nghiệp, làm các nghiệp công đức thì sẽ nhận được hạnh phúc đời này và an lạc đời sau; giống như người khác ly hương luôn luôn được chào đón nồng ấm bởi những người thân yêu của mình vậy.

Phật dùng những hình ảnh người thân vui mừng chào đón kẻ ở xa về để nói lên cái cảm giác hạnh phúc an lạc của người làm lành. Người khách từ phương xa về thì được chào đó nnồng ấm bởi bạn bè và thân bằng quyến thuộc. Còn người làm các việc lành thì được hân hoan chào đón bởi chính các việc làm hiền thiện hay các phước nghiệp của mình. Chính các phước nghiệp mà người ấy đã nỗ lực tạo tác và tu tập sẽ quay trở lại chào đón người ấy, nồng ấm và thân thiết như thân nhân chào đón người khách phương xa trở về vậy. Chính các phước nghiệp ấy là nhân tố mang lại hạnh phúc cho người làm lành luôn luôn. Hạnh phúc ấy là niềm hân hoan an ổn tự nội. Nó là niềm vui của tâm thức khởi từ nếp sống chơn chánh, hiện thiện, không lỗi lầm, không ăn năn; niềm vui của cái tâm trong sáng đã nỗ lực làm mọi việc có ích cho người thân và cho người. Nó là cảm xúc an lạc nội tại phát sinh do tâm thanh tịnh nhận ra các phước nghiệp mà mình đã làm. Kinh Pháp Cú mô tả: “Nay vui, đời sau vui, làm phước hai đời vui; nó vui, nó an

vui, thấy phước nghiệp mình làm”.¹ Nói rõ hơn, Phật khuyên mọi người phải biết ăn ở hiền lành, giữ tâm trong sáng hiền thiện, nỗ lực làm mọi việc chơn chánh lợi ích để tâm thức lúc nào cũng được thanh thản an lạc, lúc nào cũng tràn đầy niềm vui.

Một ý tứ khác rất đáng lưu tâm trong lời khuyên nhẹ nhàng của Phật, đó là viễn cảnh thanh bình lâu dài của sự sống. Phật nói đến hạnh phúc của đời này và cũng nói đến hạnh phúc của đời sau nữa. Con người sống ở đời không phải chết đi là hết. Chết chỉ là khởi đầu một tiến trình mới của sự sống. Đó chỉ là thời khắc trùng phùng, một thoáng quay về với chính mình để tiếp nhận kết quả của những tháng ngày bôn ba. Chính vì thế con người cần phải biết sửa soạn tốt cho mọi cuộc trùng phùng. Ai có thể đi khắp chân trời góc bể rồi thì cũng có ngày trở về. Đó chính là lúc con người rời xa cõi đời này, quay về với nghiệp thức của chính mình để bắt đầu một cuộc hành trình mới tùy theo nghiệp lực mà mình đã tích tập. Hẳn là không ai mong một cuộc trở về như vậy cả, nhưng đó là cuộc trùng phùng phải xảy ra, không định ước nhưng chắc chắn, một cuộc trùng phùng tâm thức mà kết quả vui hay buồn, lạc hay khổ hoàn toàn do nghiệp

———

¹ Kinh Pháp Cú, kệ số 16

lực của mỗi người. Chính nghiệp lực thiện hay bất thiện của mỗi cá nhân, tức những hành vi thiện hay bất thiện thuộc ý nghĩ, lời nói và việc làm mà con người đã tích tập sẽ quyết định tính chất cuộc trùng phùng. Đức Phật dạy rõ: ”Cõi ác chờ đợi một tâm tư cấu uế; cõi lành chào đón một tâm hồn thanh tịnh”.’ Vậy nên, để ngày về được bình an, ngập tràn niềm vui thi con người phải nỗ lực làm lành, phải nuôi dưỡng tâm thức trong sáng hiền thiện, phải tích lũy công đức, gieo trồng phước nghiệp. Nói khác đi, mỗi người cần phải tin tưởng và nhận ra rằng chính phước nghiệp là bà con thân thuộc của mình, chính các phước nghiệp ấy sẽ trở lại chào đón mình, không phải chỉ ở đời này mà còn đời sau nữa, như thân nhân vui mừng chào đón người khách xa quê lâu ngày vậy.

Mỗi người chúng ta là một người khách viễn xứ đang cổ tìm về cội nguồn hạnh phúc của chính mình theo mỗi cách thức khác nhau. Trong muôn vàn lối đi có vẻ như vội vàng và thiếu tỉnh giác mà chúng ta đang cố thực hiện, Đức Phật đã chỉ cho chúng ta một con đường sáng sủa và bình an. Đó là hướng đi của tâm thức tỉnh táo và hiền thiện, hướng đi của nếp sống làm lành lánh ác, hay lối đi

———

¹Kinh Ví dụ tấm vải, Trung Bộ.

của niềm tin vào sự nỗ lực tích tập phước nghiệp dẫn đến phước báo hết sức tự nhiên của luật nhân quả. Vì theo lời Phật thì không gì khác chính phước nghiệp của mỗi người sẽ quyết định hạnh phúc của người ấy, cùng lúc mở lối cho mọi cuộc trùng phùng bình an trong cái chuỗi sinh tử bất tận của sự kiện hiện hữu.

Trong không khí kẻ ở người về của những ngày giáp Tết, nhẫm lại lời Phật nói về cảnh đoàn tụ thân thương đi kèm với lời khuyên nỗ lực hướng thiện, lòng tôi lại thấy ấm lên một niềm tin về một lẽ sống chân chất hiền thiện mà mọi người đang cổ gắng thể hiện và dành cho nhau. Đó là dù ở tận nơi đâu, mọi người đang nghĩ đến nhau, đang nhớ đến nhau và đang cố tìm về bên nhau để mong đón nhận và chia sẻ cái cảm giác đầm ấm hân hoan của ngày xuân đoàn tụ.

Cầu An Đầu Năm

CẦU AN ĐẦU NĂM

Thanh Quyến

Để mở đầu cho một năm mới, người Việt có tập tục thực thi một vài động thái tâm linh nào đó gọi là cầu an đàaafu năm với lòng mong mỏi bước sang năm mới mọi sự đều được tốt đẹp. Thông thường, người ta tìm đến các nơi chốn được xem là thiêng liêng như đình, chùa, đền, miếu để thể hiện đức tin hoặc tiến hành các nghi thức tôn giáo nhằm cầu mong an lành cho một năm mới. Đây là phong tục hay, thể hiện ước vọng muôn thuở của con người trong việc cải thiện các giá trị của cuộc sống, cả vật chất lẫn tinh thần. Năm qua hạn hán kéo dài, mùa màng thất bát, cầu mong bước sang năm mới mưa thuận gió hòa, lúa chín đầy đồng. Năm qua việc nước chuyện nhà không mấy suôn sẻ, phải lo nghĩ nhiều, cầu mong sang năm mới mọi việc đều được hanh thông, bớt ưu bớt sầu... Chẵng biết chư vị thần linh có thấu cho nỗi lòng của chúng sinh hay không, nhưng Đức Phật thì nghe rất rõ, thậm chi còn chỉ bày cách thức để cho mọi người thực hiện

có hiệu quả ước mong chính đáng của mình nữa. Ngài nói rõ như vây:

«Này các Tỷ-kheo, phần lớn các loài hữu tình có mong muốn như thế này, có ước vọng như thế này, có nguyện vọng như thế này: “Ôi, mong rằng các pháp bất khả ái, bất khả lạc, bất khả ý được tiêu diệt! Mong rằng các pháp khả ái, khả lạc, khá ý được tăng trưởng!" Này các Tỷ-kheo, dầu cho các loài hữu tình ấy có mong muốn như vậy, có ước vọng như vậy, có nguyện vọng như vậy, nhưng các pháp bất khả ái, bất khả lạc, bất khả ý được tăng trưởng; các pháp khả ái, khả lạc, khả ý bị tiêu diệt. Ở đây, này các Tỷ-kheo, các người có biết vì nguyên nhân gì không?”¹

Phật hiểu rất rõ tâm lý thường tình của chúng sinh, đó là mong muốn được lợi ích an lạc, thoát ly mọi bất hạnh khổ đau. Phật cũng biết rất rõ lý do vì sao chúng sinh không thực hiện được ước mong của mình, dù cho có tha thiết dốc lòng mong cầu. Theo lời Phật, sở dĩ chúng sinh không đạt được điều mong ước của mình ấy là bởi tâm không sáng suốt, lòng không ngay thẳng, hành động không chính đáng.² Mong muốn điều tốt lành đến với mình mà

———

¹Kinh Đại Pháp Hành, Trung Bộ.

²Kinh Đại Pháp Hành, Trung Bộ.

suy nghĩ, nói năng và hành động theo điều ngượclại thì chỉ có hại cho mình và có hại cho người, chứkhông bao giờ có được kết quả như mong muốn.Chẳng hạn, mong rằng lòng mình luôn luôn đượcthanh thản an lạc mà cứ sống với tâm tư đầy tham, sân, si thể hiện qua các hành vi bất thiện như sátsanh, lấy của không cho, tà hạnh trong các dục, nóiláo, nói hai lưỡi, nói lời độc ác, nói lời phù phiếm, tham dục, sân hận, tà kiến thì dầu cho có khấn váihàng trăm lần, có dâng cúng nhiều tiền của chothần thánh đi nữa, tâm cũng sẽ không an, lòng sẽkhông thanh thản. Trái lại, nếu tâm không có tham, sân, si, không suy nghĩ, nói năng và hành động tráivới lương tâm thì tự nhiên lòng sẽ thanh thản, cuộcsống trở nên yên ổn, không rơi vào phiền muộn khổ đau, dầu cho có khởi tâm mong cầu hay không. Kinh Pháp cú nhắc nhở:

Chúng sinh cầu an lạc,

Ai dùng trượng hại người,

Để tìm lạc cho mình,

Đời sau không được lạc.

Chúng sinh cầu an lạc,

Không dùng trượng hại người,

Để tìm lạc cho mình,

Đời sau được hưởng lạc.¹

———

¹Kinh Pháp Cú, kệ 131 – 132.

Như vậy, Phật không Phủ nhận tâm lý mong cầu sư bình an của chúng sinh nhưng xác nhận vấn đề bình an không tùy thuộc vào lòng mong cầu mà nằm ở hành động đúng đắn của con người hay nói cách khác là con người ta phải sống như thế nào. Theo lời Phật thì không ai có thể mang lại sự bình an cho người khác, trừ phi chính mỗi người phải tự nỗ lực kiến tạo an lạc cho mình bằng một nếp sống trong sáng, chơn chánh và hiền thiện.¹Phật hiểu thấu mọi nỗi lòng của chúng sinh, nhưng Phật cũng không thể làm gì khác cho sự bình an của chúng sinh, ngoài việc chỉ bày một con đường, một phương pháp để cho mọi người thực hiện.² Có một vị thôn trưởng đến thưa hỏi Đức Phật:

“– Bạch Thế Tôn, các vị Bà-la-môn trú đất phương Tây, mang theo bình nước, đeo vòng hoa huệ, cho rằng nhờ nước được thanh tịnh. Những người thờ lửa, khi một người đã chết, đã mệnh chung, họ nhắc bổng và mang vị ấy ra ngoài, kêu tên vị ấy lên, và dẫn vị ấy vào Thiên giới. Còn Thế Tôn, bạch Thế Tôn, là bậc A-la-hán, Chánh Đẳng

———

¹Kinh Pháp Cú, kệ số 165 xác nhận: “Tự mình, điều làm ác; Tự mình làm ô nhiễm; Tự mình, ác không làm; Tự mình làm thanh tịnh; Tịnh, không tịnh, tự mình; Không ai thanh tịnh ai.”

² Kinh Pháp Cú, kệ 276 ghi rõ: “Ngươi hãy nhiệt tình làm, Như Lai chỉ thuyết dạy.”

Giác, Thế Tôn có thể làm như thế nào cho toàn thể thế giới, sau khi thân hoại mạng chung, được sanh lên Thiện thú, Thiên giới, cõi đời này?

– Vậy, này Thôn trưởng, ở đây, Tạ sẽ hỏi Ông. Nếu Ông kham nhẫn hãy trả lời.

Này Thôn trưởng, Ông nghĩ thế nào? Ở đây, một người sát sanh, lấy của không cho, sống tà hạnh trong các dục, nói láo, nói hai lưỡi, nói lời độc ác, nói lời phù phiếm, tham lam, sân hận, theo tà kiến. Rồi một quần chúng động đảo, tụ tập, tụ họp lại, cầu khẩn, tán dương, chấp tay đi cùng khắp và nói rằng: “Mong người này, sau khi thân hoại mạng chung, được sanh lên Thiện thú, Thiên giới, cõi đời này!” Ông nghĩ thế nào, này Thôn trưởng, người ấy do nhân cầu khẩn của đại quần chúng ấy, hay do nhân tán dương, hay do nhân chấp tay đi cùng khắp, sau khi thân hoại mạng chung, được sanh lên Thiện thú, Thiên giới, cõi đời này?

– Thưa không, bạch Thế Tôn.

– Ví như, này Thôn trưởng, có người lấy một tảng đá lớn ném xuống một hồ nước sâu. Rồi một quần chúng đông đảo, tụ tập, tụ họp lại, cầu khẩn, tán dương, chấp tay đi cùng khắp và nói rằng: “Hãy

đứng lên, tảng đá lớn! Hãy nổi lên, tảng đá lớn! Hãy trôi vào bờ, tảng đá lớn!” Ông nghĩ thế nào, nàỵ Thôn trưởng, tảng đá lớn ấy do nhân cầu khẩn của đại quần chúng ấy, hay do nhân tán dương hay do nhân chấp tay đi cùng khắp, có thể’ trồi lên hay nổi lên, hay trôi dạt vào bờ không?

- Thưa không, bạch Thế Tôn.

- Cũng vậy, này Thôn trưởng, người nào sát sanh, lấy của không cho, sống tà hạnh trong các dục, nói láo, nói hai lưỡi, nói lời độc ác, nói lời phù phiểm, tham lam, sân hận, theo tà kiến. Rồi một quần chúng đông đảo, tụ tập, tụ họp lại, cầu khẩn, tán dương, chấp tay đi cùng khắp và nói rằng : “Mong người này, sau khi thân hoại mang chung, được sanh lên Thiện thú, Thiên giới, cõi đời này!” Nhưng người ấy, sau khi thân hoại mạng chung, phải sanh vào cõi dữ, ác thú, đọa xứ, địa ngục. Ông nghĩ thể nào, này Thôn trưởng? Ở đây, có người từ bỏ sát sanh, từ bỏ lấy của không cho, từ bỏ sống tà hạnh trong các dục, từ bỏ nói láo, từ bỏ nói hai lưỡi, tù bỏ nói lời độc ác, từ bỏ nói lời phù phiểm, không có tham, không có sân hận, có chánh kiến'”. Rồi một quần chúng đông đảo, tụ tập, tụ họp lại, cầu khẩn, tán dương, chấp tay đi cùng

khắp và nói rằng: “Mong người này, sau khi thân hoại mạng chung, sẽ sinh vào cõi dữ, ác thú, đọa xứ, địa ngục!” Ông nghĩ thế nào, này Thôn trường, người ấy do nhân cầu khẩn của quần chúng đông đảo ấy, do nhân tán dương, hay do nhân chắp tay đi cùng khắp, sau khi thân hoại mạng chung, có thể sinh vào cõi dữ, ác thú, đọa xứ, địa ngục không?

- Thưa không, bạch Thế Tôn.

- Ví như, này Thôn trưởng, có người nhấn chìm một ghè sữa đông hay một ghè dầu vào trongmột hồ nước sâu rồi đập bể ghè ấy. Ở đây, ghè ấy ghè ấy trở thành một miếng vụn, hay từng mảnh vụn và chìm xuống nước. CÒn sữa đông hay dầu thời nổi lên trên. Rồi một quần chúng đông đảo, tụ tập, tụ họp lại, cầu khẩn, tán dương, chắp tay đi cùng khắp và nói: “Hãy chìm xuống, này sữa đông và dầu! Hãy chìm sâu xuống, này sữa dông và dầu! Hãy chìm xuống tận đấy, này sữa đông và dầu!” Ông nghĩ thế nào, này Thôn trưởng, sữa đông ấy, dầu ấy do có nhân cầu khẩn của quần chúng đông đảo ấy, do nhân tán dương, hay do nhân chắp tay đi cùng khắp của quần chúng đông đảo ấy mà bị chìm xuống, hay chìm sâu xuống, hay chìm xuống tận đáy không?

- Thưa không, bạch Thế Tôn.

- Cũng vậy, này Thôn trưởng, Ở đây có người từ bỏ sát sanh, từ bỏ lấy của không cho, từ bỏ sống tà hạnh trong các dục, từ bỏ nói láo, từ bỏ nói hai lưỡi, từ bỏ nói lời độc ác, từ bỏ nói lời phù phiếm, không có tham, không có sân hận, có chánh kiến. Rồi một quần chúng đông đảo, tụ tập, tụ họp lại, cầu khẩn, tán dương, chắp tay đi cùng khắp và nói rằng: “Mong người này, sau khi thân hoại mạng chung, sẽ sinh vào cõi dữ, ác thú, đọa xứ, địa ngục!” Nhưng người ấy, sau khi thân hoại mạng chung, sẽ được sinh lên Thiện thú, Thiên giới, cõi đời này”.

Nhìn chung, Đức Phật không chủ trương việc khấn vái cầu nguyện nhưng quan tâm khuyên dạy mọi người thực hiện nếp sống chơn chánh hiền thiện – Thân là thiện, miệng nói thiện, ý nghĩ thiện – để thiết lập và thực nghiệm một đời sống hạnh phúc an lạc, hạnh phúc hiện tại và an lạc tương lai. Phật chứng nghiệm đầy đủ quy luật nhân quả - nghiệp báo thiện ác, nên chủ trương cải thiện phẩm chất cuộc sống bằng biện pháp chơn chánh thiết thực: Quả quyết dứt bỏ điều ác, nỗ lực làm các việc lành. Phật nhấn mạnh, thân làm việc thiện, miệng

nói lời thiện, ý nghĩ điều thiện; vì theo tuệ giác của Phật thì chỉ có nếp sống hiền thiện xuất phát từ tâm trong sáng thanh tịnh, được thể hiện qua các hành vi chơn chánh hiền thiện của thân, miệng, ý mới thực sự giúp cho con người đạt được mong ước hạnh phúc an lạc, cả đời này và đời sau.

Vào những ngày đầu xuân, những người con Phật thường thực hiện các khóa lễ cầu an đầu năm, một mặt tỏ rõ tâm kính tín đối với Tam bảo và mặt khác thể hiện lòngbiết ơn đối với muôn vàn ân đức giữa cuộc đời. Họ khởi tâm trong sáng thanh tịnh cầu mong cho Phật pháp trường tồn, đất nước thái bình, hết thảy mọi người, mọi chúng sinh đều được hạnh phúc an lạc. Họ khởi tâm mong ước điều tốt lành nhân dịp đầu năm mới để tư nhắc nhớ mình và cũng để khuyến khích nhau nỗ lực kiến tạo hạnh phúc an lạc cho minh, cho người và cho quê hương xứ sởbằng những việc làm chơn chánh hiền thiện, bằng những lời nói chơn chánh hiền thiện và bằng những ý nghĩ chơn chánh hiền hiện. Đây chính là ý nghĩa cầu an trong đạo Phật, tức là khởi tâm mong ước điều tốt lành để tự nhắc nhở và sách tấn mình luôn luôn sống tốt, sống thiện, sống hạnh phúc an lạc, lợi mình, lợi người, đúng như bậc Đạo sư đã chi dạy:

“Thánh đệ tử tự mình từ bỏ sát sanh và khuyến khích người từ bỏ sát sanh, tự mình từ bỏ lấy của không cho và khuyến khích người từ bỏ lấy của không cho, tự mình từ bỏ sống tà hạnh trong các dục và khuyến khích người từ bỏ sống tà hạnh trong các dục, từ bỏ nói lờihai lưỡi và khuyến khích người khác từ bỏ nói hai lưỡi; tự mình từ bỏ nói lời thô ác và khuyến khích người khác từ bỏ nói lời thô ác; tựmình từ bỏ nói lời phù phiếm và khuyến khích người khác từ bỏ nói lời phù phiếm; tự mình không tham và khuyến khích người khác không tham; tư mình không có sân tâm và khuyến khích người khác không có sân tâm; tự mình có chánh kiến và khuyến khích người khác có chánh kiến. Thành tựu hai mươi pháp này, này các Tỷ-kheo, như vậy tương xứng được sanh lên Thiên giới.”¹

———

¹Kinh Hai mươi pháp, Tăng Chi Bộ.

Niềm Vui Của Người Xuất Gia

NIỀM VUI CỦA NGƯỜI XUẤT GIA

Nguyên Hà

Đức Thế Tôn dạy cho Tỷ-kheo Cunda cách trả lời về những thắc mắc và nghi vấn của ngoại đạo liên quan đến mục tiêu đời sống tu tập của mình: “Này Cunda, sự kiện này có thể xảy ra, các du sĩ ngoại đạo có thể nói: “Các Sa-môn Thích tử sống đam mê hỷ lạc”. Này Cunda, nếu được nói như vậy, các du sĩ ngoại đạo phải được trả lời như vậy: “Này Hiền giả, thể nào là đam mê hỷ lạc? Đam mê hỷ lạc có nhiều loại, có nhiều cách”. Này Cunda, bốn loại đam mê hỷ lạc này là thấp kém, hạ liệt, thuộc phàm phu, không xứng Thánh hạnh, không có lợi ích, không hướng đến yểm ly, vô tham, tịch diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ và Niết-bàn. Thế nào là bốn?

Này Cunda, ở đây có người ngu si, sau khi sát sanh, tự mình sung sướng hoan hỷ, đó là hỷ Iạc thứ nhất. Lại nữa, này Cunda, ở đây có người sau khi

lấy của không cho, tự mình sung sướng, hoan hỷ, đó là hỷ lạc thứ hai. Lại nữa, này Cunda, ở đây có người sau khi nói láo, tự mình sung sướng, hoan hỷ, đó là hỷ lạc thứ ba. Lại nữa này Cunda, ở đây có người say đắm, đam mê sống vây quanh với năm món dục lạc, đó là hỷ lạc thứ tư. Này Cunda, bốn loại hỷ lạc này là thấp kém, hạ liệt, thuộc phàm phu, không xứng Thánh hạnh, không có lợi ích, không hướng đến yểm ly, vô tham, tịch diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ và Niết-bàn.

Này Cunda, sự kiện này có thể xảy ra, các ngoại đạo có thể hỏi: “Các Sa-môn Thích tử có phải sống đam mê bốn loại hỷ lạc này không?" Họ cần phải được trả lời: "Chớ có nói như vậy. Các ông nói như vậy là nói không đúng đắn. Nói như vậy là các ông xuyên tạc, không đúng sự thật, không thực có”. Này Cunda, có bốn loại hỷ lạc nhất định đưa đến yểm ly, vô tham, tịch diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn. Thế nào là bốn?

Này Cunda, ở đây vị Tỷ-kheo, ly duc, ly ác pháp, chúng và an trú Sơ thiền, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, với tầm, với tứ. Đó là hỷ lạc thứ nhất. Lại nửa này Cunda, vị Tỷ-kheo diệt tấm và tứ, chứng và trú Thiền thứ hai, một trạng thái hỷ lạc do định sanh, không tầm không tứ, nội tình nhất tâm Đó là hỷ lạc thứ hai. Lại nữa-này Cunda,

vị Tỷ-kheo ly hỷ trú xả… chứng và trú Thiền thứ ba... Đó là hỷ lạc thứ ba. Lại nữa này Cunda, vị Tỷ-kheo xả lạc thanh tịnh… chứng và trú Thiền thứ tư… Đó là hỷ lạc thứ tư. Này Cunda, bốn loại hỷ lạc nhất định đưa đến yếm ly, vô tham, tịch diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn. Này Cunda, sư kiện này có thế xảy ra. Các du sĩ ngoại đạo có thể nói: "Các vị Sa-môn Thích tử đang sống đam mê bốn loại hỷ lạc này". Họ cần phải được trả lời: "Nói như vậy là phải; các ông nói như vậy là nói đúng đắn. Nói như vậy là các ông không xuyên tạc, đúng sự thật, và thực có”.

Này Cunda, sự kiện này có thế xảy ra. Các du sĩ ngoại đạo có thể nói: ”Này Hiền giá, những ai sống đam mê theo bốn loại hỷ lạc ấy có thể mong đợi kết quả gì, lợi ích gì?" Được nói vậy, phải trả lời cho các du sĩ ngoại đạo như sau: "Này Hiển giả, những ai sống đạm mê bốn loại hỷ lạc ấy, có thế mong đợi bốn kết quả, bốn sự lợi ích. Thế nào là bốn?

Này Hiền giá, ở đây, vị Tỷ-kheo diệt trừ ba kiết sử, được nhập vào dòng Thánh, không còn bị đọa lạc, nhất định sẽ được giác ngộ. Đó là kết quả thứ nhất.Lại nữa này Hiền giá, vị Tỷ-kheo diệt trừ ba kiết sử, làm muội lược tham, sân, si, chứng bậc Nhật lai, chỉ còn trở lại đời này một lần nữa trước

khi diệt tận khổ đau. Đó là kết quả thứ hai, lợi ích thứ hai. Lại nữa, này Hiền giả, vị Tỷ-kheo diệt trừ năm hạ phần kiết sử, được hóa sanh ở tạichỗ ấy mà nhập Niết-bàn, không còn phải trở lại đời này nữa. Như vậy là kết quả thứ ba, lợi ích thứ ba. Lại nữa, này Hiền giả, vị Tỷ-kheo diệt trừ các lậu hoặc, tự mình chứng tri, chứng ngộ và an trú ngay trong hiện tại vô lậu Tâm giải thoát, Tuệ giải thoát. Như vậy là kết quả thứ tư. Này Hiền giả, vị nào sống đam mê bốn loại hỷ lạc này, có thể mong đợi bốn kết quả, bốn lợi ích như vây”¹.

Những lời Đức Thế Tôn dạy cho Tôn giả Cunda xác minh rõ ràng mục tiêu của đời sống xuất gia theo giáo pháp của Phật. Có hai loại hỷ lạc mà người xuất gia cần phải phân biệt rõ để có sự chọn lựa thích đáng. Thứ nhất là hỷ lạc liên hệ đến dục vọng và ác pháp, được xem là thấp kém, hạ liệt, thuộc phàm phu, không xứng Thánh hạnh, không có lợi ích, không hướng đến yểm ly, ly tham, tịch diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ và Niết-bàn. Trong bản kinh Vô tránh phân biệt thuộc tuyển tập Trung Bộ, Đức Phật gọi loại hỷ lạc này là có đau khổ, có phiền lao, có ưu não, có nhiệt não, đưa đến tranh chấp và khuyên người xuất gia không nên thực hành, không

———

¹ Kinh Thanh Tịnh, Trường Bộ.

nên tu tập, không nên làm cho sung mãn, đáng sợ hãi.¹ Loại thứ hai là hỷ lạc phát sinh do ly dục, ly ác pháp, do thực nghiệm các thiền chứng, được gọi là xuất ly lạc, độc cư lạc, an tịnh lạc, chánh giác lạc, nhất định đưa đến yểm ly, ly tham, tịch diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn. Đức Phật khuyên người xuất gia nên thực hành, nên tu tập, nên làmcho sung mãn loại hỷ lạc này, vì chúng không đưa đến khổ đau, không có phiền lao, không có ưu não, không có nhiệt não, không phát sinh tranh chấp.² Người xuất gia đi theo con đường giác ngộ của Phật, quyết tâm từ bỏ lối sống bất chánh xấu ác, khước từ đời sống hưởng thụ dục lạc; do đó loại hỷ lạc thứ nhất không thích hợp và không phải là mục tiêu tìm kiếm của người xuất gia. Thay vào đó, người xuất gia tìm vui trong nếp sống ly dục, ly các pháp bất thiện, hân hoan trong nếp sống hành thiền, nỗ lưc thanh lọc và phát triển nội tâm, thực nghiệm hạnh phúc an lạc tự nội do thiền định mang lại. Vị ấy chuyên tâm vào nếp sống thiền định và chứng nghiệm các trạng huống an lạc nội tâm, như được mô tả: “Này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo ly dục, ly ác, bất thiện pháp chứng và trú Thiền thứ nhất, một trạng

———

¹Kinh Vô tránh phân biệt, Trung Bộ

²Kinh Vô tránh phân biệt, Trung Bộ

thái hỷ lạc do dục sanh, có tầm có tứ. Vị ấy thấm nhuần, tẩm ướt, làm cho sung mãn, tràn đầy thân này với hỷ lạc do ly dục sanh, không một chỗ nào trên toàn thân không có hỷ lạc do ly dục sanh ấy thấm nhuần. Này các Tỷ-kheo, như một người hầu tắm lão luyện, hay đệ tử người hầu tắm, sau khi rắc bọt tấm trong thau bằng đồng, liền nhồi bột ấy với nước, cục bột tấm ấy được thấm nhuần nước ướt, trào trộn với nước ướt, thấm ướt cả trong lẫn ngoài với nước, nhưng không chảy thành giọt. Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo thấm nhuần, tẩm ướt, làm cho sung mãn, tràn đầy thân này với hỷ lạc do ly dục sanh, không một chỗ nào trên toàn thân không được hỷ lạc do ly dục sanh ấy thẩm nhuần.

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo diệt tẩm và tứ, chứng và trú Thiền thứ hai, một trạng thái hỷ lạc độ định sanh, không tầm không tứ, nội tĩnh nhất tâm. ấy thấm nhuần, tẩm ướt, làm cho sung mãn, tràn đầy thân này với hỷ lạc do định sanh, không một chỗ nào trên toàn thân không được hỷ lạc do định sanh ấy thấm nhuần. Này các Tỷ- kheo, ví như một hồ nước, nước từ trong dâng lên, phương Đông không có lỗ nước chảy ra, ở phương Tây không có lỗ nước chảy ra, phương Băc không có lỗ nước chảy ra, phương Nam không có lỗ nước chảy ra, và thỉnh thoảng trời mưa lớn. Suối nước mát từ hồ ấy phun ra, thấm nhuần, tẩm ướt

làm cho sung mãn, tràn đầy hồ nước ấy, với nước mát lạnh, không một chỗ nào của hồ nướcấy không được nước mát lạnh thấm nhuần. Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, vị ấy thấm nhuần, tẩm ướt, làm cho sung mãn, tràn đầy thân mình với hỷ lạc do định sanh không một chỗ nào trên toàn thânkhông được hỷ lạc do định sanh thấm nhuần.

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo ly hỷ trú xả, chánh niệm tĩnh giác, thân cảm sự lạc thọ mà các bậc Thánh gọi là “xảniệm lạc trú”, chứng và trú Thiền thứ ba. Vị ấy thấm nhuần, tẩm ướt, làm cho sung mãn, tràn đầy thân này với lạc thọ không có hỷ ấy, không một chỗ nào trên toàn thân không được lạc thọ không có hỷ ấy thấm nhuần. Này các Tỷ-kheo, ví như trong hồ sen xanh, hồ sen hồng, hồ sen trắng, có những sen xanh, sen hồng hay sen trắng. Những bông sen ấy sanh trong nước, lớn lên trong nước, không vượt khỏi nước, nuôi sống dưới nước, từ đầu ngọn cho đến gốc rễ đều thấm nhuần, tấm ướt, tràn đầy thấu suốt bởi nước mát lạnh ấy, không một chỗ nào của toàn thể sen xanh, sen hồng hay sen trắng không được nước mát lạnh ấy thấm nhuần. Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, Tỷ- kheo thấm nhuần, tẩm ướt, làm cho sung mãn, tràn đây thân này với lạc thọ không có hỷ ấy, không một chổ nào trên toàn thân không được lạc thọ không có hỷ ấy thấm nhuần.

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo xả lạc xả khổ, diệt hỷ ưu đã cảm thọ trước, chứng và trú Thiền thứ tư, không khổ không lạc, xả niệm thanh tịnh. Vị ấy thấm nhuần toàn thân mình với tâm thuần tịnh trong sáng, không một chỗ nào trên toàn thân không được tâm thuần tịnh trong sáng ấy thấm nhuần. Này các Tỷ-kheo, ví như một người ngồi, dùng tấm vải trắng trùm đầu, không một chỗ nào trên toàn thân không được vải trắng ấy che thấu. Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, vị ấy ngồi thấm nhuần toàn thân mình với tâm thuần tịnh trong sáng, không một chỗ nào trên toàn thân không được tâm thuần tịnh trong sáng ấy thấm nhuần”.¹

Nhìn chung, người xuất gia có đời sống an lạc riêng biệt của người xuất gia, cơ bần do giữ giới và hành thiền mang iại, nghĩa là do quyết tâm dứt trừ mọi điều ác, nỗ lực làm các hạnh lành, sống thiểu dục tri túc, chuyên tâm thực hành thiền định. Nhờ chuyên tâm hành trì giáo pháp Giới-Tịnh-Tuệ của Phật, người xuất gia được xem là sống an lạc ngay trong hiện tại (diṭṭhadhammasukhavihàra: hiện tại lạc trú) hay sống với tâm vắng lặng các phiền não (santavihàra: tịch tịnh trú). Đây chính là lẽ sống

———

¹Đại kinh Xóm ngựa, Trung Bộ.

mang lại niềm an lạc lớn cho người xuất gia, khiến cho vị ấy luôn luôn tĩnh táo và thanh thản, không còn bị các dục lạc làm cho say đắm hay quay cuồng chạy theo các lạc thú trần thế, sống ở thế gian mà không nhiễm trước thế tục. Người xuất gia càng chuyên tâm hành sâu về giới đức và thiền định thì càng hưởng tự do và an lạc lớn, do nội tâm vắng bặt các phiền não tham-sân-si và do trí tuệ phát sinh xua tan dần các mê lầm liên quan đến dục (dục lậu), hữu (hữu lậu) và vô minh (vô minh lậu). Nói cách khác, do chuyên tâm vào nếp sống hành thiền, thực nghiệm “hỷ lạc do ly dục sinh” ở thiền thứ nhẩt, “hỷ lạc do định sinh” ở thiền thứ hai, “xả niệm lạc trú" thuộc thiền thứ ba, "xả niệm thanh tịnh”ở thiền thứ tư-mà người xuất gia lần lượt loại trừ mười kiết sử (mười thứ trói buộc của luân hồi khổ đau: thân kiến, nghi; giới cấm thủ, tham, sân, sắc ái, vô sắc ái, mạn, trạo cử, vô minh), tuần tự chứng đắc các Thánh quả giác ngộ như Dự lưu, Nhất lai, Bất lai và quả A-la-hán tối hậu.

Trong một cuộc hầu chuyện với Đức Thế Tôn, vua Pasenadi nước Kosala nêu nhận xét rất xác đáng về nếp sống hoan hỷ an lạc của các Tỷ-kheo nhờ chuyên tâm hành trì theo lời Phật dạy:

“Bạch Thế Tôn, con đi du hành tản bộ từ công viên này đến công viên khác, từ cung uyển

này đến cung uyển khác. Ở đây, con thấy một số Sa-môn, Bà-la-môn gầy mòn, khốn khổ, da xấu, bạc nhợt, tay chân nổi gân, hình như không có gì đẹp mắt để người ta nhìn. Bạch Thế Tôn, con suy nghĩ như sau: “Thật sự các bậc Tôn giả này sống Phạm hạnh không được hoan hỷ hay có những ác nghiệp được giấu kín. Do vậy, các vị Tôn giả này mới gầy mòn, khốn khổ, đa xấu, bạc nhợt, tay chân gân nổi, hình như không có gì đẹp mắt để người ta nhìn. Con đi đến các vị ấy và nói:

-Vì sao chư Tôn giả lại gầy mòn, khốn khổ, đa xấu, bạc nhợt, tay chân gân nổi, hình như không có gì đẹp mắt để người ta nhìn?

Các vị ấy trả lời như sau:

- Tâu Đại vương, chúng tôi bị bệnh gia truyền.

Còn ở đây, bạch Thế Tôn, con thấy các Tỷ-kheohân hoan, phấn khởi, hỷ lạc, các căn thoái mái, không dao động, bình tĩnh, sống đưa vào sự hỷ cúng của người khác, với tâm tư như con thú rừng. Bạch Thế Tôn, con suy nghĩ như sau: “Thật sự các bậc Tôn giả này ý thức được một sự tối thắng thù diệu nào trong giáo lý Thế Tôn, một sự thành đạt tuần tự nên các bậc Tôn giả này hân hoan, phấn khởi, hỷ lạc, các căn thoái mái, không

dao động, bình tĩnh, sống dựa vào sự hỷ cúng của người khác, với tâm tư như con thú rừng”.¹

———

¹Kinh Pháp Trang Nghiêm, Trung Bộ.

Ý Nghĩa Tam Minh

Ý NGHĨA TAM MINH

Liên Đức

Tam minh (Tevijjà) hay ba loại tri kiến (ñàṇa) đưa đến đoạn trừ các lậu hoặc là một thuật ngữ Phật học dùng để chỉ chi trí tuệ hướng đến giác ngộ trong lộ trình tu chứng của đạo Phật gồm giới-định-tuệ-giải thoát và giải thoát tri kiến. Nó là một loại năng lực tâm thức thanh tịnh sáng suốt, được khai mở và phát triển nhờ công phu tu tập giới đức và thiền định, có khả năng chứng nghiệm đầy đủ và sâu sắc mọi hình thái khổ đau của hiện hữu, hướng đến cắt đứt hoàn toàn mọi tham ái, chấp thủ và vô minh, thực chứng tâm giải thoát bất động (akuppa Cetovimuttị).

Có hai hình thức mô tả về tiến trình tu chứng của đao Phật được tìm thấy khá phổ biến trong bản kinh Pàli Nikàya. Loại thứ nhất môtả đầyđủ giới, tiếp đến mô tả về định gồm tứ thiền sắc giới, sau cùng mô tả về tuệ hay tri kiến (thần túc thông, thiên nhĩ thông, tha tâm thông, túc

mạng thông, thiên nhãn thông, lậu tận thông). Loai thứ hai mô tả đầy đủ về giới và định giống như loai thứ nhất nhưng ở phẩn tuệ hay trí kiên thì có sự giản lược, thay vì mô tả đầy đủ về lục thông, Ở đây chỉ nói đến ba yếu tố sau cùng là túc mạng thông; thiên nhãn thông và lậu tận thông hay còn gọi là túc mạng minh, thiên nhãn minh và lậu tận minh. Việc bỏ qua ba yếu tố đầu, chỉ giữ lại ba yếu tốsau hẳn là việc làm có chủ ý của Đức Phật hoặc của các học trò Ngài về sau trong phương pháp giảng dạy, bởi xét cho cùng thì tuy nói đủ là lục thông nhưng chỉ có ba yếu tốsau cùng mới quan trọng và thật sự cần thiết cho việc thực hiện mục tiêu giải thoát khổ đau, muc tiêu tối hậu của mọi nỗ lực Phật giáo. Chúng ta xét qua các định nghĩa về tam minh để nhận ra ý nghĩa quan trọng của chúng trong tiến trình tu chứng giải thoát của đạo Phật:

“Với tâm định tĩnh, thuần tịnh, không cấu nhiễm, không phiền não, nhu nhuyến, dễ sử dụng, vững chắc, bình thản như vậy, vị ấy dẫn tâm, hướng tâm đến Túc mạng minh. Vị ấy nhớ đến các đời sống quá khứ, như một đời, hai đời, ba đời, bốn đời, năm đời, mười đời, hai mươi đời, ba mươi đời, bốn mươi đời, năm mươi đời, một trăm đời, hai trăm dời, một ngàn đời, nhiều hoại kiếp, nhiều thành kiếp, nhiều hoại và thành kiếp. Vị ấy nhớ rằng: “Tại chổ kia, ta có tên như thế này, dòng họ

thế nay, giai cấp như thế này, thọ khổ lạc như thế này, ăn uống như thế này, tuổi thọ đến mức như thếnày. Sau khi chết tại chổ kia, ta được sanh ra tại chổ nọ. Tại chổnầy, ta có tên như thế này, dòng họ như thế này, giai cấp như thếnày, thọ khổ lạc như thế này, ăn uống như thếnày, tuổi thọ đến mức như thế này. Sau khi chết tại chỗ nọ, ta được sanh ra ở đây. Như vậy, vị ấy nhớ đến nhiều đời sống quá khứ cùng với các nét đại cương và các chi tiết.

Với tâm định tĩnh, thuần tịnh, không cấu nhiễm, không phiền não, nhu nhuyến, dễ sử dụng, vững chắc, bình thản như vậy, vị ấy dẫn tâm, hướng tâm đến trí tuệ về sanh tử của chúng sanh. Vị ấy với thiên nhãn thuần tịnh, siêu nhân, thấy sự sống và chết của chúng sanh. Vị ấy biết rõ rằng chúng sanh, người hạ liệt kẻ cao sang, người đẹp đẽ kẻ thô xấu, người may mắn kẻ bất hạnh, đều do hạnh nghiệp của họ. Những chúng sanh làm những ác hạnh về thân, lời và ý, phỉ báng cácThánh, theo ta kiến, tạo các nghiệp theo tà kiến. Những người nàysau khi thân hoại mạngchung, phải sanh vào cõi dữ, ác thú, đọa xứ, địa ngục. ” Còn nhữngchúng sanh nào làm những thiện hạnh về thân, lờivà ý, không phỉ báng các bậc Thánh, theo chánh kiến, tạo các nghiệp theo chánh kiến, những người này, sau khi thân hoại mạng chung, được sanh lên

các thiện thú, cõi Trời, trên đời này. Như vậy, vị ấy với thiên nhãn thuần tịnh, siêu nhân, thấy sự sống chết của chúng sanh. Vị ấy biết rõ rằng chúng sanh, người hạ liệt kẻ cao sang, người đẹp đẻ kẻ thô xấu, người may mắn kẻ bất hạnh, đều do hạnh nghiệp của họ.

Với tâm định tĩnh, thuần tịnh, không cấu nhiểm, không phiền não, nhu nhuyến, dễ sử dụng, vững chắc, bình thản như vậy, vị ấy dẫn tâm, hướng tâm đến Lậu tận trí. Vị ấy biết như thật: “Đây là Khổ”, biết như thật: “Đây là Nguyên nhân của khổ”, biết như thật: “Đây là sự Khổ diệt”, biết như thật: “Đây là Con đường đưa đến khổ diệt”, biết như thật: “Đây là những lậu hoặc”, biết như thật: “Đây là nguyên nhân của lậu hoặc”, biết như thật:“Đây là các lậu hoặc diệt”, biết như thật: “Đây là con đường đưa đến các lậu hoặc diệt”. Nhờ biết như vậy, thấy như vậy, tâm của vị ấy thoát khỏi dục lậu, thoát khỏi hữu lậu, thoát khỏi vô minh lậu. Đối với tự thân đã giải thoát như vậy, khởi lên sự hiểu biêt: “Ta đã giãi thoát”. Vị ấy biết: “Sanh đã tận, phạm hạnh đã thành, việc cần làm đã làm, không có trở lui đời sốngnày nữa”.¹

———

¹Tiểu Kinh Ví dụ Dấu chân voi, Trung Bộ.

Các định nghĩa về tam minh cho thấy trên cơ sở thanh tịnh sâu lắng của tâm Thiền thứ tư, vị hành giả tiếp tục công phu tu tập của mình bằng cách hướng tâm đến hay tác ý về ba sự hiểu biết sâu sắc hay ba loại tri kiến đặc biệt liên hệ đến khổ đau nhằm đi ra khỏi khổ đau. Cả ba loại tri kiến này có công năng làm gia tăng cảm thức sâu sắc về ý nghĩa khổ đau và đều phục vụ cho mục đích giải thoát khổ đau.

Loại tri kiến thứ nhất, túc mạng minh (pubbe- nivàsànussati-ñàṇa), là thấy rõ sự khổ đau của chính bản thân mình thông qua sự chứng nghiệm đầy đủ các đời sống quá khứ, một chuỗi các sự kiện sống chết tưởng chừng như vô tận liên tiếp nối đuôi nhau tạo nên một vòng tròn (samàra) khổ đau không chấm dứt, không lối thoát. Việc chú tâm nhớ lại vô số các đời sống nổi trôi trong vòng sinh tử luân hồi không mang ý nghĩa gì khác ngoài công năng thức tĩnh vị hành giả về ý nghĩa khổ đau của cái chuỗi hiện hữu luẩn quẩn và gợi cảm thức nhàm chán đối với sự kiện tái sinh, sinh tử luân hồi.

Loại tri kiến thứ hai, thiên nhãn minh (sattànaṃ cutùpapàta-ñàṇa), là thấy rõ khổ đau của chúng sinh, do nghiệp lực mà tái sinh ởtrong các cảnh giới khác nhau, hoặc sướng hoặc khổ nhất thời, nhưng tất cả đều là hệ quả khổ đau của nghiệp, của

pháp hữu vi, chịu sự thay đổi, biến hoại, sanh tử triền miên, không lối thoát. Việc hướng tâm chứng nghiệm số kiếp luân hồi sinh tử của chúng sanh ở trong tam giới cũng không mang ý nghĩa gì khác ngoài việc làm gia tăng cảm thức về sự thật khổ đau của sự kiện tái sanh và làm mạnh mẽ thêm ý thức nhàm chán muốn thoát ly sự trói buộc khổ đau của vòng sinh tử luân hồi.

Cả hai loại tri kiến trên có nhiệm vụ tăng cường khả năng nhận diện đầy đủ về mọi hình thái khổ đau của cái gọi là tiến trình hiện hữu và có mục đích thôi thúc vị hành giả về ý chí thoát ly khổ đau được thể hiện bởi sự tập trung tác ý về khổ, khổ tập, khổ diệt, con đường đưa đến khổ diệt; về lậu hoặc, lậu hoặc tập khởi, lậu hoặc đoạn diệt, con đường đưa đến lậu hoặc đoạn diệt nhằm chấm dứt hoàn toàn mọi khổ đau. Đây chính là tri kiến thứ ba, tức là sự hướng tâm chứng nghiệm rốt ráo về khổ đau (của ngũ uẩn) và cách thức đi ra khỏi khổ đau đưa đến sự đoạn tận mọi gốc rễ khổ đau gọi là Lậu tận minh hay Lậu tận trí (àsavànaṃ khaya- ñàṇa). Đến đây thì lộ trình tu chứng của đao Phật mới kết thúc và trí tuệ đã hoàn tất vai trò của nó trong nhiệm vụ nhận diện và đoạn tận mọi mầm mống gây nên khổ đau. Kinh Pháp Cú¹ nêu rõ vai trò của tuệ giác giải thoát:

———

¹ Pháp Cú, kệ số 191.

Thấy khổ và khổ tập,

Thẩy sư khổ vượt qua,

Thấy đường Thánh tám ngành,

Đưa đên khổ não tận.

Đáng chú ý là ba loại tri kiến trên tuy có công năng khác nhau nhưng đều nhắm đến và phục vụ cho một mục đích duy nhất, đó là sự buông bỏ, cắt đứt, diệt tận, chẩm dứt hoàn toàn mọi gốc rễ và hệ lụy khổ đau. Chúng là kết quả xác đáng của sự nỗ lực nghiêm trì giới luật và hành sâu về thiền định, có khả năng tiếp cận và nhận rõ bản chất của các sự vật và hiện tượng một cách đúng như thật. Hai tri kiến đầu giúp chứng nghiệm một cách tổng quát và chi tiết về khổ đau, hết thảy pháp hữu vi không gì khác là khổ đau, có chức năng thôi thúc vị hành giả tiến sâu hơn vào bản chất của sự kiện khổ đau để chứng nghiệm rốt ráo về ý nghĩa của khổ đau và để xác tín về con đường đi ra khỏi khổ đau. Tri kiến thứ ba là sự chứng nghiệm rốt ráo về khổ đau, về nguyên nhân sanh khởi, lý do đoạn diệt và phương pháp thoát ly khổ đau được thực hiện bằng tâm thức sáng suốt, sẵn sàng rời bỏ tham ái, buông bỏ chấp thủ, do thấu suốt lý vô thường, vô ngã.

Nhìn chung, tam minh chính là ba cấp độ trí tuệ của đạo Phật được nuôi dưỡng và phát triển bởi công phu tu tập về giới đức và thiền định, có

đặc tính đi sâu vào bản chất của mọi sự vật và tượng, chứng nghiệm bản chất như thật của các pháp, đưa đến việc loại bỏ tham ái và chấp thủ, chấm dứt hoàn toàn mọi trói buộc khổ đau. Chúng được gọi chung là trí tuệ với ba tầng nghĩa khác nhau là thắng tri (Abhiññà), liễu tri (Pariññà) và đoạn tận (Pahàna).¹ Thắng tri là sự hiểu rõ về ngũ uẩn (sắc, thọ, tưởng, hành, thức) hay các pháp hữu vi, thấy rõ nguyện lý sanh và diệt của chúng thông qua thiền định. Liễu tri là sự chứng nghiệm rốt ráo về bảnchất vô thường, khổ, vô ngã của ngũ uẩn và hết thảy pháp hữu vi nhờ công phu thiền quán. Đoạn tận tức là khả năng buông bỏ, viễn ly, rời xa, không còn luyến ái, không còn ý tưởng ôm ấp nắm giữ bất kỳ một thứ gì do chứng nghiệm rốt ráo về bân chất vô thường, khổ, vô ngã của ngũ uẩn và hết thảy pháp hữu vi. Trong kinh văn truyền thống, loại trí tuệ này thường được mô tả như vầy: “Nhờ biết như vậy, thấy như vậy (thấy biết rốt ráo về bản chất vô thường, khổ, vô ngã của ngũ uẩn: sắc, thọ, tưởng, hành, thức hay các pháp hữu vi), tâm của vị ấy thoát khỏi dục lậu, thoát khỏi hữu lậu, thoát khỏi vô minh lậu. Đối với tự thân đã giải thoát như vậy, khởi lên sự hiểu biết: ‘Ta đã giải thoát’. Vị ấy biết: ‘Sanh đã tận, phạm hạnh đã thành, việc cần

———

¹Đại Kinh Phương quảng, Trung Bộ.

làm đã làm, không có trở lui đời sống này nữa’”. Hoặc nó được mô tả: “Chư Tỷ-kheo, nhờ biết như vậy, nhờ thấynhư vậy, vị Đa văn Thánh đệ tử yểm ly đối với sắc, yểm ly đối với thọ, yểm ly đối với tưởng, yểm ly đối với hành, yểm ly đối với thức, do yểm ly nên ly tham, do ly tham, nên được giải thoát, trong sự giải thoát có trí khởi lên, biết được đã giải thoát. Vị ấy biết: ‘Sanh đã tận, phạm hạnh đã thành, những gì nên làm đã làm, không còn trở lui tại đây với một đời sống khác’”.

Sinh Sống Có Chánh Niệm

SINH SỐNG CÓ CHÁNH NIỆM

Tâm quang Từ

Sinh sống có chánh niệm là một trong các quan niệm của đạo Phật nói về thái độ cẩn trọng và sáng suốt của người xuất gia trong đời sống sinh hoạt hàng ngày. Đó là việc thọ dụng “tứ sự cúng dường" - y áo, đồ ăn khất thực, chỗ cư trú, thuốc trị bệnh - một cách chơn chánh đúng pháp hay sự chú tâm vào việc ăn, mặc, ở và sử dung thuốc trị bệnh một cách có hiểu biểt, có cân nhắc, có chánh niệm, khiến cho đời sống không rơi vào lỗi lầm, trở nên chính đáng, có ý nghĩa, có giá trị, có định hướng, có cứu cánh. Trong quan niệm về hiện hữu, đạo Phật nói đến bốn điều kiện cơ bản giúp cho con người sinh tồn một cáchtương đối yên ổn, đó là cơm ăn, áo mặc, nhà ở và thuốc trị bệnh. Giống như bao người khác, người tu học theo đạo Phật cũng phải đưa vào bốn nhu yếu ấy để duy trì đời sống tu hành của mình. Chỉ khác chăng là người thực hành lời Phật dạy biết cách “quán niệm” về lý do và mục đích sinh tồn nên đời sống của vị ấy tự nó đã trở

nên sinh động và có ý nghĩa. Đức Phật cho phép các học trò mình thọ nhận các nhu yếu tối thiểu do người khác hiến tặng gồm y áo, đồ ăn khất thực, chỗ cư trú, dược phẩm trị bệnh để hỗ trợ đời sống tu học nhưng nhấn mạnh đến việc thọ dụng đúng pháp, tức giữ tâm chánh niệm tỉnh giác trong lúc sử dụng các nhu yếu như là một phương pháp tu tập nhằm mục đích thăng tiến giới đức, tâm đức, tuệ đức, hướng đến đoạn trừ các lậu hoặc, thành tựu lý tưởng xuất gia tu học đạo lý giác ngộ. Ngài nêu rõ:

“Này Cunda, Ta không thuyết pháp chỉ để ngăn chặn các lậu hoặc ngay trong hiện tại. Này Cunda, Ta không thuyết pháp, chỉ để diệt trừ các lậu hoặc trong tương lai mà thôi. Này Cunda, Ta thuyết pháp vừa để ngăn chặn các lậu hoặc ngay trong hiện tại mà cũng để diệt trừ các lậu hoặc trong tương lainữa. Do vậy, này Cunda, tấm y mà Ta cho phép các Ngươi mặc, như vậy là vừa đủ cho các Ngươi ngăn chặn lạnh, ngăn chặn nóng, ngăn chặnsự xúc chạm của các loài ruồi muỗi, gió, mặt trời và các loài rắn, và để che dấu sự hổ thẹn. Các món ăn khất thực mà Ta cho phép các Ngươi dùng, như vậy là vừa đủ để nuôi dưỡng thân thể, giúp thân thể sống còn, tránh khỏi nguy hại và giúp hỗ trợ đời sống phạm hạnh với hy vọng: “Như vậy ta diệt trừ các cảm thọ cũ và không cho khởi lên các cảm thọ mới, nhờ vậy đời sống của

ta mới khỏi bị lầm lỗi và ta sống an lạc.” Nhà cửa nào mà Ta cho phép các ngươi an trú, như vậy là vừa đủ cho các Ngươi ngăn chặn lạnh, ngăn chặn nóng, ngăn chặn sự xúc chạm của ruồi muỗi, gió, mặt trời và các loài rắn, chỉ với mục đích tránh thoát sự nguy hiểm của thời tiết, và an hưởng đời sống tịnh cư. Các dược phẩm và thuốc trị bệnh mà Ta cho phép các Ngươi dùng, như vậy vừa đủ để ngăn chặn các cảm thọ đau ốm khởi lên và để gìn giữ sức khỏe”.¹

Theo lời dạy của Phật thì việc ăn, mặc, ở và sử dụng thuốc trị bệnh của người xuất gia có hai công năng rõ rệt. Thứ nhất là để bảo đảm đời sống tu học được an ổn, không lỗi lầm; thứ hai là khiến cho việc tu học đạt đến cứu cánh giải thoát. Đó là ý nghĩa và mục đích của việc thọ dụng “tứ sự cúng dường” hay sử dụng các nhu yếu liên quan đến việc sinh sống của người xuất gia. Nói cách khác, người xuất gia sống theo chánh hạnh, thọ dụng y áo, đồ ăn khất thực, chổ cư trú và thuốc trị bệnh do người khác hiến cúng chỉ với mục đích ngăn chặn các lậu hoặc ngay trong hiện tại và diệt trừ các lậu hoặc ngay trong tương lai. Các lậu hoặc ở đây bao gồm dục lậu (kàmasàva), hữu lậu (bhavàsava) và vô minh lậu

———

¹Kinh Thanh tịnh, Trường Bộ.

(aviiiàsava), nghĩa là tất cả các thứ phiền toái phát sinh đưa đến phiền não khổ đau, gắn liền với sự kiện hiện hữu của chúng sinh ở trong các cảnh giới sanh tử luân hồi, có gốc rễ là dục vọng và vô minh. Ví dụ, làm người thì ai cũng phải ăn mới tồn tại, không ăn thì không thể duy trì sự hiện hữu, đó là điều kiện tất yếu của quy luật sinh tồn; vậy nên, sự kiện làm người tự nó đã là một phiền toái vì phải lệ thuộc vào cái ăn; hơn thế, chính do cái ăn mà các phiền toái khác có thể phát sinh, nếu không có sự thọ dụng đúng pháp hoặc do vô minh, thiếu sự hiểu biết sáng suốt về cái ăn.¹ Đây gọi là các phiền toái hay khổ đau phát sinh do sự kiện hiện hữu hoặc do dục vọng và vô minh mà kinh Phật gọi là dục lậu, hữu lậu, vô minh lậu. Để tránh các phiền toái hay lậu hoặc phátsinh đưa đến khổ đau hiện tại và tương lai, Đức Phật đã nhấn mạnh đến ý nghĩa và mục đích chính đáng của việc thọ dung các nhu yếu hay “tứ sự cúng dường”, khiến cho việc sinh sống của người xuất gia không rơi vào lỗi lầm, trở thành một phương tiện thích đáng phục vụ cho đích tu tập hướng đến đoạn trừ các lậu hoặc, giải thoát hoàn toàn mọi khổ đau. Đó chính là thể hiện tâm thái ứng xử đúng đắn đối với việc nuôi sống hay còn gọi là thực hành chánh niệm trong việc

———

¹Kinh Ví dụ con chim cáy, Trung Bộ.

ăn, mặc, ở và sử dụng thuốc trị bệnh. Ngài gọi lối sống chánh niệm đối với việc thọ dụng “tứ sự cúng dường” như vậy là pháp môn đoạn trừ các lậu hoặc (đoạn trừ khổ đau) và giảng giải chi tiết:

“Và này các Tỷ-kheo, thếnào là các lậu hoặc phải do thọ dụng được đoạn trừ? Này các Tỷ-kheo, ở đây, Tỷ-kheo như lý giác sát, thọ dụng y phục, chỉ để ngăn ngừa lạnh, ngăn ngừa nóng, ngăn ngừa sự xúc chạm của ruồi, muỗi, gió, sức nóng mặt trời, các loài bò sát, chỉ với mục đích che đậy sự trần truồng. Vị ấy như lý giác sát, thọ dụng món ăn khất thực, không phải để vui đùa, không phải để đam mê, không phải để trang sức, không phải để tự làm đẹp mình, mà chỉ để thân này được sống lâu và được bảo dưỡng, để thân này khỏi bị thương hại, để hỗ trợ phạm hạnh, nghĩ rằng: “Như vậy, ta diệt trừ các cảm thọ cũ và không cho khởi lên các cảm thọ mới, và ta sẽ không có lỗi lầm, sống được an ổn”. Vị ấy như lý giác sát, thọ dụng sàng tọa, chỉ để ngăn ngừa lạnh, ngăn ngừa nóng, ngăn ngừa sự xúc chạm của ruồi, muỗi, gió, sức nóng mặt trời, các loại bò sát, chỉ để giải trừ nguy hiểm của thời tiết, chỉ với mục đích sống độc cư an tịnh. Vị ấy như lý giác sát, thọ dụng dược phẩm trị bệnh, chỉ để ngăn chặn các cám giác khổ thống đã sanh, để được ly khổ hoàn toàn. Này các Tỷ-kheo, nếu vị ấy không thọ dụng như vậy, các lậu hoặc tàn hại và

nhiệt não có thể khởi lên. Nếu vi ấy thọ dụng như vậy, các lậu hoặc tàn hại và nhiệt não ấy khôngcon nữa. Này các Tỷ-kheo, các pháp ấy được gọi là các lậu hoặc do thọ dụng được đoạn trừ”.¹

Như lý giá sát (yoniso patisankhàna) hay chánh niệm (sammà-sati) có nghĩa là chú tâm nhận biết một cách đúng đắn về những gì mình đang làm hay đang đối diện với một tâm tư đầy tĩnh táo và sáng suốt, biểt rõ những gì mình đang làm, hiểu rõ ý nghĩa và mục đích chính đáng của việc mình đang làm, khiến cho tâm tư trở nên thư thái, định tĩnh, sáng suốt, không dao động, không quay cuồng, không rơi vào tham ái hay bực phiền mà thuật ngữ Phật học gọi là thuận ứng (anuruddha) hay nghịch ứng (pativiruddha).²

Chánh niệm đối với việc ăn, mặc, ở, sử dụng thuốc trị bệnh tức là ghi nhận một cách rõ ràng về ý nghĩa và mục đích của việc thọ dụng bốn nhu yếu liên quanđến sự sinh tồn, biết rõ chúng chỉ là các phương tiện hỗ trợ cho đời sống tu tập hướng

———

¹Kinh Tất cả lậu hoặc, Trung Bộ.

²Chỉ cho tham và sân, tức là tham ái đối với những gì thích ý, khôn hấp dẫn, hay loạt phản ứng của tâm thức đưa đến phiền não khổ đau cùng có chung gốc rễ là vô mình hay si mê. Xem Tiểu Kinh Sư Tử hống, Trung Bộ.

đến đoạn trừ các lậu hoặc, chấm dứt mọi khổ đau, không phải là đối tượng đáng để thích thú hay tham đắm, bực phiền hay giận dữ. Chẵng hạn, đối với việc thọ dụng món ăn khất thực thì chánh niệm ở đây tức là nhận thức rõ việc thọ dụng món ăn khất thực, không phải để vui đùa, không phải để đam mê, không phải để trang sức, không phải để tự làm đẹp mình, mà chỉ để thân này được sống lâu và được bảo dưỡng, để thân này khỏi bị thương hại, để hỗ trợ phạm hạnh, để diệt trừ các cảm thọ cũ (xua tan cảm giác đói khát khó chịu) và không cho khởi lên các cảm thọ mới (không để cho tâm rơi vào tham đắm hay bực phiền đối với món ăn), để đời sống không lỗi lầm, được an ổn. Đây gọi là sự chứng nghiệm đầy đủ về quy luật sinh tồn hay còn gọi là như thật tuệ tri (yathàbhùtam pajànàti) về vị ngọt (assàda), sự nguy hiểm (àdìnava) và sự xuất ly (nissaraṇa) của sự kiện hiện hữu, có khả năng giúp cho con người thực thi lối sống giải thoát hay biết cách sống an lạc ngay trong cuộc thế đầy trói buộc đau khổ. Nói cách khác, đây chính là sinh sống có chánh niệm, tức là có thái độ xử sự đúng đắn và sáng suốt đối với các điều kiện duy trì sự hiện hữu (ăn, mặc, ở, dược phẩm trị bệnh), nuôi sống theo trung đạo (majjhimà-patipadà), không rơi vào chủ nghĩa khắc kỷ khổ hạnh (atta-kilamatha) hoặc thói quen hưởng thụ dục lạc (kàma-sukha), vừa khiến

cho sự sống được bảo đảm an ổn, vừa khiến cho nhân tính được phát triển tốt dẹp, không bị chi phôi hay ô nhiễm bởi tham-sân-si. Đức Phật gọi lối sống có chánh niệm hay khéo thọ dụng “tứ sự cúng dường” như vậy là một nếp sống giải thoát, an lac, không có tàn hại, không có nhiệt não, vì nó có khả năng chặn đứng các phiền toái hay khổ đau ngay trong hiện tại và dứt trừ các phiền toái hay khổ đau trong tương lai.¹

Nhìn chung, sinh sống có chánh niệm hay thọ dụng “tứ sự cúng dường" mộtcách đúng pháp là một pháp môn tu tập thiết thực mà Đức Phật đã giảng dạy cho người xuất gia. Đó là phương pháp thiết lập đời sống an lạc ngay trong hiện tại và đưa đến an lạc trong tương lai, nhờ ứng dụng chánh niệm trong việc thọ dụng các nhu yếu; một mặt, để ngăn chận tức thời các phiền toái hay khổ đau, không để cho phát sinh do duyên đói, khát, lạnh, nóng, đau đớn, khó chịu; và mặt khác, dứt trừ gốc rể của phiền toái hay khổ đau, không để chochúng có cơ hội tiếp tục sinh khởi do nhân tham đắm hay bực phiền đối với việc ăn, mặc, ở... Sinh sống có chánh niệm hay thọ dụng “tứ sự cúng dường” mộtcách chơn chánh cũng được xem là đồng nghĩa với

———

¹Kinh Tất cả lậu hoặc, Trung Bộ.

việc thực hành đời sống tri túc, tức là người xuất gia phải nhận thức rõ tính tương đối của cuộc sống, luôn luôn tự dò xét và cân nhắc về mục đích tu học của mình: “không phải vì y phục mà ta xuất gia, từ bỏ gia đình, sống không gia đình, không phải vì món ăn khất thực... không phải vì sàng tọa... không phải vì dược phẩm trị bệnh mà ta xuất gia, từ bỏ gia đình, sống không gia đình”, ¹ tự bằng lòng với các vật dụng nhận được như y áo, đồ ăn khất thực, chỗ cư trú và thuốc trị bệnh; không dung dưỡng thói quen đòi hỏi quá đáng; không sinh tâm phân biệt nhiều ít, tốt xấu, ngon dở; không rơi vào thái độ khen chê, tham đắm hay bưc phiền đối với các điều kiện sinh tồn, do ý thức rõ chúng chỉ là phương tiện, không phải cứu cánh của lý tưởng xuất gia.

Đáng chú ý là trong đời sống của người tu học theo đạo Phật, các sự việc xem ra hết sức thường tình nhưng đôi lúc cũng lắm phiền toái như chuyện ăn, mặc, ở, dùng thuốc trị bệnh... lại trở thành đề tài quan trọng và thiết thực cho việc tu tiến về đạo đức, tâm linh và trí tuệ, nói khác là cơ sở cho sự giác ngộ, hoàn thiện nhân tính. Tương tự việc “chú tâm” vào hơi thở để thực nghiệm lối sống giải thoát, an lạc; việc ăn, mặc, ở và sử dụng thuốc trị bệnh

———

¹Kinh Khu rừng, Trung Bộ.

của người con Phật cũng được vận dụng như là một phương pháp hữu hiệu cho việc chứng nghiệm lẽsống giác ngộ, an lạc. Chẳng hay người khác là thế nào, nhưng với người Phật tử thì ăn là một pháp môn tu tập, một cơ duyên để thực nghiệm an lạc; mặc là một pháp môn tu tập, một cơ duyên để thực nghiệm an lạc; ở là một pháp môn tu tập, một cơ duyên để thực nghiệm an lạc; ốm đau cũng là một pháp môn tu tập, một cơ duyên để thực nghiệm an lạc. Vì sao? Vì ăn có chánh niệm, mặc có chánh niệm, ở có chánh niệm, dùng thuốc trị bệnh cũng có chánh niệm. Mà ở đâu có chánh niệm thì ở đó có giới đức, có tâm đức, có tuệ đức, có hoàn thiện nhân tính, có giác ngộ, có an lạc. Nói khác đi, việc sinh sống của người tu học theo giáo pháp của Phật có ý nghĩa và mục đích rõ rệt, đó là sinh sống một cách có hiểu biết, có giác sát, có cân nhắc, có chánh niệm, đưa đến chứng đắc hạnh phúchiện tại và an lạc tương lai. Rõ ràng, với các phápmôn tu tập hết sức giản dị và thực tế do bậc Đạo sư giảng dạy, người Phật tử không cần phải tìm ớ đâu xa cách thức để thực nghiệm an lạc; bởi an lạc nằm ngay trong đời sống hàng ngày, trong việc ăn, mặc, ở có chanh niệm mà đấng giác ngộ đã ân cần chỉ bảo cho mọi người. Trong một thế giới mà hầu như càng ngàycon người càng trở nên vong thân, căng thẳng và mệt mỏi bởi các áp lực huyễn ảo nhân tạo và sự hòa nhoáng

Phù phiếm của chủ nghĩa thực dụng, người ta có thể trông chờ và tìm ở đâu khác một lẽ sống tỉnh táo, mình triết và an lạc như vậy?