Đại Tập 130 · Bộ Kinh Sớ XVI · Số 1739 (Quyển 11–40)

Tân Hoa Nghiêm Kinh Luận - Quyển 22

TÂN HOA NGHIÊM KINH LUẬN

QUYỂN 22

- Đoạn 13 được phân thành năm phần:

1) Các lực của Phật cảm động trời đất.

2) Chư thiên cúng dường.

3) mười phương đều như cõi Đâu suất.

4) Các Bồ-tát cùng tên đến chứng minh.

5) Bồ-tát Kim Cang Tràng nói kệ.

Hồi hướng đẳng pháp giới vô lượng: như pháp giới không trong ngoài, không tạo tác, không xa gần, rỗng lặng, không thể đo lường, không nương tựa, là nơi ở của các đức Phật, không thuộc ba đời, không thuộc sự sanh diệt của ba đời, tự tại trước có không. Trí cũng như pháp giới, làm cho người phát tâm bồ đề như pháp giới, đủ công dụng phước đức tự tại không ngại, không lớn nhỏ, không đo đếm được, đủ mọi pháp thế xuất thế, bi trí. Nếu không hồi hướng như thế thì chỉ là hàng nhị thừa thích trụ Niết-bàn tịch tịnh, Bồ-tát thiết sanh về cõi tịnh, là ba xe ngoài cửa, không được xe trâu trắng ở đồng trống. mười hồi hướng trong ba thừa phần nhiều là tu tâm xuất thế. Thông hiểu tánh sanh tử của thế gian và tánh pháp giới, phát khởi tâm bi, dạy chúng sanh thấy được bản tánh mình là trí pháp giới, đạt pháp từ bi bình đẳng, vào nhà trí sáng, không ở mãi trong thành ảo hóa. Đó là pháp môn dạy ba thừa bỏ xe trâu trắng về bảo sở của sư sĩ Duy-ma, là viên mãn quả Phật, hạnh Phổ Hiền trong pháp giới. mười hồi hướng là chuyển tâm trí bi pháp thân muôn hạnh nhỏ hẹp còn chướng ngại của mười trụ, mười hạnh, thành tựu tâm trí rộng lớn tự tại như pháp giới. Nếu không, sẽ thiên chấp cõi tịnh, không nương tựa pháp giới bình đẳng vô ngại, không thành quả Phật. mười hồi hướng bao hàm pháp mười tín... địa mười một. Vì thế tên của Phật ở mười địa và mười hồi hướng là diệu, chỉ khác nhau là tên Bồ-tát mười địa là Tạng, tên Bồ-tát mười hồi hướng là Tràng, vì pháp lành và diệu dụng của quả Phật không khác, nhưng công đức lại có khác. mười địa viên mãn công đức nên là Tạng. Vì thế thiện tri thức của mười hồi

hướng là thiên thần, địa thần, ở mười địa là chín nữ dạ thần. mười trụ mười hạnh tu trí, mười hồi hướng dùng nguyện dung hợp bi trí, mười địa thì trí bi sâu rộng hơn, địa mười một trọn vẹn hạnh Phổ Hiền nên thiện tri thức là Ma Da - mẹ Phật. đó là thứ tự tu tập của các vị. Nếu tu tiến cùng lúc thì đó là Tỳ kheo Hải Vân nước Hải môn thành tựu bi trí của trụ thứ một, mười vua A-tu-la... là hạnh vào sanh tử. Hải Vân là hạnh vào sanh tử của mười hồi hướng, biển sanh tử chính là cõi Phật nên có câu: Phật xuất hiện trong biển, nói kinh Phổ Nhãn. Thiện tri thức thứ bảy của mười trụ cũng thế. Đó là căn cứ trên sự thành thục tăng trưởng để bàn. Song pháp môn của năm vị là một Bảo Đa la hình bán nguyệt. Tất cả đều có từ căn lành của Như Lai: dùng sức căn lành như Phật trang nghiêm cõi Phật. A-tăng-kỳ bảo hải pháp thủy danh mãn: tiếng nước chảy như tiếng pháp; A-tăng-kỳ phân đà lợi hoa xuất tiếng pháp: hoa sen trắng trăm cánh phát ra trăm thứ âm thinh; A-tăng-kỳ bảo Tu di sơn, trí huệ sơn tú xuất thanh tịnh: quả của trí nguyện thù thắng. Tú: đẹp hơn các pháp khác; thanh tịnh: thanh tịnh nghiệp; sơn: dừng; vương: tự tại; dừng tâm thì tâm tịnh, trí hiện diệu dụng. A-tăng-kỳ dòng suối báu bao quanh: quả của tám Thánh đạo. Suối báu: giáo pháp, thuyết pháp để pháp trường tồn. Bồ-tát bảo: quả của hạnh Bồ-tát. A-tăng-kỳ báu vật hiện trí nhãn của Bồ-tát: quả của trí vô ngại, pháp trong trí sâu xa vô cùng. A-tăng-kỳ cung điện: sự trang nghiêm của bi trí giám: chiếu soi; núi báu là tường rào: quả của pháp thiền. A-tăng-kỳ báu vật: dùng báu vật làm việc Phật, quả của trí hạnh. Kho báu thị hiện chánh pháp: quả của trí nhứt thiết chủng. Như Lai tràng tướng hồi nhiên cao xuất: hình dung báu vật như Phật, quả của trí chơn như không khuynh động. A-tăng-kỳ hiền đại tướng hiền tượng cụ túc: hình dạng báu vật như các hiền Thánh, quả của hạnh Thánh hiền. Vườn báu đủ diệu lạc của Bồ-tát: quả của định; Bảo âm: âm thinh là báu vật; Bảo hình: vô số báu vật đủ các loại hình dạng; Bảo tướng: tướng tốt là báu vật; Bảo oai nghi: oai nghi của Bồ-tát; Bảo tụ: ai thấy cũng phát trí, quả của trí; Bảo trụ: cảnh giới trí hiện báu vật là nghiệp, quả của nghiệp thức; Bảo vô ngại tri kiến: báu là trí kiến không ngại, người thấy đạt pháp nhãn thanh tịnh; Bảo Đa la thọ: cây báu cứng, lá sum suê, dù mưa vẫn khô ráo. Thành quách: dùng nguyện lực trang nghiêm cõi Phật. Bạt đa la thọ: bậc Thánh ở dưới cây này, trên có lưới Đế Thích. Bảo Xuy: tiếng hay, trống phát tiếng hay, âm thinh hòa nhã như tiếng nhạc. A-tăng-kỳ bảo sanh: vô số pháp bảo, chúng sanh phát tâm bồ đề là bảo. Bảo thân: vô số thân; Bảo khẩu: vô số âm thinh; Bảo tâm: tâm đủ nguyện; mọi sự

trang nghiêm đều từ hạnh nguyện, thân ngữ ý thanh tịnh, hạnh nghiệp thanh tịnh.

Đoạn 23, 24 như kinh. Phần mặt đất chấn động: oai đức thuyết pháp cảm động, đại chúng nghe pháp vui mừng, thần đức của Phật. Chư thiên cúng dường: thuyết pháp cảm ứng; chư thiên nghe pháp vui mừng. Mỗi cõi Phật hiện vô số cõi Phật, thân Phật xinh đẹp hơn trời: công đức của thuyết pháp. Phần số lượng biểu hiện sự tăng tiến. Bồ-tát cùng tên đến chứng minh là trí dung hợp xưa nay. Sáu hàng từ bấy giờ... khen công đức Kim Cang Tràng. 94 hàng kệ như kinh. Tùy vị thọ ký thành Phật trong kiếp số khác nhau: sự rộng hẹp của bi trí theo địa vị.

———

26. Phẩm: MƯỜI ĐỊA

Phẩm này có bốn phần: tân phẩm; nghĩa phẩm; thứ tự tăng tiến; nghĩa văn. Tên phẩm: mười địa, trí sáng Như Lai là thể của mười địa. mười trụ mười hạnh mười hồi hướng tuy cũng cùng trí này nhưng chưa trọn vẹn đạo lực. mười địa tiến tu mười Ba-la-mật để trọn vẹn đạo lực. mười địa: pháp môn đan cài, bao hàm tất cả, là vị tăng tiến của mười tín... Phật Bất Động Trí là bản thể của các đức Phật, là trí sáng không nương tựa, là bản thể của chúng sanh, như việc Thiện Tài gặp Di Lặc lại gặp Văn Thù. mười địa có từ mười tín, không có tín tâm không thành mười địa Phật. mười địa là công hạnh sâu rộng của mười hồi hướng. Nghĩa phẩm: mười địa là vị tu tập sâu rộng vững chắc pháp mười hồi hướng, trọn vẹn bi trí. Chín nữ dạ thần là thiện trí thức, 37 Bồ-tát tên Ta- ng là 37 phẩm trợ đạo. Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt là quả thanh tịnh trong 37 phẩm trợ đạo. Thứ tự tăng tiến: sự khác nhau của mười địa trong ba thừa và một thừa; thứ tự tiến tu; bảo tòa và nơi thuyết pháp. Trong ba thừa, mười địa, kinh Nhân Vương phân Bồ-tát nội phàm ngoại phàm tu tập sáu Ba-la-mật thành sáu vua. Thí là vua nước nhỏ, giới là vua Lật Tán, nhẫn là vua Thiết Luân (vua một cõi), tinh tấn là vua Đồng Luân (vua hai cõi), thiền là vua Ngân Luân (vua ba cõi), Bát-nhã là vua Kim Luân (vua bốn cõi có ngàn con). Thí giới nhẫn là Bồ-tát ngoại phàm, ba Ba-la-mật sau là Bồ-tát nội phàm (ba hiền), mười địa là 10 Thánh tu mười Ba-la-mật, là mười vua. Đao lợi là vua đầu. về đoạn hoặc thấy đạo: ba hiền tu sáu Ba-la-mật, quán pháp không, hàng phục sự hiện hành của năm kiến, năm độn sử. Thành tựu pháp quán không, tâm cảnh

không sanh là kiến đạo. Về tu đạo: tiểu thừa quán pháp không, đoạn vọng tình, nhập tịch tịnh, đoạn trí, Bồ-tát mười địa đạt ba ý sanh thân, không đoạn trí, không hiểu vô minh chính là trí Phật, còn biến dịch sanh tử. Năm kiến: năm lợi sử: phiền não chướng ngại đối với việc thấy đạo, tiểu thừa tu không diệt trí, Bồ-tát hiểu pháp không đủ trí bi, hoặc sanh về cõi tịnh, hoặc vào đời độ sanh. Năm độn sử: cản trở việc tu đạo, tùy hạnh nhưng không xứng lý. Tiểu thừa năm đoạn lợi sử, năm độn sử. Bồ-tát đại thừa hiểu rõ lý chơn như, không đoạn phiền não, không chứng đạo. Bồ-tát ba thừa chưa nghe hiểu pháp nhứt thừa, dù nghe vẫn không tin hiểu chứng nhập vì còn tâm chán khổ, thích sanh về cõi tịnh ở phương khác, cho rằng ba tăng kỳ kiếp mới thành Phật, nên kinh Hoa Nghiêm có những câu: Bồ-tát dù trải qua... (như trước). Bồ-tát ba thừa quán mười chơn như, hoặc quán không, không thoái chuyển, chưa hiểu vô minh trí căn bản. mười địa trong nhứt thừa: mười tín đã tin vô minh đủ trí phân biệt, là Phật Bất Động Trí Văn Thù là lý trí diệu huệ nơi tâm; hạnh rộng lớn Phổ Hiền là hạnh nơi tâm. Năm mươi chúng là thị hiện quả thành tựu lòng tin. Bồ-tát, thần, trời là nhập pháp đạt lợi ích, người nhập pháp là Phật vì tiến tu thể dụng của trí Phật. mười tín thấy rõ chúng sanh là Phật, phàm Thánh cùng một thể, một trí huệ. Như trong kinh Kim Quang Minh, thiên nữ phát nguyện: nếu sự chứng ngộ này là thật thì tất cả chúng sanh đều được thân sắc vàng đủ tướng tốt lại như trong phẩm Như Lai xuất hiện của kinh này dạy: an lạc và phương tiện của chúng sanh đều từ trí Phật. nên tin rằng mình chính là Phật ra đời thuyết pháp. Từ đó tu định phát trí Phật, sanh vào nhà Phật, là đệ tử chơn chánh của Phật. Trụ thứ nhứt an trụ nơi Phật an trụ, đủ tánh Như Lai, đạt trí thanh tịnh (cứ thế trong mỗi vị có người tu, pháp tu, và quả chứng như trước). Trong mười địa, người tu là 37 Bồ-tát. Giải Thoát Nguyệt là người thỉnh pháp, quả của vị ấy không phải là vua, phạm mà trí sanh thân của Như Lai, tùy thuận chúng sanh hiện thân độ thoát. Căn bản vô minh là trí nhứt thiết. Thân hiện khắp nơi không phải là thân biến dịch sanh tử ngoài ba cõi. Thân sắc vàng ở đây là phước của mười tín vì tin tu hạnh trí của Phật. Như phẩm công đức tướng tốt, trống trời vang tiếng pháp, đoạn trừ ba nghiệp của chúng sanh. Chư thiên hỏi nguyên nhân, Phật đáp: vì nghiệp không từ đông tây nam bắc... tạo nên thân tâm. Lúc ấy vô số thiên tử cõi Đâu suất đạt vô sanh pháp nhẫn, đạt mười địa. Các thiên tử ấy đều là những người từng tu mười nghiệp thắng giải của mười tín. Trong đó, có người từng làm ác đọa địa ngục, được Phật Tỳ lô phóng ánh sáng chiếu đến thân, sanh lên cõi Đâu suất, nghe

tiếng pháp từ trống trời, đạt tam muội ly cấu của mười địa. Đó là ba đời đạt quả mười địa. Những người tin hiểu, không tạo nghiệp ác thì một đời thành Phật như Thiện Tài. Giáo pháp ba thừa khúc chiết, khó hiểu mà còn thông đạt, huống gì pháp nhứt thừa rõ ràng: chỉ cần hiểu rõ vô minh là thành Phật Bất Động Trí, đoạn trừ mọi nghiệp chướng, lợi sanh bằng trí. Dung hợp bi trí xứng tánh pháp giới nhưng không thấy người tu, pháp chứng, không nương tựa là trọn vẹn hạnh Phổ Hiền. Với người trí mạnh mẽ không cho đó là việc khó thành, với người yếu kém, còn vọng tình trải qua nhiều kiếp cũng trở về nguồn chơn. Như thế chỉ phát lòng tin nhỏ đã được lợi ích lớn. Phần này có sáu pháp:

1) Tu mười lực thắng giải của mười tín, trong đó người tạo nghiệp ác đọa địa ngục là người có hạt giống tin hiểu, Tỳ-lô-giá-na phóng ánh sáng đến địa ngục, chúng sanh thoát khổ sanh lên trời, nghe tiếng pháp từ trống trời, đạt mười địa, nhập định ly vấn. Đây là ba đời đạt quả: (tu thắng giải, đọa địa ngục, sanh lên trời đạt mười địa).

2) Chư thiên đạt quả rải hoa cúng Phật, hương thơm ngào ngạt, chúng sanh ngửi hương ấy, đoạn trừ phiền não nghiệp chướng, thành tựu căn lành tự tại.

3) Chúng sanh thấy long báu là gieo hạt giống chuyển luân vương, đạt vô số pháp lành; giáo hóa chúng sanh.

4) Chúng sanh thấy ánh sáng đạt địa thứ mười, thành tựu trí sáng, đủ 10 mắt thanh tịnh, mười ý thanh tịnh.

5) Nếu chúng sanh nghe có người nâng vô số cõi nước đi khắp mười phương nhưng cõi nước không vướng tay mà tin hiểu được thì sẽ thành tựu vô thượng bồ đề, đạt trí Như Lai.

6) Nếu chúng sanh thấy người nâng vô số cõi nước đi khắp mười phương suốt 80 lần thì thành tựu phước đức sâu rộng của chuyển luân vương. Đó là sự rộng lớn của lòng tin, tâm thanh tịnh, việc cúng dường Phật, đem lợi ích cho chúng sanh. vì căn lành được phát sinh từ việc hiểu rõ vô minh là trí Phật, chúng sanh thấy Phật thọ sanh, xuất gia... Niết-bàn là chúng sanh yếu kém, thuộc quyền giáo. Kinh Hoa Nghiêm dạy: “Chúng sanh yếu kém thấy Phật thọ sanh từ thai mẹ, chúng sanh trí lớn thấy Phật thọ sanh từ hoa sen”. Kinh Hoa Nghiêm do Phật Bất Động Trí thuyết giảng không do Phật thọ sanh... Niết-bàn giảng. Người học ba thừa tuy dẫn dụ pháp này nhưng tâm tánh không rộng lớn, không hiểu rõ pháp này, chỉ người chuyển quyền về thật mới hiểu được. Người theo quyền pháp không hiểu Thánh pháp, mê mờ trái lý, biết bao giờ thành Phật? Trong ba thừa cũng đủ pháp nhứt thừa, chỉ vì người lạc mê mờ

nên không thấy được. Như kinh Kim cang Bát-nhã có câu: “Kinh này thuyết giảng cho bậc đại thừa, tối thượng thừa”. Như vậy quyền giáo ba thừa chính là đại thừa, tối thượng thừa là nhứt thừa. Kinh Pháp hoa thì đưa ba về một. Long nữ thành Phật chính là lý trí chơn thật, không phân biệt thời gian, đoạn trừ vọng chấp của ba thừa. Kiếp số trong ba thừa cũng là chơn như, chỉ vì mê mờ vọng chấp, chúng sanh đi ngược pháp Phật, bỏ gương sáng soi gương tối, chấp diêm phù đàn là vàng. Đó không phải lỗi của báu vật, công dụng của chúng khác nhau. Người tu hành nên hiểu rõ, đoạn trừ chấp lớn nhỏ, là người, đủ diệu dụng. Thứ tự tiến tu: mười tín là nhân, mười Phật là quả, Văn Thù, Giác Thủ... là người hành pháp, cõi kim sắc là pháp tu (rõ như phần mười tín). Từ tín vị sanh vào nhà trí Phật là mười trụ, được nói ở núi Tu di, mười đức Phật tên Nguyệt là quả, mười Bồ-tát Pháp Huệ... là người hành pháp, mười cõi nước tên Hoa là pháp tu (rõ như phần mười trụ). Sanh vào nhà Phật hành hạnh là mười hạnh, được nói ở cõi Dạ ma. Mười đức Phật tên Nhãn là quả, mười Bồ-tát tên Lâm là người tu, mười cõi nước tên Huệ là pháp tu (rõ như phần mười hạnh). Dung hợp bi trí lý sự là mười hồi hướng được nói ở cõi Đâu suất. mười đức Phật tên Diệu là quả, mười Bồ-tát tên Tràng là người tu, mười cõi nước tên Diệu là pháp tu (rõ như phần mười hồi hướng). Tích tập trọn vẹn công đức là mười địa, được nói ở cõi Tha hóa, làm cho trí bi của mười hồi hướng thêm sâu rộng nên tên Phật cõi nước giống mười hồi hướng. Không có những việc vua cõi Tha hóa thấy Phật, trang nghiêm bảo tòa nghinh đón Phật. Vì pháp mười địa cũng là pháp của mười hồi hướng, chỉ có thành thuc hay chưa thành thục mà thôi. Thiện tri thức của mười địa như trước. Trọn vẹn hạnh đức, tự tại lợi sanh là địa mười một, được nói ở cõi Thiền thứ ba (rõ như kinh Anh lạc). Trong kinh này, Phật dạy chúng sanh biết Phật nói kinh Hoa Nghiêm ở cội bồ đề lúc thành chánh giác. Địa mười một là vị Bồ-tát còn một đời thành Phật, viên mãn hạnh Phổ Hiền, địa 12 là Như Lai. Ma Da là thiện tri thức của địa mười một. mười địa dùng trí hành bi viên mãn hạnh nguyện nên thiện tri thức là nữ dạ thần. Địa mười một từ bi hành trí, tạo lợi ích cho chúng sanh nên gặp mẹ Phật. viên mãn hạnh đức, thành tựu quả Phật (11 phẩm từ phẩm mười định...) Như Lai xuất hiện là việc Thiện Tài gặp Di Lặc. Bồ-tát một đời thành Phật như Thiện Tài. Trong lầu gác, Thiện Tài thấy rõ hạnh nguyện ba đời quá khứ thấy đạo tu hành, hiện tại đạt quả, tương lai thị hiện thành chánh giác. Bồ-tát không bỏ tướng ba đời, hiểu rõ ba đời là một, dùng trí tùy thuận thế tục, đem lại lợi ích cho chúng sanh. Trong pháp chơn như

không có phát tâm, tu hành kiến tạo, không đạt quả hiện tại, không thị hiện thành chánh giác ở đời sau, vì ba đời và tâm đều không. Không an lập, không nương tựa, không nơi chốn là thời gian thành Phật. Nếu thấy có phát tâm, thị hiện thành Phật là còn tình thức sanh diệt, không phải phát tâm. Vì thế tín tâm, quả Phật, hạnh Phổ Hiền đều không ngoài điện Phổ Quang minh. Di Lặc cho Thiện Tài gặp Văn Thù là quả giống nhân. Thiện Tài nghĩ đến Văn Thù lại nghe thấy Phổ Hiền vì nhân chánh giác là quả hạnh. Trong cảnh giới trí đủ vô số. Như phần kệ của Văn Thù: “Sát na quán sát vô số kiếp, không đến không đi cũng chẳng dừng, vì thế hiểu rõ việc ba đời, vượt trên phương tiện đủ mười lực”. Hành hạnh Phổ Hiền, thường ở trong đời đm lại lợi ích cho chúng sanh, không bị vọng tình trói buộc. Đó là việc Thiện Tài nghĩ đến Văn Thù lại nghe thấy Phổ Hiền, thành quả Phật, hành hạnh Phổ Hiền. Hạnh Phổ Hiền cũng không ngoài trí sáng, không nương tựa, hàng mới phát tâm, quả Phật, hạnh đức đều có từ trí ấy. Như Lai không ra khỏi, không chìm đắm: quả Phật trong pháp giới. Pháp môn của sáu vị: Văn Thù và thiện tri thức. Bảo tòa và nơi thuyết pháp: có ba ý: nơi thuyết pháp, nơi phóng ánh sáng, bảo tòa. Nơi thuyết pháp có 11:

Dưới cội bồ đề bên bờ sông Hy liên cách Ưu-lâu-tần-loa-ca kiếp năm dặm. Đó là pháp tắc hóa độ chúng sanh theo thế gian. Về quả Phật, không có việc ấy. Như Lai là trí thể cùng khắp, không đến đi, tùy thuận hiện thân. Đây là phần Như Lai nên quả khuyên chúng sanh tu tập.

❧

Tân Hoa Nghiêm Kinh Luận - Quyển 23

TÂN HOA NGHIÊM KINH LUẬN

QUYỂN 23

Điện Phổ quang minh: Đạt trí sáng, thể trí rộng lớn khôn lường, cảnh báo ứng cũng thế. Điện được làm bằng kim cang, cây báu lầu gác... đều là sự rộng lớn như pháp giới của trí. Ở đây, Phật nói pháp mười tín, nêu quả tạo lòng tin để đạt trí. Phật Bất Động Trí là quả, tin tâm mình là Phật Bất Động Trí. Nếu thấy pháp ngoài tâm là chưa thành lòng tin, vì mê mờ vọng động, chúng sanh không thấy tâm mình là trí Phật. Núi Tu Di: nói pháp mười trụ: hiểu lý hợp trí không do tâm sanh diệt như núi Tu Di ở giữa biển, chúng sanh không đến được. Đó là biển tám vạn bốn ngàn phiền não. Khi biển trí không suy xét, không tạo tác, là làm khô rạn biển phiền não ấy thì núi phiền não trở thành núi trí, biển phiền não trở thành biển tánh. Nếu phân biệt suy xét, thì núi trần lao càng cao, biển phiền não càng sâu, không thể đến đỉnh trí. Định là phương tiện để đạt huệ nên Bồ-tát phát huệ nhập định, xuất định, thuyết pháp mười trụ. Không suy xét là trí hiện, còn vọng tưởng là còn mê, chấp thức trí mất, đoạn thức trí hiện. Đó là điều kiện đầu để thấy đạo, sanh trong nhà Phật, vượt phàm phu, tự tại như chư thiên. Định dừng tâm không loạn là núi. Cõi Dạ ma thuyết mười hạnh, cõi này ở trong hư không: dùng trí hành hạnh nhưng không đắm nhiễm. Cõi thời phần: Bồ- tát biết thời cơ độ sanh, biết hoặc nghiệp nhiều ít. Cõi Đâu suất thuyết mười hồi hướng, cõi này ở giữa cõi Dục, là cõi Biết đủ: vị hồi hướng không tham sanh tử, Niết-bàn, nhưng luôn ở trong sanh tử - Niết-bàn, tu pháp trung đạo. Các cõi khác đều là cõi phóng dật. mười địa tuy được nói ở cõi Tha Hóa nhưng cũng chính là pháp của mười hồi hướng. Lúc nói pháp này, ánh sáng được phóng từ đầu gối là sự tự tại của lý trí bi nguyện. Cõi Tha Hóa nói pháp mười địa: tùy thuận chúng sanh hóa độ không phải tự hóa. Đây là nơi ở của ma Ba Tuần, trí mười địa hàng phục tâm ma, thành tựu đầy đủ hạnh đại bi. Cõi thiền thứ ba trọn vẹn hạnh Phổ Hiền thuyết pháp độ sanh. Vị này vui với thiền định. Điện Phổ quang minh nói mười định và phẩm Như Lai xuất hiện. Vì sự cùng tột

của quả Phật không ngoài pháp ban đầu, sanh lên cõi trời là sự thăng tiến, không rời Điện Phổ quang là hạnh nguyện tiến tu, công dụng của trí sáng. Điện Phổ quang minh nói phẩm ly thế gian dùng trí sáng đi khắp mười phương nhưng không đắm nhiễm. Trí ấy đủ hạnh Phổ Hiền, luôn ở trong đời, không ra khỏi cũng không chìm đắm. Trí đủ công dụng nhưng không nương tựa là bi. Ba lần ở Điện Phổ quang minh và sự dung hợp của trí sáng là hạnh Phổ Hiền. Chúng sanh phát tâm bồ đề không thấy trí không phải là phát tâm. Người thấy Phật ngoài tâm, cầu pháp chơn như bằng hình tướng là người làm lành, không phải là người cầu nhứt thiết trí. Kinh dạy: ngồi xe nhứt thiết trí thẳng đến đạo tràng là xe trí ấy. Đó là sự giống nhau giữa người phát tâm và Phật. Thông thường người phát tâm rất dễ nhưng người tin và phát tâm lại rất khó. Chỉ dùng định mới phát trí ấy. Vườn Cấp Cô Độc thuyết phẩm pháp giới: pháp giới không ngoài thế gian. Vườn rừng sanh tử thế gian là thể dụng của pháp giới. Vì vậy giảng đường trùng Các chứa vô số tòa sư tử chỉ người trí mới biết, kẻ mê không hay. Phía đông thành Giác, Văn Thù thuyết kinh pháp cho đại chúng và Thiện Tài. Văn Thù là người thầy đầu tiên của chúng sanh và Phật. Văn Thù là trí thông tánh, Phổ Hiền là hạnh nguyện. Nơi phóng ánh sáng: phẩm Như Lai xuất hiện, Như Lai phóng ánh sáng từ răng, bảo đại chúng biết Như Lai thành Phật để đại chúng tập hợp, giảng thuyết nhân quả Phật. Phóng ánh sáng giữa chặng mày chiếu khắp mười phương, sau lại nhập vào tướng bánh xe dưới chân là nêu quả tạo nhân phát lòng tin. Vô số Bồ-tát xuất hiện từ tướng ấy là hạnh rộng lớn của Như Lai. Quả Phật tự giác, hạnh cùng khắp là nhân tạo lòng tin. Ánh sáng nhập vào chân vì mười tín giống mười địa. Như Lai phóng ánh sáng từ tướng bánh xe dưới bàn chân nói pháp mười tín: nêu đức dụng của quả Phật tạo lòng tin. Như Lai phóng ánh sáng từ đầu ngón chân: người mới vào Thánh vị, sanh trong nhà Phật, hành hạnh Phật (nói pháp mười trụ). Như Lai phóng ánh sáng từ mu bàn chân hành hạnh bằng pháp không (nói pháp mười hạnh). Như Lai phóng ánh sáng từ hai đầu gối: mười hồi hướng dung hợp bi trí, sanh tử Niết-bàn. Như Lai phóng ánh sáng giữa chặng mày, là ánh sáng được phóng từ lần một, lần đầu ánh sáng tên lực trí: trí căn bản; lần này ánh sáng tên lực. Diệm minh: từ công dụng đạt trí căn bản, soi chiếu thế gian. Địa vị tuy có cao thấp nhưng trí thể là một. Như Lai phóng ánh sáng giữa chặng mày chiếu đến đỉnh đầu Bồ-tát Văn Trà, phóng ánh sáng từ kim khẩu chiếu đến kim khẩu của Bồ-tát Phổ Hiền: dung hợp hạnh trí thuyết quả Phật. Văn Thù là trí phân biệt đúng sai, pháp thân không hình tướng.

Phổ Hiền là hạnh tùy thuận hiện thân độ sanh. Việc này dạy kẻ hậu học tin nhập pháp. Quả Phật của lần một là Phật tự thành. Quả Phật sau địa mười một là người tu hành tự lực thành tựu. Như Lai phóng ánh sáng từ tay (nói phẩm công đức tướng tốt) đến cõi ác cứu độ chúng sanh (như trước). Như Lai phóng ánh sáng giữa chặng mày (nói phẩm pháp giới) ba đời đều từ trí thể pháp giới sáu vị cũng từ pháp giới. Văn Thù là lý pháp giới. Phổ Hiền là trí pháp giới, lý trí dung hợp là Phật. Vì độ sanh nên phân thành hai pháp. Về độ sanh có vô số pháp môn, nhưng về thật tánh tất cả là một. Một nhiều dung hợp là Phổ Hiền, dạy chúng sanh đạt lý trí không tánh, phân biệt đúng sai, đạt trí vô sanh là Văn Thù. Phẩm này là pháp của các Đức Phật, Thánh hiền, chúng sanh. Bảo Trà: lần một, tòa ma ni: tánh pháp thân thanh tịnh, từ pháp thân có quả Phật, đủ trí dụng hóa thân độ sanh; Lần hai tòa hoa sen: độ chúng sanh phát lòng tin, nhưng không đắm nhiễm; Lần ba, tòa sư tử trăm ngàn bậc cập trong cung Đế Thích. Dùng sức định làm hiển lộ trí căn bản của Như Lai, sanh vào nhà Phật, đạt trí vô úy. (Ý nghĩa tên tòa như trong mười trụ); Lần bốn, tòa Bảo liên hoa tàng sư tử ở cung Dạ ma: mười hạnh vào đời nhưng không đắm nhiễm, dùng trí tùy thuận, hạnh mọi hạnh độ sanh; Lần năm, tòa ma ni sư tử ở cõi Đâu suất: vào đời bằng trí xuất thế nên luôn thanh tịnh (nghĩa như trong mười hồi hướng); Lần sáu, tòa như tòa vị hồi hướng vì mười hồi hướng là mười địa; Lần bảy, ở cõi Thiền thứ ba (sau sẽ nói); Lần tám, chín ở Điện Phổ Quang: sự dung hợp của sáu vị, cùng một trí sáng (như ý trước); Lần mười, tòa ma ni lớn như pháp giới: dùng trí hành bi, vào đời nhưng không đắm nhiễm. Tác giả nói kệ: “Trí Phổ quang minh như hư không: hư không trống lặng, tư tự tại; từ trí pháp tâm cầu pháp Phật; Viên mãn quả Phật cũng trí này; Vì thế ba lần đến Phổ quang; nhân quả thể dụng vốn không khác; tùy vị tiến tu hạnh khác biệt; quả báo cảnh giới có khác nhau. Tất cả không ngoài trí căn bản; Vì thế Phật ngồi tòa ma ni. Năm vị đều từ trí sáng này. Nghĩa Văn: phẩm này có bốn phần: tựa, chính, mặt đất chấn động trời người cúng dường, nói kệ khen pháp. Phần tựa từ bấy giờ... thiên ấn; phần chính từ bấy giờ... thọ trì tu tập; phần ba từ bấy giờ... nói kệ. Phần bốn từ tâm tịch diệt... cuối quyển 29. Phần tựa có bốn đoạn:

1) (18 hàng) khen ngợi công đức của các Bồ-tát đến đại hội.

2) (18 hàng) tên các Bồ-tát.

3) (25 hàng) Bồ-tát kim cang Tạng nhập định, các đức Phật cùng tên xuất hiện, dạy Bồ-tát thuyết pháp mười trụ.

4) (10 hàng) các đức Phật nơi mười phương trao mười trí cho Bồ-

tát kim cang Tạng để Bồ-tát tự tại thuyết pháp. Nghĩa: bấy giờ Thế Tôn ở cõi Tha Hoa: trí thân Như Lai tùy vị ứng hiện, Bồ-tát mười địa trọn vẹn đạo hạnh, vì chúng sanh nên tu pháp mười địa, không vì bản thân, hàng phục ma vương, nhập định ly cấu dung hợp pháp bạch tịnh, sống trong định nhưng không chấp, tùy thuận hiện thân độ sanh, không phân biệt tịnh nhiễm như phần kệ của thiên vương ở hội thứ một: “Thân Phật rộng lớn khắp pháp giới, tùy thuận chúng sanh hiện sắc thân, thuyết giảng vô số pháp vi diệu tự tại khai ngộ mọi quần sanh”. Vì sao Như Lai đến cõi Tha Hoa không có những việc nghinh đón cúng dường? Vì mười địa là pháp mười hồi hướng, tích tụ công hạnh trọn vẹn. Vì sao vượt cõi Hóa lai? Vì mười hồi hướng là hạnh dung hợp bi trí, là trung đạo nên được nói ở trung tâm cõi dục. mười địa được nói ở cõi trên cùng của cõi dục, kế cõi sắc. Vì không câu chấp nhiễm tịnh, tái bi tự tại. Đó cũng là sự thù thắng, vượt trên thứ lớp cõi trí. Điện ma ni bảo tạng: lòng đại bi thanh tịnh cứu độ mọi loài, không riêng hưởng pháp lạc. Vô số Bồ-tát: 37 Bồ-tát là 37 phẩm trợ đạo. Giải Thoát Nguyệt là pháp lạc của 37 phẩm ấy. mười địa thành tựu trọn vẹn sự thấy đạo. Trong pháp nhứt thừa, Bồ-tát nương trí căn bản của Như Lai phát tâm tu trí Tát-bà- nhã, không phải nương pháp không, nhiếp phục phiền não hiện hành, đạt ba ý sanh thân. Sắc thọ tưởng hành thức và tâm ý trong pháp này là sự thành tựu trí sai biệt ngay trong cõi dục. Vì thế cảnh giới của tín bao hàm cả pháp giới, cảnh Phật không phải là ba ngàn cảnh giới như trong ba thừa. Phẩm Phổ Hiền là pháp của mười tín. Phẩm công đức phát tâm là công đức ngộ nhập của mười trụ. Các Bồ-tát đạt bắt thoái từ pháp vô lượng bồ đề. Bồ đề có năm: của tiểu thừa; nhị thừa; Bồ-tát quán pháp không, hành sáu Ba-la-mật; Bồ-tát quán mười chơn như, tu mười Ba- la-mật, còn mười chướng chơn như, mười một phiền não thô, 22 ngu si, Bồ-tát nương mười trí Phật tu mười Ba-la-mật, biết vô số kiếp không ngoài một sát na, hết mê là Phật. Đó là nương trí căn bản phát tâm bồ đề (trong luận khởi tín cũng có ý này như đã nói ở trước). Như nói: vượt trên số kiếp thành Phật, thành Phật từ vô số kiếp, là dùng phương tiện độ hạnh chúng sanh kiêu ngạo biếng lười. Trong ba thừa, trải qua ba tăng kỳ kiếp mới thành Phật. Ở đây từ trí căn bản phát tâm. Về thể trí không có mê tình, không thấy thời gian, một sát na gồm đủ ba đời. Trí biết ba đời nhưng không đến đi, ba tăng kỳ kiếp là sự phân biệt của vọng tình không có trí. Từ cõi khác đến: mười địa có từ mười hồi hướng. Trong tánh pháp giới, không có cõi khác, chưa đạt vị là ở cõi khác. Trụ cảnh giới trí của Bồ-tát: nhập định Tam-ma-bát-để phát trí, Tam-ma:

Tam muội, Bát để: trí không động. Đi khắp đạo tràng: tánh trí biến hiện khắp, không tán loạn. Bồ-tát kim cang Tạng. Trí huệ là kim cang, phá trừ hoặc chướng. Tạng: trí cùng khắp. Bồ-tát Bảo Tạng: pháp bảo rộng lớn, Bồ-tát Liên Hoa Tạng: không tham sanh tử Niết-bàn; Bồ-tát Đức Tạng: trọn vẹn công đức; Bồ-tát Liên Hoa Tạng: công dụng của trí; Bồ-tát Tô Lợi Da Tạng: công dụng của Mặt trời trí; Bồ-tát Vô Cấu Nguyệt Tạng: dùng đại bi phá trừ phiền não; Bồ-tát Trang Nghiêm Tạng: phước trí rộng lớn; Bồ-tát Tỳ-lô-giá-na Tạng: trí sáng soi khắp nơi; Bồ-tát ưu bát la hoa đức Tạng: như hoa sen không nhiễm... Các Bồ-tát sau tùy tên hiểu nghĩa. Khiến đại chúng nghe pháp tu hạnh thanh tịnh: vui vẻ. Tinh tú vương: trí sai biệt tự tại không ngại. Phần nhập định gồm 25 hàng phân thành bốn phần:

1) (1,5 hàng) Bồ-tát kim cang Tạng nhập định.

2) (2 hàng) các đức Phật cùng tên xuất hiện.

3) (16 hàng) nhập định bằng 24 duyên.

4) (5 hàng) các đức Phật khuyên Bồ-tát kim cang Tạng thuyết pháp.

Bồ-tát Kim Cang Tạng nương oai lực Phật, nhập định đại trí huệ quang minh: mọi việc tu tập độ sanh đều nhờ thần lực Phật, không do mình. Định ấy là ánh sáng phóng từ giữa chặng mày của Như Lai. Ở lần đầu và mười địa, nhập định thuyết trí của mười địa, từ trí căn bản thành tựu hạnh huệ của Bồ-tát. Vô số Phật cùng tên xuất hiện: vì trí của người nhập định dung hợp trí Phật. Số lượng là công dụng rộng lớn của trí không tạo tác. Vô số Phật gia hộ: đạt oai lực như Phật. Nhờ sức oai thần: pháp này có từ pháp mười hồi hướng. Ngay lúc phát tâm, nương trí Phật tiến tu, đến vị này trí ấy không đổi. Vì thế mười tín... mười hồi hướng đều có quả Phật, mười địa địa mười một đủ diệu dụng như Phật. (Nhân quả các vị đan cài như trước đã nói). mười Ba-la-mật như Phật: Như Lai là quả Phật, mười Bồ-tát là người tu mười Ba-la-mật, mười Ba-la-mật tùy mỗi vị có sự hơn kém khác nhau (mười Ba-la-mật đan cài dung nhiếp như trước đã nói). Nhân duyên phát tâm thành quả là trí Tỳ-lô-giá-na, hạnh Phổ Hiền, oai lực của 40 thiên chúng... nguyện lực của Phật cũng chính là trí thù thắng của chúng sanh. Phần 24 nhân duyên nhập định rõ như trong kinh. Phần các đức Phật khuyên Bồ-tát thuyết pháp có mười nguyên nhân như trong kinh. Trọn vẹn nhứt thiết trí: trọn vẹn trí căn bản và trí sai biệt. Phần các đức Phật gia hộ có ba ý: pháp gia hộ (sáu pháp như trước); nguyên nhân nhập định; các Bồ-tát thỉnh Bồ-tát kim cang Tạng thuyết pháp có bốn lần: Như Lai phóng ánh

sáng khuyên Bồ-tát thuyết; Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt thỉnh ba lần: các Bồ-tát cùng thỉnh; các đức Phật cùng và Bồ-tát phóng ánh sáng khuyên thuyết. Phần chính: pháp mười địa. Địa Hoan Hỷ có 10 đoạn:

1) (16,5 hàng) các đức Phật đưa tay xoa đầu dạy Bồ-tát kim cang Tạng nói tên mười địa.

2) (10 hàng) Bồ-tát kim cang Tạng im lặng, Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt vì đại chúng thỉnh thuyết.

3) (7 hàng) ý nghĩa của sự im lặng.

4) (9 hàng) Bồ-tát kim cang Tạng sợ kẻ yếu kém không tin pháp mười địa.

5) (9 hàng) Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt lại thỉnh.

6) (14 hàng) Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt thỉnh lần thứ ba vì biết đại chúng đủ khả năng nghe hiểu.

7) (6,5 hàng) Đại chúng cùng thỉnh.

8) (21 hàng) các đức Phật mười phương phóng ánh sáng giữa chặng mày chiếu đến đỉnh đầu Bồ-tát kim cang Tạng khuyên Bồ-tát thuyết pháp.

9) (13 hàng) Bồ-tát kim cang Tạng khen ngợi pháp mười địa sâu xa vi diệu, vượt trên vọng tình, chỉ dùng trí hiểu, nương oai lực của Phật, Bồ-tát lược thuyết.

10) Pháp địa Hoan Hỷ. mười địa... các vị đan cài, dung nhiếp nhau như trước. Vì thế mỗi đức Như Lai với trí không ngại thực hành mỗi Ba-la-mật... đều là pháp Phổ Hiền trong hội thứ một. Vì vậy Giải Thoát Nguyệt nói tất cả ngôn ngữ , thư tịch đều không ngoài chữ cái: cũng thế, tất cả pháp Phật đều không ngoài pháp mười địa, pháp mười địa đủ nhân quả và là trí căn bản của Như Lai từ hạnh Phổ Hiền tu trí sai biệt, trọn vẹn trí Tát bà nhã. Ánh sáng lực trí trong mười tín là nêu quả tạo nhân, ánh sáng Lực diệm minh trong mười địa là trọn vẹn quả tin. Ánh sáng chiếu đến đỉnh đầu: mười địa là đỉnh cao nơi quả trí của pháp trung đạo nơi các Bồ-tát, là pháp cùng tột của trí nhứt thiết. Vì vậy các phẩm Như Lai xuất hiện, pháp giới đều phóng ánh sáng giữa chặng mày. Đó cũng là dùng trí vào đời hành bi xứng hợp hạnh nguyện của mười hồi hướng. Địa mười một trọn vẹn bi, dùng trí độ sanh rộng lớn. Nên tin hiểu nghĩa lý sâu xa mới tiến tu, không nên cho rằng đại giáo không có hướng nhứt định. Phần Địa Hoan Hỷ cũng có hai ý: ý kinh, nghĩa văn. Ý kinh có 12 đoạn:

1) (17 hàng) phàm phu phát khởi mười tâm sâu xa nhập vị Bồ-tát, sanh trong nhà Như Lai.

2) (23 hàng) Bồ-tát vừa đạt vị nên vui mừng.

3) (16 hàng) đạt địa một, phát 34 tâm sâu xa.

4) (58 hàng) An trụ nơi địa Hoan Hỷ, phát mười nguyện lớn.

5) (7,5 hàng) mười nguyện được thể hiện trong 10 câu.

6) (8 hàng) phát mười nguyện đạt mười tâm và 10 công dụng của lòng tin.

7) (18 hàng) biết chơn như, Bồ-tát thương thế gian, vào đời độ sanh.

8) (21,5 hàng) Bồ-tát này tùy thuận tâm bi hành hạnh bố thí.

9) (18,5 hàng) với nguyện lực, Bồ-tát gặp vô số Phật, hành bốn nhiếp pháp.

10) (28,5 hàng) Bồ-tát này hỏi pháp môn các địa và sự đối trị hoặc, chướng.

11) (20,5 hàng) Bồ-tát đạt vị.

12) 46 hàng kệ.

Nghĩa văn: Phật tử! Chúng sanh trồng căn lành sâu xa: phát 30 tâm rộng lớn. Tu tập các pháp trợ đạo và hạnh Bồ-tát: tu mười Ba-la- mật và 37 phẩm trợ đạo, tu bốn niệm xứ: quán thân trống không, thọ không trong ngoài, tâm không dừng, pháp vô ngã. Siêng năng quán bốn pháp ấy là tu bốn chánh cần. Tâm thuần thục, biết pháp không ngã là bốn như ý túc. Từ đó đạt năm căn, không hiểu chơn như, không thoái chuyển. Từ năm căn tùy thuận hành bi nhưng không đắm nhiễm, không vọng tình và đạt năm lực, bảy pháp bồ đề, tám Thánh đạo (nhập trí Phật: chánh kiến; dùng trí quán pháp: chánh tư duy; tu tập năm vị: chánh tin tấn; luôn sống với chánh trí, đoạn vọng tình: chánh niệm; tâm không sanh diệt, đủ thần thông trí Phật: chánh định; Phân biệt trời người, ngoại đạo, ba thừa, một thừa, tà kiến chánh kiến, tà định - chánh định, tà hạnh chánh hạnh: chánh ngữ; hiểu rõ nghiệp sai quấy, biết chúng sanh và Phật đồng một trí: chánh nghiệp dạy chúng sanh, trời người, ba thừa hồi hướng trí nhứt thiết của Như Lai, biết trí không vọng tình chánh mạng. Từ Phật tử... năm hàng Bồ-tát phát 30 tâm sâu xa, vượt trên phàm phu, nhập vị Bồ-tát, sanh trong nhà Phật. Trụ năm, địa năm đều sanh trong nhà Phật, là đệ tử chơn chánh của Phật, vì đều nương trí của Như Lai. Vô số hạnh: trí của năm vị đều giống nhau, không trước sau, không phải pháp ba thừa. Vì thế pháp mười địa cũng là pháp các vị. Như từ cây sanh lá, lá lại nuôi cây, từ hạt tạo mầm, mầm chín thành quả, đủ hạt như ban đầu. Như Thiện Tài gặp Di Lặc lại gặp Văn Thù. Vì quả là quả trong nhân, lại như đứa bé lúc mới sinh và lúc lớn là một. Trí là về thầy chỉ

đường, không trước sau, không thuộc vọng tình. Năm vị đều từ một trí, tuy sự tăng tiến khác nhau nhưng không phải là trước sau của vọng tình. ba thừa không hiểu việc đưa quyền về thật trong kinh pháp Hoa nên cho đó là hóa ảo, phải trải qua ba tăng kỳ kiếp mới thành Phật. Đó là kẻ đứng ngoài cửa trí, chỉ thoát khổ nơi ba cõi, đạt ba ý sanh thân, là ba xe ngoài cửa, còn phân biệt tịnh uế, chưa đạt trí pháp giới, chưa hiểu sự không nương tựa của Niết-bàn sanh tử. Trí bi khôn lường, cõi thật báo của Phật là cõi Hoa Tạng, chúng sanh chính là Phật, trí Phật là trí chúng sanh, mỗi lỗ chân lông gồm đủ cả phàm Thánh, một sát na đủ cả ba đời, không trước sau, pháp mười địa không có những việc giữ hoặc độ sanh, với nguyện lực không sanh về cõi tịnh mà ở lại cõi uế độ sanh. Cần thay đổi sự thấy biết của ba thừa: đoạn chấp: “Giữ hoặc độ sanh, cõi tịnh uế” mới đạt trí bất động, nhập địa hoan hỷ. Tác giả nói kệ: “Trí bi rộng lớn là đức Phật; Phật dùng bi trí thành mười địa; lại từ mười địa thành các vị; năm vị trước sau luôn dung nhiếp; đều từ bi trí mười địa; vì thế mười địa là phát tâm; Bồ-tát phát tâm là mười địa; phương tiện tu tập các vị khác; thành tựu hay chưa thành trí ấy; như chim bay liệng trong hư không; chẳng có nơi đến được; lại như loài cá bơi trong nước; đi khắp bốn bề chẳng chướng ngại; hạnh nghiệp năm vị tuy sai biệt; nhưng đều từ trí Thù Thắng ấy; với người thế gian có nay mai; trong pháp trí ấn không sau trước; thể trí không thành cũng chẳng hoại; các vị đoạn trừ những tập nhiễm; hiểu rõ tập nhiễm thành tựu bi; từ trí vô tác hành mọi hạnh”. Như thế, không đạt nhân quả trí vô ngại đều từ thể trí không tạo tác, không nương tựa, không khuynh động. Sự tăng triển của năm vị có 10 nguyên nhân:

1) Để người phát tâm bồ đề không vướng một pháp, lười biếng không tiến tu.

2) Đạt trí hành mọi hạnh.

3) Từ bi phát trí.

4) Viên mãn hạnh từ bi.

5) Đối trị tập nhiễm, tăng trưởng bi trí bằng pháp Ba-la-mật.

6) Tùy địa vị biết pháp, đối trị tập nhiễm, tăng trưởng trí huệ.

7) Phân biệt hạnh nghiệp của trời người, ba thừa, một thừa.

8) Biết pháp cần hành.

9) Biết sự rộng hẹp hơn kém của ba thừa một thừa.

10) Đó là pháp thường của các đức Phật xưa nay.

- Đoạn hai phân thành năm phần:

1) (2,5 hàng) Bồ-tát nhập địa hoan hỷ vui mừng.

2) (5.5 hàng) mười pháp vui của địa hoan hỷ.

3) (6,5 hàng) biết mình đạt trí Phật thoát khỏi biển khổ.

4) (2,5 hàng) địa hoan hỷ đoạn trừ năm lo sợ.

5) (7 hàng) nguyên nhân đoạn trừ năm lo sợ.

Đoạn ba phân thành ba phần:

1) (1.5 hàng) địa hoan hỷ tu pháp tinh tấn... không biếng nhác.

2) (12,5 hàng) tiến tu bằng 30 pháp tăng thượng.

3) (1,5 hàng) khuyên tu tập.

Đoạn bốn phân thành 12 phần:

1) (1,5 hàng) mười nguyện lớn của địa này.

2) (3,5 hàng) cúng dường các vật phẩm lên Phật.

3) (3 hàng) Hộ trí pháp Phật.

4) (4,5 hàng) nguyện cúng Phật, thọ trì pháp Phật.

5) (4,5 hàng) Bồ-tát tu các Ba-la-mật, hiểu rõ sáu tướng, hóa độ chúng sanh. Ở đây Ba-la-mật, Phật, Bồ-tát đan cài dung nhiếp như phần trước đã nói.

❧

Tân Hoa Nghiêm Kinh Luận - Quyển 24

TÂN HOA NGHIÊM LUẬN

QUYỂN 24

6) (5,5 hàng) nguyện độ chúng sanh trong ba cõi đều an trụ nơi trí nhứt thiết của Phật (độ chúng sanh ba cõi: với chúng sanh tham cõi dục, Bồ-tát khuyên tu quán các pháp khổ, vô thường để đối trị ác dục; với người tu pháp linh, vui định tịch tịnh, đoạn trừ tham sân si mạng nghiệp nơi cõi dục, đạt pháp lạc; thích sanh về cõi sắc, trụ thiền diệt tận, làm lành hữu lậu, Bồ-tát khuyên ta mười Ba-la-mật, bốn tâm rộng lớn, thành tựu thể không tạo tác, hiện trí nhứt thiết với vô số phương tiện huyền xảo, giáo hóa chúng sanh; với người tham cõi vô sắc, Bồ-tát khuyên tu trí rộng lớn, phân biệt các việc thế gian, không mê chấp, khác nguyện lớn không định loạn, thành tựu thành công, cúng dường tam bảo, tu nhứt thiết chủ, nhứt thiết trí trí, giáo hóa vô số chúng sanh thành Phật. Đó là Bồ-tát tùy thuận căn tánh hóa độ, để chúng sanh đạt trí nhứt thiết, từ trí căn bản tu trí sai biệt. Nếu với sức mình mà không nương trí căn bản thì không đạt được. Các đức Phật, các Bồ-tát đều nương trí ấy mà thành).

7) (4 hàng) dùng trí hiểu rõ các pháp thô tế rộng hẹp của thế gian. Thô: thế gian có hình sắc; Tế: không hình sắc. Loạn trụ: nhiều loài sống chung, như cõi Diêm phù. Trắc trụ: Bốn thiên vương; Đảo trụ: như tổ ong. Nhược nhập: loài ở trong đất, vào không muốn ra. Nhược hành: như loài người. Nhược khứ: như loài sống trong nước. Đế võng sai biệt: ảnh tượng hiện trong lưới Đế Thích. Vô số cõi nước đan cài: cõi Hoa Tạng sống trong cõi chúng sanh nhưng không bị chướng ngại, tùy nghiệp lực, chúng sanh thấy nhau. Nhứt thiết chủng nhứt thiết trí trí: hạt giống đại từ bi, nhờ sức thệ nguyện nuôi lớn thành nhứt thiết trí, từ định phát khởi trí sai biệt. Tất cả đều từ trí căn bản.

8) (6 hàng) nguyện trang nghiêm cõi Phật: nhập cảnh giới trí của Phật.

9) (7 hàng) nguyện Bồ-tát cùng chí hạnh không oán thù.

10) (5,5 hàng) nguyện ngồi xe bất thoái, hành hạnh Bồ-tát, ba nghiệp không lỗi lầm.

11) (10 hàng) tùy thuận chúng sanh, bị hiện thành Phật nhập Niết-bàn.

12) (2 hàng) mười nguyện lớn đủ vô số nguyện.

Đoạn năm phân thành hai phần:

1) (1,5 hàng) mười tận cứ.

2) (2 hàng) nguyện không cùng tận. Thế gian chuyển pháp chuyển trí: bao giờ chúng sanh, pháp trí, nguyện cùng tận hạnh Bồ-tát mới cùng tận.

Đoạn sáu phân thành ba phần:

1) Phát mười nguyện lớn đạt mười tâm nhu hòa.

2) Đạt mười tín.

3) Rõ như trong kinh.

Đoạn bảy phân thành năm phần:

1) (3 hàng) pháp sâu rộng của Phật.

2) (6 hàng) vì tà kiến chúng sanh sanh vào cõi khổ.

3) (4 hàng) 12 duyên.

4) (2 hàng) chúng sanh không biết thân này trống không vô ngã.

5) (3 hàng) thấy chúng sanh đau khổ Bồ-tát thương xót. Phần này có bốn:

1) Nêu thể tánh, chỉ rõ mê chấp.

2) Phàm phu không hiểu thể tánh nên khổ.

3) Vì không hiểu pháp duyên sanh không thể tánh nên chúng sanh bị lưu chuyển.

4) Bồ-tát hiểu thật pháp, độ thoát chúng sanh. Nêu thể tánh chỉ rõ mê chấp: chỉ rõ pháp Phật sâu xa, tịch tịnh, không hình tướng. Chúng sanh vì không hiểu, bị vô minh tà kiến che lấp nên lưu chuyển mãi.

Hỏi: bản thể chúng sanh là chơn như, lý trí như Phật, vì sao theo mê chịu khổ?

Đáp: vì thể của chơn như lý trí là không, không tự biết tùy chúng sanh rảnh giới mà có. Khác với thiện ác tùy cảnh nên nghiệp sai khác. Nhờ Bồ-tát chỉ khổ, chúng sanh thấy khổ và chán khổ nên cầu đạo thoát khổ. Nếu không chán khổ thì không tin lời Phật, không biết đâu là khổ vui, thật giả. Nếu không siêng năng tu định, quán sát nhập pháp chơn như thì không bao giờ hết khổ. Vì không hiểu thể tánh, chúng sanh chịu khổ: vì tà kiến, phàm phu gieo mầm khổ trong ba cõi, đủ 18 phiền não (18 phiền não chính là căn bản vô minh và tà kiến chạy theo cảnh). Hai vô minh này không phải đợi đạt trí căn bản mới thành công dụng của trí, không phải do quán không của ba thừa đoạn trừ. Vì vậy,

kinh Thắng man dạy: Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát cõi tịnh chờ nhiếp phục sự hiện hành của phiền não, chưa phải là đoạn trừ phiền não. Vì nhiếp phục nên đạt biến dịch sanh tử, đạt ý sanh thân, chưa đạt trí Phật, chưa đoạn tà kiến, chấp bỏ của mình người. Vì không hiểu hai vô minh ấy nên chán bỏ, chứng đạt chơn như và không tướng, không đạt trí lớn. Kinh Tịnh danh nói: phiền não là hạt giống Phật, Bồ-tát nhứt thừa hiểu vô minh là trí, Bồ-tát ba thừa nhiếp phục vô minh nên cho rằng giữ hoặc độ sanh, không hợp trí. Ở nhứt thừa, trí Bất Động đủ vô số công dụng tự tại. Vô minh là gốc của phiền não. Vô minh gọi chung là tà kiến. Từ cảnh khởi thức phân biệt, thấy danh sắc, chấp trước. Không hiểu trí chơn thật là vô minh. Từ danh sắc thức có tà kiến, mọi sự phân biệt xúc thọ thủ hữu đều đủ danh sắc thức. Vô minh tăng trưởng khổ nên nói: dựng cờ kiêu mạn, vào lưới khát ái. Ái là vô sinh tạo ra sanh tử lưu chuyển. Vì vô minh, phàm phu lưu chuyển mãi. Nếu không tu định thì không thể chế phục được. Tham tiếc, ganh ghét là một loại vô minh, là nhân của cõi ác. Tham sân si cũng là vô minh tạo nghiệp sanh tử. Tức, hận là nhân của sân. Vì gió tức hận thổi lửa tâm thức. Bốn lưu: dục, hữu, vô minh, kiến là nhân lưu chuyển, tạo khổ. Khi đoạn vọng niệm, bốn lưu khô cạn, trí hiện thành dòng pháp. 12 nhân duyên đan cài dung nhiếp tạo thành sanh tử không cùng. 18 phiền não cũng có từ 12 chi này, danh sắc tà kiến là gốc 12 chi. Nếu dùng định vô tác soi chiếu thì tám vạn bốn ngàn trần lao đều là trí trong dòng pháp. Vô minh, danh sắc đối diện năm căn thành xúc thọ tường thành thủ tài. Chín duyên biết rõ cảnh danh sắc. mười pháp này là vô minh tà kiến. Tạo phiền não mê mờ là vô minh, sáu căn tiếp xúc cảnh tạo ra tà kiến. Vì không hiểu pháp duyên sanh vốn không thể tánh nên bị lưu chuyển: chạy theo vọng tình, không hiểu chơn như. Bốn hàng từ cái gọi là... tạo khổ: danh sắc đối diện sáu căn tạo ra xúc, thọ; từ thọ có ái, ái sanh thủ, thủ sanh hữu, hữu có già chết lo sầu khổ não. Trong danh có sắc, trong sắc có danh, danh sắc đủ cả thanh hương vị xúc. Từ sắc hữu biểu, vô biểu, mắt tai mũi lưỡi duyên hợp tạo thành hoặc xúc. Như Lai sống với trí nên không có xúc. Chúng sanh có xúc thọ nên có phiền não của ba cõi. Thanh văn chán sanh tử, thích Niết-bàn, Bồ-tát cõi tịnh còn phân biệt nhiễm tịnh, Bồ-tát nhứt thừa tuy dung hợp bi trí nhưng chưa tự tại. Dùng trí quán sát thì xúc trở thành công dụng của trí. Vì vậy kinh tịnh danh dạy: tiếp nhận các xúc như chứng đạt trí. Pháp vốn không sanh thì không diệt. Vì thể tánh các pháp là không sanh diệt. Vì không hiểu nên phàm phu còn vô minh. Nếu hiểu tâm cảnh trống không thì trí hiện. Dùng định huệ quán

chiếu sẽ hiểu rõ. Bồ-tát đạt chơn như, thương xót chỉ dạy chúng sanh: 12 chi là nhân khởi 18 phiền não, lưu chuyển theo sanh tử, chịu mọi khổ đau. Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát cõi tịnh vì chán ghét nên nhiếp phục phiền não, Bồ-tát nhứt thừa biến 12 chi thành trí căn bản, phát trí sai biệt, giáo hóa chúng sanh, tu tập pháp lành, thành tựu tâm bồ đề. Sự khác nhau của mê ngộ không lo sự khác nhau của 12 chi và trí. Bồ-tát trụ thứ một sanh vào nhà Phật, đoạn trừ tà kiến nhưng chưa đoạn hết. mười hạnh mười hồi hướng đoạn trừ bằng mười pháp nhưng vẫn chưa hết. mười địa, trí tăng trưởng, tùy thuận pháp, không tùy thuận nghiệp đoạn trừ năm thứ: tiếc, ghét, tức, hận, sâu. Địa thứ tư trọn vẹn bi trí biến chúng sanh thành công dụng của trí nên không được gọi là đoạn phiền não. Địa thứ bảy đoạn trừ chấp pháp, nhưng còn hai ngu, đến quả Phật mới đoạn hết tập nhiễm 12 chi. Về thể tánh năm vị khác nhau nhưng sự đoạn trừ tập nhiễm khác nhau. Ba pháp Ba-la-mật đầu là tâm xuất thế; ba pháp tiếp đoạn trừ hoặc nghiệp của thế, xuất thế; ba pháp nữa tự tại vào đời, viên mãn bi trí. Ba-la-mật cuối là bi trí tự tại trong thế, xuất thế. Mỗi vị trong năm vị đều trải qua các giai đoạn ấy. Thứ tự tăng tiến của năm vị như đã nói ở trước.

- Đoạn tám phân thành ba phần:

1) (2,5 hàng) vì cầu trí Phật nên bố trí tất ca.

2) (10 hàng) Bồ-tát bố trí đạt 10 lợi ích (1/ Thí bằng lòng từ bi; 2/ Cầu pháp độ sanh; 3/ Cầu trí xuất thế; 4/ Tin hiểu kinh luân; 5/ Biết rõ căn tánh chúng sanh, thành tựu trí thế gian; 6/ Tu hạnh tự lợi lợi người bằng tâm hổ thẹn; 7/ Siêng năng tu tập; 8/ Thành tựu sức kiên cố; 9/ Cúng dường các đức Phật; 10/ Hành pháp Phật).

3) (2,5 hàng) thành tựu mười pháp làm thanh tịnh cõi nước.

- Đoạn chín phân thành ba phần:

1) (7,5 hàng) nhờ nguyện lực, Bồ-tát gặp Phật, cúng dường phụng sự.

2) (7 hàng) nhờ cúng Phật đại lợi ích thù thắng.

3) (4 hàng) Bồ-tát tu tập tăng tiến như việc luyện vàng.

Đoạn 10 phân thành ba phần:

1) (14 hàng) Bồ-tát sơ địa cầu học pháp các địa và quả Phật.

2) (6,5 hàng) Bồ-tát hỏi về hành tướng của các vị như người đi buôn hỏi sự an nguy của đường đi.

3) (7,5 hàng) Bồ-tát biết rõ hành tướng các vị, chỉ dạy chúng sanh tu tập như thương gia biết rõ đường đi dắt mọi người đi buôn.

- Đoạn 11 phân thành hai phần:

1) (8 hàng) (có năm ý: 1) Quả của địa một; 2) Hộ trí chánh pháp; 3) Hành bốn nhiếp pháp; 4) Làm mọi việc đều vì tam bảo; 5) Cầu trí nhứt thiết);

2) (12 hàng) Bồ-tát xuất gia tu học, thầy cảnh giới Phật, (có tám ý: 1) Là thầy của chúng sanh; 2) Cầu nhứt thiết trí, sai biệt trí; 3) Bỏ việc khó bỏ; 4) Xuất gia siêng năng tu học; 5) Đạt trăm tam muội; 6) Gặp Phật; 7) Nhờ nguyện lực thấy Phật; 8) Nhắc lại các ý trên) gặp trăm Phật: cảnh trí Hoa tạng với vô số cõi nước đan cài dung nhiếp như ở trước đã nói.

- Đoạn 12: nhắc lại các phần trước. Người phát nguyện rộng lớn là đạt địa một, không do sự hiểu biết của ba hiền: chúng sanh chấp vào ngôn ngữ, vướng pháp tu hành nên chỉ dạy sự dung hợp của các pháp không trước sau, đủ sáu tướng. Thân chúng sanh đủ sáu tướng: mắt tai mũi lưỡi: tướng siêng; toàn thân: tướng chung; thân không thể tánh: tướng giống; công dụng của mắt tai mũi lưỡi khác nhau: tướng khác; mắt tai mũi lưỡi... tạo thành thân: tướng thành; thân không thể tánh không sanh diệt: tướng hoại; tất cả chúng sanh: tướng chung; kẻ ngu người trí: tướng siêng; đều có trí Phật: tướng giống; tùy nghiệp sai khác: tướng khác; tùy nghiệp thọ quả: tướng thành; tâm không nương tựa, nghiệp không thể tánh: tướng hoại; các đức Phật mười phương: tướng dung; thân tướng cõi nước sai khác: tướng siêng; cùng một pháp thân lý trí: tướng giống; trí tùy hạnh sai khác: tướng khác; hóa độ chúng sanh: tướng thành; không chủ thể khách thể, không tu chứng: tướng hoại; trí huệ bao hàm năm vị: tướng chung; hạnh giải tăng tiến: tướng siêng; cùng trí căn bản của Phật: tướng giống; tu trí sai biệt: tướng khác; thành tựu quả Phật, đủ hạnh Phổ Hiền: tướng thành; trí không nương tựa đủ công dụng nhưng không tạo tác: tướng hoại; các kiếp trong ba đời: tướng siêng; trí thấy ba đời trong một sát na: tướng chung; tùy nghiệp kiếp số dài ngắn: tướng khác; đoạn vọng tình, không thấy thời gian dài ngắn: tướng giống; trí không nương tựa: tướng hoại; tùy căn tánh thuyết giảng giáo pháp: tướng thành. Mọi pháp đều đủ sáu tướng, người thấy được sẽ đạt trí không ngại, không vướng chấp có không. Nếu thiếu một nghĩa thì không trọn lý trí. Đó là pháp thế gian mà địa thứ một quán sát.

Địa ly cấu có năm phần: tên; pháp môn tu; biểu pháp; sự giải thoát; nghĩa văn. Tên: Địa ly cấu: thể của pháp thân tánh giới không nhơ. Pháp môn tu: chuyên tu giới Ba-la-mật. Biểu pháp: dạ thần Phổ đức tịnh quang ở đạo tràng bồ đề, Thiện Tài đạt định tịch tịnh đi khắp mọi nơi của Bồ-tát, Dạ thần tịnh quang: trọn vẹn hạnh Phổ Hiền. Dạ

thần: vào sanh tử tối tăm, phá trừ hôn ám. Thần: trí hợp chơn như. Ở đạo tràng bồ đề dùng pháp thân diệu lý làm thể của giới. Thiện Tài đạt định tánh giới cùng khắp, hạnh nguyện như pháp giới, tùy thuận hiện thân độ sanh nhưng không đắm nhiễm. Thiện tri thức địa thứ 1 là dạ thần Bà San bà Diễn Để, là thầy dạy chúng sanh phát tâm; diệu lý bồ đề là thể tánh phát tâm. Sự giải thoát: về thể tánh, ba cõi sáu nẽo đều là giải thoát, về tướng sai biệt, giới đoạn trừ phiền não cõi dục. Địa thứ ba tu tám thiền đoạn trừ phiền não hai cõi sắc, vô sắc. Địa thứ một vừa phát tâm cầu chánh pháp. Địa thứ ba tu tám thiền. Định của hai cõi trên đều là định, đoạn vọng tưởng Bồ-tát không đoạn trừ mà hiểu rõ thể tánh tịch tịnh, tùy sự dụng công sâu cạn, an trụ tịch tịnh. Thiền thứ tư không còn hơi thở, chỉ có pháp bạch tịnh, không bị ba tai, không có nghiệp của cõi dục, chỉ có nghiệp cõi sắc. Nghĩa văn có ba: ý kinh, nghĩa văn. Ý kinh có sáu đoạn:

1) (5 hàng kệ) Bồ-tát nghe pháp vui vẻ.

2) (43 hàng) bỏ ác tu pháp lành của địa thứ hai.

3) (39,5 hàng) tu mười pháp lành tối thượng.

4) (39,5 hàng) tu hạnh từ bi.

5) (31,5 hàng) nhập địa thứ hai gặp Phật.

6) (42 hàng kệ) nhắc lại các phần trước, xin nói pháp địa ba.

Nghĩa văn: đoạn một phân thành ba phần:

1) Bồ-tát nghe pháp địa một vui vẻ;

2) Rải hoa khen ngợi;

3) Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt xin nói pháp địa hai.

Đoạn hai phân thành hai phần:

1) (4,5 hàng) tu mười pháp hướng đến địa hai.

2) (Còn lại) ba nghiệp của Bồ-tát tùy thuận mười tâm lành.

Có sáu ý:

1) Biết mười pháp ác sanh vào điạ ngục, súc sanh.

2) Mười pháp lành sanh lên cõi lành.

3) Người hiểu mười pháp lành, sợ khổ tu chơn, đạt quả Thanh văn, ra khỏi ba cõi hữu vi, nhiếp phục phiền não của ba cõi, nhập biến dịch sanh tử, dù nhập diệt định nhưng trải qua vô số kiếp vẫn không giác ngộ.

4) Người hiểu mười pháp lành, tu pháp duyên sanh, không có từ bi, thành quả Độc giác, đạt biến dịch sanh tử, trải qua năm ngàn kiếp hồi hướng đại bồ đề.

5) Hiểu mười pháp lành, không bỏ chúng sanh, cầu trí Phật, thành

hạnh Bồ-tát;

6) Tu nhứt thiết chủng trí thanh tịnh, thành tựu mười lực, bốn vô úy, là tối thượng thừa).

(23 hàng) nhân quả của mười nghiệp ác (như trong kinh).

(Còn lại) tự tu và dạy người tu mười pháp lành. Thượng thượng thập thiện: nương trí phát tâm, ba bậc thiện khác tuy thoát nghiệp ba cõi nhưng pháp không phát tâm, cầu trí Phật, nhập hạnh Phổ Hiền, là Bồ-tát của ba thừa, nguyện hạnh tuy rộng nhưng chưa trọn trí Phật, cho rằng cảnh giới Phật là ba ngàn cõi nước nên chưa viên mãn hạnh Phổ Hiền. Ba thừa quán pháp không là hạnh nghiệp năm vị, đạt lý mới đạt trí Phật, hành hạnh Phổ Hiền. Đó là quả Phật sau sáu vị, phải trải qua ba tăng kỳ kiếp. Nếu không chuyển tâm sẽ không đạt được. Trong nhứt thừa, trí Bất động của Như Lai là điều kiện phát tâm. Sự đan cài dung nhiếp như đã nói ở trước. Tác giả nói kệ: “Tất cả chúng sanh cõi kim sắc, bạch tịnh không nhơ trí không hoại; trong áo sẵn có ngọc châu sáng; vì không hiểu biết nên xin ăn; Xe báu rộng lớn ngay giữa đường; Văn Thù dắt dẫn Phổ Hiền giúp; Xe trâu trắng đẹp đủ oai lực; tích tắc đi khắp không qua lại. Xe báu như thế không chịu dùng; lại thích những xe ở ngoài cửa; không hiểu chính mình luôn sẳn có; lại cứ cho rằng ta chẳng bằng”.

Đoạn bốn phân thành mười phần: 1) (4 hàng) mười tâm từ bi, thấy chúng sanh khổ, phát tâm đưa chúng sanh đến cõi vui (thấy chúng sanh bị vô minh phiền não che lấp như đã nói ở trước)...

Đoạn năm phân thành mười phần:

1) (3,5 hàng) nhờ nguyện lực Bồ-tát gặp Phật.

2) (2,5 hàng) cúng dường Phật pháp tăng bằng hai tâm năm việc (Phật: Tỳ-lô-giá-na; pháp: Văn Thù; tăng: Phổ Hiền).

3) (4 hàng) lãnh thọ 10 giới lành.

4) (3,5 hàng) nêu ví dụ;

5) (2,5 hàng) hạnh của Bồ-tát này.

6) (6,5 hàng) lãnh thọ chức vị.

7) (2,5 hàng) Bồ-tát biết đạo đức thù thắng.

8) (4,5 hàng) Bồ-tát xuất gia tu học đạt ngàn tam muội, gặp vô số Phật;

9) (Từ dùng nguyện... không thể đến được) nhờ nguyện lực, Bồ-tát gặp Phật hơn sức quả báo.

10) (Còn lại) Bồ-tát kim cang Tạng nói kệ.

Đoạn sáu phân thành năm phần:

1) (30 hàng kệ) nhắc lại mười phần trên.

2) (4 hàng) đại chúng nghe pháp cúng dường.

3) (3 hàng) Bồ-tát nghe pháp địa hai, xin nói pháp địa ba.

4) (3 hàng) các Bồ-tát cùng thỉnh.

5) (Còn lại) Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt thỉnh Bồ-tát kim cang Tạng nói pháp địa ba.

Nhứt thiết chủng: như trước. Điạ Pháp Quang: cũng có năm phần như trước: Tên: địa pháp Quang: tu tập hiểu rõ tám thiền của cõi sắc vô sắc, đối trị tướng thức, dùng thiền thế gian thấy rõ hoặc chướng của ba cõi, trí huệ sáng suốt. Hai địa trước hiểu rõ sự trói buộc của cõi dục: người tu tập đối trị phiền não cõi dục không tu tám thiền của cõi sắc vô sắc thì còn chướng hoặc hai cõi không phải là địa pháp quan. Địa này tu tập nhẫn Ba-la-mật, đoạn trừ hết nghiệp chướng co cõi, đạt thuận vô sanh nhẫn. Trụ thứ một đạt trí huệ, sanh vào nhà Phật, mười trụ, mười hạnh, mười hồi hướng đều đạt vô sanh nhẫn. Về sự tu tập, ba hiền dùng trí Phật nhiếp phục truyền não là phục nhẫn; ba địa đầu là thuận vô sanh nhẫn, ba địa tiếp đoạn hết nghiệp chướng ba cõi mới đạt vô sanh nhẫn, ba địa tiếp đạt vô công tịch diệt nhẫn. Địa 10 đủ bi trí như Phật. Ở đây, Thiện Tài gặp Dạ thần kiến hỷ mục oán chúng sanh, cách đạo tràng bồ đề không xa, Dạ thần ngồi tòa liên hoa tạng sư tử, Thiện Tài đạt giải thoát đại thế lực Phổ Hỷ Tràng. Địa một mới vào vị, mới phát tâm; địa hai giới thể là thể của bồ đề; địa ba từ lý bồ đề, tu hạnh nhẫn nên cách đạo tràng bồ đề không xa. Hỷ mục oán chúng sanh: hành hạnh từ bi bằng nhẫn. Giải thoát đại thế lực Phổ Hỷ Tràng: đoạn trừ phiền não hình người, tự tại trước mọi pháp, đạt pháp lạc ngay trong cảnh thuận nghịch. Địa này giải thoát ba cõi. Hai địa trước đối trị phiền não cõi dục; địa này đối trị phiền não hai cõi trên, tu tám thiền đoạn chướng hoặc của ba cõi; địa bốn tu 37 phẩm trợ đạo; địa năm quán mười đế; địa sáu quán 12 duyên, học trí huệ thế gian trong xuất thế. Nghĩa văn có hai: ý kinh, nghĩa văn. Ý kinh có bảy đoạn:

1) (5 hàng) từ địa hai phát khởi mười tâm tu pháp địa ba.

2) (52,5 hàng) Bồ-tát địa 3 quán sát pháp hữu vi, phát tâm bi cứu chúng sanh, trí trọng pháp, người, có thể vào hầm lửa để được nghe pháp.

3) (10,5 hàng) Bồ-tát tu 8 thiền tùy thuận pháp tánh, không chấp trước.

4) (2 hàng) tu bốn tâm rộng lớn.

5) (33 hàng) nhờ tu thiền sáu căn thanh tịnh.

6) (30 hàng) thấy Phật và được thọ chức.

7)(Còn lại) nói kệ.

Đoạn một như kinh.

Đoạn hai phân thành năm phần:

1) (19 hàng) quán sự khổ, vô thường của pháp hữu vi, phát mười tâm thương xót chúng sanh.

2) (7,5 hàng) Bồ-tát nghĩ cách độ sanh để chúng sanh được pháp lạc.

3) (5 hàng) Bồ-tát biết cõi nước an trụ chúng sanh.

4) (19 hàng) vì độ sanh, Bồ-tát siêng năng cầu pháp thân, nhày vào lửa mà không thấy khổ.

4) (2 hàng) quyết tâm tu tập, không phải chỉ nói suông.

❧